Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 201 5171413 5167828 2026-07-26T18:55:21Z JerzyKundrat 174 5171413 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''10 жніўня''' — дзвесце дваццаць другі (дзвесце дваццаць трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[843]]: У [[Вердэн]]е быў падпісаны [[Вердэнскі дагавор|мірны дагавор]], які падзяліў [[Франкская імперыя|Франкскую імперыю]] на тры часткі. * [[955]]: [[Бітва на рацэ Лех]], нямецкія войскі на чале з каралём [[Атон I Вялікі|Атонам I]] разграмілі качэўнікаў-венграў. * [[1002]]: [[Кунігунда Люксембургская]], жонка [[Генрых II Святы|Генрыха II Святога]], была каранавана ў [[Падэрборн]]е як каралева. * [[1500]]: Партугалец [[Дыёгу Дыяш]] дасягнуў вострава [[Мадагаскар]]. * [[1519]]: Пачалося кругасветнае падарожжа каманды [[Магелан]]а. * [[1759]]: [[Карл III (кароль Іспаніі)|Карл III]] ўзышў на іспанскі прастол. * [[1809]]: Абвешчана незалежнасць [[Эквадор]]а. * [[1792]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[1919]]: У [[Мінск]]у створаны [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт]]. * [[1927]]: У Мінску з’езд праваслаўных святароў і вернікаў абвясціў [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускую аўтакефальную царкву]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Ihnat Daniłovič. Ігнат Даніловіч (R. Žukoŭski, 1846).jpg|thumb|120px|Ігнат Мікалаевіч Даніловіч]] * [[1617]]: [[Амброзіус Брэйгель]], нідэрландскі жывапісец * [[1787]]: [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Ігнат Даніловіч]], беларускі гісторык і правазнавец (пам. 1843) * [[1796]]: [[Ігнат Легатовіч]], беларускі [[паэт]] (пам. 10.10.1867) * [[1823]]: [[Чарлз Сэмюэл Кін]], брытанскі мастак * [[1845]]: [[Абай Кунанбаеў]], пачынальнік класічнай казахскай літаратуры (пам. 1904) * [[1855]]: [[Эма Чэдвік]], шведская мастачка * [[1878]]: [[Еўсцігней Міровіч]], беларускі драматург і тэатральны [[рэжысёр]] (пам. 16.2.1952) * [[1895]]: [[Іма фон Бадмерсхоф]], аўстрыйская пісьменніца (пам. 31.8.1982) * 1895: [[Міхаіл Зошчанка]], рускі [[пісьменнік]] (пам. 22.7.1958) * [[1898]]: [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч]], польскі пісьменнік (пам. верасень 1939) * [[1902]]: [[Норма Шырэр]], амерыканская актрыса (пам. 12.6.1983) * [[1923]]: [[Віктар Ялатаў]], беларускі музыказнавец-фалькларыст (пам. 1.9.1980) * [[1924]]: [[Жан-Франсуа Ліятар]], французскі філосаф * [[1929]]: [[Алесь Ставер]], беларускі паэт, празаік, [[драматург]] (пам. 23.7.1995) * [[1947]]: [[Анвар Ібрагім]], 10-ы прэм’ер-міністр Малайзіі * [[1959]]: [[Разана Аркет]], амерыканская актрыса * [[1971]]: [[Лука Гуаданьіна]], італьянскі рэжысёр * [[1994]]: [[Бернарду Сілва]], партугальскі футбаліст == Памерлі == [[Файл:JoeGans.jpg|thumb|right|120px|Джо Ганс]] * [[258]]: [[Святы Лаўрэнцій]] * [[1723]]: [[Гіём Дзюбуа]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1759]]: [[Фердынанд VI]], кароль Іспаніі * [[1784]]: [[Алан Рэмзэй]], англійскі [[мастак]] (нар. 13.10.1713) * [[1895]]: [[Фелікс Гопэ-Зейлер]], нямецкі ўрач, хімік, фізіёлаг * [[1910]]: [[Джо Ганс]], амерыканскі баксёр * [[1929]]: [[Алета Якабс]], першая жанчына-урач Нідэрландаў * [[1942]]: [[Альбер Гіём]], французскі мастак * [[1945]]: [[Роберт Годард]], амерыканскі вучоны-ракетатэхнік * [[1976]]: [[Карл Шміт-Ротлуф]], нямецкі мастак * [[1990]]: [[Міхась Калачынскі]], беларускі паэт * [[2008]]: [[Айзек Хейз]], амерыканскі музыкант, кампазітар * [[2016]]: [[Алесь Рашчынскі]], беларускі кампазітар, фалькларыст, дырыжор, педагог (нар. 2.4.1949) == Святкуюць == * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень моладзі * {{Сцяг Эквадора}} [[Эквадор]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|810]] </noinclude> [[Катэгорыя:10 жніўня| ]] l07fm12dywn667ytk611sd2qbelozm2 0 224 5171424 5169821 2026-07-26T19:10:54Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171424 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''11 жніўня''' — дзвесце дваццаць трэці (дзвесце дваццаць чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[480 да н.э.]]: [[Бітва пры Фермапілах]] паміж персідскай арміяй [[Ксеркс I|Ксеркса]] і саюзным войскам грэчаскіх [[Поліс (антычнасць)|полісаў]] пад кіраўніцтвам [[спарта]]нскага цара [[Леанід I|Леаніда]]. * [[490]]: Адбылася бітва пры рацэ [[Ада (рака)|Ада]], дзе армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбіла войска [[Адаакр]]а. * [[843]]: Падпісаны [[Вердэнскі дагавор]] дагавор аб падзеле імперыі [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] паміж трыма сынамі [[Людовік Набожны|Людовіка I Набожнага]]. * [[1127]]: Першае ўпамінанне пра [[Гродна|Горадзен (Гродна)]] ў пісьмовых крыніцах ([[Лаўрэнцьеўскі летапіс]]). * [[1471]]: Падпісаны Корастынскі мір паміж [[Наўгародская рэспубліка|Ноўгарадам]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Масквой]], паводле якога Ноўгарад прызнаваў уладу Масквы і выплочваў кантрыбуцыю ў 16 тыс. рублёў. * [[1492]]: Пачатак [[пантыфікат]]у Папы Рымскага [[Аляксандр VI|Аляксандра VI]], адной з самых змрочных постацяў у гісторыі папства. * [[1794]]: Здзейснена другая атака расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]], наступным днём горад капітуляваў. * [[1962]]: Запуск касмічнага карабля [[КА Усход-3|Усход-3]]. * [[1971]]: Адбылася [[дэманстрацыя хіпі ў Гродне]]. * [[1979]]: Здарылася авіякатастрофа, [[сутыкненне двух ТУ-134 над Днепрадзяржынскам]]. * [[1999]]: Выпушчана відэагульня [[System Shock 2]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Christiaan Eijkman.jpg|thumb|120px|Хрысціян Эйкман]] * [[1837]]: [[Мары Франсуа Садзі Карно]], французскі інжынер і палітык * [[1856]]: [[Уладзімір Дабравольскі]], беларускі этнограф (пам. 7.5.1920) * [[1858]]: [[Хрысціян Эйкман]], нідэрландскі [[урач|ўрач]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1905]]: [[Эрнст Яаксан]], эстонскі дыпламат * [[1907]]: [[Аляксей Аляксандравіч Бараноўскі|Аляксей Бараноўскі]], беларускі акцёр, заслужаны артыст Беларусі (пам. 1970) * [[1921]]: [[Алекс Хейлі]], амерыканскі [[пісьменнік]] * [[1932]]: [[Пітэр Айзенман]], амерыканскі архітэктар * [[1938]]: [[Бапсі Сідхва]], пакістанска-амерыканская пісьменніца * [[1939]]: [[Джэймс Мэнчэм]], першы прэзідэнт Сейшэльскіх Астравоў * [[1943]]: [[Первез Мушараф]], 10-ы прэзідэнт [[Пакістан]]а * [[1973]]: [[Луіс Альберта Лакалье Поу]], прэзідэнт Уругвая == Памерлі == [[Файл:Nicholas of Cusa.jpg|thumb|right|120px|Мікалай Кузанскі]] *[[897]]: [[Віфрэд I Валасаты]], каталанскі граф, якога лічаць заснавальнікам [[Каталонія|Каталоніі]] *[[1253]]: [[Клара Асізская]], італьянская святая * [[1464]]: [[Мікалай Кузанскі]], нямецкі мысляр (нар. 1401) * [[1831]]: [[Гаўрыла Андрэевіч Сарычаў]], расійскі мараплавец, [[географ]], гідрограф. [[Адмірал]] (нар. 1763) * [[1956]]: [[Джэксан Полак]], амерыканскі [[мастак]] (нар. 28.1.1912) * [[1965]]: [[Карла Мензэ]], нямецкі мастак * [[1972]]: [[Макс Тэйлер]], амерыканскі вірусолаг * [[1996]]: [[Ванга]], балгарская прадракальніца (нар. 31.1.1911) * [[2002]]: [[Іржы Коларж]], чэшскі [[паэт]] * [[2021]]: [[Жэнеўева Ас]], французская мастачка == Святкуюць == * {{Сцяг Арменіі}} [[Арменія]]: Дзень нацыянальнай ідэнтычнасці * {{Сцяг Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]: Дзень нацыянальных герояў * {{Сцяг Латвіі}} [[Латвія]]: Дзень памяці барацьбітаў за свабоду Латвіі * {{Сцяг Чада}} [[Чад]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|811]] </noinclude> [[Катэгорыя:11 жніўня| ]] 3c3irpqu9mriar6l0gk27h1cn4o8uoy 5171426 5171424 2026-07-26T19:13:38Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171426 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''11 жніўня''' — дзвесце дваццаць трэці (дзвесце дваццаць чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[480 да н.э.]]: [[Бітва пры Фермапілах]] паміж персідскай арміяй [[Ксеркс I|Ксеркса]] і саюзным войскам грэчаскіх [[Поліс (антычнасць)|полісаў]] пад кіраўніцтвам [[спарта]]нскага цара [[Леанід I|Леаніда]]. * [[490]]: Адбылася бітва пры рацэ [[Ада (рака)|Ада]], дзе армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбіла войска [[Адаакр]]а. * [[843]]: Падпісаны [[Вердэнскі дагавор]] дагавор аб падзеле імперыі [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] паміж трыма сынамі [[Людовік Набожны|Людовіка I Набожнага]]. * [[1127]]: Першае ўпамінанне пра [[Гродна|Горадзен (Гродна)]] ў пісьмовых крыніцах ([[Лаўрэнцьеўскі летапіс]]). * [[1471]]: Падпісаны Корастынскі мір паміж [[Наўгародская рэспубліка|Ноўгарадам]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Масквой]], паводле якога Ноўгарад прызнаваў уладу Масквы і выплочваў кантрыбуцыю ў 16 тыс. рублёў. * [[1492]]: Пачатак [[пантыфікат]]у Папы Рымскага [[Аляксандр VI|Аляксандра VI]], адной з самых змрочных постацяў у гісторыі папства. * [[1794]]: Здзейснена другая атака расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]], наступным днём горад капітуляваў. * [[1962]]: Запуск касмічнага карабля [[КА Усход-3|Усход-3]]. * [[1971]]: Адбылася [[дэманстрацыя хіпі ў Гродне]]. * [[1979]]: Здарылася авіякатастрофа, [[сутыкненне двух ТУ-134 над Днепрадзяржынскам]]. * [[1999]]: Выпушчана відэагульня [[System Shock 2]]. * [[2008]]: Адбылося першае тэставае ўключэнне [[Вялікі адронны калайдэр|Вялікага адроннага калайдэра]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Christiaan Eijkman.jpg|thumb|120px|Хрысціян Эйкман]] * [[1837]]: [[Мары Франсуа Садзі Карно]], французскі інжынер і палітык * [[1856]]: [[Уладзімір Дабравольскі]], беларускі этнограф (пам. 7.5.1920) * [[1858]]: [[Хрысціян Эйкман]], нідэрландскі [[урач|ўрач]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1905]]: [[Эрнст Яаксан]], эстонскі дыпламат * [[1907]]: [[Аляксей Аляксандравіч Бараноўскі|Аляксей Бараноўскі]], беларускі акцёр, заслужаны артыст Беларусі (пам. 1970) * [[1921]]: [[Алекс Хейлі]], амерыканскі [[пісьменнік]] * [[1932]]: [[Пітэр Айзенман]], амерыканскі архітэктар * [[1938]]: [[Бапсі Сідхва]], пакістанска-амерыканская пісьменніца * [[1939]]: [[Джэймс Мэнчэм]], першы прэзідэнт Сейшэльскіх Астравоў * [[1943]]: [[Первез Мушараф]], 10-ы прэзідэнт [[Пакістан]]а * [[1973]]: [[Луіс Альберта Лакалье Поу]], прэзідэнт Уругвая == Памерлі == [[Файл:Nicholas of Cusa.jpg|thumb|right|120px|Мікалай Кузанскі]] *[[897]]: [[Віфрэд I Валасаты]], каталанскі граф, якога лічаць заснавальнікам [[Каталонія|Каталоніі]] *[[1253]]: [[Клара Асізская]], італьянская святая * [[1464]]: [[Мікалай Кузанскі]], нямецкі мысляр (нар. 1401) * [[1831]]: [[Гаўрыла Андрэевіч Сарычаў]], расійскі мараплавец, [[географ]], гідрограф. [[Адмірал]] (нар. 1763) * [[1956]]: [[Джэксан Полак]], амерыканскі [[мастак]] (нар. 28.1.1912) * [[1965]]: [[Карла Мензэ]], нямецкі мастак * [[1972]]: [[Макс Тэйлер]], амерыканскі вірусолаг * [[1996]]: [[Ванга]], балгарская прадракальніца (нар. 31.1.1911) * [[2002]]: [[Іржы Коларж]], чэшскі [[паэт]] * [[2021]]: [[Жэнеўева Ас]], французская мастачка == Святкуюць == * {{Сцяг Арменіі}} [[Арменія]]: Дзень нацыянальнай ідэнтычнасці * {{Сцяг Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]: Дзень нацыянальных герояў * {{Сцяг Латвіі}} [[Латвія]]: Дзень памяці барацьбітаў за свабоду Латвіі * {{Сцяг Чада}} [[Чад]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|811]] </noinclude> [[Катэгорыя:11 жніўня| ]] jylhbqnsp3mty75w7duaijkk2gbrz2s 0 247 5171421 5169822 2026-07-26T19:07:02Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171421 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''12 жніўня''' — дзвесце дваццаць чацвёрты (дзвесце дваццаць пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1383]]: Войска [[Крыжаносцы|крыжаносцаў]], разам з [[Вітаўт]]ам, заняла [[Трокі]] і аблажыла [[Вільня|Вільню]]. * [[1399]]: [[Бітва на Ворскле (1399)|Бітва на Ворскле]], армія [[ВКЛ]] разбітая войскамі [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. * [[1581]]: Выйшла асноўнае выданне [[Астрожская Біблія|Астрожскай Бібліі]]. * [[1654]]: Адбылася [[Бітва пад Шкловам (1654)|бітва пад Шкловам]], войска ВКЛ на чале з [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]] перамагло расійскія войскі на чале з [[Якаў Чаркаскі|Якавам Чаркаскім]]. * [[1794]]: Капітуляцыя Вільні перад расійскімі войскамі. * [[1851]]: [[Ісак Зінгер]] атрымаў патэнт на вынаходніцтва [[швейная машына|швейнай машыны]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Марс]]а — [[Дэймас]]. * [[1964]]: [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] адхілена ад [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] з-за палітыкі [[расізм]]у ў краіне. * [[1970]]: Падпісаны [[Маскоўскі дагавор (1970)|Маскоўскі дагавор]] паміж [[ФРГ]] і [[СССР]]. * [[1985]]: Авіякатастрофа лайнера [[Боінг 747]] пад [[Токіа]]. * [[2000]]: Затанула расійская падлодка [[К-141 Курск]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Erwin Schrödinger (1933).jpg|thumb|left|120px|Эрвін Шродзінгер]] * [[1644]]: [[Генрых Ігнац Франц фон Бібер]], аўстрыйскі [[кампазітар]] * [[1762]]: [[Георг IV]], кароль [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Гановер]]а * [[1774]]: [[Роберт Саўці]], англійскі паэт-рамантык * [[1800]]: [[Жан-Жак Ампер]], французскі філолаг * [[1817]]: [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Ігнат Храпавіцкі]], беларускі фалькларыст, паэт, грамадскі дзеяч (пам. 25.12.1894) * [[1881]]: [[Эрвін Шродзінгер]], нямецкі [[фізік]] (пам. 4.1.1961) * [[1904]]: [[Аляксей Мікалаевіч]], Яго Імператарская Высокасць Спадчыннік Цэсарэвіч і Вялікі Князь * [[1917]]: [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў|Ціхан Кісялёў]], партыйны і дзяржаўны дзеяч [[БССР]] (пам. 1983) * [[1924]]: [[Мухамед Зія-уль-Хак]], прэзідэнт [[Пакістан]]а * [[1930]]: [[Джордж Сорас]], амерыканскі фінансіст і грамадскі дзеяч * [[1930]]: [[Жак Цітс]], французскі матэматык бельгійскага паходжання * [[1939]]: [[Олівер Форд Дэвіс]], англійскі акцёр * [[1945]]: [[Жан Нувель]], французскі архітэктар * [[1956]]: [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч]], беларускі палітык * [[1966]]: [[Лера Сом]], беларуская [[паэт]]эса * [[1975]]: [[Кейсі Афлек]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[Выява:William_Blake_by_Thomas_Phillips.jpg|thumb|right|120px|Уільям Блэйк]] * [[875]]: [[Людовік II (кароль Італіі)|Людовік II, кароль Італіі]] * [[1204]]: [[Бертольд IV Меранскі]], граф Андэкса * [[1399]]: [[Андрэй Альгердавіч]], [[Князі полацкія|князь полацкі]] * [[1484]]: [[Сікст IV]], [[Папства|Папа Рымскі]] * [[1827]]: [[Уільям Блэйк]], англійскі паэт, [[пісьменнік]], [[мастак]], друкар, гравёр і містык (нар. 28.11.1757) * [[1689]]: [[Інакенцій XI|Інакенцій XI, Папа Рымскі]] * [[1845]]: [[Юзаф Маралёўскі]], беларускі паэт і педагог (нар. 5.3.1777) * [[1897]]: [[Фёдар Іванавіч Буслаеў|Фёдар Буслаеў]], гісторык рускай мовы (нар. 25.10.1818) * [[1911]]: [[Ёзеф Ізраэлс]], нідэрландскі мастак * [[1936]]: [[Пятро Мятла]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (нар. 1890) * [[1964]]: [[Ян Флемінг]], брытанскі [[пісьменнік]] * [[1966]]: [[Артур Аліксаар]], эстонскі паэт * [[1982]]: [[Генры Фонда]], амерыканскі [[акцёр]] тэатра і кіно * [[1992]]: [[Джон Кейдж]], амерыканскі кампазітар, філосаф * [[1992]]: [[Юрка Луцкевіч]], адзін з кіраўнікоў [[Беларуская Незалежніцкая Партыя|БНП]], настаўнік (нар. 22.10.1920) * [[2001]]: [[Арцём Яфімавіч Баханькоў|Арцём Баханькоў]], беларускі [[мовазнавец]] (нар. 29.1.1924), [[доктар філалагічных навук]], [[прафесар]]. == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Міжнародны дзень моладзі * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень ВПС * {{Сцяг Тайланда}} [[Тайланд]]: Дзень маці == Іншае == * {{Сцяг Зямлі}} Метэорны паток [[Персеіды|Персеід]] дасягае максімуму. {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|812]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 жніўня| ]] lukxg1rbyg7sfe21o9e3a75rwztkwva 0 294 5171430 5169832 2026-07-26T19:24:03Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171430 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''14 жніўня''' — дзвесце дваццаць шосты (дзвесце дваццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Kölner Dom - Westfassade 2022 ohne Gerüst-0968.jpg|thumb|right|150px|Кёльнскі сабор]] * [[1089]]: [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|Імператар]] [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых IV]] ажаніўся ў другі раз з [[Еўпраксія Усеваладаўна|Еўпраксіяй Усеваладаўнай]], дачкой [[Усевалад Яраславіч|Усевалада Яраславіча]]. * [[1248]]: Пачалося будаўніцтва [[Кёльнскі сабор|Кёльнскага сабора]]. * [[1385]]: У [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]] падпісаная [[Крэўская унія|персанальная унія]] паміж [[ВКЛ]] і Польшчай. * [[1775]]: Расійскі ўрад ліквідаваў [[Запарожская Сеч|Запарожскую Сеч]]. * [[1893]]: У [[Парыж]]ы выдадзена першае ў свеце пасведчанне кіроўцы аўтамабіля. * [[1920]]: «Цуд над Віслай», пералом у [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайне]], пачатак паражэнняў [[РСЧА|Чырвонай Арміі]]. * [[1928]]: У [[Мінск]]у адбылася прэм’ера фільма «[[Кастусь Каліноўскі (фільм)|Кастусь Каліноўскі]]» * [[1945]]: Японскі імператар [[Хірахіта]] выдаў указ пра безумоўную капітуляцыю [[Японія|Японіі]]. * [[1947]]: Абвешчана незалежнасць [[Пакістан]]а. * [[1975]]: У [[ЗША]] заснаваны прыватны дабрачынны [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]]. * [[2008]]: [[Грузія]] абвясціла пра выхад з [[СНД]]. * [[2010]]: У [[Сінгапур]]ы адкрыліся [[Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2010|I Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні]]. == Нарадзіліся == [[Выява:John galsworthy.jpg|thumb|right|150px|Джон Галсуорсі]] * [[1502]]: [[Пітэр Кук ван Альст]], фламандскі [[мастак]] * [[1550]]: [[Ян Андрэй Красінскі]], польскі гісторык * [[1742]]: [[Пій VII|Пій VII, Папа Рымскі]] * [[1777]]: [[Ганс Хрысціян Эрстэд]], дацкі [[фізік]] * [[1814]]: [[Адольф Тыдэманд]], нарвежскі мастак * [[1840]]: [[Рыхард Крафт-Эбінг]], нямецкі псіхіятр * [[1860]]: [[Эрнест Сетан-Томпсан]], канадскі пісьменнік, прыродазнавец, мастак-анімаліст (пам. 23.10.1946) * [[1867]]: [[Джон Галсуорсі]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] * [[1928]]: [[Ліна Вертмюлер]], італьянскі рэжысёр і сцэнарыст * [[1938]]: [[Бені Мюлер]], нідэрландскі футбаліст * [[1948]]: [[Бернд Штангэ]], галоўны трэнер [[Зборная Беларусі па футболу|зборнай Беларусі па футболу]] з 2007 года * [[1959]]: [[Мэджык Джонсан]], амерыканскі баскетбаліст * [[1966]]: [[Хэлі Беры]], амерыканская кінаактрыса * [[1981]]: [[Сяргей Сасноўскі]], беларускі футбаліст * [[1983]]: [[Міла Куніс]], амерыканская кінаактрыса * [[1984]]: [[Бенжамен Лаверн]], французскі акцёр == Памерлі == [[Выява:Bertolt-Brecht.jpg|thumb|right|150px|Бертальд Брэхт]] * [[1204]]: [[Мінамота-но Ёрыіэ]], сёгун * [[1433]]: [[Жуан I]], кароль партугальскі * [[1464]]: [[Пій II|Пій II, Папа Рымскі]] * [[1784]]: [[Натэніэл Хоўн (старэйшы)]], мастак * [[1900]]: [[Павел Шэйн]], этнограф і фалькларыст (нар. 1826) * [[1941]]: [[Поль Сабацье]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1941]]: [[Максімілян Кольбэ]], каталіцкі рэлігійны дзеяч (нар. 8.1.1894) * [[1956]]: [[Бертальд Брэхт]], нямецкі [[пісьменнік]], [[паэт]], [[драматург]] * [[1958]]: [[Фрэдэрык Жаліо-Кюры]], французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1935) * [[1959]]: [[Эдуард Будзька]], беларускі грамадскі дзеяч, паэт, публіцыст, настаўнік (нар. 22.3.1882) * [[1971]]: [[Канстанцін Аляксандравіч Юхневіч|Канстанцін Юхневіч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст (нар. 15.12.1896) * [[2004]]: [[Чэслаў Мілаш]], польскі паэт і пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1980) * [[2015]]: [[Сяргей Барысавіч Журавель|Сяргей Журавель]], беларускі акцёр тэатра і кіно (нар. 1.6.1954) * [[2024]]: [[Джына Роўлендс]], амерыканская актрыса == Святкуюць == * [[Макавей|Макавей (Першы Спас)]] ва ўсходніх славян. * {{Сцяг|Пакістан}} [[Пакістан]]: Дзень незалежнасці. * {{Сцяг|Парагвай}} [[Парагвай]]: Дзень сцяга. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|814]] </noinclude> [[Катэгорыя:14 жніўня| ]] j32mvjbgk7kxljm5qo5ma5qcfesnjo0 0 300 5171562 5166446 2026-07-26T22:36:30Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171562 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''14 мая''' ('''14 траўня''') — сто трыццаць чацвёрты (сто трыццаць пяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1659]]: Войска маскоўскіх ваяводаў Змеева і Лабанава-Растоўскага пачало аблогу [[Быхаўскі замак|Быхаўскага замка]]. * [[1783]]: Расійская імператрыца [[Кацярына II]] выдала ўказ аб запрыгоньванні сялян на [[Украіна|Украіне]]. * [[1796]]: Англійскі ўрач [[Эдвард Джэнер]] упершыню зрабіў паспяховую прышчэпку ад [[воспа|воспы]]. * [[1804]]: [[Экспедыцыя Льюіса і Кларка]] рушыла ўздоўж ракі [[Місуры (рака)|Місуры]] праз землі [[мандан]]. * [[1831]]: Адбылася [[бітва пад Дашавам]] на Падоллі паміж атрадам польскіх паўстанцаў і расійскімі войскамі. * [[1900]]: У [[Парыж|Парыжы]] пачаліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1900|Другія Алімпійскія гульні]] сучаснасці, у іх упершыню прынялі ўдзел [[жанчына|жанчыны]]. * [[1918]]: [[Рада БНР]] даручыла [[Р. Скірмунт]]у фарміраванне новага ўрада [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. * [[1923]]: У Беластоцкім акруговым судзе пачаўся «[[Працэс 45-ці]]», цэнтральнай яго фігурай была [[Вера Маслоўская]]. * [[1926]]: [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскі пераварот]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], урад пайшоў у адстаўку, [[Станіслаў Вайцяхоўскі]] склаў прэзідэнцкія паўнамоцтвы. * [[1943]]: У [[СССР]] пачалося фарміраванне 1-й пяхотнай дывізіі імя Т. Касцюшкі [[Войска Польскае|Войска Польскага]], яе камандзірам прызначаны [[Зігмунд Берлінг]]. * [[1948]]: Абвешчана незалежнасць [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[1955]]: [[Варшаўскі дагавор]] падпісаны [[Албанія]]й, [[Народная Рэспубліка Балгарыя|Балгарыяй]], [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыяй]], [[ГДР]], [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчай]], [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|Румыніяй]], [[СССР]] і [[Чэхаславацкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чэхаславакіяй]]. * [[1995]]: [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|Рэферэндум у Беларусі]] па пытаннях надання [[руская мова|рускай мове]] роўнага статуса з [[Беларуская мова|беларускай]] і ўстанаўлення новых [[сцяг Беларусі|Дзяржаўнага сцяга]] і [[герб Беларусі|Дзяржаўнага герба]]. * [[2007]]: [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] надаў гербу «[[Пагоня]]» статус [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці]]. * [[2015]]: Далучэнне Рэспублікі Беларусь да [[Балонскі працэс|Балонскага працэсу]]. == Нарадзіліся == * [[1316]]: [[Карл IV Люксембургскі]], кароль Германіі * [[1863]]: [[Джон Чарлз Філдс]], канадскі матэматык * [[1899]]: [[Тодар Куніцкі]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. [[5.3]].[[1985]]) * [[1902]]: [[Луцыя Гарута]], латвійскі кампазітар * [[1905]]: [[Антоніа Берні]], аргенцінскі мастак * [[1922]]: [[Франья Туджман]], харвацкі дзяржаўны і палітычны дзеяч (пам. 10.12.[[1999]]) * [[1923]]: [[Мрынал Сен]], індыйскі кінарэжысёр * [[1927]]: [[Хейна Кійк]], эстонскі ппісьменнік * [[1932]]: [[Рычард Эстэс]], амерыканскі мастак * [[1944]]: [[Джордж Лукас]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1989]]: [[Аліна Талай]], беларуская спартсменка-лёгкаатлетка == Памерлі == * [[649]]: [[Тэадор I (Папа Рымскі)|Тэадор I, Папа Рымскі]] * [[1610]]: [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрых IV, кароль Францыі]] * [[1643]]: [[Людовік XIII]], кароль Францыі * [[1791]]: [[Франчэска Лебрэн]], нямецкая спявачка * [[1847]]: [[Фані Мендэльсон]], нямецкі кампазітар * [[1873]]: [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Міхаіл Дзмітрыеў]], дырэктар Навагрудскай гімназіі (нар. [[1832]]) * [[1897]]: [[Рычард Кок]], 15-ы губернатар Тэхаса * [[1966]]: [[Людвіг Майднер]], нямецкі мастак * [[1983]]: [[Мігель Алеман Вальдэс]], прэзідэнт Мексікі * [[1983]]: [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Фёдар Абрамаў]], рускі пісьменнік (нар. [[20.2]].[[1920]]) * [[2005]]: [[Галіна Мікалаеўна Малажай|Галіна Малажай]], беларускі мовазнавец * [[2021]]: [[Эстэр Мягі]], эстонскі кампазітар == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Ізраіль}}, [[Дзень Незалежнасці Ізраіля]]. * {{Сцягафікацыя|Парагвай}}, Дзень сцяга. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|514]] [[Катэгорыя:14 мая| ]] 4xae5vo32h5q3mtqeztuqm8elsrsn10 0 347 5171681 4945136 2026-07-27T08:54:55Z Ueschar 151377 У адпаведнасці з галоўным артыкулам 5171681 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на снежань}} </noinclude> '''16 снежня''' — трыста пяцідзясяты (трыста пяцьдзясят першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[882]]: [[Марын I (Папа Рымскі)|Марын I]] становіцца Папам Рымскім. * [[1388]]: Першая згадка пра [[Маладзечна]]. * [[1773]]: «[[Бостанскае чаяпіцце]]» — напад змагароў за незалежнасць паўночнаамерыканскіх калоній на караблі [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Брытанскай Ост-Індскай кампаніі]]. * [[1806]]: падпісаны ўказ аб заснаванні [[Віцебская духоўная семінарыя|Віцебскай духоўнай семінарыі]]. * [[1951]]: Заснаваны [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] (БІНІМ) у [[Нью-Ёрк]]у. * [[1966]]: [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый]] прыняты [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах]], [[Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах]]. * [[1976]]: Уведзена ў эксплуатацыю другая лінія [[Кіеўскі метрапалітэн|Кіеўскага метрапалітэна]]. * [[1989]]: Масавыя выступленні ў горадзе [[Тымішаара]], пачатак рэвалюцыі ў [[Румынія|Румыніі]]. * [[1991]]: [[Казахстан]] абвясціў незалежнасць. * [[2002]]: [[ЗША|Амерыканскай]] [[некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай арганізацыяй]] ''[[Creative Commons]]'' выдадзена першая [[Ліцэнзіі Creative Commons|ліцэнзія]]. * [[2006]]: На [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]] у [[Мінск]]у адбылося ўрачыстае адкрыццё надмагільнага помніка [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлаву Іваноўскаму]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Beethoven.jpg|thumb|120px|Людвіг ван Бетховен]] * [[1485]]: [[Кацярына Арагонская]], каралева-кансорт Англіі (пам. 7.1.1536) * [[1534]]: [[Ханс Бол]], фламандскі жывапісец * [[1770]]: [[Людвіг ван Бетховен]], нямецкі кампазітар, дырыжор, піяніст * [[1790]]: [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольд I, кароль Бельгіі]] (пам. 10.12.1865) * [[1857]]: [[Эдвард Эмерсан Барнард]], амерыканскі [[астраном]] (пам. 6.2.1923) * [[1872]]: [[Антон Іванавіч Дзянікін|Антон Дзянікін]], расійскі военачальнік, палітычны дзеяч, мемуарыст (пам. 1947) * [[1874]]: [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Леў Альпяровіч]], беларускі мастак габрэйскага пахаджання * [[1882]]: [[Тадэвуш Іваноўскі]], літоўскі навуковец-біёлаг (пам. 1.4.1970) * [[1903]]: [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|Іван Ахрэмчык]], беларускі мастак-жывапісец (пам. 9.3.1971) * [[1905]]: [[Мікалай Сярдобаў]], беларускі оперны спявак, народны артыст [[Беларусь|Беларусі]] * [[1917]]: [[Артур Кларк]], англійскі [[пісьменнік]], вучоны, футуролаг і вынаходнік (пам. 19.3.2008) * [[1932]]: [[Дэніел Клепнер]], амерыканскі фізік * [[1934]]: [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак * [[1946]]: [[Бэні Андэрсан]], [[Швецыя|шведскі]] [[кампазітар]], [[музычны прадзюсар]], [[аранжыроўшчык]] і [[спявак]]. Адзін з заснавальнікаў квартэта [[ABBA]] * [[1955]]: [[Вячаслаў Корань]], беларускі музыкант, лідар гурта [[ULIS]] * [[1955]]: [[Ксандэр Берклі]], амерыканскі акцёр * [[1962]]: [[Валяр'ян Язэпавіч Янушкевіч|Валяр'ян Янушкевіч]], беларускі скульптар * [[1968]]: [[Флоранс Манада]], французскі гарналыжніца * [[1977]]: [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]], беларускі скульптар і дызайнер * [[1978]]: [[Русукэ Хамагуці]], японскі рэжысёр == Памерлі == [[Файл:Postcard-1910 Saint-Saens.jpg|thumb|120px|[[Каміль Сен-Санс]]]] * [[714]]: [[Піпін Герыстальскі]], маярдом Аўстразіі * [[1263]]: [[Хокан IV Хокансан]], кароль [[Нарвегія|Нарвегіі]] (нар. 1204) * [[1672]]: [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір Ваза]], кароль польскі і вялікі князь літоўскі (нар. 22.3.1609) * [[1809]]: [[Антуан дэ Фуркруа]], французскі [[хімік]] (нар. 15.7.1755) * [[1904]]: [[Антоні Вільгельм Радзівіл]], [[Каралеўства Прусія|прускі]] ваенны дзеяч (нар. 31.7.1833) * [[1921]]: [[Каміль Сен-Санс]], французскі [[кампазітар]] і [[дырыжор]] (нар. 9.10.1835) * [[1922]]: [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бэн-Егуда]], яўрэйскі мовазнаўца, адраджальнік [[іўрыт]]а (нар. 7.1.1858) * [[1939]]: [[Ота Стэнрат]], фінскі палітык * [[1965]]: [[Уільям Сомерсет Моэм]], англійскі пісьменнік (нар. 25.1.1874) * [[2009]]: [[Ягор Цімуравіч Гайдар|Ягор Гайдар]], расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, эканаміст (нар. 19.3.1956) == Святкуюць == * {{Бангладэш}} [[Бангладэш]], Дзень Перамогі. * {{Бахрэйн}} [[Бахрэйн]], Нацыянальны дзень. * {{Казахстан}} [[Казахстан]], [[Дзень незалежнасці Казахстана|Дзень незалежнасці]]. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С16]] </noinclude> [[Катэгорыя:16 снежня| ]] 3j9gso38yjoqy4gc7os554j20bn19te 0 376 5171394 5111083 2026-07-26T18:32:18Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171394 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на снежань}} </noinclude> '''17 снежня''' — трыста пяцьдзясят першы (трыста пяцьдзясят другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[546]]: Войска [[остготы|остготаў]] на чале з [[Тотыла]]м узяло [[Рым]]. * [[1282]]: [[Кароль Германіі]] [[Рудольф I Габсбург|Рудольф I]] абраў сваіх сыноў [[Альбрэхт I (кароль Германіі)|Альбрэхта]] і [[Рудольф II Швабскі|Рудольфа]] герцагамі [[Гісторыя Аўстрыі|Аўстрыі]] і [[Штырыя (герцагства)|Штырыі]]. Дакумент аб гэтым быў выдадзены [[27 снежня]]. * [[1903]]: [[Браты Райт]] здзейснілі першы ў гісторыі пілатуемы палёт на маторным [[самалёт|самалёце]] «Флайер-1». * [[1907]]: Агульнанацыянальны сход выбраў першага [[кароль|караля]] [[Бутан]]а, ім стаў падтрымліваемы брытанцамі [[Уг’ен Вангчук]]. * [[1918]]: Утворана [[Гомельская дырэкторыя]]. * [[1924]]: Утворана прафесійнае аб’яднанне беларускіх кінематаграфістаў і фатографаў «[[Белдзяржкіно]]». * [[1988]]: Адбыўся І з’езд [[БАС|Беларускага аб’яднання студэнтаў]]. * [[1989]]: На тэлеканале FOX дэбютаваў серыял «[[Сімпсаны]]» — самы доўгі мультсерыял у гісторыі амерыканскага тэлебачання. * [[2008]]: Міністэрства юстыцыі Беларусі выдала пасведчанне аб рэгістрацыі [[За Свабоду (рух)|Руху «За свабоду»]]. * [[2014]]: Адноўлены дыпламатычныя адносіны [[ЗША]] і [[Куба|Кубы]]. * [[2019]]: Былога прэзідэнта [[Пакістан]]а [[Первез Мушараф|Первеза Мушарафа]] завочна прысудзілі да смяротнага пакарання. == Нарадзіліся == * [[914]]: [[Лі Цунхоу]], 3-і імператар Позняй Тан * [[1749]]: [[Даменіка Чымароза]], італьянскі кампазітар * [[1775]]: [[Франсуа Марыус Гранэ]], французскі мастак * [[1778]]: [[Гемфры Дэві]], англійскі хімік і фізік * [[1797]]: [[Джозеф Генры]], амерыканскі фізік * [[1852]]: [[Герберт Бірбам Тры|Герберт Бірбом Тры]], англійскі акцёр і рэжысёр * [[1887]]: [[Артур Амрэ]], нарвежскі пісьменнік * [[1930]]: [[Армін Мюлер-Шталь]], нямецкі акцёр * [[1936]]: [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск, Папа Рымскі]] * [[1945]]: [[Эрні Хадсан]], амерыканскі акцёр * [[1945]]: [[Юры Талвет]], эстонскі паэт * [[1948]]: [[Кемаль Кылычдараглу]], турэцкі палітычны дзеяч * [[1957]]: [[Эльжбета Вітэк]], польскі палітычны дзеяч * [[1962]]: [[Ары Фольман]], ізраільскі кінарэжысёр * [[1966]]: [[Элсі Катайнен]], фінскі палітычны дзеч * [[1969]]: [[Рабіна Набанджа]], прэм'ер-міністр Уганды * [[1976]]: [[Ражэр Касамажор]], іспанскі акцёр * [[1988]]: [[Дэвід Рудыша]], кенійскі лёгкаатлет * [[2002]]: [[Мэцью Рычардс]], брытанскі плывец, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == * [[1187]]: [[Грыгорый VIII|Рыгор VIII, Папа Рымскі]] * [[1273]]: [[Румі]], персідскі паэт * [[1630]]: [[Мялецій Сматрыцкі]], беларускі пісьменнік і рэлігійны дзеяч * [[1663]]: [[Нзінга Мбанды]], нацыянальная гераіня Анголы * [[1750]]: [[Тамаза Альбіноні]], італьянскі кампазітар, скрыпач (нар. 8.6.1671) * [[1830]]: [[Сімон Балівар]], змагар за незалежнасць Лацінскай Амерыкі ад Іспаніі (нар. 24.7.1783) * [[1833]]: [[Каспар Хаўзер]], вядомы сваім таямнічым лёсам знайдыш, празваны «Дзіця Еўропы». * [[1964]]: [[Віктар Франц Гес]], аўстра-амерыканскі фізік * [[1980]]: [[Антон Антановіч]], беларускі мовазнавец * [[1981]]: [[Мехмет Шэху]], албанскі дзяржаўны дзеяч * [[1987]]: [[Аркадзь Ісакавіч Райкін]], савецкі артыст эстрады * [[1999]]: [[Юрген Мозер]], матэматык * [[2006]]: [[Іван Навуменка]], беларускі пісьменнік (нар. 16.2.1925) * [[2015]]: [[Асаму Хаяісі]], японскі біяхімік * [[2019]]: [[Карын Бальцэр]], нямецкая бар'ерыстка, алімпійская чэмпіёнка == Святкуюць == * [[Міжнародны дзень абароны секс-працаўніц ад гвалту і жорсткасці]]. * {{Беларусь}} [[Беларусь]], Дзень беларускага кіно. * {{Бутан}} [[Бутан]], Нацыянальны дзень [[Бутан]]а. * {{Куба}} [[Куба]], Дзень Святога Лазара. * {{Расія}} [[Расія]], Дзень Ракетных войскаў стратэгічнага прызначэння. * {{Расія}} Расія, Дзень супрацоўнікаў Дзяржаўнай фельд’егерскай службы. * {{Сцягафікацыя|Украіна}}, Дзень працаўніка дзяржаўнай выканаўчай службы Украіны. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С17]] </noinclude> [[Катэгорыя:17 снежня| ]] 7vp8butfjcla4txn60rbye6axry3kva 5171395 5171394 2026-07-26T18:32:38Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171395 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на снежань}} </noinclude> '''17 снежня''' — трыста пяцьдзясят першы (трыста пяцьдзясят другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[546]]: Войска [[остготы|остготаў]] на чале з [[Тотыла]]м узяло [[Рым]]. * [[1282]]: [[Кароль Германіі]] [[Рудольф I Габсбург|Рудольф I]] абраў сваіх сыноў [[Альбрэхт I (кароль Германіі)|Альбрэхта]] і [[Рудольф II Швабскі|Рудольфа]] герцагамі [[Гісторыя Аўстрыі|Аўстрыі]] і [[Штырыя (герцагства)|Штырыі]]. Дакумент аб гэтым быў выдадзены [[27 снежня]]. * [[1903]]: [[Браты Райт]] здзейснілі першы ў гісторыі пілатуемы палёт на маторным [[самалёт|самалёце]] «Флайер-1». * [[1907]]: Агульнанацыянальны сход выбраў першага [[кароль|караля]] [[Бутан]]а, ім стаў падтрыманы брытанцамі [[Уг’ен Вангчук]]. * [[1918]]: Утворана [[Гомельская дырэкторыя]]. * [[1924]]: Утворана прафесійнае аб’яднанне беларускіх кінематаграфістаў і фатографаў «[[Белдзяржкіно]]». * [[1988]]: Адбыўся І з’езд [[БАС|Беларускага аб’яднання студэнтаў]]. * [[1989]]: На тэлеканале FOX дэбютаваў серыял «[[Сімпсаны]]» — самы доўгі мультсерыял у гісторыі амерыканскага тэлебачання. * [[2008]]: Міністэрства юстыцыі Беларусі выдала пасведчанне аб рэгістрацыі [[За Свабоду (рух)|Руху «За свабоду»]]. * [[2014]]: Адноўлены дыпламатычныя адносіны [[ЗША]] і [[Куба|Кубы]]. * [[2019]]: Былога прэзідэнта [[Пакістан]]а [[Первез Мушараф|Первеза Мушарафа]] завочна прысудзілі да смяротнага пакарання. == Нарадзіліся == * [[914]]: [[Лі Цунхоу]], 3-і імператар Позняй Тан * [[1749]]: [[Даменіка Чымароза]], італьянскі кампазітар * [[1775]]: [[Франсуа Марыус Гранэ]], французскі мастак * [[1778]]: [[Гемфры Дэві]], англійскі хімік і фізік * [[1797]]: [[Джозеф Генры]], амерыканскі фізік * [[1852]]: [[Герберт Бірбам Тры|Герберт Бірбом Тры]], англійскі акцёр і рэжысёр * [[1887]]: [[Артур Амрэ]], нарвежскі пісьменнік * [[1930]]: [[Армін Мюлер-Шталь]], нямецкі акцёр * [[1936]]: [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск, Папа Рымскі]] * [[1945]]: [[Эрні Хадсан]], амерыканскі акцёр * [[1945]]: [[Юры Талвет]], эстонскі паэт * [[1948]]: [[Кемаль Кылычдараглу]], турэцкі палітычны дзеяч * [[1957]]: [[Эльжбета Вітэк]], польскі палітычны дзеяч * [[1962]]: [[Ары Фольман]], ізраільскі кінарэжысёр * [[1966]]: [[Элсі Катайнен]], фінскі палітычны дзеч * [[1969]]: [[Рабіна Набанджа]], прэм'ер-міністр Уганды * [[1976]]: [[Ражэр Касамажор]], іспанскі акцёр * [[1988]]: [[Дэвід Рудыша]], кенійскі лёгкаатлет * [[2002]]: [[Мэцью Рычардс]], брытанскі плывец, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == * [[1187]]: [[Грыгорый VIII|Рыгор VIII, Папа Рымскі]] * [[1273]]: [[Румі]], персідскі паэт * [[1630]]: [[Мялецій Сматрыцкі]], беларускі пісьменнік і рэлігійны дзеяч * [[1663]]: [[Нзінга Мбанды]], нацыянальная гераіня Анголы * [[1750]]: [[Тамаза Альбіноні]], італьянскі кампазітар, скрыпач (нар. 8.6.1671) * [[1830]]: [[Сімон Балівар]], змагар за незалежнасць Лацінскай Амерыкі ад Іспаніі (нар. 24.7.1783) * [[1833]]: [[Каспар Хаўзер]], вядомы сваім таямнічым лёсам знайдыш, празваны «Дзіця Еўропы». * [[1964]]: [[Віктар Франц Гес]], аўстра-амерыканскі фізік * [[1980]]: [[Антон Антановіч]], беларускі мовазнавец * [[1981]]: [[Мехмет Шэху]], албанскі дзяржаўны дзеяч * [[1987]]: [[Аркадзь Ісакавіч Райкін]], савецкі артыст эстрады * [[1999]]: [[Юрген Мозер]], матэматык * [[2006]]: [[Іван Навуменка]], беларускі пісьменнік (нар. 16.2.1925) * [[2015]]: [[Асаму Хаяісі]], японскі біяхімік * [[2019]]: [[Карын Бальцэр]], нямецкая бар'ерыстка, алімпійская чэмпіёнка == Святкуюць == * [[Міжнародны дзень абароны секс-працаўніц ад гвалту і жорсткасці]]. * {{Беларусь}} [[Беларусь]], Дзень беларускага кіно. * {{Бутан}} [[Бутан]], Нацыянальны дзень [[Бутан]]а. * {{Куба}} [[Куба]], Дзень Святога Лазара. * {{Расія}} [[Расія]], Дзень Ракетных войскаў стратэгічнага прызначэння. * {{Расія}} Расія, Дзень супрацоўнікаў Дзяржаўнай фельд’егерскай службы. * {{Сцягафікацыя|Украіна}}, Дзень працаўніка дзяржаўнай выканаўчай службы Украіны. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С17]] </noinclude> [[Катэгорыя:17 снежня| ]] 9lsulpfayq57wz0bff9nn7gmy5jvc9s 0 399 5171437 5169837 2026-07-26T19:37:05Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171437 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''18 жніўня''' — дзвесце трыццаты (дзвесце трыццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1201]]: Біскуп Альберт надаў першыя прывілеі нямецкім купцам у [[Рыга|Рызе]]. * [[1572]]: У [[Парыж]]ы адбылося вянчанне [[Маргарыта дэ Валуа|Маргарыты Валуа]] і [[Генрых Наварскі|Генрыха Наварскага]]. * [[1649]]: Заключана Збораўскае пагадненне паміж польскім каралём [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]] і казацкай старшынёй. Пагадненне было часовым капрамісам, антыфеадальная вайна не скончылася. * [[1682]]: Пачатак валадарства [[Іван Аляксеевіч|Івана V]] і [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], цароў рускіх пры рэгенцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|Соф'і Аляксееўны]]. * [[1743]]: [[Абаскі мірны трактат]] завяршыў руска-шведскую вайну. * [[1868]]: Пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном П. Ж. Жансен заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] незвычайную лінію — у выніку адбылося адкрыццё [[гелій|гелію]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Планета Марс|Марса]] [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * [[1924]]: У [[Мінск]]у арыштаваны адзін з кіраўнікоў антысавецкага ўзброенага змагання [[Барыс Савінкаў]]. * [[1966]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[1991]]: Недалёка ад [[Хацежына]] аўтобус ЛАЗ-699 упаў з маста на чыгуначнае палатно, 17 чалавек загінула. Гэта адна з найбуйнейшых аварый за ўвесь час існавання Беларусі.[https://auto.onliner.by/2016/11/14/detektiv] * [[2020]]: Адбыўся [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенны пераварот]] у [[Малі]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Antonio Salieri painted by Joseph Willibrord Mähler.jpg|thumb|left|120px|Антоніа Сальеры]] * [[1685]]: [[Брук Тэйлар]], англійскі [[матэматык]] * [[1750]]: [[Антоніо Сальеры]], італьянскі [[кампазітар]] * [[1824]]: [[П'ер Мартэн]], французскі металург * [[1830]]: [[Франц Іосіф I]], імператар аўстрыйскі і кароль венгерскі * [[1848]]: [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], польскі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, доктар права (пам. 11.2.1932) * [[1891]]: [[Макар Краўцоў]], дзеяч беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, [[паэт]], публіцыст, перакладчык * [[1906]]: [[Марсель Карнэ]], французскі кінарэжысёр * [[1912]]: [[Давыд Пейсахавіч Генін|Давыд Генін]] (пам. [[1971 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1971]]), савецкі мастак-пейзажыст родам з Віцебску * [[1912]]: [[Эльза Марантэ]], італьянская пісьменніца (пам. 25.11.1985) * [[1920]]: [[Шэлі Уінтэрс]], амерыканская актрыса * [[1933]]: [[Раман Паланскі]], польска-французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і акцёр * [[1933]]: [[Жуст Фантэн]], французскі футбаліст * [[1946]]: [[Алесь Марціновіч]], беларускі [[пісьменнік]], крытык, літаратуразнаўца * [[1954]]: [[Аляксандр Паўлавіч Ксёндзаў|Алесь Ксёндзаў]], беларускі-мастак * [[1959]]: [[Анатоль Рэзнік]], беларускі гісторык * [[1962]]: [[Феліпэ Кальдэрон]], прэзідэнт [[Мексіка|Мексікі]] * [[1963]]: [[Хайна Ферх]], нямецкі акцёр * [[1966]]: [[Алена Брава]], беларуская пісьменніца * [[1969]]: [[Эдвард Нортан]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1980]]: [[Эстэбан Камб’яса]], аргенцінскі футбаліст == Памерлі == [[Выява:Genghis Khan.jpg|thumb|right|120px|Чынгісхан]] * [[849]]: [[Валафрыд Страбон]], паэт, багаслоў * [[1227]]: [[Чынгісхан]], вялікі каган мангольскі * [[1503]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1559]]: [[Павел IV|Павел IV, Папа Рымскі]] * [[1765]]: [[Франц I Латарынгскі]] * [[1777]]: [[Іаган Хрысціян Эркслебен]], нямецкі вучоны * [[1823]]: [[Андрэ Жак Гарнерэн]], першы ў свеце парашутыст * [[1850]]: [[Анарэ дэ Бальзак]], французскі пісьменнік * [[1874]]: [[Уільям Фейрберн]], шатландскі інжынер, прамысловец * [[1905]]: [[Альберт Эдэльфельт]], фінскі [[мастак]] * [[1940]]: [[Уолтэр Персі Крайслер]], амерыканскі прадпрымальнік * [[1988]]: [[Тадэвуш Кулісевіч]], польскі графік і ілюстратар * [[2009]]: [[Кім Дэ Джун]], прэзідэнт [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] * [[2019]]: [[Васіль Іванавіч Гапоненка]], беларускі вучоны ў фізіялогіі * [[2024]]: [[Ален Дэлон]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень [[бітва за Лангтан|Лангтана]] * {{Сцяг Тайланда}} [[Тайланд]]: Нацыянальны дзень навукі == Крыніцы == {{Крыніцы}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|818]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 жніўня| ]] gcp8i0uhk4ufuhlp6e3gj4vjssd5xbo 5171439 5171437 2026-07-26T19:37:57Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171439 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''18 жніўня''' — дзвесце трыццаты (дзвесце трыццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1201]]: Біскуп [[Альберт фон Буксгеўдэн]] надаў першыя прывілеі нямецкім купцам у [[Рыга|Рызе]]. * [[1572]]: У [[Парыж]]ы адбылося вянчанне [[Маргарыта дэ Валуа|Маргарыты Валуа]] і [[Генрых Наварскі|Генрыха Наварскага]]. * [[1649]]: Заключана Збораўскае пагадненне паміж польскім каралём [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]] і казацкай старшынёй. Пагадненне было часовым капрамісам, антыфеадальная вайна не скончылася. * [[1682]]: Пачатак валадарства [[Іван Аляксеевіч|Івана V]] і [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], цароў рускіх пры рэгенцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|Соф’і Аляксееўны]]. * [[1743]]: [[Абаскі мірны трактат]] завяршыў руска-шведскую вайну. * [[1868]]: Пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном П. Ж. Жансен заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] незвычайную лінію — у выніку адбылося адкрыццё [[гелій|гелію]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Планета Марс|Марса]] [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * [[1924]]: У [[Мінск]]у арыштаваны адзін з кіраўнікоў антысавецкага ўзброенага змагання [[Барыс Савінкаў]]. * [[1966]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[1991]]: Недалёка ад [[Хацежына]] аўтобус ЛАЗ-699 упаў з маста на чыгуначнае палатно, 17 чалавек загінула. Гэта адна з найбуйнейшых аварый за ўвесь час існавання Беларусі.[https://auto.onliner.by/2016/11/14/detektiv] * [[2020]]: Адбыўся [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенны пераварот]] у [[Малі]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Antonio Salieri painted by Joseph Willibrord Mähler.jpg|thumb|left|120px|Антоніа Сальеры]] * [[1685]]: [[Брук Тэйлар]], англійскі [[матэматык]] * [[1750]]: [[Антоніо Сальеры]], італьянскі [[кампазітар]] * [[1824]]: [[П'ер Мартэн]], французскі металург * [[1830]]: [[Франц Іосіф I]], імператар аўстрыйскі і кароль венгерскі * [[1848]]: [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], польскі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, доктар права (пам. 11.2.1932) * [[1891]]: [[Макар Краўцоў]], дзеяч беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, [[паэт]], публіцыст, перакладчык * [[1906]]: [[Марсель Карнэ]], французскі кінарэжысёр * [[1912]]: [[Давыд Пейсахавіч Генін|Давыд Генін]] (пам. [[1971 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1971]]), савецкі мастак-пейзажыст родам з Віцебску * [[1912]]: [[Эльза Марантэ]], італьянская пісьменніца (пам. 25.11.1985) * [[1920]]: [[Шэлі Уінтэрс]], амерыканская актрыса * [[1933]]: [[Раман Паланскі]], польска-французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і акцёр * [[1933]]: [[Жуст Фантэн]], французскі футбаліст * [[1946]]: [[Алесь Марціновіч]], беларускі [[пісьменнік]], крытык, літаратуразнаўца * [[1954]]: [[Аляксандр Паўлавіч Ксёндзаў|Алесь Ксёндзаў]], беларускі-мастак * [[1959]]: [[Анатоль Рэзнік]], беларускі гісторык * [[1962]]: [[Феліпэ Кальдэрон]], прэзідэнт [[Мексіка|Мексікі]] * [[1963]]: [[Хайна Ферх]], нямецкі акцёр * [[1966]]: [[Алена Брава]], беларуская пісьменніца * [[1969]]: [[Эдвард Нортан]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1980]]: [[Эстэбан Камб’яса]], аргенцінскі футбаліст == Памерлі == [[Выява:Genghis Khan.jpg|thumb|right|120px|Чынгісхан]] * [[849]]: [[Валафрыд Страбон]], паэт, багаслоў * [[1227]]: [[Чынгісхан]], вялікі каган мангольскі * [[1503]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1559]]: [[Павел IV|Павел IV, Папа Рымскі]] * [[1765]]: [[Франц I Латарынгскі]] * [[1777]]: [[Іаган Хрысціян Эркслебен]], нямецкі вучоны * [[1823]]: [[Андрэ Жак Гарнерэн]], першы ў свеце парашутыст * [[1850]]: [[Анарэ дэ Бальзак]], французскі пісьменнік * [[1874]]: [[Уільям Фейрберн]], шатландскі інжынер, прамысловец * [[1905]]: [[Альберт Эдэльфельт]], фінскі [[мастак]] * [[1940]]: [[Уолтэр Персі Крайслер]], амерыканскі прадпрымальнік * [[1988]]: [[Тадэвуш Кулісевіч]], польскі графік і ілюстратар * [[2009]]: [[Кім Дэ Джун]], прэзідэнт [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] * [[2019]]: [[Васіль Іванавіч Гапоненка]], беларускі вучоны ў фізіялогіі * [[2024]]: [[Ален Дэлон]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень [[бітва за Лангтан|Лангтана]] * {{Сцяг Тайланда}} [[Тайланд]]: Нацыянальны дзень навукі == Крыніцы == {{Крыніцы}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|818]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 жніўня| ]] cqxj01m51cu2ul7juvtwgexh3ujcmus 0 413 5171550 5165482 2026-07-26T22:15:24Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171550 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Image:BNR Third charter.png|thumb|[[Трэцяя Устаўная грамата]].]] [[Файл:Народны Сакратарыят Беларусі. Narodny Sakrataryjat Bielarusi.jpg|міні|Народны Сакратарыят Беларусі. 17&nbsp;чэрвеня.]] [[Выява:Hannover_CL_IIIa,_Forest_of_Argonne,_France,_1918_(restored).jpg|thumb|Нямецкі самалёт Hannover CL.III збіты над Францыяй. 4&nbsp;кастрычніка.]] [[Выява:Armisticetrain (slight crop).jpg|thumb|Прадстаўнікі саюзнікаў пры падпісанні перамір’я каля [[Камп’енскі вагон|свайго вагона]] ў [[Камп’енскі лес|Камп’енскім лесе]]. 11&nbsp;лістапада.]] * [[3 студзеня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]]. * [[10 студзеня]]: Расійская дзяржава стала называцца [[РСФСР|Расійскай Сацыялістычнай Федэратыўнай Савецкай Рэспублікай]] (РСФСР). * [[31 студзеня]]: Паводле дэкрэта [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]] ў Народным камісарыяце па нацыянальных справах у [[Петраград]]зе створаны [[Беларускі нацыянальны камісарыят]]. * [[1 лютага]]: Пачалося [[Котарскае паўстанне]] ў Чарнагорыі. * [[9 лютага]]: [[Цэнтральныя дзяржавы]], што супрацьстаялі Расіі ў [[Першая сусветная вайна|І сусветнай вайне]], выдалі бальшавікам ультыматум, патрабуючы падпісання міру на іх умовах. * [[14 лютага]]: Увядзенне ў Савецкай Расіі [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскага календара]]. * [[16 лютага]]: [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Дэкларацыю незалежнасці [[Літва|Літвы]]. * [[19 лютага]]: ** [[Аблвыканкамзах]] і [[СНК Заходняй вобласці і фронту]] выехалі з Мінска ў [[Смаленск]]. [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] ў загадзе № 1 абвясціў, што «ўзяў уладу ў свае рукі». ** [[Віленская беларуская рада]] прыняла пастанову, паводле якой сувязь паміж Расіяй і Беларуссю абвяшчалася парванай. * [[21 лютага]]: ** [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] выдаў [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі, створаны [[Народны Сакратарыят Беларусі]]. ** Нямецкія войскі ўвайшлі ў [[Мінск]]. ** СНК РСФСР прыняў дэкрэт-заяву «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!» * [[24 лютага]]: [[Эстонія]] абвясціла незалежнасць. * [[25 лютага]]: Створана «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]». * [[3 сакавіка]]: [[Брэсцкі мір|Мірны дагавор]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] з [[Германская імперыя|Германіяй]], [[Аўстра-Венгрыя]]й, [[Балгарыя]]й і [[Турцыя]]й падпісаны ў [[Брэст-Літоўск]]у. * [[5 сакавіка]]: Перавод сталіцы Савецкай Расіі з [[Петраград]]а ў [[Масква|Маскву]]. * [[6 сакавіка]]: Пачалося [[антысавецкае паўстанне ў Горках]]. * [[8 сакавіка]]: ** Першае зарэгістраванае захворванне ў двухгадовай [[Пандэмія|пандэміі]] [[грып]]у. ** На акупаванай нямецкімі войскамі тэрыторыі [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] абвешчана [[Герцагства Курляндскае і Семігальскае]]. * [[9 сакавіка]]: Выканкам Рады Усебеларускага з’езда выдаў [[Другая Устаўная грамата|Другую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі, паводле якой абвяшчалася [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). * [[15 сакавіка]]: [[Брэсцкі мір]] ратыфікаваны [[Чавцвёрты Назвычайны Усерасійскі з'езд Саветаў|4-м Надзвычайным Усерасійскім з’ездам Саветаў]]. * [[18 сакавіка]]: На пасяджэнні Рада Усебеларускага з’езда была перайменавана ў [[Рада БНР|Раду БНР]]. * [[19 сакавіка]]: [[Рада БНР]] прыняла палажэнне аб вярхоўнай уладзе [[БНР]]. Абвяшчалася, што ніводзін закон не будзе мець сілы без зацвярджэння яго Радай. * [[23 сакавіка]]: [[Германская імперыя]] прызнала незалежнасць [[Літва|Літвы]]. * [[25 сакавіка]]: Абвяшчэнне незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўнай грамаце]]. * [[20 красавіка]]: «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]» дамаглося згоды германскага камандавання на стварэнне груп беларускіх саветнікаў пры акупацыйнай адміністрацыі. * [[24 красавіка]]: Адбыўся першы танкавы бой паміж брытанскім Mark IV і нямецкім А7V танкамі. * [[25 красавіка]]: Фракцыя [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|«Менскага беларускага прадстаўніцтва»]] на пасяджэнні [[Рада БНР|Рады БНР]] ініцыявала прыняцце тэлеграмы кайзеру [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]], у якой заяўлялася, што будучыню Беларусі яны бачаць пад апекай германскай дзяржавы. * [[28 красавіка]]: Дзяржаўнай і абавязковай мовай [[БНР]] абвешчана [[беларуская мова|беларуская]]. * [[7 мая]]: Заключаны [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|Бухарэсцкі мірны дагавор]] паміж [[Румынія]]й і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], якія ўдзельнічалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. * [[14 мая]]: [[Рада БНР]] даручыла [[Р. Скірмунт]]у фарміраванне новага ўрада [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. * [[15 мая]]: [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] зацвердзіла герб «[[Пагоня]]» як дзяржаўны. * [[26 мая]]: Абвешчана [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[28 мая]]: Абвешчана [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[1 чэрвеня]]: ** У [[Мінск]]у пачаўся з’езд беларускага каталіцкага духавенства. ** У [[Смаленск]]у пачалася 4-я Паўночна-Заходняя абласная канферэнцыя РКП(б), якая ўхваліла [[Брэсцкі мір]]. * [[11 ліпеня]]: ** [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Літву [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]. ** Пачаў працаваць [[Беларускі народны ўніверсітэт]] у [[Масква|Маскве]]. * [[15 ліпеня]]: Пачалася [[Бітва на Марне (1918)|бітва на Марне]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * [[17 ліпеня]]: У Маскве пачаўся [[Усерасійскі з'езд бежанцаў з Беларусі]]. * [[22 ліпеня]]: Cфармаваны [[Урад БНР]] на чале з [[Іван Серада|І. Серадой]]. * [[5 жніўня]]: Пачалося леваэсэраўскае [[Аршанскае паўстанне]]. * [[8 жніўня]]: У час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам’ене]]. * [[30 хніўня]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[11 кастрычніка]]: [[Рада БНР]] зацвердзіла часовую Канстытуцыю, [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны Сакратарыят]] перайменаваны ў [[Рада Народных Міністраў БНР|Раду Народных Міністраў БНР]]. * [[17 кастрычніка]]: [[Венгрыя]] аб’явіла аб незалежнасці ад [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. * [[19 кастрычніка]]: Абвешчана [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]]. * [[1 лістапада]]: [[Рэйд на Пулу]] праведзены двума афіцэрамі ВМС Італіі з мэтай знішчэння караблёў аўстра-венгерскага флота. * [[3 лістапада]]: [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] абвясціла незалежнасць ад Расіі. * [[11 лістапада]]: ** Заключана [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскае перамір’е]], завяршэнне [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. ** Сфарміраваны першы кабінет міністраў [[Літва|Літвы]]. ** Рэгенцкая рада (створаная нямецкімі і аўстрыйскімі ўладамі) перадала [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]] камандаванне польскім войскам. * [[12 лістапада]]: [[Аўстрыя]] абвешчана [[рэспубліка]]й. * [[13 лістапада]]: Апублікавана пастанова УЦВК РСФСР аб сксаванні [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] ў сувязі з паражэннем Германіі ў [[1СВ|Першай сусветнай вайне]] * [[15 лістапада]]: Закрыта [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя]] * [[18 лістапада]]: ** Абвешчана незалежнасць [[Латвія|Латвіі]]. ** У [[Омск]]у казакі арыштавалі членаў Часовага Усерасійскага ўраду (Дырэкторыі), уладу Вярхоўнага Правіцеля атрымаў адмірал [[А. Калчак]]. * [[19 лістапада]]: Заснаваны [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскі губернскі музей]]. * [[22 лістапада]]: [[Юзаф Пілсудскі]] абвешчаны «часовым начальнікам» [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. * [[23 лістапада]]: [[Народны сакратарыят Беларусі]] дамовіўся з уладамі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] аб пераходзе штаба [[1-ы беларускі полк|1-га палка БНР]] пад літоўскае камандаванне. * [[27 лістапада]]: ** У склад [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] кааптаваны 6 прадстаўнікоў [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай рады]]. Створана [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы]]. ** Заснавана [[Нацыянальная акадэмія Украіны]]. * [[1 снежня]]: Узнікненне [[Югаславія|Югаславіі]]. [[Ісландыя]] стала суверэннай краінай, застаўшыся ва уніі з [[Данія]]й. * [[3 снежня]]: [[Рада БНР|Рада]] і [[Урад БНР|ўрад БНР]] пераехалі ў [[Вільня|Вільню]]. * [[4 снежня]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Вудра Вільсан]] адплыў у [[Еўропа|Еўропу]] для удзелу ў Версальскай мірнай канферэнцыі — упершыню найвышэйшая асоба [[ЗША]] выехала за межы краіны. * [[6 снежня]]: Біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]] разам з ксяндзом [[Фабіян Абрантовіч|Фабіянам Абрантовічам]] правёў першае беларускае багаслужэнне ў [[Мінск]]у. * [[8 снежня]]: На пасяджэнні ЦК [[Камуністычная партыя Літвы і Заходняй Беларусі|КПЛіЗБ]] ў [[Вільнюс|Вільні]] ўтвораны Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад Літвы. * [[10 снежня]]: [[Чырвоная Армія]] ўступіла ў [[Мінск]]. * [[14 снежня]]: На змену зрынутай [[Украінская дзяржава|Гетманшчыне]] прыйшла [[Дырэкторыя УНР]]. * [[15 снежня]]: Распачаў працу [[Гродзенскі беларускі сялянскі з'езд]]. * [[17 снежня]]: Утворана [[Гомельская дырэкторыя]]. * [[18 снежня]]: ЦВК груп Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы пачало выдаваць у Мінску на [[польская мова|польскай мове]] газету «[[Młot (1918)|Młot]]». * [[21 снежня]]: У складзе літоўскіх узброеных сіл створаны [[1-ы беларускі полк|Першы беларускі полк]] ([[Гродна]]). * [[22 снежня]]: У [[Мінск]]у заснаваны Беларускі савецкі тэатр. * [[27 снежня]]: [[Рада БНР]] пераехала з [[Вільня|Вільні]] ў [[Гродна]]. == Нарадзіліся == * [[23 студзеня]]: [[Гертруда Элаян]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1988 (пам. 21.2.1999) * [[26 студзеня]]: [[Філіп Хасэ Фармер]], амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[26 студзеня]]: [[Нікалае Чаўшэску]], прэзідэнт [[Румынія|Румыніі]] (пам. 25.12.1989) * [[5 сакавіка]]: [[Джэймс Тобін]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (пам. 11.3.2002) * [[6 чэрвеня]]: [[Эдвін Крэбс]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1992 (пам. 21.12.2009) * [[3 ліпеня]]: [[Рыгор Бярозкін]], беларускі літаратуразнавец * [[14 ліпеня]]: [[Інгмар Бергман]], шведскі кінарэжысёр * [[18 ліпеня]]: [[Нельсан Мандэла]], паўднёваафрыканскі палітык * [[21 верасня]]: [[Фёдар Янкоўскі]], беларускі мовазнавец, фалькларыст, празаік * [[22 кастрычніка]]: [[Алесь Бажко]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[25 снежня]]: [[Зінаіда Ігнатаўна Канапелька]], беларуская актрыса == Памерлі == * [[2 лютага]]: [[Арэстэ Саламонэ]], італьянскі лётчык *[[20 красавіка]]: [[Карл Фердынанд Браўн]], фізік * [[5 мая]]: [[Ніко Пірасмані]], грузінскі мастак-прымітывіст * [[19 мая]]: [[Фердынанд Ходлер]], швейцарскі мастак * [[20 мая]]: [[Карусь Каганец]], беларускі пісьменнік, мастак, графік, скульптар і мовазнавец (нар. [[1868]]) * [[27 чэрвеня]]: [[Жазеф Пеладан]], французскі пісьменнік і акультыст * [[3 ліпеня]]: [[Мехмед V]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] * [[18 кастрычніка]]: [[Уладзімір Стукаліч]], расійска-беларускі гісторык і краязнавец * [[9 лістапада]]: [[Гіём Апалінер|Гіём Апалінэр]], французскі паэт * [[27 лістапада]]: [[Багуміл Кубішта]], чэшскі мастак {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1918| ]] 7funm3jirlmrhp8zhv4dbabrga4norn 5171551 5171550 2026-07-26T22:15:57Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171551 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Image:BNR Third charter.png|thumb|[[Трэцяя Устаўная грамата]].]] [[Файл:Народны Сакратарыят Беларусі. Narodny Sakrataryjat Bielarusi.jpg|міні|Народны Сакратарыят Беларусі. 17&nbsp;чэрвеня.]] [[Выява:Hannover_CL_IIIa,_Forest_of_Argonne,_France,_1918_(restored).jpg|thumb|Нямецкі самалёт Hannover CL.III збіты над Францыяй. 4&nbsp;кастрычніка.]] [[Выява:Armisticetrain (slight crop).jpg|thumb|Прадстаўнікі саюзнікаў пры падпісанні перамір’я каля [[Камп’енскі вагон|свайго вагона]] ў [[Камп’енскі лес|Камп’енскім лесе]]. 11&nbsp;лістапада.]] * [[3 студзеня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]]. * [[10 студзеня]]: Расійская дзяржава стала называцца [[РСФСР|Расійскай Сацыялістычнай Федэратыўнай Савецкай Рэспублікай]] (РСФСР). * [[31 студзеня]]: Паводле дэкрэта [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]] ў Народным камісарыяце па нацыянальных справах у [[Петраград]]зе створаны [[Беларускі нацыянальны камісарыят]]. * [[1 лютага]]: Пачалося [[Котарскае паўстанне]] ў Чарнагорыі. * [[9 лютага]]: [[Цэнтральныя дзяржавы]], што супрацьстаялі Расіі ў [[Першая сусветная вайна|І сусветнай вайне]], выдалі бальшавікам ультыматум, патрабуючы падпісання міру на іх умовах. * [[14 лютага]]: Увядзенне ў Савецкай Расіі [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскага календара]]. * [[16 лютага]]: [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Дэкларацыю незалежнасці [[Літва|Літвы]]. * [[19 лютага]]: ** [[Аблвыканкамзах]] і [[СНК Заходняй вобласці і фронту]] выехалі з Мінска ў [[Смаленск]]. [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] ў загадзе № 1 абвясціў, што «ўзяў уладу ў свае рукі». ** [[Віленская беларуская рада]] прыняла пастанову, паводле якой сувязь паміж Расіяй і Беларуссю абвяшчалася парванай. * [[21 лютага]]: ** [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] выдаў [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі, створаны [[Народны Сакратарыят Беларусі]]. ** Нямецкія войскі ўвайшлі ў [[Мінск]]. ** СНК РСФСР прыняў дэкрэт-заяву «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!» * [[24 лютага]]: [[Эстонія]] абвясціла незалежнасць. * [[25 лютага]]: Створана «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]». * [[3 сакавіка]]: [[Брэсцкі мір|Мірны дагавор]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] з [[Германская імперыя|Германіяй]], [[Аўстра-Венгрыя]]й, [[Балгарыя]]й і [[Турцыя]]й падпісаны ў [[Брэст-Літоўск]]у. * [[5 сакавіка]]: Перавод сталіцы Савецкай Расіі з [[Петраград]]а ў [[Масква|Маскву]]. * [[6 сакавіка]]: Пачалося [[антысавецкае паўстанне ў Горках]]. * [[8 сакавіка]]: ** Першае зарэгістраванае захворванне ў двухгадовай [[Пандэмія|пандэміі]] [[грып]]у. ** На акупаванай нямецкімі войскамі тэрыторыі [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] абвешчана [[Герцагства Курляндскае і Семігальскае]]. * [[9 сакавіка]]: Выканкам Рады Усебеларускага з’езда выдаў [[Другая Устаўная грамата|Другую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі, паводле якой абвяшчалася [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). * [[15 сакавіка]]: [[Брэсцкі мір]] ратыфікаваны [[Чавцвёрты Назвычайны Усерасійскі з'езд Саветаў|4-м Надзвычайным Усерасійскім з’ездам Саветаў]]. * [[18 сакавіка]]: На пасяджэнні Рада Усебеларускага з’езда была перайменавана ў [[Рада БНР|Раду БНР]]. * [[19 сакавіка]]: [[Рада БНР]] прыняла палажэнне аб вярхоўнай уладзе [[БНР]]. Абвяшчалася, што ніводзін закон не будзе мець сілы без зацвярджэння яго Радай. * [[23 сакавіка]]: [[Германская імперыя]] прызнала незалежнасць [[Літва|Літвы]]. * [[25 сакавіка]]: Абвяшчэнне незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўнай грамаце]]. * [[20 красавіка]]: «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]» дамаглося згоды германскага камандавання на стварэнне груп беларускіх саветнікаў пры акупацыйнай адміністрацыі. * [[24 красавіка]]: Адбыўся першы танкавы бой паміж брытанскім Mark IV і нямецкім А7V танкамі. * [[25 красавіка]]: Фракцыя [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|«Менскага беларускага прадстаўніцтва»]] на пасяджэнні [[Рада БНР|Рады БНР]] ініцыявала прыняцце тэлеграмы кайзеру [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]], у якой заяўлялася, што будучыню Беларусі яны бачаць пад апекай германскай дзяржавы. * [[28 красавіка]]: Дзяржаўнай і абавязковай мовай [[БНР]] абвешчана [[беларуская мова|беларуская]]. * [[7 мая]]: Заключаны [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|Бухарэсцкі мірны дагавор]] паміж [[Румынія]]й і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], якія ўдзельнічалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. * [[14 мая]]: [[Рада БНР]] даручыла [[Р. Скірмунт]]у фарміраванне новага ўрада [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. * [[15 мая]]: [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] зацвердзіла герб «[[Пагоня]]» як дзяржаўны. * [[26 мая]]: Абвешчана [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[28 мая]]: Абвешчана [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[1 чэрвеня]]: ** У [[Мінск]]у пачаўся з’езд беларускага каталіцкага духавенства. ** У [[Смаленск]]у пачалася 4-я Паўночна-Заходняя абласная канферэнцыя РКП(б), якая ўхваліла [[Брэсцкі мір]]. * [[11 ліпеня]]: ** [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Літву [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]. ** Пачаў працаваць [[Беларускі народны ўніверсітэт]] у [[Масква|Маскве]]. * [[15 ліпеня]]: Пачалася [[Бітва на Марне (1918)|бітва на Марне]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * [[17 ліпеня]]: У Маскве пачаўся [[Усерасійскі з'езд бежанцаў з Беларусі]]. * [[22 ліпеня]]: Cфармаваны [[Урад БНР]] на чале з [[Іван Серада|І. Серадой]]. * [[5 жніўня]]: Пачалося леваэсэраўскае [[Аршанскае паўстанне]]. * [[8 жніўня]]: У час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам’ене]]. * [[30 жніўня]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[11 кастрычніка]]: [[Рада БНР]] зацвердзіла часовую Канстытуцыю, [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны Сакратарыят]] перайменаваны ў [[Рада Народных Міністраў БНР|Раду Народных Міністраў БНР]]. * [[17 кастрычніка]]: [[Венгрыя]] аб’явіла аб незалежнасці ад [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. * [[19 кастрычніка]]: Абвешчана [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]]. * [[1 лістапада]]: [[Рэйд на Пулу]] праведзены двума афіцэрамі ВМС Італіі з мэтай знішчэння караблёў аўстра-венгерскага флота. * [[3 лістапада]]: [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] абвясціла незалежнасць ад Расіі. * [[11 лістапада]]: ** Заключана [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскае перамір’е]], завяршэнне [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. ** Сфарміраваны першы кабінет міністраў [[Літва|Літвы]]. ** Рэгенцкая рада (створаная нямецкімі і аўстрыйскімі ўладамі) перадала [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]] камандаванне польскім войскам. * [[12 лістапада]]: [[Аўстрыя]] абвешчана [[рэспубліка]]й. * [[13 лістапада]]: Апублікавана пастанова УЦВК РСФСР аб сксаванні [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] ў сувязі з паражэннем Германіі ў [[1СВ|Першай сусветнай вайне]] * [[15 лістапада]]: Закрыта [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя]] * [[18 лістапада]]: ** Абвешчана незалежнасць [[Латвія|Латвіі]]. ** У [[Омск]]у казакі арыштавалі членаў Часовага Усерасійскага ўраду (Дырэкторыі), уладу Вярхоўнага Правіцеля атрымаў адмірал [[А. Калчак]]. * [[19 лістапада]]: Заснаваны [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскі губернскі музей]]. * [[22 лістапада]]: [[Юзаф Пілсудскі]] абвешчаны «часовым начальнікам» [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. * [[23 лістапада]]: [[Народны сакратарыят Беларусі]] дамовіўся з уладамі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] аб пераходзе штаба [[1-ы беларускі полк|1-га палка БНР]] пад літоўскае камандаванне. * [[27 лістапада]]: ** У склад [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] кааптаваны 6 прадстаўнікоў [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай рады]]. Створана [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы]]. ** Заснавана [[Нацыянальная акадэмія Украіны]]. * [[1 снежня]]: Узнікненне [[Югаславія|Югаславіі]]. [[Ісландыя]] стала суверэннай краінай, застаўшыся ва уніі з [[Данія]]й. * [[3 снежня]]: [[Рада БНР|Рада]] і [[Урад БНР|ўрад БНР]] пераехалі ў [[Вільня|Вільню]]. * [[4 снежня]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Вудра Вільсан]] адплыў у [[Еўропа|Еўропу]] для удзелу ў Версальскай мірнай канферэнцыі — упершыню найвышэйшая асоба [[ЗША]] выехала за межы краіны. * [[6 снежня]]: Біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]] разам з ксяндзом [[Фабіян Абрантовіч|Фабіянам Абрантовічам]] правёў першае беларускае багаслужэнне ў [[Мінск]]у. * [[8 снежня]]: На пасяджэнні ЦК [[Камуністычная партыя Літвы і Заходняй Беларусі|КПЛіЗБ]] ў [[Вільнюс|Вільні]] ўтвораны Часовы рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад Літвы. * [[10 снежня]]: [[Чырвоная Армія]] ўступіла ў [[Мінск]]. * [[14 снежня]]: На змену зрынутай [[Украінская дзяржава|Гетманшчыне]] прыйшла [[Дырэкторыя УНР]]. * [[15 снежня]]: Распачаў працу [[Гродзенскі беларускі сялянскі з'езд]]. * [[17 снежня]]: Утворана [[Гомельская дырэкторыя]]. * [[18 снежня]]: ЦВК груп Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы пачало выдаваць у Мінску на [[польская мова|польскай мове]] газету «[[Młot (1918)|Młot]]». * [[21 снежня]]: У складзе літоўскіх узброеных сіл створаны [[1-ы беларускі полк|Першы беларускі полк]] ([[Гродна]]). * [[22 снежня]]: У [[Мінск]]у заснаваны Беларускі савецкі тэатр. * [[27 снежня]]: [[Рада БНР]] пераехала з [[Вільня|Вільні]] ў [[Гродна]]. == Нарадзіліся == * [[23 студзеня]]: [[Гертруда Элаян]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1988 (пам. 21.2.1999) * [[26 студзеня]]: [[Філіп Хасэ Фармер]], амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[26 студзеня]]: [[Нікалае Чаўшэску]], прэзідэнт [[Румынія|Румыніі]] (пам. 25.12.1989) * [[5 сакавіка]]: [[Джэймс Тобін]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (пам. 11.3.2002) * [[6 чэрвеня]]: [[Эдвін Крэбс]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1992 (пам. 21.12.2009) * [[3 ліпеня]]: [[Рыгор Бярозкін]], беларускі літаратуразнавец * [[14 ліпеня]]: [[Інгмар Бергман]], шведскі кінарэжысёр * [[18 ліпеня]]: [[Нельсан Мандэла]], паўднёваафрыканскі палітык * [[21 верасня]]: [[Фёдар Янкоўскі]], беларускі мовазнавец, фалькларыст, празаік * [[22 кастрычніка]]: [[Алесь Бажко]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[25 снежня]]: [[Зінаіда Ігнатаўна Канапелька]], беларуская актрыса == Памерлі == * [[2 лютага]]: [[Арэстэ Саламонэ]], італьянскі лётчык *[[20 красавіка]]: [[Карл Фердынанд Браўн]], фізік * [[5 мая]]: [[Ніко Пірасмані]], грузінскі мастак-прымітывіст * [[19 мая]]: [[Фердынанд Ходлер]], швейцарскі мастак * [[20 мая]]: [[Карусь Каганец]], беларускі пісьменнік, мастак, графік, скульптар і мовазнавец (нар. [[1868]]) * [[27 чэрвеня]]: [[Жазеф Пеладан]], французскі пісьменнік і акультыст * [[3 ліпеня]]: [[Мехмед V]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] * [[18 кастрычніка]]: [[Уладзімір Стукаліч]], расійска-беларускі гісторык і краязнавец * [[9 лістапада]]: [[Гіём Апалінер|Гіём Апалінэр]], французскі паэт * [[27 лістапада]]: [[Багуміл Кубішта]], чэшскі мастак {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1918| ]] b635vjukw1v9ji4ytnf3riq5oekjq3f 0 490 5171451 5169845 2026-07-26T19:54:53Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171451 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''21 жніўня''' — дзвесце трыццаць трэці (дзвесце трыццаць чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Coat of Arms of Vierchniadzvinsk, Belarus.svg|120px|thumb|Герб Верхнядзвінска (Дрысы)]] * [[1192]]: У [[Японія|Японіі]] ўлада імператара змянілася ўладай [[Сёгун|сёгу́на]]. * [[1770]]: Англійскі мараплавец [[Джэймс Кук]] абвясціў усходняе ўзбярэжжа Аўстраліі уласнасцю брытанскай кароны пад назвай [[Новы Паўднёвы Уэльс]]. * [[1781]]: [[Верхнядзвінск|Дрысе]] нададзены [[герб]]. * [[1911]]: З [[Луўр]]а ў [[Парыж]]ы выкрадзена «[[Мона Ліза]]» [[Леанарда да Вінчы]], гэтая зрабіла карціну сусветным феноменам. * [[1914]]: [[Бітва пры Шарлеруа]] на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце Першай сусветнай вайны]] завяршылася перамогай германскай арміі і адыходам французскіх войск. * [[1959]]: [[Гаваі]] абвешчаны 50-м штатам [[ЗША]]. * [[1968]]: Войскі [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|Арганізацыі Варшаўскага дагавора]] ўвайшлі ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], каб задушыць «[[Пражская вясна|Пражскую вясну]]». * [[1991]]: Абвешчана аднаўленне незалежнасці [[Латвія|Латвіі]]. * 1991: Пацярпеў паразу [[жнівеньскі путч]], [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] адмяніў усе пастановы [[ГКЧП]] і прызначыў новых кіраўнікоў сілавых ведамстваў. == Нарадзіліся == [[Файл:Louis-Félix Amiel-Philippe II dit Philippe-Auguste Roi de France (1165-1223).jpg|thumb|left|120px|Філіп II Аўгуст]] * [[1165]]: [[Філіп II Аўгуст]], кароль [[Францыя|Францыі]] * [[1567]]: [[Францыск Сальскі]], каталіцкі святы * [[1725]]: [[Жан-Батыст Гроз]], французскі мастак * [[1765]]: [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельм IV, кароль брытанскі]] * [[1796]]: [[Эшэр Браўн Дзьюранд]], амерыканскі мастак * [[1816]]: [[Шарль Фрэдэрык Жэрар]], эльзаскі [[хімік]] * [[1862]]: [[Эміліа Сальгары]], італьянскі пісьменнік * [[1882]]: [[Рык Ваўтэрс]], бельгійскі мастак * [[1884]]: [[Багуміл Кубішта]], чэшскі мастак * [[1894]]: [[Крысціян Шад]], нямецкі мастак * [[1906]]: [[Макар Паслядовіч]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1908]]: [[Міхаіл Аляксандравіч Ельяшэвіч]], [[фізік]], акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], [[заслужаны дзеяч навукі Беларусі]] * [[1929]]: [[Вія Артмане]], латвійская актрыса * [[1930]]: [[Маргарэт (прынцэса Вялікабрытаніі)]] * [[1931]]: [[Юлія Канэ]], беларускі літаратуразнавец * [[1936]]: [[Уілт Чэмберлен]], амерыканскі [[Баскетбол|баскетбаліст]] * [[1940]]: [[Эндрэ Семерэдзі]], амерыканскі матэматык венгерскага паходжання * [[1943]]: [[Патрык Дэмаршэлье]], французскі фатограф * [[1986]]: [[Усэйн Болт]], ямайскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Файл:Ugyen_Wangchuk,_1905.jpg|thumb|right|120px|Уг’ен Вангчук]] * [[1860]]: [[Канут Русецкі]], беларускі [[мастак]] (нар. 20.1.1801) * [[1926]]: [[Уг'ен Вангчук]], першы кароль [[Бутан]]а * [[1940]]: [[Леў Троцкі]], рэвалюцыянер, савецкі палітычны дзеяч (нар. 26.10.(7.11.)1879) * [[1972]]: [[Феліксас Вайшнарас]], літоўскі [[паэт]], перакладчык, [[журналіст]] (нар. 18.5.1897) * [[1979]]: [[Генадзь Кляўко]], беларускі паэт, перакладчык (нар. 28.11.1931) * [[2005]]: [[Роберт Муг]], амерыканскі вынаходнік * [[2019]]: [[Леанід Марцінавіч Дайнека]], беларускі пісьменнік == Іншае == * {{Сцягафікацыя|ААН}} — {{нп3|Міжнародны дзень даніны памяці ахвярам тэрарызму|Міжнародны дзень даніны памяці ахвярам тэрарызму|en|International Day of Remembrance and Tribute to the Victims of Terrorism}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|821]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 жніўня| ]] hq5jdiqxqjmks3a9uskwk4lfyvwmkxf 0 513 5171460 5135967 2026-07-26T20:08:51Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171460 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''22 жніўня''' — дзвесце трыццаць чацвёрты (дзвесце трыццаць пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Neptunian rings scheme ru.png|120px|right|thumb|Схема спадарожнікаў і кольцаў Нептуна]] * [[1456]]: Князем Валахіі стаў [[Улад III Цэпеш]], больш вядомы як «Дракула». * [[1485]]: Скончылася [[вайна Пунсовай і Белай ружы]], у бітве пры Босварце загінуў [[Рычард III]], кароль англійскі. * [[1812]]: Экспедыцыя швейцарскага археолага [[Іаган Людвіг Буркхарт|Іагана Буркхарта]] знайшла руіны старажытнага горада [[Петра]]. * [[1864]]: Падпісаная 1-ая Жэнеўская канвенцыя, створана [[таварыства Чырвонага крыжа]]. * [[1989]]: Амерыканскі касмічны апарат «[[Вояджэр-2]]» выявіў кольцы [[Планета Нептун|Нептуна]]. * 1989: [[Літва]] абвясціла незаконнай анексію рэспублікі [[СССР|Савецкім Союзам]]. * [[1991]]: Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|спробы дзяржаўнага перавароту]] ў [[СССР]] прэзідэнт краіны [[Міхаіл Гарбачоў]], які быў часова адхілены ад улады, вярнуўся ў [[Масква|Маскву]]; члены [[ГКЧП]] арыштаваныя. * [[2002]]: Улады [[Тайланд]]а забаранілі выкарыстоўваць [[слон|сланоў]] для перамяшчэння па гарадскіх вуліцах. == Нарадзіліся == [[Выява:Claude Debussy ca 1908, foto av Félix Nadar.jpg|thumb|left|120px|Клод Дэбюсі.]] * [[1647]]: [[Дэні Папен]], французскі [[матэматык]] і [[фізік]]. * [[1760]]: [[Леў XII|Леў XII, Папа Рымскі]]. * [[1861]]: [[Ігнат Буйніцкі]], беларускі [[акцёр]], [[рэжысёр]], тэатральны дзеяч, стваральнік нацыянальнага прафесійнага тэатра, удзельнік літаратурнага жыцця (пам. 9.9.1917). * [[1862]]: [[Клод Дэбюсі]], французскі [[кампазітар]] (пам. 25.3.1918). * [[1874]]: [[Макс Шэлер]], нямецкі філосаф і сацыёлаг. * [[1888]]: [[Каарла Аарні]], фінскі акцёр і рэжысёр. * [[1898]]: [[Генрык Лаўмянскі]], польскі [[гісторык]], даследчык [[ВКЛ]]. * [[1904]]: [[Дэн Сяапін]], кітайскі палітык і рэфарматар. * [[1907]]: [[Андрэй Мітрафанавіч Кіжаватаў]], удзельнік абароны Брэсцкай крэпасці, [[Герой Савецкага Саюза]] (загінуў 29.06.1941). * [[1920]]: [[Рэй Брэдберы]], амерыканскі пісьменнік-фантаст. * [[1922]]: [[Мішлін Прэль]], французская актрыса. * [[1963]]: [[Торы Эймас]], амерыканская спявачка. * [[1970]]: [[Рыка Грос]], нямецкі біятланіст. * [[1995]]: [[Дуа Ліпа]], брытанская спявачка. == Памерлі == * [[408]]: [[Стыліхон]], рымскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч. * [[1280]]: [[Мікалай III|Мікалай III, Папа Рымскі]]. * [[1350]]: [[Філіп VI Валуа]], кароль [[Францыя|Францыі]]. * [[1599]]: [[Лука Марэнцыё]], італьянскі кампазітар (нар. 1533). * [[1860]]: [[Аляксандр-Габрыэль Дэкан]], французскі мастак. * [[1891]]: [[Ян Неруда]], чэшскі [[журналіст]], [[паэт]] і [[пісьменнік]]. * [[1899]]: [[Альгерд Абуховіч]], беларускі літаратар (нар. 6.8.1840). * [[1917]]: [[Матэйс Марыс]], нідэрландскі мастак. * [[1922]]: [[Майкл Колінз (Ірландыя)|Майкл Колінз]], ірландскі палітык, змагар за незалежнасць (нар. 16.10.1890). * [[1937]]: [[Станіслаў Будзінскі]], рэвалюцыйны дзеяч, публіцыст (нар. 9.9.1894). * [[1973]]: [[Стэнтан Мак-Дональд-Райт]], амерыканскі мастак. * [[1980]]: [[Габрыэль Гансалес Відэла]], прэзідэнт Чылі. * [[1988]]: [[Віталь Вольскі]], беларускі празаік, [[драматург]], літаратуразнавец, краязнавец, палітычны дзеяч (нар. 5.9.1901). * [[2011]]: [[Джон Гільберт Лейтан]], канадскі палітык. * [[2023]]: [[Тота Кутуньё]], італьянскі спявак, аўтар песень. == Святкуюць == * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]] — Дзень Дзяржаўнага сцяга Расійскай Федэрацыі. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|822]] </noinclude> [[Катэгорыя:22 жніўня| ]] gr06cgxipa0dc5f46iwz9mjyfatxcn0 0 536 5171466 5166439 2026-07-26T20:16:44Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171466 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''23 жніўня''' — дзвесце трыццаць пяты (дзвесце трыццаць шосты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Coat of Arms of Kryčaŭ.svg|120px|thumb|right|Герб Крычава]] * [[476]]: [[Адаакр]], начальнік германскіх наймітаў на рымскай службе, скінуў рымскага імператара [[Ромул Аўгустул|Ромула Аўгустула]] і абвясціў сябе каралём. Фармальны канец існавання [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. * [[1552]]: [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскае]] войска на чале з [[Іван IV|Іванам IV]] пачало аблогу [[Казань|Казані]] (сталіцы [[Казанскае ханства|Казанскага ханства]]). * [[1561]]: [[Мікалай Радзівіл Чорны]] з початам у 900 чалавек увайшоў у [[Рыга|Рыгу]], якая пераходзіла пад уладу [[ВКЛ]]. * [[1572]]: [[Варфаламееўская ноч]], масавая разня [[гугеноты|гугенотаў]] у [[Францыя|Францыі]], учыненая [[каталік]]амі.. * [[1653]]: [[Крычаў|Крычаву]] нададзена [[магдэбургскае права]] і [[Герб Крычава|герб]]. * [[1939]]: У [[Масква|Маскве]] паміж Германіяй і [[СССР]] падпісаны дагавор аб ненападзенні, у тайным пратаколе да якога зацверджаны падзел Усходняй Еўропы ([[Пакт Молатава-Рыбентропа]]). * [[1943]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Харкаў]], чым завяршылася [[Курская бітва]]. * [[1975]]: Адчынены [[Харкаўскі метрапалітэн]]. * [[1989]]: Два мільёны чалавек у [[Латвійская ССР|Латвійскай]], [[Літоўская ССР|Літоўскай]] і [[Эстонская ССР|Эстонскай ССР]], узяўшыся за рукі, сталі ўздоўж дарогі [[Вільнюс]]-[[Талін]], дамагаючыся незалежнасці сваіх рэспублік. * [[2013]]: Заканчэнне этнаграфічнай экспедыцыі «Горкі-2013», арганізаванай [[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства|Студэнцкім этнаграфічным таварыствам]]. * [[2023]]: Прэс-служба Універсітэта Каліфорніі ў Санта-Крус заявіла, што навукоўцы цалкам расшыфравалі структуру [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] чалавека. == Нарадзіліся == * [[1486]]: [[Сігізмунд Герберштэйн]], аўстрыйскі дыпламат і падарожнік * [[1740]]: [[Іван VI|Іван VI, імператар расійскі]] * [[1741]]: [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз]], французскі мараплавец * [[1754]]: [[Людовік XVI]], кароль французскі * [[1769]]: [[Жорж Кюўе]], французскі натураліст * [[1879]]: [[Алфрэдс Калніньш]], латвійскі кампазітар * [[1880]]: [[Аляксандр Грын]], рускі [[пісьменнік]] * [[1917]]: [[Пімен Панчанка]], беларускі [[паэт]] (пам. 2.4.1995) * [[1938]]: [[Мікола Сташкевіч]], беларускі [[гісторык]] * [[1943]]: [[Энтані Хантэр]], амерыканскі біяхімік * [[1974]]: [[Сяргей Віктаравіч Жадан]], украінскі паэт * [[1974]]: [[Канстанцін Сяргеевіч Навасёлаў]], брытанскі [[фізік]] расійскага паходжання, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1978]]: [[Кобі Браянт]], амерыканскі баскетбаліст == Памерлі == [[Файл:William wallace.jpg|thumb|right|120px|[[Уільям Уолес]]]] * [[93]]: [[Гней Юлій Агрыкала]], рымскі палкаводзец * [[634]]: [[Абу Бакр]], першы мусульманскі [[халіф]] * [[1103]]: [[Магнус III (кароль Нарвегіі)|Магнус III, кароль Нарвегіі]] * [[1305]]: [[Уільям Уолес]], нацыянальны герой [[Шатландыя|Шатландыі]] * [[1478]]: [[Іаланда Французская]] * [[1806]]: [[Шарль Кулон]], французскі фізік * [[1847]]: [[Ян Чачот]], беларускі і польскі паэт, фалькларыст (нар. 24.6.1796) * [[1849]]: [[Эдвард Хікс]], амерыканскі мастак * [[1865]]: [[Фердынанд Георг Вальдмюлер]], аўстрыйскі мастак * [[1895]]: [[Міхал Андрыёлі]], беларускі і польскі ілюстратар і [[мастак]], удзельнік [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—1864]] (нар. 2.11.1836) * [[1945]]: [[Людвіг фон Хофман]], нямецкі мастак * [[1954]]: [[Васіль Максімавіч Русак|Васіль Русак]], беларускі нацыянальны дзеяч, удзельнік [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага паўстання]] (нар. 4.4.1896) * [[1955]]: [[Іван Краскоўскі]], беларускі палітычны дзеяч, публіцыст, [[педагог]] (нар. 24.6.1880) * [[1968]]: [[Мікалай Георгіевіч Бонч-Асмалоўскі|Мікалай Бонч-Асмалоўскі]], беларускі і расійскі савецкі мастак (нар. 18.12.1883) * [[1978]]: [[Анатоль Астрэйка]], беларускі паэт, аўтар тэкстаў многіх беларускіх песень (нар. 24.7.1911) * [[1982]]: [[Станфард Мур]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1972 года * [[2010]]: [[Марсель Альбер]], французскі лётчык, удзельнік баёў на [[БССР|Беларусі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай айчыннай вайны]] * [[2016]]: [[Райнхард Зелтэн]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (нар. 5.10.1938) * [[2023]]: [[Георгій Марчук]], беларускі пісьменнік, драматург == Святкуюць == * {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]]: Дзень дзяржаўнага сцяга <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|823]] </noinclude> [[Катэгорыя:23 жніўня| ]] 5s7foxxpie20lu6q1s2xjn38g2k2gu8 0 559 5171469 5169849 2026-07-26T20:22:43Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171469 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''24 жніўня''' — дзвесце трыццаць шосты (дзвесце трыццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і Геркуланум. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]] * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1789]]: Адбылася 1-я Рачансальмская марская бітва падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны]]. * [[1791]]: У [[Брытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрытая для прагляду статуя русалачкі. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1959]]: Прынята Пастанова Савета Міністраў [[БССР]] № 554 аб заснаванні ''Мінскага завода халадзільнікаў'', які пасля быў пераўтвораны ў [[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]. * [[1991]]: [[Украіна]] абвясціла незалежнасць. * 1991: [[Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. * [[1999]]: Пастановай Савета Міністраў Беларусі ўведзена забарона на вытворчасць і рэалізацыю [[алкаголь]]най прадукцыі, вырабленай з ужываннем штучных (сінтэтычных) фарбавальнікаў і араматызатараў, за выключэннем ідэнтычных натуральным. == Нарадзіліся == [[Выява:ArafatEconomicForum.jpg|120px|thumb|left|[[Ясір Арафат]]]] * [[1113]]: [[Жафруа V Анжуйскі]] * [[1198]]: [[Аляксандр II (кароль Шатландыі)|Аляксандр II]], кароль [[Каралеўства Шатландыя|шатландскі]] * [[1420]]: [[Альбрэхт фон Эйб]], нямецкі гуманіст * [[1870]]: [[Леан Васілеўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст, [[гісторык]] (пам. 10.12.1936) * [[1879]]: [[Іван Пуліхаў]], беларускі рэвалюцыянер * [[1896]]: [[Янка Чарапук]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 16.11.1957) * [[1899]]: [[Хорхе Луіс Борхес]], аргенцінскі [[пісьменнік]] * [[1901]]: [[Вернер Грэф]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Грэхем Вівіян Сазерленд]], брытанскі [[мастак]] * [[1906]]: [[Юльян Саковіч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 13.6.1943) * [[1929]]: [[Ясір Арафат]], лідар [[Палесціна|Палесціны]] (пам. 11.11.2004) * [[1942]]: [[Карэн Уленбек]], амерыканскі матэматык * [[1946]]: [[Ядвіга Грыгаровіч]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч (пам. 31.7.2011) * [[1948]]: [[Жан-Мішэль Жар]], французскі музыка * [[1957]]: [[Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі|Вячаслаў Яноўскі]], беларускі баксёр * [[1968]]: [[Джэймс Тоні]], амерыканскі баксёр * [[1977]]: [[Роберт Энке]], нямецкі футбаліст (пам. 10.11.2009) * [[2001]]: [[Кім Ву Мін]], паўднёвакарэйскі плывец, алімпійскі прызёр == Памерлі == [[File:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|120px|thumb|right|[[Роза Лімская]]]] * [[1101]]: [[Су Шы]], кітайскі паэт, мастак * [[1313]]: [[Генрых VII Люксембургскі|Генрых VII, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] * [[1540]]: [[Франчэска Парміджаніна]], італьянскі мастак * [[1617]]: [[Роза Лімская]], каталіцкая святая * [[1832]]: [[Садзі Карно]], французскі [[фізік]] і [[матэматык]] * [[1990]]: [[Сяргей Даўлатаў]], рускі пісьменнік * [[1999]]: [[Аляксей Гардзіцкі]], беларускі літаратуразнавец (нар. 5.5.1934) * [[2011]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (нар. 1936) == Святкуюць == {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|824]] [[Катэгорыя:24 жніўня| ]] </noinclude> quhnub1bhz23ilmf6ri5ii53cwxo8vh 5171472 5171469 2026-07-26T20:27:18Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171472 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''24 жніўня''' — дзвесце трыццаць шосты (дзвесце трыццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і Геркуланум. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]] * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1789]]: Адбылася 1-я Рачансальмская марская бітва падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны]]. * [[1791]]: У [[Брытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрытая для прагляду статуя русалачкі. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1959]]: Прынята Пастанова Савета Міністраў [[БССР]] № 554 аб заснаванні ''Мінскага завода халадзільнікаў'', які пасля быў пераўтвораны ў [[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]. * [[1991]]: [[Украіна]] абвясціла незалежнасць. * 1991: [[Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. * [[1999]]: Пастановай Савета Міністраў Беларусі ўведзена забарона на вытворчасць і рэалізацыю [[алкаголь]]най прадукцыі, вырабленай з ужываннем штучных (сінтэтычных) фарбавальнікаў і араматызатараў, за выключэннем ідэнтычных натуральным. == Нарадзіліся == [[Выява:ArafatEconomicForum.jpg|120px|thumb|left|[[Ясір Арафат]]]] * [[1113]]: [[Жафруа V Анжуйскі]] * [[1198]]: [[Аляксандр II (кароль Шатландыі)|Аляксандр II]], кароль [[Каралеўства Шатландыя|шатландскі]] * [[1420]]: [[Альбрэхт фон Эйб]], нямецкі гуманіст * [[1870]]: [[Леан Васілеўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст, [[гісторык]] (пам. 10.12.1936) * [[1879]]: [[Іван Пуліхаў]], беларускі рэвалюцыянер * [[1896]]: [[Янка Чарапук]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 16.11.1957) * [[1899]]: [[Хорхе Луіс Борхес]], аргенцінскі [[пісьменнік]] * [[1901]]: [[Вернер Грэф]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Грэхем Вівіян Сазерленд]], брытанскі [[мастак]] * [[1906]]: [[Юльян Саковіч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 13.6.1943) * [[1929]]: [[Ясір Арафат]], лідар [[Палесціна|Палесціны]] (пам. 11.11.2004) * [[1942]]: [[Карэн Уленбек]], амерыканскі матэматык * [[1946]]: [[Ядвіга Грыгаровіч]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч (пам. 31.7.2011) * [[1948]]: [[Жан-Мішэль Жар]], французскі музыка * [[1957]]: [[Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі|Вячаслаў Яноўскі]], беларускі баксёр * [[1968]]: [[Джэймс Тоні]], амерыканскі баксёр * [[1977]]: [[Роберт Энке]], нямецкі футбаліст (пам. 10.11.2009) * [[2001]]: [[Кім Ву Мін]], паўднёвакарэйскі плывец, алімпійскі прызёр == Памерлі == [[File:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|120px|thumb|right|[[Роза Лімская]]]] * [[1101]]: [[Су Шы]], кітайскі паэт, мастак * [[1313]]: [[Генрых VII Люксембургскі|Генрых VII, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] * [[1540]]: [[Франчэска Парміджаніна]], італьянскі мастак * [[1617]]: [[Роза Лімская]], каталіцкая святая * [[1832]]: [[Садзі Карно]], французскі [[фізік]] і [[матэматык]] * [[1990]]: [[Сяргей Даўлатаў]], рускі пісьменнік * [[1999]]: [[Аляксей Гардзіцкі]], беларускі літаратуразнавец (нар. 5.5.1934) * [[2011]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (нар. 1936) == Святкуюць == {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|824]] [[Катэгорыя:24 жніўня| ]] </noinclude> b0ain8ml2cxrqs9srx8vkk1twzqgt21 5171478 5171472 2026-07-26T20:30:26Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171478 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''24 жніўня''' — дзвесце трыццаць шосты (дзвесце трыццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]] * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1789]]: Адбылася 1-я Рачансальмская марская бітва падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны]]. * [[1791]]: У [[Брытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрытая для прагляду статуя русалачкі. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1959]]: Прынята Пастанова Савета Міністраў [[БССР]] № 554 аб заснаванні ''Мінскага завода халадзільнікаў'', які пасля быў пераўтвораны ў [[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]. * [[1991]]: [[Украіна]] абвясціла незалежнасць. * 1991: [[Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. * [[1999]]: Пастановай Савета Міністраў Беларусі ўведзена забарона на вытворчасць і рэалізацыю [[алкаголь]]най прадукцыі, вырабленай з ужываннем штучных (сінтэтычных) фарбавальнікаў і араматызатараў, за выключэннем ідэнтычных натуральным. == Нарадзіліся == [[Выява:ArafatEconomicForum.jpg|120px|thumb|left|[[Ясір Арафат]]]] * [[1113]]: [[Жафруа V Анжуйскі]] * [[1198]]: [[Аляксандр II (кароль Шатландыі)|Аляксандр II]], кароль [[Каралеўства Шатландыя|шатландскі]] * [[1420]]: [[Альбрэхт фон Эйб]], нямецкі гуманіст * [[1870]]: [[Леан Васілеўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст, [[гісторык]] (пам. 10.12.1936) * [[1879]]: [[Іван Пуліхаў]], беларускі рэвалюцыянер * [[1896]]: [[Янка Чарапук]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 16.11.1957) * [[1899]]: [[Хорхе Луіс Борхес]], аргенцінскі [[пісьменнік]] * [[1901]]: [[Вернер Грэф]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Грэхем Вівіян Сазерленд]], брытанскі [[мастак]] * [[1906]]: [[Юльян Саковіч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 13.6.1943) * [[1929]]: [[Ясір Арафат]], лідар [[Палесціна|Палесціны]] (пам. 11.11.2004) * [[1942]]: [[Карэн Уленбек]], амерыканскі матэматык * [[1946]]: [[Ядвіга Грыгаровіч]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч (пам. 31.7.2011) * [[1948]]: [[Жан-Мішэль Жар]], французскі музыка * [[1957]]: [[Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі|Вячаслаў Яноўскі]], беларускі баксёр * [[1968]]: [[Джэймс Тоні]], амерыканскі баксёр * [[1977]]: [[Роберт Энке]], нямецкі футбаліст (пам. 10.11.2009) * [[2001]]: [[Кім Ву Мін]], паўднёвакарэйскі плывец, алімпійскі прызёр == Памерлі == [[File:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|120px|thumb|right|[[Роза Лімская]]]] * [[1101]]: [[Су Шы]], кітайскі паэт, мастак * [[1313]]: [[Генрых VII Люксембургскі|Генрых VII, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] * [[1540]]: [[Франчэска Парміджаніна]], італьянскі мастак * [[1617]]: [[Роза Лімская]], каталіцкая святая * [[1832]]: [[Садзі Карно]], французскі [[фізік]] і [[матэматык]] * [[1990]]: [[Сяргей Даўлатаў]], рускі пісьменнік * [[1999]]: [[Аляксей Гардзіцкі]], беларускі літаратуразнавец (нар. 5.5.1934) * [[2011]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (нар. 1936) == Святкуюць == {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|824]] [[Катэгорыя:24 жніўня| ]] </noinclude> b2v2ip5ef1uc7lm4vi2ovg7nbee9mza 5171479 5171478 2026-07-26T20:31:26Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171479 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''24 жніўня''' — дзвесце трыццаць шосты (дзвесце трыццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]] * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1789]]: Адбылася 1-я Рачансальмская марская бітва падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны]]. * [[1791]]: У [[Брытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрытая для прагляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1959]]: Прынята Пастанова Савета Міністраў [[БССР]] № 554 аб заснаванні ''Мінскага завода халадзільнікаў'', які пасля быў пераўтвораны ў [[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]. * [[1991]]: [[Украіна]] абвясціла незалежнасць. * 1991: [[Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. * [[1999]]: Пастановай Савета Міністраў Беларусі ўведзена забарона на вытворчасць і рэалізацыю [[алкаголь]]най прадукцыі, вырабленай з ужываннем штучных (сінтэтычных) фарбавальнікаў і араматызатараў, за выключэннем ідэнтычных натуральным. == Нарадзіліся == [[Выява:ArafatEconomicForum.jpg|120px|thumb|left|[[Ясір Арафат]]]] * [[1113]]: [[Жафруа V Анжуйскі]] * [[1198]]: [[Аляксандр II (кароль Шатландыі)|Аляксандр II]], кароль [[Каралеўства Шатландыя|шатландскі]] * [[1420]]: [[Альбрэхт фон Эйб]], нямецкі гуманіст * [[1870]]: [[Леан Васілеўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст, [[гісторык]] (пам. 10.12.1936) * [[1879]]: [[Іван Пуліхаў]], беларускі рэвалюцыянер * [[1896]]: [[Янка Чарапук]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 16.11.1957) * [[1899]]: [[Хорхе Луіс Борхес]], аргенцінскі [[пісьменнік]] * [[1901]]: [[Вернер Грэф]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Грэхем Вівіян Сазерленд]], брытанскі [[мастак]] * [[1906]]: [[Юльян Саковіч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 13.6.1943) * [[1929]]: [[Ясір Арафат]], лідар [[Палесціна|Палесціны]] (пам. 11.11.2004) * [[1942]]: [[Карэн Уленбек]], амерыканскі матэматык * [[1946]]: [[Ядвіга Грыгаровіч]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч (пам. 31.7.2011) * [[1948]]: [[Жан-Мішэль Жар]], французскі музыка * [[1957]]: [[Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі|Вячаслаў Яноўскі]], беларускі баксёр * [[1968]]: [[Джэймс Тоні]], амерыканскі баксёр * [[1977]]: [[Роберт Энке]], нямецкі футбаліст (пам. 10.11.2009) * [[2001]]: [[Кім Ву Мін]], паўднёвакарэйскі плывец, алімпійскі прызёр == Памерлі == [[File:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|120px|thumb|right|[[Роза Лімская]]]] * [[1101]]: [[Су Шы]], кітайскі паэт, мастак * [[1313]]: [[Генрых VII Люксембургскі|Генрых VII, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] * [[1540]]: [[Франчэска Парміджаніна]], італьянскі мастак * [[1617]]: [[Роза Лімская]], каталіцкая святая * [[1832]]: [[Садзі Карно]], французскі [[фізік]] і [[матэматык]] * [[1990]]: [[Сяргей Даўлатаў]], рускі пісьменнік * [[1999]]: [[Аляксей Гардзіцкі]], беларускі літаратуразнавец (нар. 5.5.1934) * [[2011]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (нар. 1936) == Святкуюць == {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|824]] [[Катэгорыя:24 жніўня| ]] </noinclude> 7vj0wss5z1pm19mezps80nw5x1b161v 5171480 5171479 2026-07-26T20:32:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171480 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''24 жніўня''' — дзвесце трыццаць шосты (дзвесце трыццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]] * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1789]]: Адбылася 1-я Рачансальмская марская бітва падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны]]. * [[1791]]: У [[Брытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрытая для прагляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1959]]: Прынята Пастанова Савета Міністраў [[БССР]] аб заснаванні [[Мінскі завод халадзільнікаў|Мінскага завода халадзільнікаў]], які пасля быў пераўтвораны ў [[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]. * [[1991]]: [[Украіна]] абвясціла незалежнасць. * 1991: [[Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. * [[1999]]: Пастановай Савета Міністраў Беларусі ўведзена забарона на вытворчасць і рэалізацыю [[алкаголь]]най прадукцыі, вырабленай з ужываннем штучных (сінтэтычных) фарбавальнікаў і араматызатараў, за выключэннем ідэнтычных натуральным. == Нарадзіліся == [[Выява:ArafatEconomicForum.jpg|120px|thumb|left|[[Ясір Арафат]]]] * [[1113]]: [[Жафруа V Анжуйскі]] * [[1198]]: [[Аляксандр II (кароль Шатландыі)|Аляксандр II]], кароль [[Каралеўства Шатландыя|шатландскі]] * [[1420]]: [[Альбрэхт фон Эйб]], нямецкі гуманіст * [[1870]]: [[Леан Васілеўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст, [[гісторык]] (пам. 10.12.1936) * [[1879]]: [[Іван Пуліхаў]], беларускі рэвалюцыянер * [[1896]]: [[Янка Чарапук]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 16.11.1957) * [[1899]]: [[Хорхе Луіс Борхес]], аргенцінскі [[пісьменнік]] * [[1901]]: [[Вернер Грэф]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Грэхем Вівіян Сазерленд]], брытанскі [[мастак]] * [[1906]]: [[Юльян Саковіч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 13.6.1943) * [[1929]]: [[Ясір Арафат]], лідар [[Палесціна|Палесціны]] (пам. 11.11.2004) * [[1942]]: [[Карэн Уленбек]], амерыканскі матэматык * [[1946]]: [[Ядвіга Грыгаровіч]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч (пам. 31.7.2011) * [[1948]]: [[Жан-Мішэль Жар]], французскі музыка * [[1957]]: [[Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі|Вячаслаў Яноўскі]], беларускі баксёр * [[1968]]: [[Джэймс Тоні]], амерыканскі баксёр * [[1977]]: [[Роберт Энке]], нямецкі футбаліст (пам. 10.11.2009) * [[2001]]: [[Кім Ву Мін]], паўднёвакарэйскі плывец, алімпійскі прызёр == Памерлі == [[File:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|120px|thumb|right|[[Роза Лімская]]]] * [[1101]]: [[Су Шы]], кітайскі паэт, мастак * [[1313]]: [[Генрых VII Люксембургскі|Генрых VII, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] * [[1540]]: [[Франчэска Парміджаніна]], італьянскі мастак * [[1617]]: [[Роза Лімская]], каталіцкая святая * [[1832]]: [[Садзі Карно]], французскі [[фізік]] і [[матэматык]] * [[1990]]: [[Сяргей Даўлатаў]], рускі пісьменнік * [[1999]]: [[Аляксей Гардзіцкі]], беларускі літаратуразнавец (нар. 5.5.1934) * [[2011]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (нар. 1936) == Святкуюць == {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|824]] [[Катэгорыя:24 жніўня| ]] </noinclude> 640b2lsgygg3pjaqisyxk1aq3l2dga9 5171510 5171480 2026-07-26T21:33:31Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171510 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''24 жніўня''' — дзвесце трыццаць шосты (дзвесце трыццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з [[Аларых]]ам захапілі і разрабавалі [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]] * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1789]]: Адбылася 1-я Рачансальмская марская бітва падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны]]. * [[1791]]: У [[Брытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрытая для прагляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1959]]: Прынята Пастанова Савета Міністраў [[БССР]] аб заснаванні [[Мінскі завод халадзільнікаў|Мінскага завода халадзільнікаў]], які пасля быў пераўтвораны ў [[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]. * [[1991]]: [[Украіна]] абвясціла незалежнасць. * 1991: [[Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. * [[1999]]: Пастановай Савета Міністраў Беларусі ўведзена забарона на вытворчасць і рэалізацыю [[алкаголь]]най прадукцыі, вырабленай з ужываннем штучных (сінтэтычных) фарбавальнікаў і араматызатараў, за выключэннем ідэнтычных натуральным. == Нарадзіліся == [[Выява:ArafatEconomicForum.jpg|120px|thumb|left|[[Ясір Арафат]]]] * [[1113]]: [[Жафруа V Анжуйскі]] * [[1198]]: [[Аляксандр II (кароль Шатландыі)|Аляксандр II]], кароль [[Каралеўства Шатландыя|шатландскі]] * [[1420]]: [[Альбрэхт фон Эйб]], нямецкі гуманіст * [[1870]]: [[Леан Васілеўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст, [[гісторык]] (пам. 10.12.1936) * [[1879]]: [[Іван Пуліхаў]], беларускі рэвалюцыянер * [[1896]]: [[Янка Чарапук]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 16.11.1957) * [[1899]]: [[Хорхе Луіс Борхес]], аргенцінскі [[пісьменнік]] * [[1901]]: [[Вернер Грэф]], нямецкі мастак * [[1903]]: [[Грэхем Вівіян Сазерленд]], брытанскі [[мастак]] * [[1906]]: [[Юльян Саковіч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 13.6.1943) * [[1929]]: [[Ясір Арафат]], лідар [[Палесціна|Палесціны]] (пам. 11.11.2004) * [[1942]]: [[Карэн Уленбек]], амерыканскі матэматык * [[1946]]: [[Ядвіга Грыгаровіч]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч (пам. 31.7.2011) * [[1948]]: [[Жан-Мішэль Жар]], французскі музыка * [[1957]]: [[Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі|Вячаслаў Яноўскі]], беларускі баксёр * [[1968]]: [[Джэймс Тоні]], амерыканскі баксёр * [[1977]]: [[Роберт Энке]], нямецкі футбаліст (пам. 10.11.2009) * [[2001]]: [[Кім Ву Мін]], паўднёвакарэйскі плывец, алімпійскі прызёр == Памерлі == [[File:Sta Rosa de Lima por Claudio Coello.jpg|120px|thumb|right|[[Роза Лімская]]]] * [[1101]]: [[Су Шы]], кітайскі паэт, мастак * [[1313]]: [[Генрых VII Люксембургскі|Генрых VII, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] * [[1540]]: [[Франчэска Парміджаніна]], італьянскі мастак * [[1617]]: [[Роза Лімская]], каталіцкая святая * [[1832]]: [[Садзі Карно]], французскі [[фізік]] і [[матэматык]] * [[1990]]: [[Сяргей Даўлатаў]], рускі пісьменнік * [[1999]]: [[Аляксей Гардзіцкі]], беларускі літаратуразнавец (нар. 5.5.1934) * [[2011]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (нар. 1936) == Святкуюць == {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|824]] [[Катэгорыя:24 жніўня| ]] </noinclude> oedsgh7129fq2nwwghxcwlco6pdf374 0 582 5171489 5169850 2026-07-26T20:48:48Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171489 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''25 жніўня''' — дзвесце трыццаць сёмы (дзвесце трыццаць восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[325]]: [[Ізнік|Нікейскі]] сабор устанавіў правілы вылічэння [[Пасха|Пасхі]] ў хрысціян. * [[450]]: [[Маркіян]] становіцца [[Імператар Візантыі|усходне-рымскім імператарам]]. * [[1609]]: [[Галілеа Галілей]] у [[Венецыя|Венецыі]] ўпершыню дэманструе [[тэлескоп]]. * [[1825]]: Пачалося паўстанне за незалежнасць [[Уругвай|Уругвая]] ад [[Бразілія|Бразіліі]]. * [[1865]]: Паблізу паселішча Шэргоці (цяпер Шэргаці у [[Індыя|Індыі]]) на зямлю ўпаў [[Шэргоці (метэарыт)|метэарыт]] масай каля 6 кг. * [[1944]]: [[Вызваленне Парыжа]], капітуляцыя нямецкіх акупацыйных сіл, урад Вішы ўцёк у горад [[Зігмарынген]] у Германіі. * [[1989]]: Касмічны апарат «[[Вояджэр-2]]» наблізіўся да [[Нептун (планета)|Нептуна]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[Абхазія|Абхазіі]] абвясціў незалежнасць Абхазіі ад [[Грузія|Грузіі]]. * [[1991]]: [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце БССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону. Прыпынена дзейнасць [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. * [[2012]]: Міжпланетны зонд «[[Вояджэр-1]]» перасёк мяжу геліясферы і пакінуў [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|120px|thumb|[[Іаган Готфрыд Гердэр]]]] * [[1530]]: [[Іван IV]], цар рускі * [[1724]]: [[Джордж Стабс]], англійскі [[мастак]] * [[1744]]: [[Іаган Готфрыд Гердэр]], нямецкі [[філосаф]] * [[1767]]: [[Луі Антуан Сен-Жуст]], дзеяч [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай Рэвалюцыі]] * [[1780]]: [[Ігнат Анацэвіч]], гісторык і педагог, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (пам. 18.2.1845) * [[1793]]: [[Марцін Генрых Ратке]], нямецкі анатам і эмбрыёлаг * [[1836]]: [[Фрэнсіс Брэт Гарт]], амерыканскі [[пісьменнік]] * [[1837]]: [[Якаб Марыс]], нідэрландскі мастак * [[1841]]: [[Эміль Тэадор Кохер]], швейцарскі [[хірург]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1909) * [[1900]]: [[Ханс Адольф Крэбс]], нямецка-англійскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1953) * [[1912]]: [[Эрых Хонекер]], кіраўнік [[ГДР]] * [[1926]]: [[Васіль Фёдаравіч Праскураў|Васіль Праскураў]], беларускі пісьменнік (пам. 22.5.1987) * [[1930]]: [[Шон Конеры]], шатландскі акцёр (пам. 31.10.2020) * [[1932]]: [[Пятрусь Макаль]], беларускі пісьменнік і паэт (пам. 1997) * [[1938]]: [[Генадзь Сцяпанавіч Грак|Генадзь Грак]], беларускі мастак-графік * [[1949]]: [[Яўгенія Мальчэўская]], беларуская [[паэт]]эса * [[1951]]: [[Роб Хэлфард]], брытанскі музыкант * [[1953]]: [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], беларускі пісьменнік * [[1958]]: [[Цім Бёртан]], амерыканскі кінарэжысёр, сцэнарыст * [[1964]]: [[Максім Львовіч Канцэвіч]], французскі матэматык * [[1970]]: [[Клаўдзія Шыфер]], нямецкая топ-мадэль * [[1976]]: [[Аляксандр Скарсгард]], шведскі акцёр == Памерлі == [[Файл:Simeon of Polotsk.jpg|120px|thumb|right|[[Сімяон Полацкі]]]] * [[79]]: [[Пліній Старэйшы]], рымскі філосаф * [[383]]: [[Грацыян]], імператар заходняй часткі Рымскай імперыі * [[1270]]: [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовік IX, кароль Францыі]] * [[1648]]: [[Іосіф Каласанц]], каталіцкі святар, заснавальнік ордэна [[піяры|піяраў]] (нар. 1557) * [[1680]]: [[Сімяон Полацкі]], паэт і асветнік, рэлігійны дзеяч, іераманах ордэна [[Базыльяне|базыльян]] (нар. 1629) * [[1688]]: [[Генры Морган]], англійскі [[пірацтва|пірат]] * [[1699]]: [[Крысціян V]], кароль Даніі * [[1774]]: [[Нікола Іамелі]], італьянскі [[кампазітар]] (нар. 10.9.1714) * [[1822]]: [[Уільям Гершэль]], нямецкі і брытанскі [[астраном]] і музыкант * [[1867]]: [[Майкл Фарадэй]], брытанскі [[фізік]] і [[хімік]] * [[1876]]: [[Адольф Тыдэманд]], нарвежскі мастак * [[1900]]: [[Фрыдрых Ніцшэ]], нямецкі паэт і філосаф * [[1908]]: [[Анры Бекерэль]], французскі фізік * [[1927]]: [[Элізабет Аспэ]], эстонская пісьменніца * [[1934]]: [[Нестар Махно]], кіраўнік анархісцкага руху * [[1954]]: [[Каарла Аарні]], фінскі акцёр і рэжысёр * [[1967]]: [[Пол Муні]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1984]]: [[Трумэн Капотэ]], амерыканскі раманіст і драматург * [[1991]]: [[Вацлаў Пануцэвіч]], беларускі [[гісторык]], настаўнік, дзеяч беларускай эміграцыі (нар. ~1911) * [[2000]]: [[Мар'ян Іванавіч Стралюк|Мар'ян Стралюк]], беларускі навуковец ў галіне [[Энергетыка|энергетыкі]] (нар. 6.1.1938) * [[2008]]: [[Ёзэф Таль]], ізраільскі кампазітар == Святкуюць == * {{Сцяг Уругвая}} [[Уругвай]]: Дзень неазлежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|825]] </noinclude> [[Катэгорыя:25 жніўня| ]] qcakkagdqv0ocsy148ggxa8tlm0j3fu 0 605 5171495 5162438 2026-07-26T21:02:39Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171495 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{Каляндар на жнівень}}</noinclude> '''26 жніўня''' — дзвесце трыццаць восьмы (дзвесце трыццаць дзевяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[55 да н.э.]]: [[Юлій Цэзар]] здзейсніў першы паход у [[Брытанія|Брытанію]]. * [[1346]]: [[Бітва пры Крэсі]], адна з найважнейшых у ходзе [[Стагадовая вайна|Стагадовай вайны]]. * [[1579]]: Пачалася аблога [[Пскоў|Пскова]] войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]]. * [[1789]]: У [[Францыя|Францыі]] была прынята Дэкларацыя праў чалавека і грамадзяніна, у якой неад’емнымі правамі чалавека абвяшчаліся свабода асобы, слова, сумлення, роўнасць грамадзян перад законам, права на супраціў прыгнёту. * [[1914]]: Кайзераўскія войскі разбілі расійскую армію ў [[Бітва пад Таненбергам (1914)|бітве пад Таненбергам]]. * [[1920]]: Прынятая 19-я папраўка да Канстытуцыі [[ЗША]], якая дала права голасу [[жанчына]]м. * [[1933]]: Прынята пастанова [[СНК БССР]] «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» гл. ([[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]]). * [[1978]]: Пачатак пантыфікату [[Ян Павел I|Ян Паўла I]], папы рымскага. * [[1993]]: [[Беларусь]] усталявала [[Беларуска-сірыйскія адносіны|дыпламатычныя адносіны з Сірыяй]] * [[2013]]: У Пасольстве Беларусі ў [[Парыж]]ы адбылося падпісанне Сумеснага камюніке аб устанаўленні дыпламатычных адносін паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Джыбуці|Рэспублікай Джыбуці]] == Нарадзіліся == [[File:MotherTeresa 090.jpg|thumb|left|100px|Маці Тэрэза]] * [[1728]]: [[Іаган Генрых Ламберт]], нямецкі фізік і філосаф * [[1740]]: [[Жазеф-Мішэль Мангальф'е]], французскі вынаходнік * [[1743]]: [[Антуан Лавуазье]], французскі хімік * [[1850]]: [[Шарль Рышэ]], французскі фізіёлаг. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1873]]: [[Лі дэ Форэст]], амерыканскі вынаходнік * [[1880]]: [[Гіём Апалінэр]], французскі паэт беларускага паходжання * [[1882]]: [[Джэймс Франк]], нямецка-амерыканскі фізік * [[1898]]: [[Пегі Гугенхайм]], амерыканскі галерыст і мецэнат * [[1910]]: [[Маці Тэрэза]], гуманітарны дзеяч * [[1914]]: [[Хуліа Картасар]], аргенцінскі пісьменнік * [[1936]]: [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў]], беларускі мастак-жывапісец * [[1951]]: [[Эдвард Уітэн]], амерыканскі фізік-тэарэтык * [[1957]]: [[Доктар Албан]], спявак * [[1962]]: [[Таццяна Сапач]], беларуская журналістка, паэтэса * [[1971]]: [[Талія (спявачка)]] * [[1976]]: [[Земфіра]], расійская спявачка * [[1980]]: [[Крыс Пайн]], амерыканскі акцёр * [[1980]]: [[Макалей Калкін]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[File:1841 portrait painting of Louis Philippe I (King of the French) by Winterhalter.jpg|thumb|right|100px|Луі-Філіп I]] * [[1278]]: [[Пржэмысл Отакар II]], кароль чэшскі * [[1666]]: [[Франс Халс]], галандскі жывапісец * [[1706]]: [[Міхаэль Вільман]], нямецкі мастак * [[1723]]: [[Антані ван Левенгук]], галандскі навуковец * [[1830]]: [[Карл Фрэдрык Фален]], шведскі энтамолаг * [[1849]]: [[Жак Ферэоль Мазас]], французскі кампазітар * [[1850]]: [[Луі-Філіп I]], кароль французскі * [[1865]]: [[Іаган Франц Энке]], нямецкі астраном * [[1869]]: [[Хендрык Лейс]], бельгійскі мастак * [[1910]]: [[Уільям Джэймс]], амерыканскі філосаф і псіхолаг * [[1938]]: [[Тэадор Аксянтовіч]], польскі мастак * [[1979]]: [[Міка Тоймі Валтары]], фінскі пісьменнік * [[1989]]: [[Ірвінг Стоўн]], амерыканскі пісьменнік * [[1994]]: [[Сяргей Новік-Пяюн]], беларускі паэт * [[1994]]: [[Мікалай Улашчык]], беларускі гісторык і археограф (нар. [[14.2]].[[1906]]) * [[2001]]: [[Валерый Васілевіч Маслюк|Валерый Маслюк]], беларускі рэжысёр * [[2004]]: [[Лора Брэніган]], амерыканская спявачка * [[2016]]: [[Яніс Рэйніс]], латвійскі акцёр * [[2021]]: [[Алесь Разанаў]], беларускі пісьменнік == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|826]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 жніўня| ]] 9av18eiwdpcoxzuac3j7koo0dtxyhqs 5171498 5171495 2026-07-26T21:17:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171498 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{Каляндар на жнівень}}</noinclude> '''26 жніўня''' — дзвесце трыццаць восьмы (дзвесце трыццаць дзевяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[55 да н.э.]]: [[Юлій Цэзар]] здзейсніў першы паход у [[Брытанія|Брытанію]]. * [[1346]]: [[Бітва пры Крэсі]], адна з найважнейшых у ходзе [[Стагадовая вайна|Стагадовай вайны]]. * [[1579]]: Пачалася аблога [[Пскоў|Пскова]] войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]]. * [[1789]]: У [[Францыя|Францыі]] была прынята Дэкларацыя праў чалавека і грамадзяніна, у якой неад’емнымі правамі чалавека абвяшчаліся свабода асобы, слова, сумлення, роўнасць грамадзян перад законам, права на супраціў прыгнёту. * [[1883]]: [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|Вывяржэнне]] вулкана [[Кракатаў]], адна з найбольш магутных вулканічных катастроф у гісторыі чалавецтва. * [[1914]]: Кайзераўскія войскі разбілі расійскую армію ў [[Бітва пад Таненбергам (1914)|бітве пад Таненбергам]]. * [[1920]]: Прынятая 19-я папраўка да Канстытуцыі [[ЗША]], якая дала права голасу [[жанчына]]м. * [[1933]]: Прынята пастанова [[СНК БССР]] «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» гл. ([[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]]). * [[1978]]: Пачатак пантыфікату [[Ян Павел I|Ян Паўла I]], папы рымскага. * [[1993]]: [[Беларусь]] усталявала [[Беларуска-сірыйскія адносіны|дыпламатычныя адносіны з Сірыяй]] * [[2013]]: У Пасольстве Беларусі ў [[Парыж]]ы адбылося падпісанне Сумеснага камюніке аб устанаўленні дыпламатычных адносін паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Джыбуці|Рэспублікай Джыбуці]] == Нарадзіліся == [[File:MotherTeresa 090.jpg|thumb|left|100px|Маці Тэрэза]] * [[1728]]: [[Іаган Генрых Ламберт]], нямецкі фізік і філосаф * [[1740]]: [[Жазеф-Мішэль Мангальф'е]], французскі вынаходнік * [[1743]]: [[Антуан Лавуазье]], французскі хімік * [[1850]]: [[Шарль Рышэ]], французскі фізіёлаг. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1873]]: [[Лі дэ Форэст]], амерыканскі вынаходнік * [[1880]]: [[Гіём Апалінэр]], французскі паэт беларускага паходжання * [[1882]]: [[Джэймс Франк]], нямецка-амерыканскі фізік * [[1898]]: [[Пегі Гугенхайм]], амерыканскі галерыст і мецэнат * [[1910]]: [[Маці Тэрэза]], гуманітарны дзеяч * [[1914]]: [[Хуліа Картасар]], аргенцінскі пісьменнік * [[1936]]: [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў]], беларускі мастак-жывапісец * [[1951]]: [[Эдвард Уітэн]], амерыканскі фізік-тэарэтык * [[1957]]: [[Доктар Албан]], спявак * [[1962]]: [[Таццяна Сапач]], беларуская журналістка, паэтэса * [[1971]]: [[Талія (спявачка)]] * [[1976]]: [[Земфіра]], расійская спявачка * [[1980]]: [[Крыс Пайн]], амерыканскі акцёр * [[1980]]: [[Макалей Калкін]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[File:1841 portrait painting of Louis Philippe I (King of the French) by Winterhalter.jpg|thumb|right|100px|Луі-Філіп I]] * [[1278]]: [[Пржэмысл Отакар II]], кароль чэшскі * [[1666]]: [[Франс Халс]], галандскі жывапісец * [[1706]]: [[Міхаэль Вільман]], нямецкі мастак * [[1723]]: [[Антані ван Левенгук]], галандскі навуковец * [[1830]]: [[Карл Фрэдрык Фален]], шведскі энтамолаг * [[1849]]: [[Жак Ферэоль Мазас]], французскі кампазітар * [[1850]]: [[Луі-Філіп I]], кароль французскі * [[1865]]: [[Іаган Франц Энке]], нямецкі астраном * [[1869]]: [[Хендрык Лейс]], бельгійскі мастак * [[1910]]: [[Уільям Джэймс]], амерыканскі філосаф і псіхолаг * [[1938]]: [[Тэадор Аксянтовіч]], польскі мастак * [[1979]]: [[Міка Тоймі Валтары]], фінскі пісьменнік * [[1989]]: [[Ірвінг Стоўн]], амерыканскі пісьменнік * [[1994]]: [[Сяргей Новік-Пяюн]], беларускі паэт * [[1994]]: [[Мікалай Улашчык]], беларускі гісторык і археограф (нар. [[14.2]].[[1906]]) * [[2001]]: [[Валерый Васілевіч Маслюк|Валерый Маслюк]], беларускі рэжысёр * [[2004]]: [[Лора Брэніган]], амерыканская спявачка * [[2016]]: [[Яніс Рэйніс]], латвійскі акцёр * [[2021]]: [[Алесь Разанаў]], беларускі пісьменнік == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|826]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 жніўня| ]] rp7wi7gzyfrsqd1pk7p3xwyb1t0nxqo 0 628 5171512 5169531 2026-07-26T21:34:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171512 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''27 жніўня''' — дзвесце трыццаць дзявяты (дзвесце саракавы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Coat of Arms of Kapyl, Belarus.svg|thumb|right|120px|Герб Капыля]] * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] нададзена [[магдэбургскае права]]. Слуцк атрымаў [[герб Слуцка|герб]]. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1883]]: Катастрафічнае [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|вывяржэнне Кракатаў]]. * [[1955]]: Выйшла 1-ае выданне [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Астраномам [[Мікалай Сцяпанавіч Чарных|Мікалаем Чарных]] у Крымскай астранамічнай абсерваторыі адкрыта [[малая планета]] [[(3283) Скарына]]. * [[1991]]: Парламент [[Малдова|Малдовы]] прыняў Дэкларацыю аб незалежнасці. * [[2005]]: Афіцыйнае адкрыццё [[Turning Torso]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Confucius 02.png|thumb|120px|Канфуцый]] * 551 да н.э.: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1730]]: [[Іаган Георг Гаман]], нямецкі філосаф, пісьменнік (пам. 21.6.1788) * [[1770]]: [[Георг Гегель]], нямецкі філосаф * [[1776]]: [[Бартальд Георг Нібур]], нямецкі гісторык антычнасці * [[1811]]: [[Тадэвуш Лада-Заблоцкі]], беларускі паэт (пам. жн. 1847) * [[1856]]: [[Іван Франко]], украінскі пісьменнік * [[1871]]: [[Тэадор Драйзер]], амерыканскі пісьменнік * [[1878]]: [[Вілі Гейгер]], нямецкі мастак * [[1885]]: [[Георг Вільгельм Пабст]], аўстрыйскі кінарэжысёр * [[1890]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі мастак * [[1896]]: [[Фаіна Ранеўская]], савецкая актрыса * [[1907]]: [[Сяргей Новік-Пяюн]], беларускі паэт (пам. 26.8.1994) * [[1908]]: [[Ліндан Джонсан]], 36-ы прэзідэнт ЗША * [[1936]]: [[Філіп Лабро]], французскі пісьменнік, рэжысёр * [[1941]]: [[Багдан Ступка]], украінскі акцёр * [[1977]]: [[Дэку]], партугальскі футбаліст * [[1992]]: [[Даніэль Столь]], шведскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Выява:LopedeVega.jpg|thumb|right|120px|Лопэ дэ Вэга]] * [[479 да н.э.]]: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1574]]: [[Барталамеа Эўстахіа]], італьянскі ўрач, анатам * [[1576]]: [[Тыцыян]], італьянскі мастак * [[1635]]: [[Лопэ дэ Вэга]], іспанскі [[пісьменнік]], [[драматург]] * [[1651]]: [[Якаб Адрыянсзан Бакер]], галандскі мастак * [[1664]]: [[Франсіска дэ Сурбаран]], іспанскі мастак * [[1916]]: [[Уладзіслаў Вярыга]], беларускі філосаф, этнограф, фалькларыст (нар. 9.6.1868) * [[1935]]: [[Чайлд Хэсем]], амерыканскі мастак * [[1937]]: [[Аляксандр Ляўданскі]], беларускі гісторык і археолаг (нар. 10.9.1893) * [[1937]]: [[Сяргей Дубінскі]], беларускі археолаг і гісторык * [[1942]]: [[Іозеф Эберц]], нямецкі мастак * [[1958]]: [[Эрнест Арланда Лоўрэнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1965]]: [[Ле Карбюзье]], швейцарскі архітэктар * [[1975]]: [[Хайле Селасіе I]], імператар эфіопскі * [[1971]]: [[Міхаіл Львовіч Співак]], савецкі тэатральны рэжысёр (нар. 6.12.1913) * [[1977]]: [[Язэп Зазека]], беларускі пісьменнік, навуковец, педагог (нар. 24.6.1907) == Святкуюць == * {{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|827]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 жніўня| ]] bl07epjr8bskuo753rqiatv2w7f13le 5171513 5171512 2026-07-26T21:35:37Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171513 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''27 жніўня''' — дзвесце трыццаць дзявяты (дзвесце саракавы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Coat of Arms of Kapyl, Belarus.svg|thumb|right|120px|Герб Капыля]] * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] нададзена [[магдэбургскае права]]. Слуцк атрымаў [[герб Слуцка|герб]]. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1883]]: Катастрафічнае [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|вывяржэнне Кракатаў]]. * [[1955]]: Выйшла 1-ае выданне [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Астраномам [[Мікалай Сцяпанавіч Чарных|Мікалаем Чарных]] у Крымскай астранамічнай абсерваторыі адкрыта [[малая планета]] [[(3283) Скарына]]. * [[1991]]: Парламент [[Малдова|Малдовы]] прыняў Дэкларацыю аб незалежнасці. * [[2005]]: Афіцыйнае адкрыццё небаскроба [[Turning Torso]] на шведскім баку [[праліў Эрэсун|праліва Эрэсун]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Confucius 02.png|thumb|120px|Канфуцый]] * 551 да н.э.: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1730]]: [[Іаган Георг Гаман]], нямецкі філосаф, пісьменнік (пам. 21.6.1788) * [[1770]]: [[Георг Гегель]], нямецкі філосаф * [[1776]]: [[Бартальд Георг Нібур]], нямецкі гісторык антычнасці * [[1811]]: [[Тадэвуш Лада-Заблоцкі]], беларускі паэт (пам. жн. 1847) * [[1856]]: [[Іван Франко]], украінскі пісьменнік * [[1871]]: [[Тэадор Драйзер]], амерыканскі пісьменнік * [[1878]]: [[Вілі Гейгер]], нямецкі мастак * [[1885]]: [[Георг Вільгельм Пабст]], аўстрыйскі кінарэжысёр * [[1890]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі мастак * [[1896]]: [[Фаіна Ранеўская]], савецкая актрыса * [[1907]]: [[Сяргей Новік-Пяюн]], беларускі паэт (пам. 26.8.1994) * [[1908]]: [[Ліндан Джонсан]], 36-ы прэзідэнт ЗША * [[1936]]: [[Філіп Лабро]], французскі пісьменнік, рэжысёр * [[1941]]: [[Багдан Ступка]], украінскі акцёр * [[1977]]: [[Дэку]], партугальскі футбаліст * [[1992]]: [[Даніэль Столь]], шведскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Выява:LopedeVega.jpg|thumb|right|120px|Лопэ дэ Вэга]] * [[479 да н.э.]]: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1574]]: [[Барталамеа Эўстахіа]], італьянскі ўрач, анатам * [[1576]]: [[Тыцыян]], італьянскі мастак * [[1635]]: [[Лопэ дэ Вэга]], іспанскі [[пісьменнік]], [[драматург]] * [[1651]]: [[Якаб Адрыянсзан Бакер]], галандскі мастак * [[1664]]: [[Франсіска дэ Сурбаран]], іспанскі мастак * [[1916]]: [[Уладзіслаў Вярыга]], беларускі філосаф, этнограф, фалькларыст (нар. 9.6.1868) * [[1935]]: [[Чайлд Хэсем]], амерыканскі мастак * [[1937]]: [[Аляксандр Ляўданскі]], беларускі гісторык і археолаг (нар. 10.9.1893) * [[1937]]: [[Сяргей Дубінскі]], беларускі археолаг і гісторык * [[1942]]: [[Іозеф Эберц]], нямецкі мастак * [[1958]]: [[Эрнест Арланда Лоўрэнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1965]]: [[Ле Карбюзье]], швейцарскі архітэктар * [[1975]]: [[Хайле Селасіе I]], імператар эфіопскі * [[1971]]: [[Міхаіл Львовіч Співак]], савецкі тэатральны рэжысёр (нар. 6.12.1913) * [[1977]]: [[Язэп Зазека]], беларускі пісьменнік, навуковец, педагог (нар. 24.6.1907) == Святкуюць == * {{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|827]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 жніўня| ]] bg95qyjhodwwktrrvesukozi8kstsa3 0 651 5171521 5169851 2026-07-26T21:45:27Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171521 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''28 жніўня''' — дзвесце саракавы (дзвесце сорак першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[489]]: Армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбівае [[Адаакр]]а ў бітве пры [[Соча|Сочы]]. * [[876]]: Пасля смерці [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]] [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-Франкская дзяржава]] падзелена паміж яго сынамі: [[Карламан (кароль Баварыі)|Карламану]] дасталася [[Баварыя]], [[Людовік III Малодшы|Людовіку Малодшаму]] — [[Франконія]], [[Цюрынгія]] і [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксонія]], а [[Карл III Тоўсты|Карлу Тоўстаму]] — [[Швабія]]. * [[1916]]: У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Германія абвясціла вайну Румыніі, Італія абвясціла вайну Германіі * [[1919]]: У [[Вільнюс|Вільні]] адбылося ўрачыстае адкрыццё ўніверсітэта Стэфана Баторыя, які быў створаны на месцы былога [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[1933]] : У газеце «Звязда» выйшла пастанова [[СНК БССР]] «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]» * [[1963]]: [[Марцін Лютэр Кінг]] выступіў у [[Вашынгтон]]е з прамовай «[[У мяне ёсць мара]]». * [[1990]]: [[Ірак]] абвясціў [[Кувейт]] сваёй правінцыяй * [[1993]]: Аўтаматычная міжпланетная станцыя «[[Галілеа (касмічны апарат)|Галілеа]]» выявіла, што астэроід [[(243) Іда|Іда]] мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Goethe (Stieler 1828).jpg|thumb|left|120px|Ёган Вольфганг Гётэ]] * [[1476]]: [[Кано Матанобу]], японскі [[мастак]] * [[1749]]: [[Ёган Вольфганг Гётэ]], нямецкі [[пісьменнік]] і мысліцель (пам. 22.3.1832) * [[1765]]: [[Тадэвуш Чацкі]], польскі гісторык, дзеяч асветы і навукі на тэрыторыі ВКЛ (пам. 8.2.1813) * [[1812]]: [[Рудольф фон Альт]], аўстрыйскі мастак * [[1890]]: [[Язэп Рэшаць]], беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, навуковец, [[педагог]], пісьменнік, драматург і публіцыст (пам. 15.2.1958) * [[1915]]: [[Чэслаў Найдзюк]], беларускі грамадскі дзеяч, сябра [[Беларускі студэнцкі саюз|БСС]] у міжваеннай Вільні, дзеяч беларускай эміграцыі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] (пам. 28.3.1995) * [[1925]]: [[Аркадзій Стругацкі]], рускі пісьменнік-фантаст * [[1930]]: [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней, патрыярх сербскі]] * [[1936]]: [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]] * [[1938]]: [[Пол Эдгар Філіп Марцін]], 21-ы прэм’ер-міністр [[Канада|Канады]] * [[1940]]: [[Агастына Маркета]], каталіцкі царкоўны дзеяч * [[1953]]: [[Тыну Кальюстэ]], эстонскі дырыжор * [[1972]]: [[Дзмітрый Завадскі]], беларускі [[журналіст]], тэлеаператар * [[1986]]: [[Армі Хамер]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[Выява:AugustineLateran.jpg|thumb|right|120px|Аўгусцін Аўрэлій]] * [[430]]: [[Аўгусцін Аўрэлій]], прапаведнік хрысціянства і палітык каталіцкай царквы * [[876]]: [[Людовік II Нямецкі]], кароль Баварыі * [[995]]: [[Генрых II Сварлівы]], герцаг Баварыі * [[1645]]: [[Гуга Гроцый]], галандскі юрыст-міжнароднік, [[філосаф]] * [[1888]]: [[Юліус Крон]], фінскі фалькларыст * [[1943]]: [[Барыс III]], цар Балгарыі * [[1962]]: [[Эдмон Прыва]], швейцарскі [[эсперантыст]], гісторык, прафесар [[Універсітэт Жэневы|Жэнеўскага ўніверсітэта]], пісьменнік, прэзідэнт [[Сусветная арганізацыя эсперанта|UEA]] * [[1985]]: [[Рут Гордан]], амерыканская актрыса * [[2006]]: [[Мелвін Шварц]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1988) * [[2019]]: [[Мішэль Амон]], французскі акцёр тэатра і кіно == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|828]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 жніўня| ]] c5d8bsispncun7ddxb3z5m4w9bx2347 5171538 5171521 2026-07-26T21:57:47Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171538 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''28 жніўня''' — дзвесце саракавы (дзвесце сорак першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[475]]: Рымскі імператар [[Юлій Непат]] збег з [[Равена|Равены]] ў [[Далмацыя|Далмацыю]]. * [[489]]: Армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбівае [[Адаакр]]а ў бітве пры [[Соча|Сочы]]. * [[876]]: Пасля смерці [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]] [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-Франкская дзяржава]] падзелена паміж яго сынамі: [[Карламан (кароль Баварыі)|Карламану]] дасталася [[Баварыя]], [[Людовік III Малодшы|Людовіку Малодшаму]] — [[Франконія]], [[Цюрынгія]] і [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксонія]], а [[Карл III Тоўсты|Карлу Тоўстаму]] — [[Швабія]]. * [[1916]]: У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Германія абвясціла вайну Румыніі, Італія абвясціла вайну Германіі * [[1919]]: У [[Вільнюс|Вільні]] адбылося ўрачыстае адкрыццё ўніверсітэта Стэфана Баторыя, які быў створаны на месцы былога [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[1933]] : У газеце «Звязда» выйшла пастанова [[СНК БССР]] «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]» * [[1963]]: [[Марцін Лютэр Кінг]] выступіў у [[Вашынгтон]]е з прамовай «[[У мяне ёсць мара]]». * [[1990]]: [[Ірак]] абвясціў [[Кувейт]] сваёй правінцыяй * [[1993]]: Аўтаматычная міжпланетная станцыя «[[Галілеа (касмічны апарат)|Галілеа]]» выявіла, што астэроід [[(243) Іда|Іда]] мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Goethe (Stieler 1828).jpg|thumb|left|120px|Ёган Вольфганг Гётэ]] * [[1476]]: [[Кано Матанобу]], японскі [[мастак]] * [[1749]]: [[Ёган Вольфганг Гётэ]], нямецкі [[пісьменнік]] і мысліцель (пам. 22.3.1832) * [[1765]]: [[Тадэвуш Чацкі]], польскі гісторык, дзеяч асветы і навукі на тэрыторыі ВКЛ (пам. 8.2.1813) * [[1812]]: [[Рудольф фон Альт]], аўстрыйскі мастак * [[1890]]: [[Язэп Рэшаць]], беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, навуковец, [[педагог]], пісьменнік, драматург і публіцыст (пам. 15.2.1958) * [[1915]]: [[Чэслаў Найдзюк]], беларускі грамадскі дзеяч, сябра [[Беларускі студэнцкі саюз|БСС]] у міжваеннай Вільні, дзеяч беларускай эміграцыі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] (пам. 28.3.1995) * [[1925]]: [[Аркадзій Стругацкі]], рускі пісьменнік-фантаст * [[1930]]: [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней, патрыярх сербскі]] * [[1936]]: [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]] * [[1938]]: [[Пол Эдгар Філіп Марцін]], 21-ы прэм’ер-міністр [[Канада|Канады]] * [[1940]]: [[Агастына Маркета]], каталіцкі царкоўны дзеяч * [[1953]]: [[Тыну Кальюстэ]], эстонскі дырыжор * [[1972]]: [[Дзмітрый Завадскі]], беларускі [[журналіст]], тэлеаператар * [[1986]]: [[Армі Хамер]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[Выява:AugustineLateran.jpg|thumb|right|120px|Аўгусцін Аўрэлій]] * [[430]]: [[Аўгусцін Аўрэлій]], прапаведнік хрысціянства і палітык каталіцкай царквы * [[876]]: [[Людовік II Нямецкі]], кароль Баварыі * [[995]]: [[Генрых II Сварлівы]], герцаг Баварыі * [[1645]]: [[Гуга Гроцый]], галандскі юрыст-міжнароднік, [[філосаф]] * [[1888]]: [[Юліус Крон]], фінскі фалькларыст * [[1943]]: [[Барыс III]], цар Балгарыі * [[1962]]: [[Эдмон Прыва]], швейцарскі [[эсперантыст]], гісторык, прафесар [[Універсітэт Жэневы|Жэнеўскага ўніверсітэта]], пісьменнік, прэзідэнт [[Сусветная арганізацыя эсперанта|UEA]] * [[1985]]: [[Рут Гордан]], амерыканская актрыса * [[2006]]: [[Мелвін Шварц]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1988) * [[2019]]: [[Мішэль Амон]], французскі акцёр тэатра і кіно == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|828]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 жніўня| ]] 46f4i68bryiq0wh4znghm4e0heglckk 0 712 5171549 5169856 2026-07-26T22:14:48Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171549 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''30 жніўня''' — дзвесце сорак другі (дзвесце сорак трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]] памірае. [[Каралеўства остготаў|Каралём остготаў]] становіцца яго 10-гадовы ўнук [[Аталарых]]. * [[1481]]: У [[Вільня|Вільні]] за [[Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага (1481)|змову]] супраць вял.кн. [[Казімір Ягелончык|Казіміра]] пакараныя смерцю кн. [[Іван Юр'евіч Гальшанскі-Дубровіцкі|І. Ю. Гальшанскі]] і [[Міхаіл Алелькавіч|М. Алелькавіч]]. * [[1579]]: Пасля амаль месячнай аблогі маскоўскі гарнізон [[Полацк]]а капітуляваў перад войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыям]]. * [[1704]]: У [[Нарва|Нарве]] заключана пагадненне паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай пра ўдзел апошняй у [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайне]] (1700—1721). * [[1751]]: Адліты [[Дзісенскі звон]]. * [[1918]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[1919]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * [[1991]]: Абвешчана незалежнасць [[Азербайджан]]а. == Нарадзіліся == [[File:Sir Ernest Rutherford.jpg|thumb|120px|[[Эрнэст Рэзерфорд]]]] * [[1748]]: [[Жак-Луі Давід]], французскі [[мастак]] * [[1805]]: [[Мікаэль Сарс]], нарвежскі заолаг * [[1852]]: [[Якаб Хендрык вант Гоф]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1852]]: [[Джуліян Олдэн Уір]], амерыканскі мастак * [[1861]]: [[Ісак Левітан]], рускі мастак * [[1866]]: [[Канстанцін Скірмунт]], польскі дыпламат (пам. 24.7.1949) * [[1871]]: [[Эрнэст Рэзерфорд]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1908) * [[1883]]: [[Тэа ван Дусбург]], нідэрландскі мастак * [[1888]]: [[Вальтэр Пенк]], нямецкі геолаг і геамарфолаг (пам. 29.9.1923) * [[1912]]: [[Эдвард Мілс Пёрсел]], амерыканскі фізік * [[1934]]: [[Анатоль Аляксеевіч Саланіцын]], савецкі акцёр * [[1954]]: [[Аляксандр Лукашэнка]], 1-ы Прэзідэнт [[Беларусь|Беларусі]] * [[1974]]: [[Каміла Лэкберг]], шведская пісьменніца * [[1975]]: [[Наталля Цылінская]], беларуская веласіпедыстка, васьміразовая чэмпіёнка свету == Памерлі == [[File:Jj-thomson2.jpg|thumb|left|120px|Джозеф Джон Томсан]] * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]], [[Каралеўства остготаў|кароль остготаў]] * [[1329]]: [[Хашыла]], кітайскі імператар * [[1481]]: [[Міхаіл Алелькавіч]], князь [[Слуцкае княства|слуцкі]] і капыльскі, вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч (нар. 1425) * [[1483]]: [[Людовік XI]], кароль [[Францыя|Францыі]] (нар. 3.7.1423) * [[1885]]: [[Юльян Корсак]], беларускі паэт і перакладчык (нар. 13.2.1806) * [[1928]]: [[Вільгельм Він]], нямецкі фізік, (пам. 13.1.1864) * [[1929]]: [[Паўлюк Трус]], беларускі [[паэт]] (пам. 6.5.1904) * [[1940]]: [[Джозеф Джон Томсан]], англійскі фізік (нар. 18.12.1856) * [[1967]]: [[Жан Дэйроль]], французскі мастак * [[1991]]: [[Жан Тэнглі]], швейцарскі [[скульптар]] (нар. 22.5.1925) * [[2003]]: [[Чарлз Бронсан]], амерыканскі кінаакцёр * [[2006]]: [[Глен Форд]], амерыканскі кінаакцёр (нар. 1.5.1916) * [[2012]]: [[Ігар Уладзіміравіч Кваша|Ігар Кваша]], савецкі і расійскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]], тэлевядучы (нар. 4.2.1933) * [[2013]]: [[Шэймас Хіні]], ірландскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] * [[2017]]: [[Марджары Бултан]], [[Эсперанта|эсперантамоўная]] паэтэса, празаік і драматург, [[эсперанталогія|эсперантолаг]] (нар. 7.5.1924) == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}}: Міжнародны дзень ахвяр гвалтоўных знікненняў * {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]]: Дзень Канстытуцыі * {{Сцяг Татарстана}} [[Татарстан]], [[Расія]]: Дзень Рэспублікі * {{Сцяг Турцыі}} [[Турцыя]]: Дзень перамогі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|830]] </noinclude> [[Катэгорыя:30 жніўня| ]] meppzve17ek2w9ungyin0p0cdm60voz 5171556 5171549 2026-07-26T22:21:56Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171556 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''30 жніўня''' — дзвесце сорак другі (дзвесце сорак трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]] памірае. [[Каралеўства остготаў|Каралём остготаў]] становіцца яго 10-гадовы ўнук [[Аталарых]]. * [[1481]]: У [[Вільня|Вільні]] за [[Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага (1481)|змову]] супраць вял.кн. [[Казімір Ягелончык|Казіміра]] пакараныя смерцю кн. [[Іван Юр'евіч Гальшанскі-Дубровіцкі|І. Ю. Гальшанскі]] і [[Міхаіл Алелькавіч|М. Алелькавіч]]. * [[1579]]: Пасля амаль месячнай аблогі маскоўскі гарнізон [[Полацк]]а капітуляваў перад войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыям]]. * [[1704]]: У [[Нарва|Нарве]] заключана пагадненне паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай пра ўдзел апошняй у [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайне]] (1700—1721). * [[1751]]: Адліты [[Дзісенскі звон]]. * [[1873]]: Аўстрыйская марская палярная экспедыцыя [[Карл Вейпрэхт|Карла Вейпрэхта]] і [[Юліус Паер|Юліуса Паера]] адкрыла [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]]. * [[1918]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[1919]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * [[1991]]: Абвешчана незалежнасць [[Азербайджан]]а. == Нарадзіліся == [[File:Sir Ernest Rutherford.jpg|thumb|120px|[[Эрнэст Рэзерфорд]]]] * [[1748]]: [[Жак-Луі Давід]], французскі [[мастак]] * [[1805]]: [[Мікаэль Сарс]], нарвежскі заолаг * [[1852]]: [[Якаб Хендрык вант Гоф]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1852]]: [[Джуліян Олдэн Уір]], амерыканскі мастак * [[1861]]: [[Ісак Левітан]], рускі мастак * [[1866]]: [[Канстанцін Скірмунт]], польскі дыпламат (пам. 24.7.1949) * [[1871]]: [[Эрнэст Рэзерфорд]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1908) * [[1883]]: [[Тэа ван Дусбург]], нідэрландскі мастак * [[1888]]: [[Вальтэр Пенк]], нямецкі геолаг і геамарфолаг (пам. 29.9.1923) * [[1912]]: [[Эдвард Мілс Пёрсел]], амерыканскі фізік * [[1934]]: [[Анатоль Аляксеевіч Саланіцын]], савецкі акцёр * [[1954]]: [[Аляксандр Лукашэнка]], 1-ы Прэзідэнт [[Беларусь|Беларусі]] * [[1974]]: [[Каміла Лэкберг]], шведская пісьменніца * [[1975]]: [[Наталля Цылінская]], беларуская веласіпедыстка, васьміразовая чэмпіёнка свету == Памерлі == [[File:Jj-thomson2.jpg|thumb|left|120px|Джозеф Джон Томсан]] * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]], [[Каралеўства остготаў|кароль остготаў]] * [[1329]]: [[Хашыла]], кітайскі імператар * [[1481]]: [[Міхаіл Алелькавіч]], князь [[Слуцкае княства|слуцкі]] і капыльскі, вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч (нар. 1425) * [[1483]]: [[Людовік XI]], кароль [[Францыя|Францыі]] (нар. 3.7.1423) * [[1885]]: [[Юльян Корсак]], беларускі паэт і перакладчык (нар. 13.2.1806) * [[1928]]: [[Вільгельм Він]], нямецкі фізік, (пам. 13.1.1864) * [[1929]]: [[Паўлюк Трус]], беларускі [[паэт]] (пам. 6.5.1904) * [[1940]]: [[Джозеф Джон Томсан]], англійскі фізік (нар. 18.12.1856) * [[1967]]: [[Жан Дэйроль]], французскі мастак * [[1991]]: [[Жан Тэнглі]], швейцарскі [[скульптар]] (нар. 22.5.1925) * [[2003]]: [[Чарлз Бронсан]], амерыканскі кінаакцёр * [[2006]]: [[Глен Форд]], амерыканскі кінаакцёр (нар. 1.5.1916) * [[2012]]: [[Ігар Уладзіміравіч Кваша|Ігар Кваша]], савецкі і расійскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]], тэлевядучы (нар. 4.2.1933) * [[2013]]: [[Шэймас Хіні]], ірландскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] * [[2017]]: [[Марджары Бултан]], [[Эсперанта|эсперантамоўная]] паэтэса, празаік і драматург, [[эсперанталогія|эсперантолаг]] (нар. 7.5.1924) == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}}: Міжнародны дзень ахвяр гвалтоўных знікненняў * {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]]: Дзень Канстытуцыі * {{Сцяг Татарстана}} [[Татарстан]], [[Расія]]: Дзень Рэспублікі * {{Сцяг Турцыі}} [[Турцыя]]: Дзень перамогі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|830]] </noinclude> [[Катэгорыя:30 жніўня| ]] 85ty35l0q670n7xf3dcqk6uv9brc2yx 5171558 5171556 2026-07-26T22:27:35Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171558 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''30 жніўня''' — дзвесце сорак другі (дзвесце сорак трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]] памірае. [[Каралеўства остготаў|Каралём остготаў]] становіцца яго 10-гадовы ўнук [[Аталарых]]. * [[1481]]: У [[Вільня|Вільні]] за [[Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага (1481)|змову]] супраць вял.кн. [[Казімір Ягелончык|Казіміра]] пакараныя смерцю кн. [[Іван Юр'евіч Гальшанскі-Дубровіцкі|І. Ю. Гальшанскі]] і [[Міхаіл Алелькавіч|М. Алелькавіч]]. * [[1579]]: Пасля амаль месячнай аблогі маскоўскі гарнізон [[Полацк]]а капітуляваў перад войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыям]]. * [[1704]]: У [[Нарва|Нарве]] заключана пагадненне паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай пра ўдзел апошняй у [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайне]] (1700—1721). * [[1751]]: Адліты [[Дзісенскі звон]] — помнік мастацкага ліцця. * [[1873]]: Аўстрыйская марская палярная экспедыцыя [[Карл Вейпрэхт|Карла Вейпрэхта]] і [[Юліус Паер|Юліуса Паера]] адкрыла [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]]. * [[1906]]: Завершана плаванне нарвежскага даследчыка [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]] цераз Паўночна-Заходні праход. * [[1918]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[1919]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * [[1991]]: Абвешчана незалежнасць [[Азербайджан]]а. == Нарадзіліся == [[File:Sir Ernest Rutherford.jpg|thumb|120px|[[Эрнэст Рэзерфорд]]]] * [[1748]]: [[Жак-Луі Давід]], французскі [[мастак]] * [[1805]]: [[Мікаэль Сарс]], нарвежскі заолаг * [[1852]]: [[Якаб Хендрык вант Гоф]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1852]]: [[Джуліян Олдэн Уір]], амерыканскі мастак * [[1861]]: [[Ісак Левітан]], рускі мастак * [[1866]]: [[Канстанцін Скірмунт]], польскі дыпламат (пам. 24.7.1949) * [[1871]]: [[Эрнэст Рэзерфорд]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1908) * [[1883]]: [[Тэа ван Дусбург]], нідэрландскі мастак * [[1888]]: [[Вальтэр Пенк]], нямецкі геолаг і геамарфолаг (пам. 29.9.1923) * [[1912]]: [[Эдвард Мілс Пёрсел]], амерыканскі фізік * [[1934]]: [[Анатоль Аляксеевіч Саланіцын]], савецкі акцёр * [[1954]]: [[Аляксандр Лукашэнка]], 1-ы Прэзідэнт [[Беларусь|Беларусі]] * [[1974]]: [[Каміла Лэкберг]], шведская пісьменніца * [[1975]]: [[Наталля Цылінская]], беларуская веласіпедыстка, васьміразовая чэмпіёнка свету == Памерлі == [[File:Jj-thomson2.jpg|thumb|left|120px|Джозеф Джон Томсан]] * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]], [[Каралеўства остготаў|кароль остготаў]] * [[1329]]: [[Хашыла]], кітайскі імператар * [[1481]]: [[Міхаіл Алелькавіч]], князь [[Слуцкае княства|слуцкі]] і капыльскі, вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч (нар. 1425) * [[1483]]: [[Людовік XI]], кароль [[Францыя|Францыі]] (нар. 3.7.1423) * [[1885]]: [[Юльян Корсак]], беларускі паэт і перакладчык (нар. 13.2.1806) * [[1928]]: [[Вільгельм Він]], нямецкі фізік, (пам. 13.1.1864) * [[1929]]: [[Паўлюк Трус]], беларускі [[паэт]] (пам. 6.5.1904) * [[1940]]: [[Джозеф Джон Томсан]], англійскі фізік (нар. 18.12.1856) * [[1967]]: [[Жан Дэйроль]], французскі мастак * [[1991]]: [[Жан Тэнглі]], швейцарскі [[скульптар]] (нар. 22.5.1925) * [[2003]]: [[Чарлз Бронсан]], амерыканскі кінаакцёр * [[2006]]: [[Глен Форд]], амерыканскі кінаакцёр (нар. 1.5.1916) * [[2012]]: [[Ігар Уладзіміравіч Кваша|Ігар Кваша]], савецкі і расійскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]], тэлевядучы (нар. 4.2.1933) * [[2013]]: [[Шэймас Хіні]], ірландскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] * [[2017]]: [[Марджары Бултан]], [[Эсперанта|эсперантамоўная]] паэтэса, празаік і драматург, [[эсперанталогія|эсперантолаг]] (нар. 7.5.1924) == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}}: Міжнародны дзень ахвяр гвалтоўных знікненняў * {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]]: Дзень Канстытуцыі * {{Сцяг Татарстана}} [[Татарстан]], [[Расія]]: Дзень Рэспублікі * {{Сцяг Турцыі}} [[Турцыя]]: Дзень перамогі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|830]] </noinclude> [[Катэгорыя:30 жніўня| ]] c19ttanqrl113jpgcjg2qri00kbb4zf 0 852 5171509 4386153 2026-07-26T21:32:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171509 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''410''' — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 410 год нашай эры, 410 год 1 тысячагоддзя, 10 год V стагоддзя, 10 год 1-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 1 год 410-х гадоў. == Падзеі == * [[24 жніўня]] — [[Вестготы]] на чале з [[Аларых]]ам захапілі і разрабавалі [[Рым]]. * [[Кітайцы|Кітайская]] дзяржава [[Паўднёвая Янь]] захоплена войскамі [[Усходняй Цынь]]. * [[Атаульф]] стаў каралём [[Вестготы|вестготаў]] замест свайго брата [[Аларых I|Аларыха]], які памёр ля [[Казенца|Казенцы]]. == Нарадзіліся == * [[Атыла]], правадыр [[гуны|гунаў]] == Памерлі == * [[Аларых I]], правадыр [[вестготы|вестготаў]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:410| ]] ejw1x07qp01hnmoa2sj9pnm3gwhutnj 0 923 5171531 5078374 2026-07-26T21:56:14Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171531 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''475''' — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 475 год нашай эры, 475 год 1 тысячагоддзя, 75 год V стагоддзя, 5 год 8-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 6 год 470-х гадоў. == Падзеі == * [[9 студзеня]]: Візантыйскі імператар [[Флавій Зянон]] збег з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], пераследваны вайскамі [[Васіліск (візантыйскі імператар)|Васіліска]]. * [[28 жніўня]]: Рымскі імператар [[Юлій Непат]] збег з [[Равена|Равены]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[Флавій Магн]], заходнерымскі палітычны дзеяч {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:475| ]] et818w09kkc04lh09phbegx2z78nvjp 5171536 5171531 2026-07-26T21:57:19Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171536 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''475''' — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 475 год нашай эры, 475 год 1 тысячагоддзя, 75 год V стагоддзя, 5 год 8-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 6 год 470-х гадоў. == Падзеі == * [[9 студзеня]]: Візантыйскі імператар [[Флавій Зянон]] збег з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], пераследваны вайскамі [[Васіліск (візантыйскі імператар)|Васіліска]]. * [[28 жніўня]]: Рымскі імператар [[Юлій Непат]] збег з [[Равена|Равены]] ў [[Далмацыя|Далмацыю]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[Флавій Магн]], заходнерымскі палітычны дзеяч {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:475| ]] 1jczar4pe3lmslarelbvaqhk35vy150 5171539 5171536 2026-07-26T22:01:51Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171539 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''475''' — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 475 год нашай эры, 475 год 1 тысячагоддзя, 75 год V стагоддзя, 5 год 8-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 6 год 470-х гадоў. == Падзеі == * [[9 студзеня]]: Візантыйскі імператар [[Флавій Зянон]] збег з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], пераследваны вайскамі [[Васіліск (візантыйскі імператар)|Васіліска]]. * [[28 жніўня]]: Рымскі імператар [[Юлій Непат]] збег з [[Равена|Равены]] ў [[Далмацыя|Далмацыю]]. * [[31 кастрычніка]]: [[Ромул Аўгуст]] абвешчаны імператарам [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[Флавій Магн]], заходнерымскі палітычны дзеяч {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:475| ]] 3wqjmk4p1tb34nw7rns7tmteufw3nwi 0 924 5171540 4393703 2026-07-26T22:02:29Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171540 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''476''' — [[высакосны год]], пачаўся ў чацвер. 476 год нашай эры, 476 год 1 тысячагоддзя, 76 год V стагоддзя, 6 год 8-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 7 год 470-х гадоў. == Падзеі == * [[Сарагоса]] захоплена [[вестготы|вестготамі]] * [[4 верасня]]: [[Адаакр]] уступіў у [[Равена|Равену]], скінуў [[Ромул Аўгустул|Ромула Аўгустула]] і выслаў яго ў [[Кампанья|Кампанью]] — традыцыйная дата падзення [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. *[[Вестготы]] перамаглі [[Франкі|франкаў]] у [[Галія|Галіі]] і часова сталі наймагутнейшым германскім народам у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[Васіліск (візантыйскі імператар)|Васіліск, візантыйскі імператар]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:476| ]] 77sm57uis5ufxhffguznuehulj7bl4q 0 1055 5171491 4788782 2026-07-26T20:54:10Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171491 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''5 верасня''' — дзвесце сорак восьмы (дзвесце сорак дзявяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1557]]: Сустрэча прадстаўнікоў [[ВКЛ]] і [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага ордэна]] пад Пазволем, якая скончылася ([[14.9]]) заключэннем [[Пазвольскі дагавор, 1557|Пазвольскага дагавору]]. * [[1580]]: Кароль [[Стэфан Баторый]] пасля аблогі прыняў капітуляцыю [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]]. * [[1698]]: Маскоўскі цар [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]] увёў [[падатак]] на [[барада|бароды]]. * [[1800]]: [[Вялікабрытанія]] захапіла [[Мальта|Мальту]]. * [[1905]]: Скончылася [[Руска-японская вайна]]. * [[1918]]: Саўнаркам [[РСФСР]] выдаў пастанову пра пачатак чырвонага тэрору, па якім «падлягаюць расстрэлу ўсе асобы, датычныя да белагвардзейскіх арганізацый, змоў і мецяжоў». * [[1950]]: Заснаваны [[нацыянальны парк Бандай-Асахі]]. * [[1977]]: Запушчаны ў космас аўтаматычны міжпланетны зонд «[[Вояджэр-1]]». * [[1978]]: Па прапанове прэзідэнта [[ЗША]] [[Джымі Картэр]]а ў Кэмп-Дэвідзе пачаліся мірныя перамовы паміж [[Егіпет|Егіптам]] і [[Ізраіль|Ізраілем]]. * [[1991]]: З’езд народных дэпутатаў [[СССР]] прыняў Дэкларацыю праў і свабод чалавека. * [[1993]]: На [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера фільма «[[Тры колеры: Сіні]]» рэжысёра [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[2013]]: Прэм’ерай [[Вітаўт (балет)|балета «Вітаўт»]] адкрываецца 81-ы сезон у [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета]]. * [[2017]]: [[Вярхоўная Рада Украіны]] ўхваліла [[Закон Украіны «Аб адукацыі»|Закон «Аб адукацыі»]], якім вызначана, што мовай адукацыйнага працэсу будзе [[Украінская мова|дзяржаўная мова]]. == Нарадзіліся == [[Image:Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg|thumb|120px|Фрэдзі Меркуры, 1977]] * [[1187]]: [[Людовік VIII Леў]], кароль Францыі * [[1638]]: [[Людовік XIV]], кароль Францыі (пам. 1.9.1715) * [[1704]]: [[Марыс Кантэн дэ Латур]], французскі мастак * [[1735]]: [[Іаган Крысціян Бах]], нямецкі кампазітар * [[1774]]: [[Каспар Давід Фрыдрых]], нямецкі жывапісец (пам. 7.5.1840) * [[1786]]: [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|Сяргей Увараў]], расійскі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Пецярбургскай АН (пам. 4(16).09.1855) * [[1817]]: [[Аляксей Канстанцінавіч Талстой]], рускі пісьменнік (пам. 28.9(10.10).1875) * [[1860]]: [[Кандрат Лейка]], беларускі пісьменнік і педагог (пам. 6.9.1921) * [[1893]]: [[Язэп Фарботка]], беларускі нацыянальны дзеяч, паэт, фатограф, навуковец (пам. 8.6.1956) * [[1901]]: [[Віталь Вольскі]], беларускі празаік, драматург, літаратуразнавец, краязнавец, палітычны дзеяч (пам. 22.8.1988) * [[1917]]: [[Язэп Сажыч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, у 1982—1997 старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] (пам. 19.11.2007) * [[1944]]: [[Майкл Дуглас]], амерыканскі акцёр і прадзюсар * [[1946]]: [[Фрэдзі Мерк'юры]], вакаліст рок-гурта «[[Queen]]» (пам. [[1991]]) * [[1984]]: [[Рагнед Малахоўскі]], беларускі паэт * [[1990]]: [[Кім Ён А]], паўднёвакарэйская фігурыстка == Памерлі == [[File:Boltzmann2.jpg|thumb|120px|Людвіг Больцман]] * [[1569]]: [[Пітэр Брэйгель Старэйшы]], фламандскі [[мастак]] і графік (нар. паміж 1525 і 1530) * [[1836]]: [[Фердынанд Раймунд]], аўстрыйскі акцёр і драматург * [[1857]]: [[Агюст Конт]], французскі філосаф * [[1906]]: [[Людвіг Больцман]], аўстрыйскі фізік-тэарэтык * [[1937]]: [[Анатоль Дзяркач]], беларускі паэт, сатырык, гумарыст, мемуарыст (нар. 6(18).4.1887) * [[1982]]: [[Вернер Шольц]], нямецка-аўстрыйскі мастак * [[1997]]: [[Маці Тэрэза]], гуманітарны дзеяч * [[2002]]: [[Артур Вольскі]], беларускі пісьменнік * [[2003]]: [[Кір Булычоў]], савецкі пісьменнік-фантаст (нар. 1934) * [[2010]]: [[Карнель (мастак)]] == Святкуюць == <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|905]] </noinclude> [[Катэгорыя:5 верасня| ]] jinwqzg27lbdxvwwixtxm1v6jtjaczz 0 1080 5171375 4885913 2026-07-26T18:12:40Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171375 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''6 жніўня''' — дзвесце васемнаццаты (дзвесце дзевятнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Скарына. Псалмы Давіда.jpg|150px|thumb|Францыск Скарына. «Псалтыр»]] * [[966]]: [[Адальберт II Іўрэйскі]] стаў маркграфам [[Іўрэйская марка|Іўрэі]]. На гэтым пасту ён вядзе барацьбу за [[Атон I Вялікі|Атонам I]] за італьянскую карону. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Пуціўль]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны 1500—1503 гадоў.]] * [[1506]]: Адбылася [[Клецкая бітва|бітва пад Клецкам]], войска [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]] разбіта паспалітым рушаннем [[ВКЛ]]. * [[1517]]: У [[Прага|Празе]] [[Францыск Скарына]] выдаў сваю першую кнігу, «[[Псалтыр]]». * [[1623]]: У час [[трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Штатлоне]]. * [[1806]]: Імператар [[Франц II]] адмовіўся ад германскай кароны — распушчана [[Свяшчэнная Рымская імперыя]]. * [[1825]]: Скліканы кангрэс, рашэннем якога ўтворана незалежная ад іспанскіх каланізатараў [[Балівія|Рэспубліка Балівія]]. * [[1940]]: [[Эстонія]] далучана да [[СССР]]. * [[1945]]: Бамбардзіроўка [[Хірасіма|Хірасімы]] ([[Японія]]). * [[1961]]: Вывяржэнне [[вулкан]]а на [[востраў Трыстан-да-Кунья|востраве Трыстан-да-Кунья]], абвешчана аб эвакуацыі калоніі. * [[1962]]: [[Ямайка]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[2014]]: [[Павел Севярынец|Паўлам Севярынцам]], Максімам Гацакам і Анатолем Шырвелем заснаваны хрысціянскі інфармацыйны партал «Крыніца.інфо». == Нарадзіліся == [[Выява:Igor_Luchenok.jpg|thumb|left|120px|Ігар Лучанок]] * [[1594]]: [[Жэрар Дуфэ]], фламандскі жывапісец * [[1715]]: [[Мацей Догель]], [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] гісторык-археограф і правазнавец (пам. 24.2.1760) * [[1840]]: [[Альгерд Абуховіч]], беларускі літаратар (пам. 22.8.1899) * [[1881]]: [[Аляксандр Флемінг]], брытанскі бактэрыёлаг (пам. 11.3.1955) * [[1884]]: [[Яўген Хлябцэвіч]], беларускі нацыянальны дзеяч, бібліятэказнавец, бібліёграф, літаратуразнавец (пам. 20.10.1953) * [[1903]]: [[Барыс Віктаравіч Платонаў|Барыс Платонаў]], [[акцёр]], педагог, народны артыст Беларусі, [[народны артыст СССР]] (пам. 15.2.1967) * [[1911]]: [[Люсіль Бол]], амерыканская актрыса * [[1928]]: [[Эндзі Уорхал]], амерыканскі [[мастак]] (пам. 22.2.1987) * [[1934]]: [[Крыс Бонінгтан]], брытанскі альпініст * [[1938]]: [[Ігар Лучанок]], беларускі [[кампазітар]] * [[1947]]: [[Махамад Наджыбула]], палітычны і дзяржаўны дзеяч [[Афганістан]]а * [[1957]]: [[Мікалай Пінігін]], беларускі [[рэжысёр]] * [[1965]]: [[Алесь Пушкін]], беларускі мастак * [[1965]]: [[Юліяна Кёлер]], нямецкая актрыса * [[1983]]: [[Робін ван Персі]], галандскі футбаліст * [[1992]]: [[Нацумі Цунода]], японская дзюдаістка, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == [[Выява:Fulgencio Batista, president of Cuba, 1952.jpg|thumb|right|120px|Фульхенсіа Батыста]] * [[258]]: [[Сікст II (Папа Рымскі)|Сікст II, Папа Рымскі]] * [[523]]: [[Гармізд (Папа Рымскі)|Гармізд, Папа Рымскі]] * [[1195]]: [[Генрых Леў]], манарх з дынастыі Вельфаў * [[1221]]: [[Дамінік дэ Гусман]], заснавальнік [[Ордэн дамініканцаў|Ордэну дамініканцаў]], прылічаны да святых (нар. 1170) * [[1458]]: [[Калікст III|Калікст III, Папа Рымскі]] * [[1660]]: [[Дыега Веласкес]], іспанскі жывапісец * [[1969]]: [[Тэадор Адорна]], нямецкі [[філосаф]] * [[1973]]: [[Фульхенсіа Батыста]], кіраўнік [[Куба|Кубы]] * [[1978]]: [[Павел VI]], [[Папа Рымскі]] * [[1980]]: [[Марына Марыні]], італьянскі мастак, скульптар * [[1998]]: [[Андрэ Вейль]], французскі матэматык * [[2007]]: [[Атле Сельберг]], нарвежскі матэматык == Святкуюць == * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: Дзень дзіцяці * {{Сцяг Балівіі}} [[Балівія]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]]: Дзень беларускага кнігадруку * {{Сцяг Ямайкі}} [[Ямайка]]: Дзень незалежнасці <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|806]] </noinclude> [[Катэгорыя:6 жніўня| ]] kw3eow36sewbgumf9h7mck054rpsp98 0 1113 5171683 5018881 2026-07-27T08:55:33Z Ueschar 151377 У адпаведнасці з галоўным артыкулам 5171683 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на студзень}} </noinclude>__NOTOC__ '''7 студзеня''' — сёмы дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == * [[1566]]: Пачатак пантыфікату [[Пій IV|Пія IV]] (Антоніа Мікеле Гісліеры), 225-га [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] (1566-[[1572]]). * [[1566]]: [[Галілеа Галілей]] адкрыў 4 найбуйнейшыя спадарожнікі [[планета Юпітэр|Юпітэра]]. * [[1626]]: Адбылася [[бітва пад Вальгафам]], шведскае войска на чале з каралём [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам Вазаю]] ўпершыню ў палявой бітве атрымала перамогу над літоўска-польскім. * [[1929]]: У [[Мінск]]у пачала працаваць ІІ Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя. * [[1979]]: Рэжым [[Пол Пот]]а ў [[Камбоджа|Камбоджы]] скінуты в’етнамскімі войскамі. * [[1991]]: Пастановай урада [[Беларусь|Беларусі]] дні святкавання [[Каляды|Каляд]] ([[25 снежня]] і 7 студзеня) аб’яўленыя нерабочымі днямі. * [[2015]]: [[Стральба ў рэдакцыі газеты «Charlie Hebdo»]], загінула 12 чалавек. == Нарадзіліся == [[Файл:Gregory XIII.jpg|thumb|120px|Грыгорый ХІІІ, Папа Рымскі]] * [[1502]]: [[Грыгорый XIII|Грыгорый ХІІІ]] (Уга Бонкампаньі), [[Папа Рымскі]] (пам. 10.4.1585) * [[1624]]: [[Гварына Гварыні]], італьянскі архітэктар, матэматык * [[1794]]: [[Генрых Вільгельм Шот]], аўстрыйскі батанік * [[1858]]: [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бэн-Егуда]], яўрэйскі мовазнаўца, адраджальнік іўрыта (пам. 16.12.1922) * [[1877]]: [[Стафан Багушэўскі]], беларускі і польскі грамадска-палітычны дзеяч (пам. 18.4.1938) * [[1888]]: [[Дамінік Аніська]], беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч, публіцыст (пам. 28.12.1971) * [[1897]]: [[Язэп Адамовіч]], беларускі дзяржаўны дзеяч (пам. 22.4.1937) * [[1899]]: [[Франсіс Пуленк]], французскі кампазітар * [[1907]]: [[Соф’я Друкер]], беларуская оперная спявачка, народная артыстка Беларусі * [[1907]]: [[Канстанцін Ігнатавіч Лукашоў|Канстанцін Лукашоў]], беларускі навуковец (пам. 23.5.1987) * [[1910]]: [[Канстанцін Заслонаў]], адзін з кіраўнікоў беларускага савецкага партызанскага руху * [[1916]]: [[Паўль Керэс]], эстонскі шахматыст * [[1942]]: [[Іржы Бічак]], чэшскі фізік * [[1960]]: [[Георгій Кандрацьеў]], беларускі [[футбаліст]] і [[трэнер]] * [[1964]]: [[Нікалас Кейдж]], амерыканскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]] * [[1977]]: [[Сафі Оксанен]], фінская пісьменніца * [[1990]]: [[Грэгар Шлірэнцаўэр]], аўстрыйскі скакун з трампліна == Памерлі == [[File:N.Tesla.JPG|thumb|left|120px|[[Нікола Тэсла]]]] * [[881]]: [[Імператар Сэйва]] * [[1536]]: [[Кацярына Арагонская]], каралева-кансорт Англіі (нар. 16.12.1485) * [[1655]]: [[Інакенцій X|Інакенцій Х]] (Джамбатыста Памфілі), [[Папа Рымскі]] (нар. 7.5.1574) * [[1722]]: [[Антуан Куапель]], французскі жывапісец * [[1730]]: [[Арні Магнусан]], ісландскі [[вучоны]] (нар. 1663) * [[1830]]: [[Томас Лоўрэнс (мастак)]] * [[1920]]: [[Эдмунд Бартан]], першы прэм’ер-міністр [[Аўстралія|Аўстраліі]] (нар. 18.1.1849) * [[1943]]: [[Нікола Тэсла]], сербскі інжынер, вынаходнік у галіне электратэхнікі і радыётэхнікі (нар. 10.7.1856) * [[1964]]: [[Янка Журба]], беларускі паэт (нар. 30.4.1881) * [[1984]]: [[Альфрэд Кастлер]], французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1991]]: [[Кандрат Крапіва]], беларускі [[паэт]] (нар. 5.3.1896) * [[1995]]: [[Анатоль Аляксандравіч Ляляўскі]], беларускі рэжысёр * [[2011]]: [[Кшыштаф Кольбергер]], польскі акцёр * [[2015]]: [[Род Тэйлар]], аўстралійскі і амерыканскі акцёр * [[2017]]: [[Антон Шукелойць]], дзеяч [[Беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]] (нар. 19.7.1915) * [[2019]]: [[Машэ Арэнс]], ізраільскі дзяржаўны дзеяч * [[2023]]: [[Рыгор Іванавіч Шацько]], беларускі акцёр * [[2024]]: [[Франц Бекенбаўэр]], нямецкі футбаліст == Святкуюць == : [[Выява:Symbol of Orthodoxy.svg|10px]] [[Нараджэнне Хрыстова]] ў цэрквах, якія карыстаюцца [[Юліянскі каляндар|юліянскім календаром]], у тым ліку ў [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] і пяці іншых [[Аўтакефалія|аўтакефальных]] [[Праваслаўная царква|праваслаўных цэркваў]]. * {{Сцягафікацыя|Егіпет}}: дзень, прысвечаны багіні [[Сехмет]] і звязаны з павелічэннем сонечнага дня. * {{Сцягафікацыя|Расія}}: дзень перамогі над войскамі французскага імператара [[Напалеон I|Напалеона Банапарта]] ў [[Вайна 1812 года|Вайне 1812 года]]. ==Спасылкі== {{commons|Category:7 January}} {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|107]] [[Катэгорыя:7 студзеня| ]] lp876xey4jawtze6qekgljdv04lqgyg 0 1127 5171384 4870978 2026-07-26T18:19:21Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171384 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''8 жніўня''' — дзвесце дваццаты (дзвесце дваццаць першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[870]]: Падпісаны [[Мерсенскі дагавор]] * [[1588]]: Падчас [[Англа-іспанская вайна, 1585-1604|англа-іспанскай вайны]] ў Гравелінскай бітве (заліў [[Ла-Манш]]) англійскі флот пад камандаваннем адмірала [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]] разграміў іспанскі флот ([[Непераможная армада|Непераможную армаду]]). * [[1655]]: Расійскія войскі занялі [[Вільнюс|Вільню]] ў ходзе [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) * [[1786]]: Жыхары [[Шамані]] Мішэль-Габрыэль Пакард і Жак Бальма ўзышлі на [[Манблан]]. * [[1794]]: Пачатак першай, двухдзённай (8.8-[[9.8]].[[1794]]), атакі расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]]. * [[1918]]: У час [[1СВ|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам'ене]] * [[1919]]: Польскія войскі занялі [[Мінск]] * [[1945]]: [[СССР]] аб’явіў вайну [[Японія|Японіі]] * [[1967]]: Створана Асацыяцыя краін паўднёва-усходняй Азіі ([[АСЕАН]]) * [[2006]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Чарнагорыя]]й * [[2008]]: У [[Пекін]]е адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Гульні XXIX Алімпіяды]] == Нарадзіліся == [[Image:Lord_john_russell.jpg|left|thumb|100px|[[Джон Расэл]]]] * [[1646]]: [[Готфрыд Нелер]], нямецкі мастак * [[1792]]: [[Джон Расэл]], прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі (пам. 28.5.[[1878]]) * [[1805]]: [[Фрыдрых Васман]], нямецкі мастак * [[1869]]: [[Луі Вальта]], французскі мастак * [[1882]]: [[Уладзіслаў Старэвіч]], рэжысёр-аніматар беларускага паходжання * [[1901]]: [[Эрнест Арланда Лоўрэнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1912]]: [[Аркадзь Чарнышэвіч]], беларускі пісьменнік (пам. 18.1.[[1967]]) * [[1926]]: [[Аляксандр Надсан]], беларускі рэлігійны дзеяч, апостальскі візітатар беларускіх католікаў у эміграцыі, дырэктар Беларускай бібліятэкі і музея імя Ф. Скарыны ў Лондане * [[1932]]: [[Зіту]], бразільскі футбаліст (пам. [[14.6]].[[2015]]) * [[1937]]: [[Дасцін Хофман]], амерыканскі кінаакцёр * [[1953]]: [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], беларускі мастак, генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]] * [[1958]]: [[Сесілія Рот]], аргенцінская і іспанская актрыса * [[1964]]: [[Клаўс Эбнер]], аўстрыйскі пісьменнік і паэт * [[1974]]: [[Манджул Бхаргава]], амерыканскі матэматык * [[1977]]: [[Томі Інгебрыгтсен]], нарвежскі скакун з трампліна == Памерлі == [[Выява:Костянтин Іванович Острозький.jpg|thumb|right|100px|Канстанцін Астрожскі]] * [[117]]: [[Марк Ульпій Траян]], [[Старажытны Рым|рымскі]] імператар. * [[869]]: [[Лотар II (кароль Латарынгіі)|Лотар II, кароль Латарынгіі]] * [[1530]]: [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]], вялікі гетман літоўскі (нар. ~[[1460]]) * [[1616]]: [[Карнеліс Кетэл]], галандскі мастак * [[1780]]: [[Тадэвуш Рэйтан]], пасол ад [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] на Сейме [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] * [[1809]]: [[Уэда Акінары]], японскі пісьменнік * [[1898]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1902]]: [[Джон Генры Твахтман]], амерыканскі мастак * [[1938]]: [[Шарль Дзюфрэн]], французскі мастак * [[1961]]: [[Мэй Ланьфан]], кітайскі акцёр * [[1976]]: [[Мікалай Лапіцкі]], дзеяч беларускай эміграцыі, праваслаўны святар (нар. [[13.12]].[[1907]]) * [[1977]]: [[Леў Гарошка]], беларускі рэлігійны дзеяч * [[1986]]: [[Вісарыён Гарбук]], беларускі пісьменнік (нар. 11(24).11.[[1913]]) * [[2007]]: [[Уладзімір Буднік]], беларускі кампазітар * [[2010]]: [[Патрыцыя Ніл]], амерыканская актрыса * [[2019]]: [[Жан-П'ер Макі]], французскі рэжысёр * [[2021]]: [[Яан Каплінскі]], эстонскі паэт == Святкуюць == * {{Сцяг Бутана}} [[Бутан]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Тайваня}} [[Тайвань]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Танзаніі}} [[Танзанія]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Швецыі}} [[Швецыя]]: Дзень сцяга <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|808]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 жніўня| ]] 9bt4syve1bu2yt9edolqrq5r2z8xb2d 5171387 5171384 2026-07-26T18:23:19Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171387 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''8 жніўня''' — дзвесце дваццаты (дзвесце дваццаць першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[870]]: Падпісаны [[Мерсенскі дагавор]] паміж [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскім]] каралём [[Карл II Лысы|Карлам Лысым]] і [[Усходне-Франкскае каралеўства|усходне-франкскім]] каралём [[Людовік II Нямецкі|Людовікам Нямецкім]] аб падзеле [[Герцагства Латарынгія|Латарынгіі]]. * [[1588]]: Падчас [[Англа-іспанская вайна, 1585-1604|англа-іспанскай вайны]] ў Гравелінскай бітве (заліў [[Ла-Манш]]) англійскі флот пад камандаваннем адмірала [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]] разграміў іспанскі флот ([[Непераможная армада|Непераможную армаду]]). * [[1655]]: Расійскія войскі занялі [[Вільнюс|Вільню]] ў ходзе [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667). * [[1786]]: Жыхары [[Шамані]] Мішэль-Габрыэль Пакард і Жак Бальма ўзышлі на [[Манблан]]. * [[1794]]: Пачатак першай, двухдзённай (8.8-[[9.8]].[[1794]]), атакі расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]]. * [[1918]]: У час [[1СВ|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам'ене]]. * [[1919]]: Польскія войскі занялі [[Мінск]]. * [[1945]]: [[СССР]] аб’явіў вайну [[Японія|Японіі]]. * [[1967]]: Створана Асацыяцыя краін паўднёва-усходняй Азіі ([[АСЕАН]]). * [[2006]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Чарнагорыя]]й. * [[2008]]: У [[Пекін]]е адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Гульні XXIX Алімпіяды]]. == Нарадзіліся == [[Image:Lord_john_russell.jpg|left|thumb|100px|[[Джон Расэл]]]] * [[1646]]: [[Готфрыд Нелер]], нямецкі мастак * [[1792]]: [[Джон Расэл]], прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі (пам. 28.5.[[1878]]) * [[1805]]: [[Фрыдрых Васман]], нямецкі мастак * [[1869]]: [[Луі Вальта]], французскі мастак * [[1882]]: [[Уладзіслаў Старэвіч]], рэжысёр-аніматар беларускага паходжання * [[1901]]: [[Эрнест Арланда Лоўрэнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1912]]: [[Аркадзь Чарнышэвіч]], беларускі пісьменнік (пам. 18.1.[[1967]]) * [[1926]]: [[Аляксандр Надсан]], беларускі рэлігійны дзеяч, апостальскі візітатар беларускіх католікаў у эміграцыі, дырэктар Беларускай бібліятэкі і музея імя Ф. Скарыны ў Лондане * [[1932]]: [[Зіту]], бразільскі футбаліст (пам. [[14.6]].[[2015]]) * [[1937]]: [[Дасцін Хофман]], амерыканскі кінаакцёр * [[1953]]: [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], беларускі мастак, генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]] * [[1958]]: [[Сесілія Рот]], аргенцінская і іспанская актрыса * [[1964]]: [[Клаўс Эбнер]], аўстрыйскі пісьменнік і паэт * [[1974]]: [[Манджул Бхаргава]], амерыканскі матэматык * [[1977]]: [[Томі Інгебрыгтсен]], нарвежскі скакун з трампліна == Памерлі == [[Выява:Костянтин Іванович Острозький.jpg|thumb|right|100px|Канстанцін Астрожскі]] * [[117]]: [[Марк Ульпій Траян]], [[Старажытны Рым|рымскі]] імператар. * [[869]]: [[Лотар II (кароль Латарынгіі)|Лотар II, кароль Латарынгіі]] * [[1530]]: [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]], вялікі гетман літоўскі (нар. ~[[1460]]) * [[1616]]: [[Карнеліс Кетэл]], галандскі мастак * [[1780]]: [[Тадэвуш Рэйтан]], пасол ад [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] на Сейме [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] * [[1809]]: [[Уэда Акінары]], японскі пісьменнік * [[1898]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1902]]: [[Джон Генры Твахтман]], амерыканскі мастак * [[1938]]: [[Шарль Дзюфрэн]], французскі мастак * [[1961]]: [[Мэй Ланьфан]], кітайскі акцёр * [[1976]]: [[Мікалай Лапіцкі]], дзеяч беларускай эміграцыі, праваслаўны святар (нар. [[13.12]].[[1907]]) * [[1977]]: [[Леў Гарошка]], беларускі рэлігійны дзеяч * [[1986]]: [[Вісарыён Гарбук]], беларускі пісьменнік (нар. 11(24).11.[[1913]]) * [[2007]]: [[Уладзімір Буднік]], беларускі кампазітар * [[2010]]: [[Патрыцыя Ніл]], амерыканская актрыса * [[2019]]: [[Жан-П'ер Макі]], французскі рэжысёр * [[2021]]: [[Яан Каплінскі]], эстонскі паэт == Святкуюць == * {{Сцяг Бутана}} [[Бутан]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Тайваня}} [[Тайвань]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Танзаніі}} [[Танзанія]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Швецыі}} [[Швецыя]]: Дзень сцяга <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|808]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 жніўня| ]] 5izmcacu17t2x0j6z4ad4lj7zr9qlm9 5171391 5171387 2026-07-26T18:29:34Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171391 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''8 жніўня''' — дзвесце дваццаты (дзвесце дваццаць першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[870]]: Падпісаны [[Мерсенскі дагавор]] паміж [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскім]] каралём [[Карл II Лысы|Карлам Лысым]] і [[Усходне-Франкскае каралеўства|усходне-франкскім]] каралём [[Людовік II Нямецкі|Людовікам Нямецкім]] аб падзеле [[Герцагства Латарынгія|Латарынгіі]]. * [[1588]]: Падчас [[Англа-іспанская вайна, 1585-1604|англа-іспанскай вайны]] ў Гравелінскай бітве (заліў [[Ла-Манш]]) англійскі флот пад камандаваннем адмірала [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]] разграміў іспанскі флот ([[Непераможная армада|Непераможную армаду]]). * [[1655]]: Расійскія войскі занялі [[Вільнюс|Вільню]] ў ходзе [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667). * [[1786]]: Жыхары [[Шамані]] Мішэль-Габрыэль Пакард і Жак Бальма ўзышлі на [[Манблан]]. * [[1794]]: Пачатак першай, двухдзённай (8.8-[[9.8]].[[1794]]), атакі расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]]. * [[1918]]: У час [[1СВ|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам'ене]]. * [[1919]]: Польскія войскі занялі [[Мінск]]. * [[1945]]: [[СССР]] аб’явіў вайну [[Японія|Японіі]]. * [[1949]]: Падпісаны Дагавор аб дружбе паміж [[Бутан]]ам і [[Індыя]]й, які замацаваў суверэнітэт Каралеўства Бутан. * [[1967]]: Створана Асацыяцыя краін паўднёва-усходняй Азіі ([[АСЕАН]]). * [[2006]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Чарнагорыя]]й. * [[2008]]: У [[Пекін]]е адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Гульні XXIX Алімпіяды]]. == Нарадзіліся == [[Image:Lord_john_russell.jpg|left|thumb|100px|[[Джон Расэл]]]] * [[1646]]: [[Готфрыд Нелер]], нямецкі мастак * [[1792]]: [[Джон Расэл]], прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі (пам. 28.5.[[1878]]) * [[1805]]: [[Фрыдрых Васман]], нямецкі мастак * [[1869]]: [[Луі Вальта]], французскі мастак * [[1882]]: [[Уладзіслаў Старэвіч]], рэжысёр-аніматар беларускага паходжання * [[1901]]: [[Эрнест Арланда Лоўрэнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1912]]: [[Аркадзь Чарнышэвіч]], беларускі пісьменнік (пам. 18.1.[[1967]]) * [[1926]]: [[Аляксандр Надсан]], беларускі рэлігійны дзеяч, апостальскі візітатар беларускіх католікаў у эміграцыі, дырэктар Беларускай бібліятэкі і музея імя Ф. Скарыны ў Лондане * [[1932]]: [[Зіту]], бразільскі футбаліст (пам. [[14.6]].[[2015]]) * [[1937]]: [[Дасцін Хофман]], амерыканскі кінаакцёр * [[1953]]: [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], беларускі мастак, генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]] * [[1958]]: [[Сесілія Рот]], аргенцінская і іспанская актрыса * [[1964]]: [[Клаўс Эбнер]], аўстрыйскі пісьменнік і паэт * [[1974]]: [[Манджул Бхаргава]], амерыканскі матэматык * [[1977]]: [[Томі Інгебрыгтсен]], нарвежскі скакун з трампліна == Памерлі == [[Выява:Костянтин Іванович Острозький.jpg|thumb|right|100px|Канстанцін Астрожскі]] * [[117]]: [[Марк Ульпій Траян]], [[Старажытны Рым|рымскі]] імператар. * [[869]]: [[Лотар II (кароль Латарынгіі)|Лотар II, кароль Латарынгіі]] * [[1530]]: [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]], вялікі гетман літоўскі (нар. ~[[1460]]) * [[1616]]: [[Карнеліс Кетэл]], галандскі мастак * [[1780]]: [[Тадэвуш Рэйтан]], пасол ад [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] на Сейме [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] * [[1809]]: [[Уэда Акінары]], японскі пісьменнік * [[1898]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1902]]: [[Джон Генры Твахтман]], амерыканскі мастак * [[1938]]: [[Шарль Дзюфрэн]], французскі мастак * [[1961]]: [[Мэй Ланьфан]], кітайскі акцёр * [[1976]]: [[Мікалай Лапіцкі]], дзеяч беларускай эміграцыі, праваслаўны святар (нар. [[13.12]].[[1907]]) * [[1977]]: [[Леў Гарошка]], беларускі рэлігійны дзеяч * [[1986]]: [[Вісарыён Гарбук]], беларускі пісьменнік (нар. 11(24).11.[[1913]]) * [[2007]]: [[Уладзімір Буднік]], беларускі кампазітар * [[2010]]: [[Патрыцыя Ніл]], амерыканская актрыса * [[2019]]: [[Жан-П'ер Макі]], французскі рэжысёр * [[2021]]: [[Яан Каплінскі]], эстонскі паэт == Святкуюць == * {{Сцяг Бутана}} [[Бутан]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Тайваня}} [[Тайвань]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Танзаніі}} [[Танзанія]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Швецыі}} [[Швецыя]]: Дзень сцяга <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|808]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 жніўня| ]] 8z7713sf8irlkdeg3t5taq10tli3blq 0 1150 5171402 5169816 2026-07-26T18:45:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171402 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''9 жніўня''' — дзвесце дваццаць першы (дзвесце дваццаць другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1483]]: Адчынена [[Сіксцінская капэла]]. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Таропец]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны]] (1500—1503). * [[1815]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]]. * [[1832]]: У [[Камп’енскі палац|Камп’енскім палацы]] прайшло вяселле [[Луіза Марыя Арлеанская|Луізы Марыі Арлеанскай]] і бельгійскага караля [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольда I]]. * [[1944]]: Заснаваны [[Мінскі аўтамабільны завод]]. * [[1945]]: Атамная бомба скінута на горад [[Нагасакі]] ([[Японія]]). * [[1965]]: [[Сінгапур]] аддзяліўся ад [[Малайзія|Малайзіі]] і атрымаў незалежнасць. * [[1974]]: [[Рычард Ніксан]] падаў у адстаўку з пасады [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]]. * [[1999]]: [[Уладзімір Пуцін]] прызначаны выконваць абавязкі Старшыні ўрада [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[2020]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі]], пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсіфікацыі вынікаў. * [[2025]]: У [[Вашынгтон]]е падпісана дэкларацыя пра мірныя адносіны [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а. == Нарадзіліся == * [[1759]]: [[Іаган Крыстаф Фрыдрых Гутсмутс]], нямецкі педагог * [[1776]]: [[Амедэо Авагадра]], італьянскі [[фізік]] і [[хімік]] (пам. 9.7.1856) * [[1850]]: [[Рудольф Абіхт]], нямецкі славіст, адзін з першых даследчы­каў і папу­ля­ры­за­­тараў беларускай культуры ў Германіі (пам. 12.2.1921) * [[1864]]: [[Раман Дмоўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст (пам. 2.1.1939) * [[1886]]: [[Генрых Эмзен]], нямецкі мастак * [[1890]]: [[Максім Бурсевіч]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі, [[педагог]], публіцыст (пам. 3.11.1937) * [[1910]]: [[Ларыса Геніюш]], беларуская [[паэт]]эса, празаік, грамадскі дзеяч (пам. 7.3.1983) * [[1911]]: [[Уільям Алфрэд Фаўлер]], амерыканскі фізік і астрафізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі (пам. 14.3.1995) * [[1914]]: [[Тувэ Янсан]], фінская шведскамоўная пісьменніца і мастачка (пам. 27.6.2001) * [[1922]]: [[Філіп Ларкін]], брытанскі паэт, пісьменнік * [[1926]]: [[Янка Запруднік]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху, гісторык, [[журналіст]] (пам. 26.5.22) * [[1928]]: [[Боб Коўзі]], амерыканскі баскетбаліст * [[1936]]: [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1938]]: [[Валерый Станіслававіч Аношка|Валерый Аношка]], беларускі географ, глебазнаўца * [[1957]]: [[Мелані Грыфіт]], амерыканская актрыса * [[1958]]: [[Арва Кукумягі]], эстонскі кінаакцёр * [[1963]]: [[Уітні Х'юстан]], амерыканская спявачка, актрыса, прадзюсар (пам. 11.2.2012) * [[1973]]: [[Філіпа Індзагі]], італьянскі футбаліст * [[1997]]: [[Хіфумі Абэ]], японскі дзюдаіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == * [[1516]]: [[Іеранім Босх]], мастак (нар. каля 1453) * [[1856]]: [[Фларыян Бохвіц]], польска-беларускі асветнік, [[філосаф]], пісьменнік (нар. 4.5.1799) * [[1919]]: [[Ральф Альберт Блейклак]], мастак * [[1932]]: [[Джон Чарлз Філдс]], канадскі матэматык * [[1943]]: [[Хаім Суцін]], французскі [[Экспрэсіянізм|мастак-экспрэсіяніст]] беларускага паходжання (нар 13.1.1893) * [[1962]]: [[Герман Гесэ]], швейцарска-нямецкі пісьменнік і [[мастак]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 2.7.1877) * [[1962]]: [[Рэйна Валкама]], фінскі акцёр * [[1976]]: [[Іван Мележ]], беларускі пісьменнік (нар. 8.2.1921) * [[2003]]: [[Жак Дэрэ]], французскі кінарэжысёр * [[2005]]: [[Мэцью Мак-Гроры]], амерыканскі акцёр * [[2015]]: [[Алег Альбертавіч Гардынец]], беларускі артыст оперы * [[2016]]: [[Эрнст Неізвесны]], савецкі і амерыканскі скульптар == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Сусветны дзень карэнных народаў * {{Сцяг ПАР}} [[ПАР]]: Нацыянальны жаночы дзень * {{Сцяг Сінгапура}} [[Сінгапур]]: Нацыянальны дзень <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|809]] </noinclude> [[Катэгорыя:9 жніўня| ]] mhlh0huibqnb6p7jyrwse2vxw6jmid7 5171403 5171402 2026-07-26T18:45:55Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171403 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''9 жніўня''' — дзвесце дваццаць першы (дзвесце дваццаць другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1483]]: Адчынена [[Сіксцінская капэла]] ў [[Рым]]е. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Таропец]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны]] (1500—1503). * [[1815]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]]. * [[1832]]: У [[Камп’енскі палац|Камп’енскім палацы]] прайшло вяселле [[Луіза Марыя Арлеанская|Луізы Марыі Арлеанскай]] і бельгійскага караля [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольда I]]. * [[1944]]: Заснаваны [[Мінскі аўтамабільны завод]]. * [[1945]]: Атамная бомба скінута на горад [[Нагасакі]] ([[Японія]]). * [[1965]]: [[Сінгапур]] аддзяліўся ад [[Малайзія|Малайзіі]] і атрымаў незалежнасць. * [[1974]]: [[Рычард Ніксан]] падаў у адстаўку з пасады [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]]. * [[1999]]: [[Уладзімір Пуцін]] прызначаны выконваць абавязкі Старшыні ўрада [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[2020]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі]], пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсіфікацыі вынікаў. * [[2025]]: У [[Вашынгтон]]е падпісана дэкларацыя пра мірныя адносіны [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а. == Нарадзіліся == * [[1759]]: [[Іаган Крыстаф Фрыдрых Гутсмутс]], нямецкі педагог * [[1776]]: [[Амедэо Авагадра]], італьянскі [[фізік]] і [[хімік]] (пам. 9.7.1856) * [[1850]]: [[Рудольф Абіхт]], нямецкі славіст, адзін з першых даследчы­каў і папу­ля­ры­за­­тараў беларускай культуры ў Германіі (пам. 12.2.1921) * [[1864]]: [[Раман Дмоўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст (пам. 2.1.1939) * [[1886]]: [[Генрых Эмзен]], нямецкі мастак * [[1890]]: [[Максім Бурсевіч]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі, [[педагог]], публіцыст (пам. 3.11.1937) * [[1910]]: [[Ларыса Геніюш]], беларуская [[паэт]]эса, празаік, грамадскі дзеяч (пам. 7.3.1983) * [[1911]]: [[Уільям Алфрэд Фаўлер]], амерыканскі фізік і астрафізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі (пам. 14.3.1995) * [[1914]]: [[Тувэ Янсан]], фінская шведскамоўная пісьменніца і мастачка (пам. 27.6.2001) * [[1922]]: [[Філіп Ларкін]], брытанскі паэт, пісьменнік * [[1926]]: [[Янка Запруднік]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху, гісторык, [[журналіст]] (пам. 26.5.22) * [[1928]]: [[Боб Коўзі]], амерыканскі баскетбаліст * [[1936]]: [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1938]]: [[Валерый Станіслававіч Аношка|Валерый Аношка]], беларускі географ, глебазнаўца * [[1957]]: [[Мелані Грыфіт]], амерыканская актрыса * [[1958]]: [[Арва Кукумягі]], эстонскі кінаакцёр * [[1963]]: [[Уітні Х'юстан]], амерыканская спявачка, актрыса, прадзюсар (пам. 11.2.2012) * [[1973]]: [[Філіпа Індзагі]], італьянскі футбаліст * [[1997]]: [[Хіфумі Абэ]], японскі дзюдаіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == * [[1516]]: [[Іеранім Босх]], мастак (нар. каля 1453) * [[1856]]: [[Фларыян Бохвіц]], польска-беларускі асветнік, [[філосаф]], пісьменнік (нар. 4.5.1799) * [[1919]]: [[Ральф Альберт Блейклак]], мастак * [[1932]]: [[Джон Чарлз Філдс]], канадскі матэматык * [[1943]]: [[Хаім Суцін]], французскі [[Экспрэсіянізм|мастак-экспрэсіяніст]] беларускага паходжання (нар 13.1.1893) * [[1962]]: [[Герман Гесэ]], швейцарска-нямецкі пісьменнік і [[мастак]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 2.7.1877) * [[1962]]: [[Рэйна Валкама]], фінскі акцёр * [[1976]]: [[Іван Мележ]], беларускі пісьменнік (нар. 8.2.1921) * [[2003]]: [[Жак Дэрэ]], французскі кінарэжысёр * [[2005]]: [[Мэцью Мак-Гроры]], амерыканскі акцёр * [[2015]]: [[Алег Альбертавіч Гардынец]], беларускі артыст оперы * [[2016]]: [[Эрнст Неізвесны]], савецкі і амерыканскі скульптар == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Сусветны дзень карэнных народаў * {{Сцяг ПАР}} [[ПАР]]: Нацыянальны жаночы дзень * {{Сцяг Сінгапура}} [[Сінгапур]]: Нацыянальны дзень <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|809]] </noinclude> [[Катэгорыя:9 жніўня| ]] 1lv4v0pgx2l83971b68eklhb3ik4v8n 5171410 5171403 2026-07-26T18:49:40Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171410 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''9 жніўня''' — дзвесце дваццаць першы (дзвесце дваццаць другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1483]]: Адчынена [[Сіксцінская капэла]] ў [[Рым]]е. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Таропец]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны]] (1500—1503). * [[1815]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]]. * [[1832]]: У [[Камп’енскі палац|Камп’енскім палацы]] прайшло вяселле [[Луіза Марыя Арлеанская|Луізы Марыі Арлеанскай]] і бельгійскага караля [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольда I]]. * [[1944]]: Заснаваны [[Мінскі аўтамабільны завод]]. * [[1945]]: Атамная бомба скінута на горад [[Нагасакі]] ([[Японія]]). * [[1965]]: [[Сінгапур]] аддзяліўся ад [[Малайзія|Малайзіі]] і атрымаў незалежнасць. * [[1974]]: [[Рычард Ніксан]] падаў у адстаўку з пасады [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]]. * [[1999]]: [[Уладзімір Пуцін]] прызначаны выконваць абавязкі Старшыні Урада [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[2020]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі]], пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсіфікацыі вынікаў. * [[2025]]: У [[Вашынгтон]]е падпісана дэкларацыя пра мірныя адносіны [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а. == Нарадзіліся == * [[1759]]: [[Іаган Крыстаф Фрыдрых Гутсмутс]], нямецкі педагог * [[1776]]: [[Амедэо Авагадра]], італьянскі [[фізік]] і [[хімік]] (пам. 9.7.1856) * [[1850]]: [[Рудольф Абіхт]], нямецкі славіст, адзін з першых даследчы­каў і папу­ля­ры­за­­тараў беларускай культуры ў Германіі (пам. 12.2.1921) * [[1864]]: [[Раман Дмоўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст (пам. 2.1.1939) * [[1886]]: [[Генрых Эмзен]], нямецкі мастак * [[1890]]: [[Максім Бурсевіч]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі, [[педагог]], публіцыст (пам. 3.11.1937) * [[1910]]: [[Ларыса Геніюш]], беларуская [[паэт]]эса, празаік, грамадскі дзеяч (пам. 7.3.1983) * [[1911]]: [[Уільям Алфрэд Фаўлер]], амерыканскі фізік і астрафізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі (пам. 14.3.1995) * [[1914]]: [[Тувэ Янсан]], фінская шведскамоўная пісьменніца і мастачка (пам. 27.6.2001) * [[1922]]: [[Філіп Ларкін]], брытанскі паэт, пісьменнік * [[1926]]: [[Янка Запруднік]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху, гісторык, [[журналіст]] (пам. 26.5.22) * [[1928]]: [[Боб Коўзі]], амерыканскі баскетбаліст * [[1936]]: [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1938]]: [[Валерый Станіслававіч Аношка|Валерый Аношка]], беларускі географ, глебазнаўца * [[1957]]: [[Мелані Грыфіт]], амерыканская актрыса * [[1958]]: [[Арва Кукумягі]], эстонскі кінаакцёр * [[1963]]: [[Уітні Х'юстан]], амерыканская спявачка, актрыса, прадзюсар (пам. 11.2.2012) * [[1973]]: [[Філіпа Індзагі]], італьянскі футбаліст * [[1997]]: [[Хіфумі Абэ]], японскі дзюдаіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == * [[1516]]: [[Іеранім Босх]], мастак (нар. каля 1453) * [[1856]]: [[Фларыян Бохвіц]], польска-беларускі асветнік, [[філосаф]], пісьменнік (нар. 4.5.1799) * [[1919]]: [[Ральф Альберт Блейклак]], мастак * [[1932]]: [[Джон Чарлз Філдс]], канадскі матэматык * [[1943]]: [[Хаім Суцін]], французскі [[Экспрэсіянізм|мастак-экспрэсіяніст]] беларускага паходжання (нар 13.1.1893) * [[1962]]: [[Герман Гесэ]], швейцарска-нямецкі пісьменнік і [[мастак]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 2.7.1877) * [[1962]]: [[Рэйна Валкама]], фінскі акцёр * [[1976]]: [[Іван Мележ]], беларускі пісьменнік (нар. 8.2.1921) * [[2003]]: [[Жак Дэрэ]], французскі кінарэжысёр * [[2005]]: [[Мэцью Мак-Гроры]], амерыканскі акцёр * [[2015]]: [[Алег Альбертавіч Гардынец]], беларускі артыст оперы * [[2016]]: [[Эрнст Неізвесны]], савецкі і амерыканскі скульптар == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Сусветны дзень карэнных народаў * {{Сцяг ПАР}} [[ПАР]]: Нацыянальны жаночы дзень * {{Сцяг Сінгапура}} [[Сінгапур]]: Нацыянальны дзень <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|809]] </noinclude> [[Катэгорыя:9 жніўня| ]] d8glmybvseudcp899vq9vqkdmfn7aqh 0 1669 5171222 5057443 2026-07-26T13:03:25Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171222 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Волга |Нацыянальная назва = |Выява = Russia_River_Volga.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Рака Волга ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] увосень |Даўжыня = 3531 |Плошча вадазбору = 1360 тыс. |Расход вады = 7710 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = [[Валдайскае ўзвышша]], [[Цвярская вобласць]] |Вышыня вытока = 225 |Каардынаты вытока = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = [[Каспійскае мора]] |Вышыня вусця = -28 |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = Volga-e2-oliv.png |Подпіс карты = Вадазбор Волгі |Краіна = Расія |Рэгіён = |Раён = | Пазіцыйная карта = Еўрапейская частка Расіі }} '''Волга''' ({{lang-chm|Юл}}, {{lang-tt|Идел}}, {{lang-cv|Атӑл}}, {{lang-myv|Рав}}, {{lang-cu|Вльга}}, {{lang-kz|Еділ}}) — рака ў Еўропе. Даўжыня 3531 км.<!-- Плошча [[Wp/be/Дэльта (частка ракі)|дэльты]] 100 тыс. км².--> [[Вадазбор]] 1360 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў [[Вусце (частка ракі)|вусці]] 7,71 тыс. м³/сек. == Назва == Вытлумачэнне назвы ракі Волга мае доўгую і багатую гісторыю. Яе вытлумачвалі са славянскага моўнага матэрыялу (ад слоў са значэннем «вільгаць»), з фінска-вугорскіх моў (ад слоў са значэннем «белы», «светлы»). Першапачатковая назоўная форма можа быць адноўленая як ''*Jьlga'', ад яе пазнейшая форма *''Vьlga'' (''j- > v-''). Яе аднаўляюць на падставе старамарыйскай назвы Волгі ''*Jylγ (*Julγ)''. Як і [[марыйцы]], што пражываюць у сярэднім цячэнні Волгі, гэтую раку мусілі называць і носьбіты фінскай [[Мера (племя)|мяранскай]] мовы, што жылі ў верхнім цячэнні Волгі і тут межавалі з балцкамоўным насельніцтвам. Такую думку першым высунуў у 1929 годзе фінскі лінгвіст Ё. Ю. Мікала<ref>J. J. Mikkola. Der name Wolga // Finnisch-ugrische Forschungen. № 20. 1929. C. 125—128. https://fennougrica.kansalliskirjasto.fi/handle/10024/92995</ref>. Назоўная форма ''*Jьlga'' звязваецца з балцкім ''*ilgas'' «доўгі». Першым вытлумачэнне Волгі ад балцкага «доўгі» прапанаваў мовазнавец М. Трубяцкі ў 1934 годзе<ref>N. S. Trubetzkoy’s Letters and Notes. Prepared for publcation by R. Jakobson. The Hague-Paris, 1975. C. 311.</ref>. Гэтая «доўгая» назва, згодна з Ул. Тапаровым, у пасляледавіковым часе адносілася да надзвычайна працяглага возера, якое пазней стала шэрагам доўгіх азёраў, што злучаныя пратокай, якая цяпер лічыцца самым верхнім цячэннем Волгі. З цягам часу гэтая назва была перанесеная і на ніжэйшае цячэнне ракі. Балцкі і гідранімічны фон у мясціне верхняга цячэння Волгі — два дзясяткі рачных назваў (Руна, Кудзь, Існя, Жукопа, [[Вазуза]], Ула і інш.)<ref>В. Н. Топоров. Еще раз о названии Волга // Исследования по этимологии и семантике. Т. 4: Балтийские и славянские языки. Кн. 1. Москва, 2004. С. 138—153.</ref>. Вядомыя і іншыя назвы ракі Волгі: «Ра» (у старагрэцкага географа [[Клаўдзій Пталемей|Пталемея]], тлумачыцца з інда-іранскай крыніцы), «Ітыль» (цюркская назва, выкарыстоўваецца ў сярэднім і ніжнім цячэнні). == Геаграфічныя звесткі == Волга бярэ пачатак на [[Валдайскае ўзвышша|Валдайскім узвышшы]] (на вышыні 229 м), упадае ў [[Каспійскае мора]]. Вусце ляжыць на 28 м ніжэй узроўня мора. Агульнае падзенне — 256 м. Волга — найбуйнейшая ў свеце рака ўнутранага сцёку, гэта значыць не ўпадае ў сусветны акіян. [[Дэльта Волгі]] — буйнейшая ў Еўропе. Рачная сістэма басейна Волгі ўключае 151 тыс. вадацёкаў (рэкі, ручаі і часовыя вадацёкі) агульнай працягласцю 574 тыс. км. Волга прымае каля 200 прытокаў. Левыя прытокі шматлікія і больш шматводныя, чым правыя. Пасля Камышына значных прытокаў няма. Басейн Волгі займае каля 1/3 Еўрапейскай тэрыторыі Расіі і распасціраецца ад Валдайскага і Сярэднярускага ўзвышшаў на захадзе да [[Урал]]а на ўсходзе. Асноўная, сілкавальная частка вадазборнай плошчы Волгі, ад вытока да гарадоў [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Казань|Казані]], размешчана ў лясной зоне, сярэдняя частка басейна да гарадоў [[Самара|Самары]] і [[Саратаў|Саратава]] — у лесастэпавай зоне, ніжняя частка — у стэпавай зоне да [[Валгаград]]а, а паўднёвей — у паўпустыннай зоне. Волгу прынята дзяліць на 3 часткі: верхняя Волга -ад вытока да вусця [[Ака|Акі]], сярэдняя Волга — ад упадзення Акі да вусця [[Кама|Камы]] і ніжняя Волга — ад упадзення Камы да вусця. === Выток === Выток Волгі знаходзіцца каля паўднёва-заходняй ускраіны вёскі Волга-Верхаўскае [[Асташкаўскі раён|Асташкаўскага раёна]] [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]]. Ёсць некалькі крыніц, злучаных паміж сабой у невялікі [[вадаём]], адна з іх лічыцца вытокам Волгі. Вакол крыніцы была пабудавана капліца, да якой вядзе мост. З вадаёма выцякае звычайны ручай шырынёй 50-100 см і глыбінёй да 30 см. Вада ў ручаі мае чырвона-чорнае адценне, у засушлівае лета гэты ручай у межах вёскі Волга-Верхаўскае часта перасыхае. У раёне вытока ракі — запаведнік які ўключае запаведныя лясы агульнай плошчай больш за 4 100 га.<ref>{{Cite web | url = http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=47 | title = Исток Волги {{ref-ru}} | access-date = 4 сакавіка 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080203135951/http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=47 | archive-date = 3 лютага 2008 }}</ref> === Верхняя Волга === У вярхоўях, у межах [[Валдайскае ўзвышша|Валдайскага ўзвышша]], Волга праходзіць праз невялікія азёры — [[Верхіт (возера)|Верхіт]], [[Сцерж (возера)|Сцерж]], [[Уселуг]], [[Пена (возера)|Пена]] і [[Волга (возера)|Волга]], якія разам называюць [[Верхняволжскія азёры]]. Ля вытоку возера Волга у 1843 была пабудавана плаціна Верхняволжскі Бешлот для рэгулявання плыні вады і падтрымання суднаходных глыбінь у [[межань]] . У выніку будаўніцтва гэтай плаціны ўтварылася [[Верхняволжскае вадасховішча]], апорная зона якога ўключала ўсе Верхняволжскія азёры. Пакідаючы пагоркі, рака праходзіць [[Ржэў]], а затым ідзе на паўночны ўсход. Тут яна ужо прыдатная для суднаходства на невялікіх грузавых судах. Пасля [[Цвер]]ы цячэ праз [[Іванькаўскае вадасховішча]] (так званае [[Маскоўскае мора]]), створанае [[Іванькаўская ГЭС|ГЭС]] каля горада [[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубна]]. У раёне Іванькаўскага вадасховішча [[канал імя Масквы]] адыходзіць ад Волгі, злучаючы яго з [[Масква (рака)|Масквой-ракой]]. Затым Волга цячэ праз [[Угліцкае вадасховішча]] каля [[Угліч]]а, ўтварае [[Рыбінскае вадасховішча]] ([[Рыбінская ГЭС]]) каля [[Рыбінск]]а. Тут упадаюць у Волгу прытокі [[Малога]] і [[Шэксна (рака)|Шэксна]], ад якой пачынаецца [[Волга-Балтыйскі водны шлях]]. У раёне [[Рыбінск]] — [[Яраслаўль]] і ніжэй [[Кастрама|Кастрамы]] рака цячэ ў вузкай даліне сярод высокіх берагоў, перасякаючы [[Угліцка-Данілаўскае ўзвышша]] і [[Галіцка-Чухламскае ўзвышша ]]. Затым Волга цячэ па [[Унжэнская нізіна|Унжэнская]] і [[Балахненская нізіна|Балахненскай нізінах]]. Каля [[Гарадзец (Ніжагародская вобласць)|Гарадца]] (вышэй за [[Ніжні Ноўгарад]]) Волга, перакрытая дамбай [[Ніжагародская ГЭС|Ніжагародскай ГЭС]], утварае [[Горкаўскае вадасховішча]]. Найбуйнейшыя прытокі вярхоўя Волгі — [[Селіжараўка (рака)|Селіжараўка]], [[Цверца]], [[Малога]], Шэксна і [[Унжа (прыток Волгі)|Унжа]]. === Сярэдняя Волга === Пачаткам Сярэдняй Волгі лічыцца месца, дзе ў раку ўпадае яе самы вялікі прыток — [[Ака]]. Упадае ў Волгу каля [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]]. Ніжэй упадзення Акі Волга становіцца яшчэ больш паўнаводнай. Цячэ па паўночнай ускраіне [[Прыволжскае ўзвышша|Прыволжскага ўзвышша]]. Правы бераг ракі высокі, левы — нізінны. На тэрыторыі рэспублікі [[Марый Эл]] знаходзіцца [[Чэбаксарскае вадасховішча]], утворанае дамбай [[Чэбаксарская ГЭС|Чэбаксарскай ГЭС]]. Каб вызваліць для яго месца, дзесяткі тысяч [[марыйцы|марыйцаў]] прыйшлося перасяліць у 1980-я гады, калі будавалася ГЭС. Пад гэтай дамбай знаходзяцца гарады [[Чэбаксары]] і [[Новачэбаксарск]]. [[Казань]], сталіца [[Татарстан]]а, размешчана на беразе ракі ў 150 км далей на ўсход, дзе рака паварочвае на поўдзень. Горад знаходзіцца ў пачатку [[Куйбышаўскае вадасховішча|Куйбышаўскага вадасховішча]], утворанага ў выніку будаўніцтва [[Жыгулёўск]]ай ГЭС. Вадасховішча плошчай 6 450 км з’яўляецца самым буйным ў Еўропе. Самыя буйныя прытокі Волгі ў яе сярэднім цячэнні — Ака, [[Сура (прыток Волгі)|Сура]], [[Вятлуга (рака)|Вятлуга]] і [[Свіяга]]. === Ніжняя Волга === У ніжнім цячэнні, пасля ўпадзення [[Кама|Камы]], Волга становіцца магутнай ракой. Цячэ па Прыволжскім ўзвышшы. Каля [[Тальяці]], над [[Самарская Лука|Самарскай Лукой]], якую ўтварае Волга, акружаючы [[Жыгулёўскае ўзвышша]], пабудавана дамба [[Волжская ГЭС|Волжскай ГЭС]]; над дамбай цягнецца [[Куйбышаўскае вадасховішча]]. Дамба [[Саратаўская ГЭС|Саратаўскай ГЭС]] была пабудавана на Волзе каля горада [[Балакова]]. Ніжняя Волга прымае адносна невялікія прытокі — [[Сок (рака)|Сок]], [[Самара (прыток Волгі)|Самара]], [[Вялікі Іргіз]], [[Еруслан]]. На 21 км вышэй [[Валгаград]]а аддзяляецца ад Волгі левы рукаў — [[Ахтуба]] (даўжыня 537 км), якая цячэ паралельна галоўнай рацэ. Вялікая прастора паміж Волгай і Ахтубай, перасякаемая шматлікімі пралівамі і старажытнасцямі, называецца [[Волга-Ахтубінская пойма]]; шырыня разліваў у межах гэтай поймы раней дасягала 20-30 км. На Волзе паміж пачаткам Ахтубы і Валгаградам была пабудавана [[Волжская ГЭС]], над дамбай якой знаходзіцца [[Валгаградскае вадасховішча]]. === Дэльта Волгі === {{main|Дэльта Волгі}} [[Дэльта Волгі]] пачынаецца ў кропцы аддзялення ад яе рэчышча Ахтубы (у раёне Валгаграда) і з’яўляецца адным з найбуйнейшых у [[Расія|Расіі]]. У дэльце да 500 рукавоў, праліваў і малых рэк. Галоўныя — [[Бахтэмір]], [[Камызяк (арка)|Камызяк]], [[Старая Волга]], [[Болда]], [[Бузан]], [[Ахтуба]] (пры гэтым суднаходны [[Бахтэмір]], які ўтварае [[Волга-Каспійскі канал]]). Волжскі рукаў Кігач перасякае тэрыторыю [[Курмангазінскі раён|Курмангазінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Ад яго бярэ пачатак стратэгічны вадаправод Волга — [[Мангышлак]], які забяспечвае вадой раёны [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. З-за паніжэння [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] плошча дэльты Волгі за апошнія 130 гадоў павялічылася ў дзевяць разоў. Для аховы флоры і фаўны у [[1910]] у дэльце Волгі дэльце быў створаны [[Астраханскі запаведнік]]. == Гідралагічны рэжым == Асноўнае жыўленне ракі забяспечваюць снегавыя (60 % гадавога сцёку), падземныя (30 %) і дажджавыя (10 %) воды. [[Гідралагічны рэжым]] характарызуецца вясновым [[разводдзе]]м ([[красавік]] — [[чэрвень]]), нізкім утрыманнем вады ў летні і зімовы перыяд ([[межань]]) і восеньскай дажджавой [[паводка]]й ([[кастрычнік]]). Палову ўсёй вады, якая паступае ў раку на працягу года, складае шэсць тыдняў з канца красавіка да пачатку чэрвеня, што звязана з раставаннем снегу у [[басейн ракі|басейне ракі]]. Гадавыя ваганні ўзроўню Волгі да рэгулявання ракі [[вадасховішча]]мі дасягалі каля [[Цвер]]ы 11 м, ніжэй вусця Камы — 15-17 м, каля [[Астрахань|Астрахані]] — 3 м. З будаўніцтвам вадасховішчаў сцёк Волгі стаў рэгуляваным, ваганні ўзроўню рэзка знізіліся. {| width="520" cellpadding="10" align="center" ! '''Сярэднія штомесячныя [[расход вады|расходы вады]] (в м³/с), вызначаныя на гідрапосце Валгаград за перыяд 1879—1984 гг.)'''<ref>{{Cite web |url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P6977100.html |title=Волга блізу Валгаграда {{ref-en}} |access-date=5 сакавіка 2022}}</ref> |- |<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.3) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:bars value:rgb(0.6,0.7,0.9) ImageSize = width:500 height:300 PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20 DateFormat = x.y Period = from:0 till:30000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:01 text:Стд bar:02 text:Лют bar:03 text:Скв bar:04 text:Крс bar:05 text:Тра bar:06 text:Чэр bar:07 text:Ліп bar:08 text:Жнв bar:09 text:Вер bar:10 text:Кст bar:11 text:Ліс bar:12 text:Снж PlotData= color:bars width:15 align:left bar:01 from:0 till: 3918 bar:02 from:0 till: 3960 bar:03 from:0 till: 4033 bar:04 from:0 till: 7489 bar:05 from:0 till: 24022 bar:06 from:0 till: 20075 bar:07 from:0 till: 8165 bar:08 from:0 till: 5591 bar:09 from:0 till: 5037 bar:10 from:0 till: 5359 bar:11 from:0 till: 5450 bar:12 from:0 till: 3948 PlotData= bar:01 at: 3918 fontsize:S text: 3918 shift:(-10,5) bar:02 at: 3960 fontsize:S text: 3960 shift:(-10,5) bar:03 at: 4033 fontsize:S text: 4033 shift:(-10,5) bar:04 at: 7488 fontsize:S text: 7488 shift:(-10,5) bar:05 at: 24021 fontsize:S text: 24021 shift:(-10,5) bar:06 at: 20075 fontsize:S text: 20075 shift:(-10,5) bar:07 at: 8165 fontsize:S text: 8165 shift:(-10,5) bar:08 at: 5591 fontsize:S text: 5591 shift:(-10,5) bar:09 at: 5037 fontsize:S text: 5037 shift:(-10,5) bar:10 at: 5359 fontsize:S text: 5359 shift:(-10,5) bar:11 at: 5459 fontsize:S text: 5459 shift:(-10,5) bar:12 at: 3958 fontsize:S text: 3958 shift:(-10,5) </timeline> |} Сярэднегадавы расход вады каля Верхняволжскага Бешлоту складае 29 м³/с, каля [[Цвер]]ы — 182 м³/с, каля [[Яраслаўль|Яраслаўля]] — 1110 м³/сек, каля [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] — 2970 м³/с, каля [[Самара|Самары]] — 7720 м³/с, каля Валгаграда — 8060 м³/с. Ніжэй Валгаграда рака губляе каля 2 % вады з-за выпарэння. Максімальны расход вады ў перыяд разводдзя у мінулым ніжэй упадзення Камы дасягаў 67000 м³/с, а ў Валгаградзе ў выніку разліву на пойме — не перавышала 52 000 м³/с. З-за рэгулявання сцёку максімальныя расходы вады падчас разводдзяў і паводак рэзка ўпалі, а ў летнюю і зімовую межань — рэзка выраслі. [[Водны баланс]] басейна ракі Волга каля Валгаграда ў сярэднім за многія гады складае: ападкаў — 662 мм, або 900 км³ у год, рачны сцёк — 187 мм, або 254 км³ у год, выпарэнне — 475 мм, або 646 км³ у год. Да стварэння вадасховішчаў на працягу года Волга прыносіла ў вусце каля 25 млн тон адкладаў і 40-50 млн тон раствораных мінеральных рэчываў. Рачная вада гідракарбанатна-кальцыевая, ваганні [[мінералізацыя|мінералізацыі вады]] складаюць 150—350 мг/м³ на працягу года. [[Якасць вады]] пагаршаецца ад крыніцы да вусця. Тэмпература Волгі ў сярэдзіне лета (ліпень) дасягае 20-25&nbsp;°C. [[Крыгаход]] і раставанне лёду на Волзе ў [[Астрахань|Астрахані]] у сярэдзіне сакавіка, у першай палове красавіка лёд растае на верхняй Волзе ўнізе [[Камышын]]а, на астатняй частцы — у сярэдзіне красавіка. Замярзае ў верхнім і сярэднім цячэнні ў канцы лістапада, у ніжнім — у пачатку снежня; застаецца свабоднай ад лёду каля 200 дзён, а каля [[Астрахань|Астрахані]] — каля 260 дзён. Са стварэннем вадасховішчаў цеплавы рэжым Волгі змяніўся: у вярхоўях працягласць ледзяных з’яў павялічылася, а ў ніжніх — скарачалася. == Гісторыя == Існуюць меркаванні, што першая згадка пра Волгу сустракаецца ў працах старажытнагрэчаскага гісторыка [[Герадот]]а ў V стагоддзі да н. э. У апавяданні пра паход персідскага шага [[Дарый I|Дарыя I]] на [[скіфы|скіфаў]] Герадот паведамляе, што Дарый, пераследуючы скіфаў за раку Танаіс (сучасным [[Дон]]), спыніўся на рацэ Оар<ref>Геродот. История (IV, 123—124). Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. «Народы нашей страны в „Истории“ Геродота» (рус.). — М.: Наука, 1982. — С. 149.</ref>, якая, верагодна, і ёсць Волга, не зважаючы на тое, што той жа Герадот сведчыў, што Оар ўпадае ў Меатыду ([[Азоўскае мора]]). Першымі людзьмі на Верхняй Волзе былі [[марыйцы]] і іхняя заходняя этнічная група, вядомая як [[мера (племя)|мера]], якія прыйшлі ў гэтую вобласць каля I—III стагоддзя. З VIII і IX стагоддзяў з тэрыторыі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] пачалася славянская экспансія і каланізацыя гэтых земляў. [[Славяне]] прынеслі [[хрысціянства]], якое прынялі некаторыя мясцовыя жыхары, асімілявалі і паступова пачалі лічыць сябе ўсходнімі славянамі. Астатнія марыйцы мігравалі на захад у глыб краіны. На працягу некалькіх стагоддзяў яны асімілявалі карэннае фінскае насельніцтва. Ацалелыя народы этнічных прыволжскіх фінаў ўключаюць марыйцаў і [[мардва|мардву]] на тэрыторыях Сярэдняй Волгі. Акрамя таго, разам з [[гуны|гунамі]], у VII стагоддзі сюды прыйшлі цюркскія плямёны і асімілявалі некаторыя групы фінскага і індаеўрапейскага насельніцтва на Сярэдняй і Ніжняй Волзе. На сёння хрысціяне-[[чувашы]] і мусульмане-[[татары]] з’яўляюцца нашчадкамі насельніцтва сярэднявечнай [[Волжская Булгарыя|Волжскай Булгарыі]]. Іншая цюркская група, [[Нагайцы|нагаі]], раней насяляла стэпы Ніжняга Паволжа. [[Файл:Astrakhan-Razin throws persian princess.jpg|міні|[[Сьцяпан Разін]] выкідае персідскую князёўну ў Волгу.]] Геаграфічнае становішча Волгі і ейных прытокаў прывяло да ўзнікнення [[волжскі гандлёвы шлях|волжскага гандлёвага шляху]]. Праз міжрэчча Волгі і Дона працягвалі чоўны, ажыццяўляючы такім чынам сувязь з Донам, а таксама Азоўскім і [[Чорнае мора|Чорным морамі]]. З [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфату]] вывозіліся тканіны, металы, а з земляў, якія былі заселеныя славянамі, эспартавалася зброя, футра, воск і мёд. У IX—X стагоддзях у гандлі значную ролю гулялі такія цэнтры, як хазарскі [[Ітыль]] у вусце ракі, а таксама булгарскі [[Булгар]] на Сярэдняй Волзе, а таксама славянскія гарады [[Растоў]], [[Суздаль]], [[Мурам]], якія месціліся ў Верхнім Паволжы. Вялікую магутнасць атрымала [[Хазарскі каганат|Хазарыя]], якая кантралявала ніжнія ўчасткі ракі. Такія гарады Паволжжа, як Ітыль, [[Саксін]] і [[Сарай]] былі аднымі з найбуйнейшых у сярэднявечным свеце. Рака служыла важным гандлёвым шляхам, які злучаў [[Скандынавія|Скандынавію]], фіна-угорскія раёны з рознымі славянскімі і цюркскімі плямёнамі, Волжскую Булгарыю, Хазарыю, Персію і арабскі свет. [[Файл:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|міні|Савецкія маракі робяць высадку на Волзе падчас [[Сталінградская бітва|бітвы за Сталінград]].]] Пасля паходу князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] ў 965 годзе на Волгу і разгрому шэрагу хазарскіх гарадоў, значэнне волжскага гандлёвага шляху ўпала, а шматлікія старажытныя гандлёвыя гарады прыйшлі ў заняпад. Пачынаючы з XI стагоддзя большая частка міжнароднага гандлю ўсходне-славянскіх земляў праходзіла па Дняпроўскім гандлёвым шляху, чаму спрыяла палітыка, арыентаваная на гандлёвыя і рэлігійныя сувязі з [[Візантыйская імперыя|Візантыяй]]. У гэты пэрыяд волжскі гандаль моцна паслабеў, а ў XIII стагоддзі [[мангола-татарскае нашэсце]] канчаткова парушыла гаспадарчыя сувязі, акрамя басейну Верхняй Волгі, дзе актыўную ролю адыгрывалі [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], [[Цвер]] і гарады [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскага княства]]. З XV стагоддзя значэнне гандлёвага шляху аднавілася, што прывяло да росту ролі такіх цэнтраў, як [[Казань]], [[Ніжні Ноўгарад]] і [[Астрахань]]. Скарэнне [[Іван Грозны|Іванам Грозным]] у сярэдзіне XVI стагоддзя [[Казанскае ханства|Казанскага]] і [[Астраханскае ханства|Астраханскага ханстваў]] прывяло да аб’яднання ўсёй паволжскай рачной сістэмы ў руках [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]], што спрыяла росквіту волжскага гандлю ў XVII стагодзьдзі. У XVIII стагоддзі асноўныя гандлёвыя шляхі перамясціліся на Захад, а эканамічнае разьвіццё Ніжняй Волгі стрымлівалася слабой населенасцю і набегамі качэўнiкаў. Басейн Волгі ў XVII—XVIII стагоддзях з’яўляўся асноўным раёнам дзеянняў паўсталых казакоў і сялян пад кіраўніцтвам [[Сцяпан Разін|Сцяпана Разіна]] і [[Емяльян Пугачоў|Емяльяна Пугачова]]. З мэтай развіцця рэгіёну расійская імператрыца [[Кацярына II]] у 1763 годзе выступіла з маніфестам, у якім запрасіла ўсіх замежнікаў прыехаць і засяліць рэгіён, прапаноўваючы ім шматлікія стымулы для гэтага. Збольшага гэта было зроблена для развіцьця рэгіёну, але і для стварэння ахоўнай зоны паміж расійцамі і мангольскімі ордамі на ўсходзе. Найбольшая цікавасць да рэгіёну зьявілася ў [[паволжскія немцы|немцаў]], якія ў вялікая колькасці засялілі рэгіён. Падчас [[грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]] абодва бакі канфлікту мелі баявыя караблі на Волзе. У 1918 годзе флатылія Чырвонай Волгі выціснула белых на ўсход, ад Казані да Камы і ў рэшце рэшт да [[Уфа|Уфы]]. Аднаўленне кантролю бальшавікоў над Волгай лічыцца важным пераломным момантам Грамадзянскай вайны, бо кантроль над Волгай забясьпечваў доступ да хлебных рэсурсаў і бакінскай нафты. Важную ролю ў Грамадзянскай вайне адыграла абарона [[Валгаград|Царыцына]], у якой удзел прымаў [[Іосіф Сталін]], што і паслужыла падставай для далейшага перайменаваньня гораду ў Сталінград. У гады сацыялістычнага будаўніцтва ў сувязі з індустрыялізацыяй ўсёй краіны значэнне Волжскага шляху ўзрасло. З канца 1930-х гадоў Волгу пачалі выкарыстоўваць як крыніцу атрымання гідраэлектраэнэргіі. У перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на рацэ адбыліся пераломныя і найбольш крывавыя [[Ржэўская бітва|Ржэўская]] і [[Сталінградская бітва|Сталінградская бітвы]]. == Экалогія == Значная тэхнагенная нагрузка прывяла да засмечвання ракі і забруджвання вады, а будаўніцтва гідратэхнічных збудаванняў — да амаль поўнага знікнення першасных частак берагоў, звычайна размешчаных за дамбамі вадаёмаў. У выніку — натуральная біямаса знікае і з’яўляюцца чужародныя арганізмы. Некаторыя эколагі кажуць, што з-за арганічнага забруджвання Волга імкліва ператвараецца ў балота<ref>[https://lenta.ru/articles/2018/06/25/volga_gibnet/ «Мы получим новый Чернобыль» // Главную русскую реку превратили в ядовитую помойку. Это угрожает всей России] {{ref-ru}}</ref>. == Цэнтральная водная артэрыя Расіі == Тэрытарыяльна басейн Волгі ўключае [[Астраханская вобласць|Астраханскуюю]], [[Валгаградская вобласць|Валгаградскую]], [[Саратаўская вобласць|Саратаўскую]], [[Самарская вобласць|Самарскую]], [[Ульянаўская вобласць|Ульянаўскую]] , [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскую]], [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскую]], [[Іванаўская вобласць|Іванаўскую]], [[Кастрамская вобласць|Кастрамскую]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскую]], [[Смаленская вобласць|Смаленскую]], [[Цвярская вобласць|Цвярскую]], [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскую]], [[Калужская вобласць|Калужскую]], [[Арлоўская вобласць|Арлоўскую]], [[Разанская вобласць|Разанскую]], [[Валагодская вобласць|Валагодскую]], [[Кіраўская вобласць|Кіраўскую]], [[Пензенская вобласць|Пензенскую]], [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскую вобласць]], [[Пермскі край]], [[Удмурція|Удмурцію]], [[Марый Эл]], [[Мардовія|Мардовію]], [[Чувашыя|Чувашыю]] [[Башкартастан]], [[Калмыкія|Калмыкію]], [[Комі]], [[Масква|Маскву]] і інш. Волга злучана з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] [[Волга-Балтыйскі водны шлях|Волга-Балтыйскім]] водным шляхам, Вышневалоцкай і Ціхвінскай сістэмамі; з [[Белае мора|Белым морам]] — праз [[Паўночна-Дзвінскі канал|Паўночна-Дзвінскую сістэму]] і праз [[Беламорска-Балтыйскі канал]]; з [[Азоўскае мора|Азоўскаім]] і [[Чорнае мора|Чорным]] марамі — праз [[Волга-Данскі канал]]. У басейне Верхняга Паволжа вялікія лясы, у сярэднім і часткова ў Ніжнім Паволжы вялікія плошчы займаюць пасевы збожжавых і тэхнічных культур. Развіта вырошчванне [[бахчавыя культуры|бахчавых культур]] і [[садаводства]]. У Волга-Уральскім рэгіёне — багатыя [[радовішча|радовішчы]] [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]]. Каля [[Салікамск]]а — значныя радовішчы [[калійная соль|калійных соляў]]. У Ніжнім Паволжы ([[Баскунчак]], [[Эльтон]]) — [[павараная соль|кухонная соль]]. У Волзе жыве каля 70 відаў [[рыба|рыбы]], у тым ліку 40 прамысловых, з іх найважнейшыя: [[вобла]], [[селядзец]], [[лешч]], [[судак]], [[сазан]], [[карп]], [[сом]], [[шчупак]], [[асетр]], [[сцерлядзь]]. Суднаходства на Волзе існуе са старажытных часоў. Волжскі [[гандлёвы шлях]] узнік у VIII ст. Пры [[Іван Грозны|Іване Грозным]] пасля заваявання Казані і Астрахані быў адкрыты скразны рух па рацэ да яе вусця з выхадам у Каспійскае мора<ref>[http://dlib.eastview.com/browse/doc/6969453 Бурлаки Поволжья]</ref>. Першыя параходы на Волзе з’явіліся ў канцы 1810-х — у пачатку 1820-х гадоў, належалі памешчыку Д. П. Яўрэінаву. Станаўленне цеплахода на Волзе запаволілася з-за манаполіі шатландскага прадпрымальніка Карла Бёрда да 1842 года, і за гэты перыяд на Волзе было пабудавана толькі 16 параходаў<ref>[http://www.vspu.ac.ru/~mog/interex/samara/Page2.htm Волжское судоходство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190902062331/http://www3.vspu.ac.ru/~mog/interex/samara/Page2.htm |date=2 верасня 2019 }}</ref>. У 1843 годзе па рашэнні ўрада было створана Волжскае параходства з цэнтрам у [[Санкт-Пецярбург]]у, а ў 1846 годзе арганізавана рэгулярнае цеплаходства. Пазней на Волзе былі арганізаваны і іншыя буйныя суднаходныя кампаніі — «Самалёт», «Волга», «Каўказ і Меркурый», а таксама мноства дробных кампаній, якія спаборнічалі паміж сабой<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.volgaflot.com/index.phtml?l=ru&s=2 |title=История Волжского пароходства |access-date=18 липня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717231706/http://www.volgaflot.com/index.phtml?l=ru&s=2 |archive-date=17 липня 2011 |url-status=dead }}</ref>. У 1918 г. былі нацыяналізаваны прыватныя судны. У гады Вялікай Айчыннай вайны на Волзе дзейнічала Волжская флатылія, якая ажыццяўляла ваенныя перавозкі, размініравала і прымала ўдзел у некалькіх баях <ref name = ":0"/>. У цяперашні час (паводле пераліку ўнутраных водных шляхоў, зацверджанага ўрадам Расіі ў 2002 г.), Волга лічыцца суднаходнай ад Ржэва; да ўнутраных водных шляхоў Расіі адносяцца ўчастак ад Ржэва да прыстані Калгаснік (589 км), ад прыстані Калгаснік да прыстані Берцюль у пасёлку Чырвоныя Барыкады (2604 км), а таксама 40-кіламетровы ўчастак у дэльце Волгі.<ref>[https://web.archive.org/web/20150318172714/http://www.skitalets.ru/laws/norm/vod_puti.htm Перечень внутренних водных путей Российской Федерации]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{БелЭн|4|Волга}} * {{cite web |url = http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/v/2143-volga/20998-volga-ot-tveri-do-astrakhani-1862 |title = Волга от Твери до Астрахани. |lang = ru |website = old.st-tver.ru |access-date = 2020-03-10 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20220305140746/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/v/2143-volga/20998-volga-ot-tveri-do-astrakhani-1862 |archive-date = 5 сакавіка 2022 }} — СПб.: Самолёт, 1862. — VIII, 415 с., 10 литогр., 31 рис. * ''Водарский Е. А.'' Путеводитель по Волге от Рыбинска до Астрахани. — М.: Т-во Скоропеч. А. А. Левенсон, 1908. — 147 с. + 9 карт. * {{кніга |аўтар = Ситников Г. Г., Феденко И. И. |загаловак = Москва—Уфа: По плёсам пяти рек |места = М. |выдавецтва = Географгиз |год = 1954 |старонак = 200 |тыраж = 15000 |мова = ru}} * ''Рыбаков Б. А.' Геродотова Скифия: Историко-географический анализ . — М.: Наука, 1979. — 248 с. — 50 000 экз. Переизд.: М.: Эксмо; Алгоритм, 2010. * ''Новосад Е. В.'' {{cite web |url = https://proza.ru/2011/01/13/1269 |title = Загрязнение Волги в период становления нефтяной промышленности в России. (по материалам «Вестника рыбопромышленности») |lang = ru |website = www.proza.ru |access-date = 2020-03-10 |url-status = live}} // [[Вопросы истории естествознания и техники]] / [[Інстытут гісторыі прыродазнаўства і тэхнікі імя С. І. Вавілава РАН|Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН]]. — М.: Наука, 2006 — С. 61—72. == Спасылкі == * {{cite web |author = Виктор Рагозин |title = Атлас Волги |url = https://humus.livejournal.com/4339272.html |date = 1880 |access-date = 2019-02-03}} * {{cite web |url = http://locman.net/volga.htm |title = Река Волга: фотографии, карты, путеводители |website = locman.net |access-date = 2020-03-10 |url-status = live}} * {{cite web |url = http://www.volgaplanet.ru |title = «Волга ''planet''»: Истоки прошлого, вехи настоящего в картинах, фотографиях и открытках |lang = ru |website = www.volgaplanet.ru |access-date = 2020-03-10 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20180918151630/http://www.volgaplanet.ru/ |archive-date = 2018-09-18 }} * {{cite web |url = http://www.sovsekretno.ru/articles/id/4690/ |title = Гидроудар. Как уходили под воду сотни поволжских городов и сёл (''«Совершенно секретно» от 23.03.2015 г. № 09/338, Наталия Фёдорова'') |lang = ru |website = www.sovsekretno.ru |access-date = 2020-03-10 |url-status = live}} * {{cite web |url = http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/?title=Волга |title = Волга (''Энциклопедия «Вокруг света»'') |lang = ru |website = www.vokrugsveta.ru |access-date = 2020-03-10 |url-status = live}} * {{cite episode |title=Видео об Истоке Волги|url=https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw}} * ''Григорий Москвич''. {{cite web |url = http://cruizi-spb.ru/doc/volga_guide.pdf |title = Путеводитель по Волге. 1902 год |lang = ru |website = cruizi-spb.ru |access-date = 2020-03-10 |url-status = live}} * {{cite web |url = http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/v/2143-volga |title = Книги и путеводители по Волге на сайте Тверской епархии |lang = ru |website = old.st-tver.ru |access-date = 2020-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220305140748/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/v/2143-volga |archive-date = 5 сакавіка 2022 |url-status=dead }} * {{cite web |url = http://libsmr.ru/show_preview?name=Река+Волга+от+истока+до+устья&id=CD05618A-B332-468A-8EA6-F9A959133221 |title = Река Волга от истока до устья // Электронная библиотека Самарской ОУНБ |lang = ru |website = libsmr.ru |access-date = 2020-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200918163135/http://libsmr.ru/show_preview?name=%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0+%D0%BE%D1%82+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0+%D0%B4%D0%BE+%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8F&id=CD05618A-B332-468A-8EA6-F9A959133221 |archive-date = 18 верасня 2020 |url-status=dead}} * {{cite web |url = http://libsmr.ru/catalog?letter=В&id=DE4BB66F-DB16-40BE-910A-0177410440CF&y=COLLECTION&lettertype= |title = ВОЛГА // Электронная библиотека Самарской ОУНБ. — Раздел Природа. Природные ресурсы Самарского края |lang = ru |website = libsmr.ru |access-date = 2020-03-10 |url-status = live}} * {{YouTube|9OZnSLsw0Kc|Волга (документальная ода). Кинокомпания Волга XXI. 2018-01-31|logo=1}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Волга| ]] [[Катэгорыя:Рэкі еўрапейскай часткі Расіі]] gyfmdeqzb2fnrmx5t6el45syyr8phut 0 2845 5171366 4881088 2026-07-26T17:57:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171366 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ушацкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Ušačy, Belarus.png |Сцяг = Flag of Ušačy and Ušačy Rajon.png |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Ушачы]] |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],<br />[[30 ліпеня]] [[1966]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 88,2 %, [[руская мова|руская]] 10,46 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 76,56 %, руская 18,53 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 15&nbsp;970 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 20 |Шчыльнасць = 10,72 |Месца па шчыльнасці = 18 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 94,83 %, <br /> [[рускія]] — 3,99 %, <br /> іншыя — 1,18 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;489,38<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 16 |Максімальная вышыня = 239 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = 127 |Шырата = |Даўгата = |Карта = Viciebsk Province, Vušačy District.svg |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://ushachi.vitebsk-region.gov.by |Заўвагі = }} '''Уша́цкі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Мяжуе з [[Шумілінскі раён|Шумілінскім]], [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім]], [[Лепельскі раён|Лепельскім]], [[Докшыцкі раён|Докшыцкім]], [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім]] і [[Полацкі раён|Полацкім]] раёнамі. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак [[Ушачы]]. == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка [[Ушачы]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Весніцкі сельсавет|Весніцкі]], [[Вялікадолецкі сельсавет|Вялікадолецкі]], [[Гарадзецкі сельсавет (Ушацкі раён)|Гарадзецкі]], [[Жарскі сельсавет (Ушацкі раён)|Жарскі]], [[Завячэльскі сельсавет|Завячэльскі]], [[Кубліцкі сельсавет|Кубліцкі]], [[Маладолецкі сельсавет|Маладолецкі]], [[Мосарскі сельсавет (Ушацкі раён)|Мосарскі]], [[Плінскі сельсавет|Плінскі]], [[Сарочынскі сельсавет|Сарочынскі]], [[Ушацкі сельсавет|Ушацкі]], [[Чарапоўшчынскі сельсавет|Чарапоўшчынскі]]. 24 верасня 1926 года з Завячэльскага сельсавета выдзелены [[Вацлавоўскі нацыянальны латышскі сельсавет]], Ушацкі сельсавет перайменаваны ў [[Востраў-Сарочынскі сельсавет|Востраў-Сарочынскі]]. У 1930 годзе вёска [[Кублічы]] аднесена да катэгорыі мястэчак. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Гарбаціцкі сельсавет|Гарбаціцкі]], [[Глыбачанскі сельсавет|Глыбачанскі]], [[Зарачанскі сельсавет (Ушацкі раён)|Зарачанскі (Зарэцкі)]] і [[Усайскі сельсавет]]ы скасаванага [[Ульскі раён|Ульскага раёна]]. З 21 чэрвеня 1935 года раён у складзе [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. 5 ліпеня 1938 года скасаваны Вацлавоўскі нацыянальны латышскі сельсавет. 27 верасня 1938 года мястэчка Ушачы аднесена да катэгорыі гарадскіх пасёлкаў, мястэчка Кублічы — да катэгорыі паселішчаў сельскага тыпу (вёска). З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. 9 верасня 1946 года Глыбачанскі, Зарачанскі і Усайскі сельсаветы перададзены адноўленаму Ульскаму раёну. З 8 студзеня 1954 года раён у складзе Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Завячэльскі, Маладолецкі і Чарапоўшчынскі сельсаветы, Гарадзецкі сельсавет перайменаваны ў [[Старынкаўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Старынкаўскі]], Востраў-Сарочынскі сельсавет — у [[Лутаўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Лутаўскі]], Плінскі сельсавет — у [[Селішчанскі сельсавет (Ушацкі раён)|Селішчанскі]]. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Глыбачанскі, [[Дубраўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Дубраўскі]], Зарачанскі і [[Усвейскі сельсавет]]ы скасаванага Ульскага раёна. 19 лютага 1958 года скасаваны Зарачанскі і Усвейскі сельсаветы. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны [[Бабыніцкі сельсавет|Бабыніцкі]] і [[Варонецкі сельсавет]]ы скасаванага [[Ветрынскі раён|Ветрынскага раёна]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Ушачы, Весніцкі, Вялікадолецкі, Гарбаціцкі, Глыбачанскі, Дубраўскі, Жарскі, Кубліцкі, Лутаўскі, Мосарскі, Сарочынскі, Селішчанскі, Старынкаўскі сельсаветы перададзены [[Лепельскі раён|Лепельскаму раёну]], Бабыніцкі і Варонецкі сельсаветы — Полацкаму раёну. 30 ліпеня 1966 года Ушацкі раён утвораны зноў, у склад раёна перададзены гарадскі пасёлак Ушачы, Вялікадолецкі, Гарбаціцкі, Глыбачанскі, Дубраўскі, Жарскі, Кубліцкі, Лутаўскі, Мосарскі, Сарочынскі, Селішчанскі сельсаветы і 10 населеных пунктаў [[Пышнянскі сельсавет|Пышнянскага сельсавета]] ([[Антунова (Вялікадолецкі сельсавет)|Антунова]], [[Ветча]], [[Казімірова (Ушацкі раён)|Казімірова]], [[Лагі (Ушацкі раён)|Лагі]], [[Малыя Дольцы]], [[Мацюшы (Ушацкі раён)|Мацюшы]], [[Мірны (Ушацкі раён)|Мірны]], [[Новая Жызнь (Ушацкі раён)|Новая Жызнь]], [[Пуцілкавічы]] і [[Храмёнкі]]) Лепельскага раёна<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 23 (1143).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе раёна 10 сельсаветаў, 280 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|62}}</ref>. 22 красавіка 1980 года Гарбаціцкі сельсавет перайменаваны ў [[Вяркудскі сельсавет|Вяркудскі]]. 20 кастрычніка 1995 года Ушацкі раён і гарадскі пасёлак Ушачы аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 8 красавіка 2004 года скасаваны Дубраўскі, Мосарскі і Селішчанскі сельсаветы, Лутаўскі сельсавет перайменаваны ва [[Ушацкі сельсавет|Ушацкі]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Прырода == Большая частка тэрыторыі раёна знаходзіцца ў межах [[Ушацка-Лепельскае ўзвышша|Ушацка-Лепельскага ўзвышша]]. Паўночна-ўсходняя частка размешчана ў межах [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіны]]. Паверхня пераважна плоскахвалістая, на захадзе — узгорыстая. Характэрны рэзкія ваганні адносных вышынь каля шматлікіх азёрных і балотных катлавін. 50 % тэрыторыі ляжыць на вышыні 150—200 метраў. Каля вёскі Гушчынская Слабодка знаходзіцца самы высокі пункт вышынёй 238 м, найбольш нізкі — 127 м (урэз вады [[Янова (возера)|возера Янова]]). У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да паўночна-ўсходняй часткі Вілейскага пахаванага выступу [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Сучасная паверхня складзена з паазерскіх марэнных, флювіягляцыяльных і азёрна-ледавіковых адкладаў, ніжэй утварэнні сожскага, дняпроўскага, у ледавіковых лагчынах — бярэзінскага зледзяненняў. З карысных выкапняў ёсць пясчана-жвіровы матэрыял, будаўнічыя пяскі, гліны, [[сапрапель]], [[торф]]. Вядомы 40 невялікіх радовішчаў торфу (найбольшае Выдрыца); 2 радовішчы пясчана-жвіровага матэрыялу (найбольшае Наташына); 2 радовішчы пяскоў (найбольшае Кавалеўшчынскае радовішча пяскоў); 2 радовішчы глін. Раён мае значныя запасы сапрапелю. Аб’ём азёрнага сапрапелю ў першачарговых для здабычы аб’ектах складае каля 7 тыс. кубічных метраў. Раён характарызуецца вялікай забяспечанасцю разведанымі радовішчамі ўсіх катэгорый гравійна-пясчанага матэрыялу. Важнейшы прыродны рэсурс — зямельныя ўгоддзі. Агульная плошча складае 83,1 тыс. га, з якіх сельскагаспадарчых угоддзяў — 65,9 тыс. га (79,3 %), раллі — 32,4 тыс. га (38,9 %). Глебы сельгасугоддзяў дзярновыя і дзярнова-карбанатныя, [[дзярнова-падзолістыя]] (85 %), поймавыя забалочаныя, [[тарфяна-балотныя]]. Глебы сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя, тарфяныя. Ушацкі раён характарызуецца добрай забяспечанасцю воднымі рэсурсамі. Найбольшымі [[Рака|рэкамі]] з’яўляюцца [[Заходняя Дзвіна]], яе прыток [[Ушача]] і [[Дзіва|рака Дзіва]]. Усяго ў раёне налічваецца 18 малых і сярэдніх рэк, у тым ліку [[Бельская]], [[Выдрыца (басейн Заходняй Дзвіны)|Выдрыца]]. Па колькасці азёр Ушацкі раён займае адно з вядучых месцаў у краіне. Тут налічваецца звыш 200 азёр, вялікіх і маленькіх. Яны займаюць каля 10 % плошчы раёна. Асабліва выдзяляецца [[Ушацкая група азёр]]. Сярод іншых азёр — [[Вечалле]], [[Ваўчо (возера)|Ваўчо]], [[Дземінец]], [[Доўгі Дземінец]], [[Доўжына]], [[Плесна (возера, Ушацкі раён)|Плесна]], [[Астравіта (возера, Ушацкі раён)|Астравіта]], [[Глыбач|возера Глыбач]], [[Бярозаўскае (возера, Ушацкі раён)|Бярозаўскае]], [[Адворанскае]], [[Акунь (возера)|Акунь]], [[Арэхаўна (возера, Ушацкі раён)|Арэхаўна]], [[Ашыцік]], [[Гародна (возера)|Гародна]], [[Глыбачка (возера)|Глыбачка]], [[Дубраўскае (возера)|Дубраўскае]], [[Лешва]], [[Лешна (возера)|Лешна]], [[Лутава]], [[Лінка]], [[Пліна (возера)|Пліна]], [[Полазна]], [[Рукшанскае]], [[Салонец]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Усвея (возера)|Усвея]], [[Глыбокае (возера, Ушацкі раён)|Глыбокае]]. Іншыя азёры: [[Сверзна]], [[Колпіна (возера)|Колпіна]]. Мінеральныя воды Ушаччыны былі вядомы ўжо ў XVI стагоддзі, пры дапамозе іх вылечвалі захворванні апорна-рухальнага апарату. Лясы раёна займаюць 41 % тэрыторыі раёна. Структура лясоў раёна прадстаўлена рознымі дравеснымі пародамі: [[елка еўрапейская|елка]], [[сасна звычайная|сасна]], [[асіна]], бяроза, дуб, рабіна, арэшнік, вольха, крушына і інш. Хваёвыя лясы займаюць 50,6 % лясной плошчы, дамінуе сасна. На тэрыторыі Ушацкага раёна ёсць біялагічныя мікразаказнікі мясцовага значэння — [[Глыбачанскі гідралагічны заказнік|Глыбачанскі]], [[Чарсцвяцкі гідралагічны заказнік|Чарсцвяцкі]], гідралагічны заказнік — [[Крывое (заказнік)|Крывое]]. == Насельніцтва == На першае студзеня 2007 года ва Ушацкім раёне пражывала 17 800 чалавек. Па колькасці насельніцтва Ушацкі раён займае адно з апошніх месц у Віцебскай вобласці. Дынаміка змянення колькасці насельніцтва раёна: : 2005 — 19,1 тыс. чал. : 2006 — 18,6 тыс. чал. : 2007 — 17,8 тыс. чал. Гарадское насельніцтва раёна складае 31 %. Нацыянальны склад: : [[беларусы]] — 94,1 % : [[рускія]] — 4,5 % : [[украінцы]] — 0,7 % На тэрыторыі раёна налічваецца 256 населеных пунктаў, найбуйнейшыя вёскі: [[Вялікія Дольцы]], [[Кублічы]], [[Сарочына (Ушацкі раён)|Сарочына]], [[Селішча (Ушацкі раён)|Селішча]]. == Адміністрацыйны падзел == Падзяляецца на 7 сельскіх саветаў: Вялікадолецкі, Вяркудскі, Глыбачанскі, Жарскі, Кубліцкі, Сарочынскі, Ушацкі. == Транспарт == Праз Ушацкі раён праходзяць аўтадарогі: Полацк — Ушачы — Лепель — Мінск, Полацк — Лепель — Мінск, Ушачы — Віцебск і інш. Аддаленасць г. п. Ушачы ад г. Мінска — 210 км, ад Віцебска — 150 км. Чыгункі раён не мае. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === Ва Ушацкім раёне працуюць 12 сярэдніх школ, некаторыя з іх называюцца школы-дзіцячыя сады, адна з іх — школа-інтэрнат (Вяркудская). Самая значная, вялікая па колькасці вучняў — Ушацкая СШ, дзе налічваецца 1135 вучняў. У 1998 годзе была адкрыта новая сярэдняя школа ў вёсцы Арэхаўна, якая на сённяшні дзень з’яўляецца «школай — эталонам». У Арэхаўскай СШ з першага дня яе існавання працуе добра ўкамплектаваны камп’ютэрны клас. Праводзіцца значная работа з вучнямі па ахове навакольнага асяроддзя і прыродных рэсурсаў; у школе створаны цудоўны «зялёны куток», дзе растуць рэдкія расліны; ёсць свая цяпліца, дзе вырошчваецца расада розных культур, свой школьны агарод; наладжана цесная сувязь з мясцовым лясніцтвам.<ref>{{Cite web |url=http://vlib.by/PRIDVINIE-11/USHACHI/Culture-USHACHI-1.htm |title=Асвета. |access-date=3 красавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191228172732/http://vlib.by/PRIDVINIE-11/USHACHI/Culture-USHACHI-1.htm |archivedate=28 снежня 2019 |url-status=dead }}</ref>. === Ахова здароўя === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ў Ушацкім раёне ажыццяўляе ўстанова аховы здароўя «[[Ушацкая цэнтральная раённая бальніца]]». На тэрыторыі раёна паміж азёрамі [[Баркоўшчына (возера)|Баркоўшчына]] і [[Доўжына]] знаходзіцца [http://lesnie-ozera.sanatorii.by/?main санаторый "Лясныя азёры]. == Вядомыя асобы == * [[Генадзь Аўласенка]] (нар. 1955) — беларускі [[пісьменнік]], [[паэт]], драматург (нарадзіўся ў в. Ліпавец). * [[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) — народны паэт Беларусі (1992), перакладчык (нарадзіўся на хутары Верасоўка паблізу [[Вёска Гарадок, Ушацкі раён|в. Гарадок]]). * [[Пятрусь Броўка]] (1905—1980) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], дзіцячы [[пісьменнік]], [[перакладчык]], грамадскі дзеяч (нарадзіўся ў [[Пуцілкавічы|в. Пуцілкавічы]]). * [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіль Быкаў]] (1924—2003) — беларускі [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч, [[Герой Сацыялістычнай Працы]], народны пісьменнік Беларусі (нарадзіўся ў [[Бычкі (Ушацкі раён)|в. Бычкі]]). * [[Марыя Барысаўна Вератнёва|Марыя Вератнёва]] (нар. 1927) — даярка і свінарка, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (нарадзілася ў [[Скачыхі|в. Скачыхі]]). * [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Францішак Вярэнька]] (1862—1892) — беларускі археолаг і краязнавец (нарадзіўся ў [[Пуцілкавічы|маёнтку Пуцілкавічы]]) * [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816, [[Кублічы]] — 1884) — беларускі [[паэт]], [[драматург]], [[публіцыст]] і даследчык фальклору, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры. * [[Сяргей Знаёмы]] (1909—1944) — беларускі [[журналіст]], [[празаік]], паэт (нарадзіўся ў в. [[Звонь (вёска)|Звонь]]). * [[Еўдакія Лось]] (1929—1977) — беларуская паэтэса (нарадзілася ў в. [[Старына (Вялікадолецкі сельсавет)|Старына]]). * [[Сямён Мацвеевіч Місуноў]] (1923—1989) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1958). == Гл. таксама == * [[Патрыёт (газета)|Газета «Патрыёт»]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна / рэдкал. Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн., 2003. — 640 с.: іл. * Урбан, І. Я. Мая Ушаччына святая, мой край зацішкаў і грамоў : краязнаўчыя матэрыялы / І. Я. Урбан. — Ушачы, 2006. — 33 с. : іл. * Ушацкі раён // Рэспубліка Беларусь : вобласці і раёны : энцыклапедычны даведнік / аўт.-склад. Л. В. Календа. — Мн., 2004. — С. 166—169. * ''Цяцерка, Л. М.'' Геаграфія Ушацкага раёна / Л. М. Цяцерка. — Ушачы, 2006. — 110 с. : іл. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://www.ushachi.vitebsk-region.gov.by/by/ Ушацкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190914092525/http://ushachi.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=14 верасня 2019 }} * [https://www.radzima.net/be/rayon/ushacki.html Спіс населенных пунктаў Ушацкага раёна па сельсаветах] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/ushatski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_ushachi/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304061303/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_ushachi/map.shtml |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [http://westki.info/usacy Навіны Ушацкага раёна на сайце Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130302055236/http://westki.info/usacy |date=2 сакавіка 2013 }} * [https://radzima.org/be/rayon/ushatski.html Фотаздымкі адметных мясцін на сайце Radzima.org] * [http://globustut.by/_regs/ushachs.htm Славутасці на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://poseidon.by/taxonomy/term/148%2C45 Азёры Ушацкага раёна на сайце poseidon.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100721165456/http://poseidon.by/taxonomy/term/148%2C45 |date=21 ліпеня 2010 }} {{ref-ru}} {{Ушацкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ушацкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Полацкая акруга|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Полацкая акруга|Полацкай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Лепельская акруга|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Лепельская акруга|Лепельскай акрузе]] (1935—1938)}} |спіс3 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (1938—1944)}} |спіс4 = {{Полацкая вобласць|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці БССР]] (1944—1954)}} |спіс5 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (1954—1962, з 1966)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ушацкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] jsgdqc2mvhoblgwa8ifr0346o3js4rs 0 2858 5171604 5098934 2026-07-27T04:06:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171604 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Фарэрскія астравы |Арыгінальная назва = Føroyar <br />Færøerne |Родны склон = Фарэрскіх астравоў |Сцяг = Flag of the Faroe Islands.svg |Герб = Coat of arms of the Faroe Islands.svg |Назва гімна = Ты, цудоўная мая зямля |Форма праўлення = Парламенцкая дэмакратыя ў рамках канстытуцыйнай манархіі, аўтаномная правінцыя [[Данія|Даніі]] |lat_dir = N|lat_deg = 62|lat_min = 00|lon_dir = W|lon_deg = 7|lon_min = 00|На карце = LocationFaroeIslands.png |Мовы = [[Фарэрская мова|Фарэрская]] <br /> [[Дацкая мова|Дацкая]] |Заснавана = [[1 красавіка]] [[1948]] |Сталіца =[[Торсхаўн]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Торсхаўн]], [[Клаксвуйк]], [[Воавур]] |Пасады кіраўнікоў =[[Кіраўнік дзяржавы]] <br />Вярхоўны камісар <br />[[Прэм’ер-міністр Фарэрскіх астравоў|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі =[[Фрэдэрык X]] <br />[[Лене Моель Яхансэн]] <br />[[Аксель Ёханесэн]] |Месца па плошчы = 180 |Плошча = 1 399 |Працэнт вады = 0,5 |Месца па насельніцтву = 205 |Насельніцтва = 48 797 |Год перапісу = 2007 |Шчыльнасць насельніцтва = 34,8 |ВУП = 2,2 млрд. |Год разліку ВУП = 2006 |ВУП на душу насельніцтва= 45 250 |Валюта = [[дацкая крона]] <br />[[Фарэрская крона]] |Дамен = [[.fo]] |Тэлефонны код = 298 |Часавы пояс = +1 |Заўвагі = Інфармацыя пра Данію ўключае Фарэрскія астравы і Грэнландыю }} '''Фарэрскія астравы''' ({{lang-fo|Føroyar}}) — група [[Востраў|астравоў]] у [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], змешчаных між [[Нарвежскае мора|Нарвежскім морам]] і паўночнай часткай [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяну]], амаль на паўдарозе між [[Ісландыя]]й і [[Нарвегія]]й, што з’яўляе стратэгічна важную пазіцыю на марскіх шляхах Атлантыкі. Фарэрскія астравы ўтвараюць заморскую самакіроўную тэрыторыю ў складзе [[Данія|Каралеўства Даніі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Торсхаўн]]. Насельніцтва 47,3 тыс. чалавек (ліпень 2006). == Геаграфія == [[Выява:Faroes030417-nasa(2).jpg|left|thumb|250px|Фарэрскія астравы, здымак з космасу.]] Фарэрскія астравы — выступаючыя з [[акіян]]а часткі падводнага хрыбта Уайвіла Томсана, які злучае [[Грэнландыя|Грэнландыю]] цераз [[Ісландыя|Ісландыю]] з Шатландыяй. Гэты хрыбет размяжоўвае басейны Атлантычнага і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіянаў]], і Фарэры знаходзяцца як раз на мяжы абоіх. Архіпелаг прасціраецца з поўначы на поўдзень на 113 км, а з захаду на ўсход — на 75 км. Агульная плошча {{Num|1399}} км². Усяго архіпелаг уключае 24 астравы, найбольшыя з іх — [[Стрэймай]], [[Эстурай|Эстурой]], [[Воар|Вагар]] і [[Сувурай|Сувурой]]. Усе астравы вулканічнага паходжання і складзены пераважна з [[базальт]]аў і туфаў, што ўтвараюць плато, над якімі ўзвышаюцца завостраныя грабяні. Вышыня дасягае 882 м. Шматлікія [[фіёрд]]ы. Карысныя выкапні: [[буры вугаль]], [[торф]], [[базальт]]. [[Выява:Slættaratindur, Faroe Islands.JPG|right|thumb|250px|Гара Слейтараціндур, найвыш. пункт астравоў.]] [[Выява:Cape Enniberg, Faroe Islands.JPG|right|thumb|250px|Мыс Эніберг (на здымку справа).]] Рэльеф гарысты, найвыш. пункт: [[Слаттаратындур|гара Слейтараціндур]] (882 м). На Фарэрскіх астравах змешчаны найвышэйшы вертыкальны скальны абрыў свету [[Эніберг|мыс Эніберг]] (754 м). [[Клімат]] астравоў марскі з невялікай розніцай паміж тэмпературамі [[лета]]м і [[Зіма|зімой]]. Характэрна ветранае дажджлівае [[надвор’е]], [[туман]]ы. Сярэдняя тэмпература самага халоднага месяца — [[сакавік]]а 3 [[Градус Цэльсія|°С]], самага цёплага — [[Ліпень|ліпеня]] 10 °С. Для клімата архіпелага характэрныя [[Дождж|дажджы]] на працягу ўсяго года, моцныя [[Вецер|вятры]], асабліва зімой, вялікая вільготнасць паветра, туманы. За [[год]] выпадае ў сярэднім каля {{Num|1500}} мм ападкаў. Зімою яны выпадаюць часцей за ўсё ў выглядзе ліўняў. [[Снег]], як правіла, растае на працягу некалькіх дзён, хоць на вяршынях трымаецца аж да наступлення вясны. [[Выява:Faroe islands map with island names.png|thumb|250px|Карта Фарэрскіх астравоў.]] На Фарэрах няма [[Лес|лясоў]], трапляюцца толькі карлікавая вярба, нізкарослы хвойнік, [[верас]] ды [[чарніцы]]. Сустракаюцца [[луг]]і, тарфянікі, верасоўнікі. Паўднёвыя схілы плато і рачныя [[Даліна|даліны]] ўкрыты [[Трава|травяністай]] расліннасцю. На скалах нічога не расце акрамя [[Імхі|імхоў]] і [[Лішайнікі|лішайнікаў]]. На архіпелагу зусім няма [[Паўзуны|паўзуноў]] і [[Земнаводныя|земнаводных]], а [[млекакормячыя]] патрапілі сюды ўжо ў гістарычны час. Разнастайная і багатая [[фаўна]] [[Птушкі|пярнатых]]: тут жыве 227 [[Біялагічны від|відаў]] птушак, у асноўным балотных і вадаплаўных. Ёсць птушыныя базары. Прыбярэжныя воды багатыя рыбай: [[Траскі|траска]], [[Палтусы|палтус]], [[Селядцовыя|селядзец]] і інш. Прыродныя рэсурсы: рыба і морапрадукты, гідраэлектраэнергія, магчыма, нафта і газ (на кантынентальным шэльфе). Эканоміка ў значнай ступені залежыць ад рыбалоўства. Ёсць гандлёвы флот, 18 караблёў (2006). Транспарт: 458 км дарог (2003), 1 аэрапорт. == Гісторыя == Астравы заселеныя [[Вікінгі|вікінгамі]]-пасяленцамі з IX стагоддзя, з XIV стагоддзя палітычна звязаныя з [[Данія|Каралеўствам Даніі]], з 1948 года — ''«заморская самакіроўная тэрыторыя»'' Даніі (адміністрацыйны цэнтр — [[Торсхаўн]]). == Дзяржаўны лад == Адміністрацыйны падзел: 34 муніцыпалітэты. === Палітычныя партыі === * Народная партыя * Рэспубліканская партыя * Сацыял-дэмакратычная партыя * Партыя Звяза * Цэнтрысцкая партыя * Партыя самакіраваняя == Эканоміка == Важнейшая галіна гаспадаркі — рыбалоўства. Развіваецца авечкагадоўля. Вядзецца традыцыйны промысел [[кіты|кітоў]], грындаў і [[дэльфіны|дэльфінаў]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29986618.html svaboda.org]</ref>. Зямлі, прыдатнай для засялення і земляробства, мала, амаль уся яна абмежавана прыбярэжнымі нізінамі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Faroe Islands}} * [http://www.tinganes.fo/ Афіцыйны сайт прэм'ер-міністра] * [http://www.visit-faroeislands.com/ Афіцыйны турыстычны сайт] * [http://faroeislands.dk/ Faroeislands.dk Усе населеныя пункты Фарэрскіх астравоў] * [http://replevin.smugmug.com/gallery/1698539 Галерэя фатаграфій фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511200758/http://replevin.smugmug.com/gallery/1698539 |date=11 мая 2013 }} * [http://www.nationalbanken.dk/DNUK/NotesAndCoins.nsf/side/The_new_Faroese_banknote_series?OpenDocument Інфармацыйныя матэрыялы пра фарэрскія грашовыя знакі] * [http://www.phototravels.net/faroe-islands/index.html Фатаграфіі Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080110193311/http://www.phototravels.net/faroe-islands/index.html |date=10 студзеня 2008 }} * [http://www.faroephoto.com Фатаграфіі Фарэрскіх астравоў] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html Звесткі пра Фарэрскія астравы на сайце ЦВУ ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190506104321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html |date=6 мая 2019 }} * [http://www.faroenature.net: FaroeNature.net Прырода Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171020233625/http://www.faroenature.net/ |date=20 кастрычніка 2017 }} * [http://www.abirdseyeviewof.com/Faroes.html Вэбкамера якая здымае ў рэальным часе віды Фарэрскіх астравоў недалёка ад сталіцы г. Торсхаўн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120129072338/http://www.abirdseyeviewof.com/Faroes.html |date=29 студзеня 2012 }} * [http://www.faroestamps.fo/ Маркі Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051001114701/http://www.faroestamps.fo/ |date=1 кастрычніка 2005 }} * [http://www.fotatradk.com/ Народныя танцы Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060507005244/http://www.fotatradk.com/ |date=7 мая 2006 }} * [http://faroeislands.dk/pages/TorshavnIndex.htm Афіцыйны сайт сталіцы Фарэрскі астравоў Торсхаўн] * [http://www.slaid-ring.fo/ Сайт прысвечаны Фарэрскаму народнаму карагоду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120122060432/http://www.slaid-ring.fo/ |date=22 студзеня 2012 }} * [http://www.setur.fo/ Афіцыйны сайт Універсітэта Фарэрскіх астравоў] <!--* http://faroeislands.dk/--> * [http://www.faroeislands.org.uk/ Прадстаўніцтва Фарэрскіх астравоў у Лондане] * [http://www.faroes.be/ Місія Фарэр пры Еўрапейскім саюзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310153657/http://www.faroes.be/ |date=10 сакавіка 2014 }} * [http://www.landsbank.fo/Default.asp?sida=2738 Нацыянальны банк Фарэрскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121225181438/http://www.landsbank.fo/Default.asp?sida=2738 |date=25 снежня 2012 }} * [http://www.trade.fo/ Фарэрскі гандлёвы савет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120122043640/http://www.trade.fo/ |date=22 студзеня 2012 }} * [http://www.fishin.fo/ Партал, прысвечаны здабычы, гадоўлі і перапрацоўцы рыбы на Фарэрах] * [http://www.whaling.fo/ Партал, прысвечаны кітабойнай здабычы ў фарэрскіх водах] * [http://www.hagstova.fo/portal/page?_pageid=33,316936&_dad=portal&_schema=PORTAL Фарэрскае статыстычнае ўпраўленне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011151350/http://www.hagstova.fo/portal/page?_pageid=33%2C316936&_dad=portal&_schema=PORTAL |date=11 кастрычніка 2007 }} * [http://www.hagstova.fo/pls/portal/docs/PAGE/SHARED/HAGSTOVA_MAIN_TEMPLATE/FAROE_ISLANDS_IN_FIGURES_2006.PDF Статыстычны штогоднік-2006 (на англійскай мове)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фарэрскія астравы ў тэмах}} {{Еўропа}} {{Nordic Council}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} [[Катэгорыя:Фарэрскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Тэрыторыі, залежныя ад Даніі]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Еўропы]] [[Катэгорыя:Архіпелагі]] ckjesxf1lbdikxf5o7j7bjmuqfkwrru 0 3280 5171765 4999189 2026-07-27T11:51:31Z Autumndancer 168015 5171765 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Па́га-Па́га''' ({{lang-en|Pago Pago}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы горад [[Амерыканскае Самоа|Амерыканскага Самоа]]. Міжнародны [[аэрапорт]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Рыбакансервавыя прадпрыемствы. Вываз копры і кансерваў тунца. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пага-Пага||}} {{DEFAULTSORT:Пага-Пага}} [[Катэгорыя:Гарады Аўстраліі і Акіяніі]] [[Катэгорыя:Амерыканскае Самоа]] {{Сталіцы Аўстраліі і Акіяніі}} p5am4gdda3a52nzlxqvf5yfh9w1shce 0 8550 5171438 4891131 2026-07-26T19:37:35Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171438 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[18 жніўня]]: Біскуп [[Альберт фон Буксгеўдэн]] надаў першыя прывілеі нямецкім купцам у [[Рыга|Рызе]]. == Нарадзіліся == * [[Юхан I]], кароль [[Швецыя|Швецыі]] з роду Скверкераў == Памерлі == * [[21 сакавіка]]: [[Абсалон]], дацкі дзяржаўны і царкоўны дзеяч * [[20 ліпеня]]: [[Агнеса Меранская]], каралева Францыі {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1201| ]] o02ca9gmay4sqrfvyvtakuj0m0qpbrf 0 8597 5171494 5131219 2026-07-26T21:02:08Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171494 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[16 красавіка]]: [[Стэфан Душан|Стэфан Ураш IV Душан]] быў каранаваны як «[[цар сербаў і грэкаў]]». * [[26 жніўня]]: [[Бітва пры Крэсі]], адна з найважнейшых у ходзе [[Стагадовая вайна|Стагадовай вайны]]. Англійская армія караля Эдуарда III разбіла французскае войска дзякуючы майстэрству сваіх лучнікаў, канец эры дамінавання рыцарскай кавалерыі. * [[17 кастрычніка]]: Армія [[Каралеўства Шатландыя|Шатландыі]] разгромлена [[Каралеўства Англія|англійскімі]] войскамі ў бітве пад Невілз-Крос; палонены шатландскі кароль [[Дэвід ІІ, кароль шатландскі|Дэвід ІІ]]. * кастрычнік: «[[Чорная смерць]]» з’явілася ў нізоўях [[Дон]]а і Волгі, спустошыўшы сталіцу золатаардынскіх ханаў Сарай і блізкія гарады. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[26 жніўня]]: [[Ян Люксембургскі]], граф Люксембурга {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1346| ]] 8pboga4lghmgdckpjq5b9fu2fwr88i3 0 8633 5171518 4392862 2026-07-26T21:39:40Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171518 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * жнівень: Татарскі хан [[Тахтамыш]] пасля аблогі захапіў і спаліў [[Масква|Маскву]]. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[15 жніўня]] — [[Кейстут]], вялікі князь літоўскі * [[11 верасня]] — [[Людовік Венгерскі]] — кароль венгерскі і польскі * [[Бірута]] — другая жонка [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскага]] князя [[Кейстут]]а. {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1382| ]] hcw39gckvq2zphi1ldld0nuic70xzpy 0 8750 5171414 4797898 2026-07-26T18:55:47Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171414 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[5 студзеня]]: Герцаг [[Людавіка Сфорца]] ізноў захапіў [[Мілан]], але неўзабаве быў выгнаны [[Францыя|французамі]]. * [[17 лютага]]: [[Бітва пры Гемінгштэце]], дацкае войска не здолела захапіць сялянскую рэспубліку [[Дзітмаршэн]]. * [[22 красавіка]]: Партугальскі мараплавец [[Педру Алварыш Кабрал]] афіцыйна адкрыў [[Бразілія|Бразілію]] і заявіў аб правах [[Партугалія|Партугаліі]] на гэту краіну. * [[25 мая]]: Знік без вестак партугальскі мараплавец [[Барталамеў Дыяш]]. * [[2 ліпеня]]: Імператар [[Максіміліян I Габсбург]] для лепшага кіравання імперыяй падзяліў яе на акругі. * [[14 ліпеня]]: Адбылася [[Бітва на Ведрашы (1500)|бітва на рацэ Ведраш]] паміж войскамі [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікага княства Маскоўскага]]. * [[9 жніўня]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Таропец]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны]]. * [[10 жніўня]]: Партугалец [[Дыёгу Дыяш]] дасягнуў вострава [[Мадагаскар]]. * жнівень: [[Бітва пры Лепанта, 1500|Бітва пры Лепанта]], асманскі флот [[Кемаля Рэіса]] перамог венецыянцаў, што прычынілася да захопу асманамі [[Мадона]] і [[Карона]] — «двух вачэй Рэспублікі». * [[8 кастрычніка]]: [[Браслаў]] атрымаў прывілей на [[магдэбургскае права]]. * [[11 лістапада]]: [[Гранадскі дагавор]], [[Людовік ХII, кароль франзузскі|Людовік ХII]] і [[Фердынанд II, кароль арагонскі|Фердынанд II]] дамовіліся пра падзел паміж сабой [[Неапалітанскае каралеўства|Неапалітанскага каралеўства]]. * [[16 лістапада]]: Пачатак валадарства [[Го-Кашыуабара]], імператара японскага. == Нарадзіліся == * [[24 лютага]]: [[Карл V Габсбург|Карл V]], імператар свяшчэннарымскі * [[3 лістапада]]: [[Бенвенута Чэліні]], італьянскі скульптар і ювелір == Памерлі == * [[15 верасня]]: [[Джон Мортан]], архібіскуп кентэрберыйскі * [[21 кастрычніка]]: [[Го-Цухімікада]], імператар японскі {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1500| ]] m56md0r8sudnmtr2ku7bu7ri0qqieop 0 8822 5171434 4797798 2026-07-26T19:32:58Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171434 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[18 жніўня]]: У [[Парыж]]ы адбылося вянчанне [[Маргарыта дэ Валуа|Маргарыты Валуа]] і [[Генрых Наварскі|Генрыха Наварскага]]. * [[24 жніўня]]: [[Варфаламееўская ноч]], масавая разня [[гугеноты|гугенотаў]] у [[Францыя|Францыі]], учыненая [[каталік]]амі. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[1 мая]]: [[Пій V]] (Антоніа Мікеле Гісліеры), [[Папа Рымскі]] ([[1566]]-1572) (нар. [[17 студзеня|17.1]].[[1504]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1572| ]] 441cszbecferigr75d2rl5oop47aton 0 8830 5171492 4713138 2026-07-26T20:54:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171492 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1580''' — высакосны год, пачаўся ў пятніцу. 1580 год нашай эры, 580 год 2 тысячагоддзя, 80 год XVI стагоддзя, 10 год 8-га дзесяцігоддзя XVI стагоддзя, 1 год 1580-х гадоў. == Падзеі == * [[12 ліпеня]]: Пабачыла свет першае выданне [[Астрожская Біблія|Астрожскай Бібліі]], якое ўключала [[Новы Запавет]] і [[Псалтыр]]. * [[5 верасня]]: Кароль [[Стэфан Баторый]] пасля аблогі прыняў капітуляцыю [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]]. * [[26 верасня]]: Англійскі капітан [[Фрэнсіс Дрэйк]] пасля кругасветнага падарожжа на караблі «Залатая лань» прыбыў у [[Плімут]]. == Нарадзіліся == * [[5 ліпеня]]: [[Карла Кантарыні]], 100-ы венецыянскі дож == Памерлі == * [[31 студзеня]]: [[Энрыкі (кароль Партугаліі)]] * [[8 кастрычніка]]: [[Іеранім Вольф]], нямецкі гуманіст {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1580| ]] 3aj057ynz30i7kngm1j98vhae0u88da 0 8998 5171457 4837940 2026-07-26T20:00:26Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171457 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[5 сакавіка]]: [[Бостанская бойня]], сутычка паміж брытанскімі ваеннымі і жыхарамі горада. * [[29 красавіка]]: [[Джэймс Кук]] упершыню высадзіўся ў [[Кантынент Аўстралія|Аўстраліі]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Джэймс Кук]] на караблі «Індэвар» пачаў даследаваць [[Вялікі бар'ерны рыф]]. * [[28 чэрвеня]]: Рускае войска генерала [[Пётр Румянцаў|П. Румянцава]] разбіла турэцка-татарскае войска ў бітве ля Рабой Магілы ([[Малдавія]]). * [[21 жніўня]]: [[Джэймс Кук]] абвясціў усходняе ўзбярэжжа Аўстраліі брытанскай уласнасцю пад назвай [[Новы Паўднёвы Уэльс]]. == Нарадзіліся == * [[7 красавіка]]: [[Уільям Уордсварт]], англійскі [[паэт]] (пам. [[23.3]].[[1850]]). * [[9 красавіка]]: [[Томас Іаган Зеебек]], нямецкі [[фізік]] (пам. [[10.8]].[[1831]]). * [[4 мая]]: [[Франсуа Жэрар]], французскі мастак * [[9 ліпеня]]: [[Джузэпэ Радзі]], італьянскі батанік і ўрач * [[3 жніўня]]: [[Фрыдрых Вільгельм III]], кароль [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] (пам. [[7.6]].[[1840]]). * [[27 жніўня]]: [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель]], нямецкі [[філосаф]] (пам. 14.11.1831). * [[24 верасня]]: [[Ёханес Елгерхейс]], нідэрландскі мастак і акцёр == Памерлі == * [[30 мая]]: [[Франсуа Бушэ]], французскі [[мастак]] (нар. [[29.9]].[[1703]]). {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1770| ]] 8qujomkc50wlkyq1bfk82ly6l1o3zls 0 9012 5171388 4566935 2026-07-26T18:24:20Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171388 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[1 мая]]: Прэм’ера оперы «[[Жаніцьба Фігаро (опера)|Жаніцьба Фігаро]]» [[В. А. Моцарт]]а адбылася ў Бургтэатры ў [[Вена|Вене]]. * [[8 жніўня]]: Жыхары [[Шамані]] Мішэль-Габрыэль Пакард і Жак Бальма ўзышлі на [[Манблан]]. == Нарадзіліся == * [[24 лютага]]: [[Вільгельм Грым]], нямецкі казачнік, малодшы брат [[Якаб Грым|Якаба Грыма]]. * [[15 красавіка]]: [[Джон Франклін]], даследчык Арктыкі. * [[2 жніўня]]: [[Эстэбан дэ Лука]], аргенцінскі паэт. * [[31 жніўня]]: [[Мішэль Эжэн Шэўроль]], французскі хімік-арганік. * [[29 верасня]]: [[Гуадалупэ Вікторыя]], першы [[прэзідэнт Мексікі]] == Памерлі == * [[20 красавіка]]: [[Джон Гудрайк]], англійскі [[астраном]] (нар. [[17.9]].[[1764]]) * [[25 мая]]: [[Педру III]], кароль Аб’яднанага каралеўства Партугаліі, Бразіліі і Алгарві (нар. [[5.7]].[[1717]]) * [[6 кастрычніка]]: [[Антоніа Сакіні]], італьянскі кампазітар {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1786| ]] iojmw3tperoom1qrldsqtc1y6k0fe3k 0 9029 5171563 5073923 2026-07-26T22:36:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171563 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Jacques-Louis David - Le Sacre de Napoléon.jpg|thumb|[[Каранацыя Напалеона]]. Карціна Давіда (1807).]] * [[1 студзеня]]: [[Жан-Жак Дэсалін|Жан-Жакам Дэсалінам]] абвешчана незалежнасць [[Гаіці|Гаіцянскай рэспублікі]]. * [[15 лютага]]: Вярхоўным правадыром [[Першае сербскае паўстанне|сербскага паўстання]] супраць асманскага валадарства быў абраны [[Карагеоргій]]. * [[21 лютага]]: У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] [[паравоз]] упершыню праехаў з [[ваганетка]]мі, тым самым правёўшы першы ў свеце [[цягнік]]. * [[27 сакавіка]]: У [[Аўстралія|Аўстраліі]] на рацэ Хантэр заснавана новае паселішча, якое затым атрымала назву [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасл]]. * [[14 мая]]: [[Экспедыцыя Льюіса і Кларка]] рушыла ўздоўж ракі [[Місуры (рака)|Місуры]] праз землі [[мандан]]. * [[18 мая]]: [[Напалеон I]] абвешчаны французскім імператарам. * [[11 жніўня]]: Створана [[Аўстрыйская імперыя]] [[Франц II|Францам II]]. * [[1 верасня]]: Нямецкі астраном [[Карл Людвіг Хардынг]] адкрыў трэці [[астэроід]] [[(3) Юнона|Юнону]]. * [[2 снежня]]: Каранацыя [[Напалеон I|Напалеона I]] прайшла ў [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]]. * [[12 снежня]]: [[Іспанія]] аб’яўляе вайну [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[21 снежня]]: Закон гарантаваў [[Яўрэі|яўрэям]] свабоду веравызнання, але вызначаыў мяжу аселасці ў заходніх губернях [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Нарадзіліся == * [[14 сакавіка]]: [[Іаган Штраус (бацька)|Ёган Штраўс, бацька]], аўстрыйскі [[кампазітар]] (пам. [[25.9]].[[1849]]) * [[23 красавіка]]: [[Марыя Тальёні]], балерына * [[1 чэрвеня]]: [[Міхаіл Іванавіч Глінка]], рускі кампазітар (пам. [[15.2]].[[1857]]) * [[30 жніўня]]: [[Аляксандр Ходзька]], [[паэт]], фалькларыст, славіст, усходазнавец (пам. [[27.12]].[[1891]]) * [[28 кастрычніка]]: [[П'ер Франсуа Ферхюльст]], бельгійскі матэматык (пам. [[15.2]].[[1849]]) * [[23 лістапада]]: [[Франклін Пірс]], 14-ы [[Прэзідэнт ЗША]] (пам. [[8.10]].[[1869]]) == Памерлі == * [[6 лютага]]: [[Джозеф Прыстлі]], святар, [[хімік]] (нар. [[13.3]].[[1733]]) * [[12 лютага]]: [[Імануіл Кант]], нямецкі [[філосаф]] (нар. [[22.4]].[[1724]]) * [[12 ліпеня]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] (нар. [[11 студзеня]] [[1755]] або [[1757]]) * [[29 кастрычніка]]: [[Джордж Морленд]], англійскі мастак * [[1 лістапада]]: [[Іаган Фрыдрых Гмелін]], нямецкі ўрач, [[батанік]] і хімік (нар. [[8.8]].[[1748]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1804| ]] pwp1730bywk3a9gsjrxosbltj5vwzub 0 9039 5171408 5160391 2026-07-26T18:47:49Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171408 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[8 студзеня]]: Каля [[Новы Арлеан|Новага Арлеана]] адбылася апошняя бітва [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|англа-амерыканскай вайны]]. * [[3 лютага]]: У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] заснавана першая ў свеце фабрыка па вытворчасці цвёрдага сыру. * [[26 лютага]]: Сасланы на [[востраў Эльба]] французскі імператар [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] уцёк са ссылкі. * [[20 сакавіка]]: [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] са сваім войскам уваходзіць у [[Парыж]]. Пачатак «[[Сто дзён|ста дзён]]». * [[28 мая]]: [[Венскі кангрэс]] прыняў Заключны акт. * [[5 красавіка]]: Пачалося вывяржэнне вулкана [[Тамбора]] на востраве [[Сумбава]]. Загінулі 92000 чалавек. Адно з найбуйнейшых вывяржэнняў вулканаў ў гісторыі чалавецтва. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пры Ватэрлоа]], французская армія пад камандаваннем [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] была разбіта. * [[9 ліпеня]]: [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] стаў першым кіраўніком урада [[Францыя|Францыі]]. * [[9 жніўня]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]]. * [[15 кастрычніка]]: Пачынаецца ссылка [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] на [[востраў Святой Алены]]. == Нарадзіліся == * [[18 лютага]]: [[Хендрык Лейс]], бельгійскі мастак * [[20 мая]]: [[Бартэлемі Мен]], швейцарскі мастак-пейзажыст * [[5 жніўня]]: [[Эдвард Джон Эйр]], англійскі даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] * [[18 жніўня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Мідэндорф|Аляксандр Мідэндорф]], заснавальнік мерзлотазнаўства, расійскі падарожнік, географ, батанік і натураліст * [[24 верасня]]: [[Альбіна Габрыеля Пузына]], пісьменніца і мемуарыстка * [[29 верасня]]: [[Андрэас Ахенбах]], нямецкі мастак * [[28 кастрычніка]]: [[Людавіт Штур]], славацкі пісьменнік, філолаг, грамадскі дзеяч, палітык, філосаф, гісторык, педагог, публіцыст * [[8 снежня]]: [[Адольф фон Менцэль]], нямецкі мастак * [[18 снежня]]: [[Эгран Лундгрэн]], шведскі мастак і пісьменнік * [[21 снежня]]: [[Тама Куцюр]], французскі мастак == Памерлі == * [[22 лютага]]: [[Смітсан Тэнант]], англійскі хімік * [[1 чэрвеня]]: [[Луі Аляксандр Берцье]], маршал Францыі * [[13 кастрычніка]]: [[Іаахім Мюрат]], напалеонаўскі маршал {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1815| ]] k33jenth6w40y0fgzuh76ls86s1rc09 0 9055 5171406 4720094 2026-07-26T18:47:03Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171406 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[1 мая]]: Закрыццё [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] рэскрыптам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]]. * [[7 мая]]: Паводле [[Лонданская канферэнцыя, 1832|Лондандскага пратакола]] баварскі прынц [[Отан (кароль Грэцыі)|Ота фон Вітэльсбах]] прызначаны каралём [[Грэцыя|Грэцыі]]. * [[29 мая]]: У [[Канада|Канадзе]] афіцыйна адкрыты канал Рыдо, які злучае [[Атава (рака)|раку Атава]] з [[Антарыа (возера)|возерам Антарыа]]. * [[9 жніўня]]: У [[Камп’енскі палац|Камп’енскім палацы]] прайшло вяселле [[Луіза Марыя Арлеанская|Луізы Марыі Арлеанскай]] і бельгійскага караля [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольда I]]. * [[12 верасня]]: На Палацавай плошчы [[Санкт-Пецярбург]]а ўсталявана [[Аляксандраўская калона]] ў гонар перамогі над [[Напалеон]]ам. == Нарадзіліся == * [[27 студзеня]]: [[Льюіс Кэрал]], брытанскі пісьменнік і матэматык (пам. [[14.1]].[[1989]]) * [[12 сакавіка]]: [[Шарль Фрыдэль]], французскі хімік-арганік * [[18 лістапада]]: [[Нільс Адольф Эрык Нордэншэльд]], шведскі географ і геолаг, даследчык Арктыкі (пам. [[12.8]].[[1901]]) * [[15 снежня]]: [[Аляксандр Эйфель]], французскі інжынер (пам. [[28.12]].[[1923]]) == Памерлі == * [[4 сакавіка]]: [[Жан-Франсуа Шампальён]], французскі арыенталіст, заснавальнік [[егіпталогія|егіпталогіі]] * [[16 мая]]: [[Казімір П'ер Пер'е]], французскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[31 мая]]: [[Эварыст Галуа]], французскі матэматык * [[24 жніўня]]: [[Садзі Карно]], французскі фізік і матэматык {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1832| ]] 0du7ydgmnzk4dmqrvc22b9j02ot0enr 0 9074 5171475 4645217 2026-07-26T20:28:33Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171475 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[6 студзеня]]: Заснаваны [[Фларыдскі ўніверсітэт]]. * [[16 кастрычніка]]: Пачалася [[Крымская вайна]] (1853—1856) * [[24 жніўня]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[24 снежня]]: Непадалёк ад берага штата [[Каліфорнія]] пацярпеў крушэнне амерыканскі параход «Сан-Францыска»; у катастрофе загінулі 240 чалавек. == Нарадзіліся == * [[14 сакавіка]]: [[Фердынанд Ходлер]], швейцарскі [[мастак]] (пам. [[19.5]].[[1918]]) * [[2 верасня]]: [[Вільгельм Фрыдрых Оствальд]], латышскі [[хімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[1909]] года (пам. [[4.4]].[[1932]]) * [[16 верасня]]: [[Альбрэхт Косель]], нямецкі біяхімік, фізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (пам. [[5.7]].[[1927]]) * [[21 верасня]]: [[Хейке Камерлінг-Онес]], галандскі фізік (пам. [[21.2]].[[1926]]) == Памерлі == [[File:Auguste Laurent2.JPG|100px|thumb|[[Агюст Ларан]]]] * [[17 сакавіка]]: [[Крысціян Доплер]], аўстрыйскі [[фізік]] (нар. [[29.11]].[[1803]]) * [[15 красавіка]]: [[Агюст Ларан]], французскі хімік-арганік (нар. [[14.11]].[[1807]]) * [[18 красавіка]]: [[Уільям Руфус Кінг]], амерыканскі палітык (нар.[[7.4]].[[1786]]) * [[2 кастрычніка]]: [[Дамінік Франсуа Араго]], французскі фізік і [[астраном]] (нар. [[26.2]].1786) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1853| ]] 4ubnti5hod70u3mokdnj17csoy1td25 0 9093 5171557 4725130 2026-07-26T22:23:01Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171557 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Priam's treasure (r).jpg|thumb|150px|Скарб Прыяма]] * {{OldStyleDate|26|студзеня||14}}: Распачаўся рух цягнікоў на участку [[Мінск]] — [[Наўёйі-Вільня (станцыя)|Новая Вілейка]]. * [[12 лютага]]: Заснаваны горад [[Порт-Морсбі]]. * [[31 мая]]: Падчас раскопак [[Троя|Троі]] [[Генрых Шліман]] выявіў [[скарб Прыяма]]. * [[30 жніўня]]: Аўстрыйская марская палярная экспедыцыя [[Карл Вейпрэхт|Карла Вейпрэхта]] і [[Юліус Паер|Юліуса Паера]] адкрыла архіпелаг, які атрымаў назву [[Зямля Франца-Іосіфа]]. == Нарадзіліся == * [[28 чэрвеня]]: [[Алексіс Карэль]], французскі [[хірург]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (пам. 5.11.1944) * [[20 жніўня]]: [[Эліэль Саарынен]], фінскі [[архітэктар]] (пам. 30.6.1950) * [[26 жніўня]]: [[Лі дэ Форэст]], амерыканскі вынаходнік (пам. 30.6.1961) * [[8 кастрычніка]]: [[Аляксей Віктаравіч Шчусеў]], рускі архітэктар (пам. 24.5.1949) * [[16 лістапада]]: [[Уільям Крыстафер Хэндзі]], амерыканскі [[кампазітар]] (пам. 28.3.1958) == Памерлі == * [[18 лютага]]: [[Васіл Леўскі]], нацыянальны герой Балгарыі * [[16 чэрвеня]]: [[Эжэн Флаша]], французскі [[інжынер]], піянер чыгуначнай справы ў [[Францыя|Францыі]] (нар. 1802) * [[1 кастрычніка]]: [[Эдвін Лэндсір]], англійскі мастак {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1873| ]] hk8hz6x8rot7icrwyivencgfmjx4nlr 0 9097 5171419 5025159 2026-07-26T19:05:54Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171419 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[24 мая]]: [[Расійская імперыя|Расія]] абвясціла вайну [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. * [[28 чэрвеня]]: Урачыстая сустрэча расійскага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] ў першым вызваленым ад туркаў балгарскім горадзе [[Сістава]]. * [[9 ліпеня]]: Пачатак першага [[Уімблданскі турнір|Уімблданскага турніру]] па [[тэніс]]е. * [[19 ліпеня]]: Расійскія войскі і балгарскія атрады ўзялі [[Шыпка|Шыпку]], адкрыўшы сабе шлях на [[Балканскі паўвостраў]]. * [[12 жніўня]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Марс]]а — [[Дэймас]]. * [[18 жніўня]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Марс]]а [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * У Японіі была пабудавана чыгунка [[Осака]]-[[Кобэ]]-[[Токіа]]. == Нарадзіліся == * [[19 лютага]]: [[Габрыэле Мюнтэр]], нямецкая мастачка * [[10 красавіка]]: [[Альфрэд Кубін]], аўстрыйскі графік * [[11 красавіка]]: [[Іван Генадзевіч Шыраеў]], эсперантамоўны пісьменнік, галоўны рэдактар [[Энцыклапедыя эсперанта|Энцыклапедыі эсперанта]] * [[9 мая]]: Архіепіскап [[Лука (Война-Ясянецкі)|Лука]] (свецкае імя Валянцін Феліксавіч Война-Ясянецкі), рускі хірург, духоўны пісьменнік, епіскап [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], праваслаўны святы, лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] па медыцыне * [[27 мая]]: [[Айседора Дункан]], амерыканская танцоўшчыца * [[7 чэрвеня]]: [[Чарлз Гловер Баркла]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[26 чэрвеня]]: [[Ян Фабрыцыус]], савецкі ваенны дзеяч (пам. [[24 жніўня|24.08]].[[1929]]) * [[2 верасня]]: [[Фрэдэрык Содзі]], англійскі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[8 лістапада]]: [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]], Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі * ''(дата невядома)'' [[Мікалай (Шамяціла)]], беларускі праваслаўны дзеяч, [[епіскап]] [[Слуцкая епархія|Слуцкі]] (1923—1933). == Памерлі == * [[31 снежня]]: [[Гюстаў Курбэ]], французскі жывапісец {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1877| ]] aeic3phe617gstin3fsspg6asbnr7ya 5171420 5171419 2026-07-26T19:06:39Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171420 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[24 мая]]: [[Расійская імперыя|Расія]] абвясціла вайну [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. * [[28 чэрвеня]]: Урачыстая сустрэча расійскага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] ў першым вызваленым ад туркаў балгарскім горадзе [[Сістава]]. * [[9 ліпеня]]: Пачатак першага [[Уімблданскі турнір|Уімблданскага турніру]] па [[тэніс]]е. * [[19 ліпеня]]: Расійскія войскі і балгарскія атрады ўзялі [[Шыпка|Шыпку]], адкрыўшы сабе шлях на [[Балканскі паўвостраў]]. * [[12 жніўня]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Марс]]а — [[Дэймас]]. * [[18 жніўня]]: Асаф Хол адкрыў другі спадарожнік [[Марс]]а — [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * У Японіі была пабудавана чыгунка [[Осака]]-[[Кобэ]]-[[Токіа]]. == Нарадзіліся == * [[19 лютага]]: [[Габрыэле Мюнтэр]], нямецкая мастачка * [[10 красавіка]]: [[Альфрэд Кубін]], аўстрыйскі графік * [[11 красавіка]]: [[Іван Генадзевіч Шыраеў]], эсперантамоўны пісьменнік, галоўны рэдактар [[Энцыклапедыя эсперанта|Энцыклапедыі эсперанта]] * [[9 мая]]: Архіепіскап [[Лука (Война-Ясянецкі)|Лука]] (свецкае імя Валянцін Феліксавіч Война-Ясянецкі), рускі хірург, духоўны пісьменнік, епіскап [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], праваслаўны святы, лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] па медыцыне * [[27 мая]]: [[Айседора Дункан]], амерыканская танцоўшчыца * [[7 чэрвеня]]: [[Чарлз Гловер Баркла]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[26 чэрвеня]]: [[Ян Фабрыцыус]], савецкі ваенны дзеяч (пам. [[24 жніўня|24.08]].[[1929]]) * [[2 верасня]]: [[Фрэдэрык Содзі]], англійскі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[8 лістапада]]: [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]], Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі * ''(дата невядома)'' [[Мікалай (Шамяціла)]], беларускі праваслаўны дзеяч, [[епіскап]] [[Слуцкая епархія|Слуцкі]] (1923—1933). == Памерлі == * [[31 снежня]]: [[Гюстаў Курбэ]], французскі жывапісец {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1877| ]] ehuuluik89w1gx37jucfzxd4qjph0ie 0 9110 5171431 4812330 2026-07-26T19:24:30Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171431 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[1 лютага]]: Амерыканскі вынаходнік [[Томас Эдысан]] скончыў стварэнне першай у свеце кінастудыі. * [[9 лютага]]: На сцэне кабарэ [[Мулен Руж]] у [[Парыж]]ы паказаны першы [[стрыптыз]]. * [[23 лютага]]: [[Рудольф Дызель]] у [[Берлін]]е атрымлівае патэнт на «Метад і апарат для пераўтварэння высокай тэмпературы ў работу». * [[31 ліпеня]]: У [[Дублін]]е створана [[Гэльская ліга]]. * [[14 жніўня]]: У [[Парыж]]ы выдадзена першае ў свеце пасведчанне кіроўцы аўтамабіля. * [[15 жніўня]]: Адкрыццё [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]] у [[Масква|Маскве]]. == Нарадзіліся == * [[12 студзеня]]: [[Альфрэд Розенберг]], дзеяч гітлераўскага Рэйху * [[13 студзеня]]: [[Хаім Суцін]], французскі мастак-экспрэсіяніст беларускага паходжання (пам. [[9 жніўня|9.8]].[[1943]]) * [[12 лютага]]: [[Амар Брэдлі]], амерыканскі ваенаначальнік * [[18 лютага]]: [[Максім Гарэцкі]], беларускі пісьменнік і навукоўца * [[15 сакавіка]]: [[Андрэй Мрый]], беларускі пісьменнік * [[6 красавіка]]: [[Язэп Гаўрылік]], дзеяч заходнебеларускага нацыянальнага руху, настаўнік * [[12 красавіка]]: [[Вітаўт Путна]], савецкі военачальнік (пам. [[12 чэрвеня|12.06]].[[1937]]) * [[17 жніўня]]: [[Мэй Уэст]], амерыканская актрыса * [[14 кастрычніка]]: [[Ліліян Гіш]], амерыканская актрыса * [[3 лістапада]]: [[Эдуард Адальберт Дойзі]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1943) == Памерлі == * [[4 красавіка]]: [[Альфонс Дэкандоль]], швейцарскі батанік (нар. [[27.10]].[[1806]]) * [[6 ліпеня]]: [[Гі дэ Мапасан]], французскі [[пісьменнік]] (нар. [[5.8]].[[1850]]) * [[16 жніўня]]: [[Жан Мартэн Шарко]], французскі псіхіятр (нар. [[29.11]].[[1825]]) * [[8 верасня]]: [[Мішэль Ленц]], люксембургскі [[паэт]] (нар. [[21.5]].[[1820]]) * [[18 кастрычніка]]: [[Шарль Франсуа Гуно]], французскі [[кампазітар]] (нар. [[17.6]].[[1818]]) * [[1 лістапада]]: [[Ян Матэйка]], польскі [[мастак]] (нар. [[24.6]].[[1838]]) * [[4 снежня]]: [[Джон Тындаль]], брытанскі [[фізік]] і [[хімік]] (нар. [[2.8]].[[1820]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1893| ]] kia0gsez33bqmdd7uirspudmma1p4o9 0 9123 5171560 5043030 2026-07-26T22:28:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171560 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Biełaruski_lementar_abo_Pierszaja_nawuka_czytańnia_(1906)_(wokładka).jpg|150px|thumb|«[[Беларускі лемантар, або першая навука чытання]]».]] [[Файл:Наша Ніва-1906-1.pdf|150px|thumb|«Наша Ніва», № 1]]. * [[1 студзеня]]: Пачалося [[Горвальскае выступленне сялян (1905)|Горвальскае выступленне сялян]]. * [[27 студзеня]]: Эсэр [[Іван Пуліхаў]] разам з [[Аляксандра Ізмайловіч|Аляксандрай Ізмайловіч]] здзейсніў замах на мінскага губернатара [[Павел Курлоў|Паўла Курлова]]. * [[18 красавіка]]: Здарылася {{нп5|Землетрясенне ў Сан-Францыска (1906)|землетрасенне|d|Q211386}} ў [[Сан-Францыска]]. * [[20 красавіка]]: Адна з першых [[Пятроўшчынскі паказ|сцэнічных пастановак]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] адбылася ў маёнтку [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]] каля [[Мінск]]а. * [[2 мая]]: У [[Афіны|Афінах]] завяршыліся [[Пазачарговыя летнія Алімпійскія гульні 1906|Алімпійскія гульні]], якія не былі прызнаны [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] афіцыйнымі і не атрымалі парадкавага нумара. * [[18 мая]]: У [[Пецярбург]]у заснава суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», якая выдала першы [[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|беларускі буквар]]. * [[10 ліпеня]]: Нелегальны з’езд беларускіх настаўнікаў, які адбываўся ў вёсцы [[Мікалаеўшчына]], разагнала паліцыя. У ліку іншых удзельнікаў быў пазбаўлены права працаваць настаўнікам К. Міцкевіч ([[Якуб Колас]]). * [[30 жніўня]]: Завершана плаванне нарвежскага даследчыка [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]] цераз Паўночна-Заходні праход. * [[21 ліпеня]]: [[Пётр Сталыпін]] заступіў на пасаду прэм’ер-міністра Расіі. * [[10 лістапада]]: У [[Вільня|Вільні]] пачалося выданне «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]». * [[14 снежня]]: У [[Мінск]]у заснавана кніжнае таварыства «[[Мінчук]]» * [[24 снежня]]: У амерыканскім мястэчку Брант Рок (штат [[Масачусетс]]) канадзец Рэджынальд Фесендэн першым у свеце перадаў па радыё музычную праграму. == Нарадзіліся == * [[7 студзеня]]: [[Антанас Венцлава]], літоўскі [[паэт]], празаік, [[крытык]], [[перакладчык]], дзяржаўны дзеяч (пам. 28.6.1971) * [[11 студзеня]]: [[Альберт Гофман]], швейцарскі [[хімік]] (пам. 29.4.2008) * [[15 студзеня]]: [[Арыстоцель Анасіс]], грэчаскі суднаўладальнік, мільярдэр * [[22 студзеня]]: [[Андрэй Александровіч]], беларускі [[пісьменнік]], перакладчык (пам. 6.1.1963) * [[4 лютага]]: [[Дзітрых Банхёфер]], нямецкі лютэранскі пастар, тэолаг, удзельнік антынацысцкай змовы * [[18 лютага]]: [[Ганс Аспергер]], аўстрыйскі педыятр і псіхіятр, імем якога названы сіндром Аспергера * [[4 верасня]]: [[Макс Дэльбрук]], нямецкі [[біёлаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1969 года (пам. 9.3.1981) * [[2 лістапада]]: [[Лукіна Вісконці]], італьянскі кінарэжысёр (пам. 17.4.1976) * [[27 снежня]]: [[Аляксандра Саковіч]], беларуская пісьменніца (пам. 8.1.1997) * [[30 снежня]]: [[Кэрал Рыд]], брытанскі кінарэжысёр == Памерлі == * [[26 лютага]]: [[Іван Пуліхаў]], беларускі рэвалюцыянер (нар. 5.9.1879) * [[5 верасня]]: [[Людвіг Больцман]], аўстрыйскі фізік-тэарэтык (нар. 20.2.1844) * [[22 кастрычніка]]: [[Поль Сезан]], французскі мастак (нар. 19.1.1839) * [[23 кастрычніка]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Весялоўскі]], рускі гісторык літаратуры (нар. 16.2.1838) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1906| ]] k4bkhrt9yrvo5sesejnlw5ehcb6gjrs 0 9124 5171396 5097341 2026-07-26T18:33:42Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171396 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Presidium_of_the_Second_Duma.jpg|thumb|Прэзідыум Дзяржаўнай Дума Расійскай імперыі 2-га склікання.]] * [[11 студзеня]]: ** Пастановаю Віленскай судовай палаты забаронена газета «[[Наша доля]]». ** Расійскімі ўладамі афіцыйна зарэгістравана [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску]]. * [[5 сакавіка]]: Пачатак працы 2-ой Думы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[25 мая]]: У [[Вільня|Вільні]] адбыўся з’езд настаўнікаў, на якім быў створаны [[Беларускі настаўніцкі саюз]]. * [[3 чэрвеня]]: Расійскі імператар распусціў I Дзяржаўную думу і зацвердзіў новы парадак выбараў. * [[10 чэрвеня]]: Французскія інжынеры [[браты Люм’ер]] вынайшлі спосаб рабіць каляровыя фатаздымкі. * [[26 верасня]]: [[Новая Зеландыя]] атрымала статус [[дамініён]]а — самакіравальнай краіны ў складзе [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] * [[16 лістапада]]: [[Аклахома]] афіцыйна ўвайшла ў склад [[ЗША]], стаўшы 46-м штатам. * [[17 снежня]]: Агульнанацыянальны сход выбраў першага [[кароль|караля]] [[Бутан]]а, ім стаў падтрыманы брытанцамі [[Уг’ен Вангчук]]. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]]: [[Леанід Брэжнеў]], палітык, Генеральны сакратар [[ЦК КПСС]] * [[7 студзеня]]: [[Канстанцін Ігнатавіч Лукашоў]], беларускі навуковец * [[20 студзеня]]: [[Іван Лушчыцкі]], беларускі філосаф * [[18 красавіка]]: [[Ларс Альфорс]], фінскі і амерыканскі матэматык * [[12 мая]]: [[Кэтрын Хепбёрн]], кінаактрыса * [[22 мая]]: [[Лоўрэнс Аліўе]], брытанскі акцёр * [[23 чэрвеня]]: [[Джэймс Мід]], англійскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1977) * [[18 верасня]]: [[Эдвін Макмілан]], амерыканскі фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] ([[1951]]) (пам.[[7.9]].[[1991]]) * [[2 кастрычніка]]: [[Александэр Тод]], англійскі хімік-арганік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1957) (пам.[[10.1]].[[1997]]) * [[22 лістапада]]: [[Дора Маар]], французская мастачка == Памерлі == * [[20 лютага]]: [[Анры Муасан]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1907| ]] 9j8yhussier8h8tgezib0fs5f7uip52 0 9128 5171453 5150265 2026-07-26T19:58:19Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171453 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Aan de Zuidpool - p1913-160.jpg|thumb|Экспедыцыя Р. Амундсена на Паўднёвым полюсе.]] * [[19 студзеня]]: Заснавана [[Мінская гарадская бібліятэка]]. * [[8 сакавіка]]: Першае святкаванне [[Міжнародны жаночы дзень|Міжнароднага жаночага дня]]. * [[21 жніўня]]: З [[Луўр]]а ў [[Парыж]]ы выкрадзена «[[Мона Ліза]]» [[Леанарда да Вінчы]]. * [[12 снежня]]: Абвешчана аб пераносе сталіцы [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] з [[Калькута|Калькуты]] ў [[Дэлі]]. * [[15 снежня]]: Заснаваны [[Нью-Дэлі]]. * [[14 снежня]]: Экспедыцыя [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]] дасягнула [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюса]]. * [[29 снежня]]: [[Сунь Ятсен]] абраны часовым прэзідэнтам [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]]. == Нарадзіліся == * [[30 студзеня]]: [[Павел Паўлавіч Пурын]], [[Герой Савецкага Саюза]] * [[31 студзеня]]; [[Ванга]], знакамітая балгарская прадракальніца (пам. [[11.11]].[[1996]]) * [[11 чэрвеня]]: [[Пётр Савачкін]], беларускі гісторык (пам. [[11.11]].[[1975]]) * [[17 чэрвеня]]: [[Віктар Платонавіч Някрасаў]], расійскі пісьменнік * [[18 чэрвеня]]: [[Аляксандр Шыдлоўскі]], беларускі культурны дзеяч, кампазітар * [[16 ліпеня]]: [[Джынджэр Роджэрс]], амерыканская актрыса * [[24 ліпеня]]: [[Анатоль Астрэйка]], беларускі паэт, аўтар тэкстаў многіх беларускіх песень (пам. [[23.8]].[[1978]]) * [[6 жніўня]]: [[Люсіль Бол]], амерыканская актрыса * [[26 кастрычніка]]: [[Махалія Джэксан]], афраамерыканская спявачка * [[23 снежня]]: [[Нільс Ернэ]], дацкі імунолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1984) (пам.[[7.10]].[[1994]]) == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Якаб Хендрык вант Гоф]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1 жніўня]]: [[Конрад Дудэн]], нямецкі філолаг * [[12 жніўня]]: [[Ёзеф Ізраэлс]], нідэрландскі мастак {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1911| ]] din1eaolef6ptp6hgxaktv84s8zlojq 0 9144 5171516 5074807 2026-07-26T21:36:58Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171516 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Źviazda - pastanova (1928).jpg|thumb|Пастанова ЦВК і СНК БССР ад 13&nbsp;кастрыніка.]] [[Файл:Steamboat Willie (1928) by Walt Disney.webm|thumb|thumbtime=0:26|[[Мікі Маус]] у мультфільме «Параходзік Вілі».]] * [[24 лютага]]: Заснавана [[Нацыянальная бібліятэка Польшчы]]. * [[22 мая]]: У [[Вільня|Вільні]] закончыўся судовы працэс над 56 членамі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларуская сялянска-работніцкай грамады]]. * [[28 мая]]: ** Аб’яднанне аўтамабільных канцэрнаў «[[Chrysler]]» і «[[Dodge]]». ** У [[Беласток]]у ў акруговым судзе закончыўся працэс над 133-ма ўдзельнікамі беларускага руху. * [[14 жніўня]]: У [[Менск]]у адбылася прэм’ера фільма «[[Кастусь Каліноўскі (фільм)|Кастусь Каліноўскі]]». * [[27 жніўня]]: Еўрапейскімі краінамі падпісаны [[Пакт Брыяна — Келага]] аб адмове ад вайны ў якасці сродку нацыянальнай палітыкі. * [[6 верасня]]: [[СССР]] далучыўся да пакта Брыяна—Келога пра вырашэнне міжнародных спрэчак мірным шляхам. * [[13 кастрычніка]]: Пастановай Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта і [[СНК БССР|Савета Народных Камісараў БССР]] [[Інбелкульт]] рэарганізаваны ў Акадэмію навук. * [[3 лістапада]]: [[Турцыя]] перайшла з арабскага на [[лацінскі алфавіт]]. * [[18 лістапада]]: [[Мікі Маус]] з’явіўся на кінаэкране ў мультфільме «[[Параходзік Вілі]]». == Нарадзіліся == * [[2 студзеня]]: [[Уладзімір Цвірка]], дзеяч беларускай эміграцыі * [[9 студзеня]]: [[Ірэна Вейсайтэ]], літоўская літаратура- і тэатразнаўца * [[21 студзеня]]: [[Іван Аношкін]], беларускі пісьменнік * [[18 сакавіка]]: [[Фідэль В. Рэмас]], прэзідэнт Філіпін * [[8 мая]]: [[Манфрэд Герлах]], апошні старшыня Дзяржсавета ГДР * [[27 ліпеня]]: [[Джозеф Кітынгер]], афіцэр [[ВПС ЗША]], здзейсніў самы высокі скачок з парашутам * [[14 жніўня]]: [[Ліна Вертмюлер]], італьянскі рэжысёр і сцэнарыст * [[30 кастрычніка]]: [[Даніэл Натанс]], амерыканскі вірусолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1978 (пам. 16.11.1999) * [[21 лістапада]]: [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава]], беларускі мовазнавец == Памерлі == * [[13 сакавіка]]: [[Франц Аляксеевіч Рубо]], расійскі мастак-панараміст (нар. 17.6.1856) * [[2 красавіка]]: [[Тэадор Уільям Рычардс]], амерыканскі [[хімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (нар. 31.1.1868) * [[19 мая]]: [[Макс Шэлер]], нямецкі філосаф і сацыёлаг (нар. 22.8.1874) * [[18 чэрвеня]]: [[Руаль Амундсен]], нарвежскі палярны падарожнік (нар. 16.7.1872) * [[30 жніўня]]: [[Вільгельм Він]], нямецкі фізік, (нар. 13.1.1864) * [[Ян Цзэнсінь]], палітычны дзеяч [[Кітай|Кітая]], губернатар [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзян]]а (нар. 1859) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1928| ]] irl35c9y738l6djuyebo4xv1v43jyie 0 9161 5171565 5166090 2026-07-26T22:41:16Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171565 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Yalta Conference 1945 Churchill, Stalin, Roosevelt.jpg|thumb|[[У. Чэрчыль]], [[Ф. Д. Рузвельт]] і [[І. Сталін]] у час [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскай канферэнцыі]].]] [[Файл:German_instrument_of_surrender2.jpg|thumb|Акт аб капітуляцыі Германіі.]] [[Файл:Surrender of Japan - USS Missouri (restored).jpg|thumb|Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 2&nbsp;верасня.]] * [[27 студзеня]]: Савецкая Армія вызваляе вязняў [[Асвенцім]]а. * [[30 студзеня]]: Экіпаж савецкай падводнай лодкі С-13 пад камандаваннем [[Аляксандр Марынеска|Аляксандра Марынескі]] патапіў нямецкі суперлайнер «[[Вільгельм Густлаф (судна)|Wilhelm Gustloff]]», у сувязі з чым у [[Германія|Германіі]] была абвешчана жалоба, а [[Адольф Гітлер]] аб’явіў Марынеску асабістым ворагам. * [[2 лютага]]: [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]] абраны Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі. * [[3 лютага]]: Пераможнае заканчэнне [[Вісла-Одэрская аперацыя|Вісла-Одэрскай аперацыі]] савецкіх войскаў. * [[4 лютага]]: Пачала працу [[Ялцінская канферэнцыя]] кіраўнікоў краін антыгітлераўскай кааліцыі. * [[10 лютага]]: Савецкія войскі пачалі Усходне-Памеранскую наступальную аперацыю * [[13 лютага]]: Савецкія войскі разграмілі будапешцкую групоўку нямецкіх войск і ўзялі [[Будапешт]]. * [[23 лютага]]: Савецкімі войскамі ўзята [[Познань]]. * [[10 сакавіка]]: Самы цяжкі паветраны налёт амерыканскімі бамбардзіроўшчыкамі B-29 на горад [[Токіа]], што прывяло да вялікіх разбурэнняў і ахвяр сярод жыхароў. * [[11 красавіка]]: Вызваленне [[ЗША|амерыканскімі]] войскамі вязняў [[Бухенвальд]]а. * [[16 красавіка]]: Савецкія войскі пачалі [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскую наступальную аперацыю]]. * [[18 красавіка]]: Амерыканскія войскі занялі горад [[Лейпцыг]]. * [[30 красавіка]]: [[Грос-адмірал]] [[Карл Дзёніц]] узначаліў [[Фленсбургскі ўрад]] яшчэ не акупаванай тэрыторыяй [[Трэці рэйх|Трэцяга Рэйха]]. * [[1 мая]]: Над [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстагам]] у [[Берлін]]е ўзняты чырвоны сцяг. * [[5 мая]]: ** [[Бой за замак Ітэр]] у Аўстрыі. ** Пачалося ўзброенае паўстанне ў [[Прага|Празе]]. * [[8 мая]]: Нацысцкая Германія капітулявала ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. * [[26 чэрвеня]]: Прадстаўнікі 50 дзяржаў-заснавальніц падпісалі [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. * чэрвень: У [[БССР]] пад назвай [[Бярозка (1924)|«Бярозка»]] адноўлена выданне [[часопіс]]а для дзяцей (у 1929—1941 выдаваўся пад назвай «[[Іскры Ільіча]]»). * [[16 ліпеня]]: [[ЗША]] паспяхова праводзяць першыя ў свеце ядзерныя выпрабаванні. * [[2 жніўня]]: Завяршылася [[Патсдамская канферэнцыя]], скліканая з мэтай вызначыць пасляваеннае ўладкаванне Еўропы. * [[6 жніўня]]: Ядзерная бомба скінута на [[Хірасіма|Хірасіму]] ([[Японія]]). * [[8 жніўня]]: [[СССР]] аб’явіў вайну [[Японія|Японіі]]. * [[9 жніўня]]: Атамная бомба скінута на горад [[Нагасакі]] ([[Японія]]). * [[15 жніўня]]: ** Капітулявала японская Экспедыцыйная армія ў Кітаі. Імператар [[Хірахіта]] зрабіў па радыё заяву аб капітуляцыі [[Японія|Японіі]] ў вайне. ** У [[Рэгенсбург]]у заснаваны [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)|Беларускі нацыянальны цэнтр]], як галоўны прадстаўнік беларусаў на эміграцыі. * [[16 жніўня]]: Падпісаны дагавор аб дзяржаўнай граніцы паміж СССР і [[Польшча]]й. * [[17 жніўня]]: Апублікавана аповесць [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]] «[[Ферма (аповесць)|Ферма]]». * [[2 верасня]]: ** На борце [[ВМС ЗША|амерыканскага]] лінкора «Місуры» ў [[Такійскі заліў|Такійскім заліве]] падпісаны [[Акт аб капітуляцыі Японіі]] ў [[2СВ|Другой сусветнай вайне]]. ** [[В'етнам]] абвясціў незалежнасць. * [[24 кастрычніка]]: Уступіў у сілу [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. * [[28 кастрычніка]]: У [[Мінск]]у закладзены [[Парк Перамогі (Мінск)|парк Перамогі]]. * [[6 лістапада]]: Заснаваны [[Мінскі матацыклетна-веласіпедны завод]]. * [[10 снежня]]: Адкрытая [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларуская гімназія]] ў [[Рэгенсбург]]у ([[Германія]]), першы дырэктар [[Аляксандр Орса]]. * [[19 снежня]]: Пачаў рэгулярныя тэлеперадачы маскоўскі тэлецэнтр. * [[20 снежня]]: Выйшаў першы нумар [[Настаўніцкая газета|«Настаўніцкай газеты»]]. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]]: [[Вольга Іпатава]], беларуская пісьменніца * [[14 красавіка]]: [[Рычы Блэкмар]], англійскі гітарыст, удзельнік гуртоў [[Deep Purple]], [[Rainbow]] * [[25 красавіка]]: [[Б'ёрн Крысціян Ульвеус]], [[Швецыя|шведскі]] [[спявак]], [[музыкант]], [[кампазітар]]. Адзін з заснавальнікаў квартэта [[ABBA]] * [[21 кастрычніка]]: [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў]], расійскі акцёр і кінарэжысёр * [[15 лістапада]]: [[Анні-Фрыд Люнгстад]], [[Швецыя|шведская]] [[спявачка]], салістка квартэта [[ABBA]] == Памерлі == * [[6 студзеня]]: [[Марыя Магдалена Радзівіл]], беларуская мецэнатка (нар. [[8 ліпеня|8.7]].[[1861]]) * [[5 лютага]]: [[Сямён Пустэльнікаў]], [[Герой Савецкага Саюза]], ураджэнец [[Беларусь|Беларусі]] (нар. [[10 лютага|10.02]].[[1921]]) * [[31 сакавіка]]: [[Ханс Фішэр]], нямецкі ўрач, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1930) * [[20 красавіка]]: [[Адольф Гітлер]], ідэолаг і цэнтральная фігура нацызму, заснавальнік таталітарнай дыктатуры Трэцяга Рэйха (нар. 1889) * [[10 жніўня]]: [[Роберт Годард]], амерыканскі вучоны-ракетатэхнік * [[31 жніўня]]: [[Стэфан Банах]], польскі матэматык * [[24 верасня]]: [[Ганс Вільгельм Гейгер]], нямецкі фізік * [[8 кастрычніка]]: [[Фелікс Зальтэн]], аўстрыйскі пісьменнік, журналіст, крытык * [[28 снежня]]: [[Тэадор Драйзер]], амерыканскі пісьменнік (нар. [[27 ліпеня|27.7]].[[1871]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1945| ]] f17uttbyxpfgct9xlo6sy21ckhdcvuq 0 9165 5171393 5165467 2026-07-26T18:30:06Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171393 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:BerlinerBlockadeLuftwege.png|thumb|150px|Берлінскі паветраны мост.]] [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|thumb|150px|[[Сцяг КНР]].]] * [[14 лютага]]: Упершыню сабраўся Кнесет, парламент [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[4 красавіка]]: [[Бельгія]], [[Вялікабрытанія]], [[Нідэрланды]], [[Данія]], [[ЗША]], [[Ісландыя]], [[Італія]], [[Канада]], [[Люксембург]], [[Нарвегія]], [[Партугалія]] і [[Францыя]] падпісалі ў [[Вашынгтон]]е ([[ЗША]]) [[Паўночнаатлантычны дагавор]] — стварылі [[НАТА]]. * [[16 красавіка]]: Па Берлінскім паветраным мосце ў [[Заходні Берлін]] за дзень было дастаўлена 12849 тон грузаў. * [[12 мая]]: [[Савецкі Саюз]] зняў блакаду Заходняга Берліна. * [[13 мая]]: Падпісаны міжурадавы дагавор паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і Германіяй, паводле якога [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] атрымала кантроль над «арганізацыяй Гелена». * [[23 мая]]: Утворана [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)]]. * [[8 чэрвеня]]: Упершыню выйшаў асобным выданнем раман «[[1984 (раман)|1984]]» [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]]. * [[19 ліпеня]]: Дзень незалежнасці [[Лаос]]а. * [[8 жніўня]]: Падпісаны Дагавор аб дружбе паміж [[Бутан]]ам і [[Індыя]]й, які замацаваў суверэнітэт Каралеўства Бутан. * [[11 жніўня]]: Загадам [[Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР]] створана [[Боркавіцкая школа механізацыі сельскай гаспадаркі]]. * [[29 жніўня]]: ** У [[СССР]] выпрабавалі першую савецкую [[атамная бомба|атамную бомбу]]. ** [[Югаславія]] звярнулася да [[ЗША]] па фінансавую дапамогу для ліквідацыі вынікаў савецкай эканамічнай блакады. * [[1 кастрычніка]]: Заснавана [[Кітайская Народная Рэспубліка]] (КНР). * [[7 кастрычніка]]: Абвешчана [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[10 кастрычніка]]: На ГАЗе сышла з канвеера апошняя [[ГАЗ-АА|«палутарка»]]. * [[1 лістапада]]: Створана [[Кітайская акадэмія навук]]. * [[27 снежня]]: Каралева [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] прызнала суверэнітэт [[Інданезія|Інданезіі]]. == Нарадзіліся == * [[10 студзеня]]: [[Джордж Форман]], амерыканскі баксёр * [[8 лютага]]: [[Ірына Вадзімаўна Мураўёва]], руская актрыса, Народны артыст Расіі * [[30 мая]]: [[Валянціна Яноўская]], беларускі гісторык * [[7 жніўня]]: [[Генадзь Васілевіч Шкуратаў]], беларускі акцёр * [[25 жніўня]]: [[Яўгенія Мальчэўская]], беларуская паэтэса * [[21 кастрычніка]]: [[Біньямін Нетаньяху]], палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[4 снежня]]: [[Джэф Брыджэс]], амерыканскі акцёр == Памерлі == * [[20 студзеня]]: [[Юзаф Эдвард Пузына]], гісторык, пісьменнік, паэт * [[14 красавіка]]: [[Васіль Сідар-Шэлест]], украінскі вайсковы дзеяч, адзін з кіраўнікоў [[Украінская паўстанцкая армія|УПА]] * [[24 мая]]: [[Аляксей Віктаравіч Шчусеў|А. В. Шчусеў]], рускі архітэктар * [[25 верасня]]: [[Анры Шарль Манген]], французскі мастак * [[29 лістапада]]: [[Адам Станкевіч]], беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч,асветнік, культуролаг, выдавец і публіцыст (нар. [[6 студзеня|6.1]].[[1892]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1949| ]] ql1e6bzqldtlp3sl584r5v5gupxw78t 0 9175 5171481 5159682 2026-07-26T20:32:59Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171481 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Charles-DeGaulle-TIME-1959.jpg|150px|thumb|[[Шарль дэ Голь]] — чалавек года «Time».]] * [[3 студзеня]]: [[Аляска]] прызнана 49-м штатам [[ЗША]]. * [[8 студзеня]]: [[Шарль дэ Голь]] становіцца Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]]. * [[11 лютага]]: У [[Мінск]]у адбылося ўрачыстае адкрыццё [[Беларускі дзяржаўны цырк|Беларускага дзяржаўнага цырку]]. * [[27 лютага]]: Прэм’ера мастацкага фільма «[[Гадзіннік спыніўся апоўначы]]», створанага на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». * [[4 сакавіка]]: Амерыканскі касмічны апарат «[[Піянер-4]]» наблізіўся да [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]. * [[10 сакавіка]]: Пачатак паўстання супраць кітайскага панавання ў [[Тыбет|Тыбеце]]. * [[4 красавіка]]: Створана Федэрацыя Малі, куды ўвайшлі [[Сенегал]] і [[Французскі Судан]]. * [[29 красавіка]]: [[Далай-лама XIV]] ў выгнанні стварыў [[Цэнтральная тыбецкая адміністрацыя|Цэнтральную тыбецкую адміністрацыю]]. * [[1 мая]]: Заснаваны [[Цэнтр касмічных палётаў Годарда]] ў [[ЗША]]. * [[3 ліпеня]]: У памяць баявой садружнасці партызан [[Беларуская ССР|Беларусі]], [[РСФСР|Расіі]] і [[Латвійская ССР|Латвіі]] адкрыты [[Курган Дружбы]] на мяжы трох рэспублік. * [[21 жніўня]]: [[Гаваі]] абвешчаны 50-м штатам [[ЗША]]. * [[24 жніўня]]: Прынята пастанова Савета Міністраў [[БССР]] аб заснаванні [[Мінскі завод халадзільнікаў|Мінскага завода халадзільнікаў]]. * [[17 кастрычніка]]: [[ПАР|Паўднёваафрыканская]] кампанія «Дэ Бірс» аб’явіла аб выпуску першых штучных [[дыямент]]аў. * [[20 лістапада]]: [[ААН]] прынята «Дэкларацыя правоў дзіцяці». * [[23 лістапада]]: ** [[Прэзідэнт Францыі]] [[Шарль дэ Голь]] дэкларуе лозунг «''Еўропа ад Атлантыкі да Урала''». ** [[Крывіцкае навуковае таварыства]] атрымала правы культурнай і навуковай установы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[4 снежня]]: У [[КНР]] вызвалены з турмы апошні кітайскі імператар [[Пу І]]. == Нарадзіліся == * [[17 красавіка]]: [[Шон Бін]], англійскі акцёр. * [[4 ліпеня]]: [[Вікторыя Абрыль]], іспанская актрыса. * [[18 жніўня]]: [[Анатоль Рэзнік]], беларускі гісторык. * [[26 кастрычніка]]: [[Зоя Белахвосцік]], беларуская актрыса. * [[2 снежня]]: [[Міхал Андрасюк]], пісьменнік, журналіст, дзеяч беларускай меншасці ў Польшчы. == Памерлі == * [[12 студзеня]]: [[Эдвард Эрыксен]], дацкі скульптар-натураліст (нар. [[10.5]].[[1876]]) * [[15 лютага]]: [[Оўэн Уіланс Рычардсан]], брытнаскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (нар. [[26.4]].[[1879]]) * [[14 сакавіка]]: [[Макс Лінгнер]], нямецкі мастак * [[9 красавіка]]: [[Мікола Аляхновіч]], беларускі літаратурны крытык (нар. [[21.4]].[[1903]]) * [[13 красавіка]]: [[Эдуард ван Байнум]], нідерландскі [[дырыжор]] * [[15 чэрвеня]]: [[Казімір Беін]], славуты эсперантыст, перакладчык на [[эсперанта]] (нар. [[1872]]) * [[10 жніўня]]: [[Альфрэд Кубін]], аўстрыйскі графік * [[26 верасня]]: [[Рудольф Карачыёла]], нямецкі аўтагоншчык (нар. [[30.1]].[[1901]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1959| ]] 44825gmpgjatgog5pu4pgekt0zdifbb 0 9193 5171425 5109443 2026-07-26T19:11:49Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171425 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|thumb|Іранцы штурмуюць [[пасольства]] [[ЗША]] ў [[Тэгеран]]е, 4&nbsp;лістапада.]] * [[7 студзеня]]: Кіраўніцтва «[[чырвоныя кхмеры|чырвоных кхмераў]]» пакінула [[Пнампень]], куды ўвайшлі в’етнамскія войскі, рэжым [[Пол Пот]]а зрынуты. * [[15 студзеня]]: Здарылася [[катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]], якая прывяла да гібелі экіпажа самалёта і пасажыраў. * [[16 студзеня]]: Шах Ірана [[Махамед Рэза Пехлеві]] збег з краіны. * [[18 лютага]]: У пустыні [[Пустыня Сахара|Сахара]] на поўдні [[Алжыр]]а выпаў [[снег]]. * [[8 сакавіка]]: «[[Вояджэр-1]]» зафіксаваў вулканізм на [[Іо (спадарожнік)|Іо]], спадарожніку [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]. * [[13 сакавіка]]: Пасля перавароту на [[Грэнада|Грэнадзе]] ўсталяваны Народны рэвалюцыйны ўрад на чале з [[Морыс Бішап|Морысам Бішапам]]. * [[31 сакавіка]]: Брытанскія вайскоўцы пакінулі [[Мальта|Мальту]]. * [[1 красавіка]]: [[Іран]] абвешчаны ісламскай дзяржавай. * [[3 мая]]: [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1979|Парламенцкія выбары]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|кансерватары]] атрымалі перамогу. * [[4 мая]]: [[Маргарэт Тэтчэр]] заступіла на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[25 мая]]: Прэм’ера навукова-фантастычнага фільма жахаў [[Чужы (фільм)|«Чужы»]] адбылася ў [[ЗША]]. * [[28 чэрвеня]]: Заснавана [[Чырвоная кніга Беларусі]]. * [[8 ліпеня]]: Адкрыты [[Спадарожнікі Юпітэра|спадарожнік]] [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]] [[Адрастэя (спадарожнік)|Адрастэя]]. * [[12 ліпеня]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[16 ліпеня]]: [[Садам Хусейн]] заняў пасаду Прэзідэнта [[Ірак]]а. * [[11 жніўня]]: Здарылася авіякатастрофа, [[сутыкненне двух ТУ-134 над Днепрадзяржынскам]]. * [[27 жніўня]]: Астраномам [[Мікалай Сцяпанавіч Чарных|Мікалаем Чарных]] у Крымскай астранамічнай абсерваторыі адкрыта [[малая планета]] [[(3283) Скарына]]. * [[4 лістапада]]: [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Рэвалюцыя ў Іране]] дасягае апагею, натоўпы ісламістаў штурмуюць [[пасольства]] [[ЗША]] ў [[Тэгеран]]е і ўрываюцца на яго тэрыторыю. * [[23 лістапада]]: Здарылася [[катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]], экіпаж самалёта загінуў. * [[25 снежня]]: У [[Афганістан]] уведзены савецкія войскі. == Нарадзіліся == * [[2 лютага]]: [[Ксенія Зікункова]], беларуская біятланістка * [[7 лютага]]: [[Тавакуль Карман]], еменская праваабаронца, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (2011) * [[18 сакавіка]]: [[Адам Левін]], амерыканскі спявак * [[12 красавіка]]: [[Клэр Дэйнс]], амерыканская актрыса * [[22 красавіка]]: [[Даніэль Джонс]], аўстралійскі музыкант * [[5 чэрвеня]]: [[Давід Бісбаль]], іспанскі спявак * [[29 кастрычніка]]: [[Эндру Лі Потс]], англійскій акцёр == Памерлі == * [[29 мая]]: [[Мэры Пікфард]], актрыса тэатра і кіно * [[1 чэрвеня]]: [[Вернер Форсман]], нямецкі хірург, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1956) * [[29 ліпеня]]: [[Герберт Маркузэ]], філосаф і сацыёлаг, прадстаўнік Франкфурцкай школы (нар. [[19.7]].[[1898]]) * [[26 жніўня]]: [[Міка Тоймі Валтары]], фінскі пісьменнік * [[28 верасня]]: [[Лотар Волех]], нямецкі фатограф * [[23 снежня]]: [[Пегі Гугенхайм]], амерыканскі галерыст і мецэнат {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1979| ]] ev2245drvu66qru24sqgmy54titf8fy 0 9209 5171470 5167451 2026-07-26T20:23:13Z JerzyKundrat 174 /* Жнівень */ 5171470 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === [[Файл:EU15-1995 European Union map enlargement.svg|thumb|Расшырэнне [[ЕС]].]] [[Файл:Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg|thumb|Баі ў цэнтры [[Грозны|Грознага]], студзень.]] * [[1 студзеня]]: Да [[ЕС]] далучыліся [[Аўстрыя]], [[Фінляндыя]] і [[Швецыя]]. * [[19 студзеня]]: Расійскія войскі выйшлі ў цэнтр [[Грозны|Грознага]] і захапілі Прэзідэнцкі палац. === Люты === * [[13 лютага]]: У станіцы [[Сунжа|Сляпцоўскай]] ([[Інгушэція]]) прайшлі перамовы паміж камандуючым расійскай групоўкай войск Анатолем Куліковым і начальнікам генеральнага штаба ўзброеных сіл Чачні [[Аслан Аліевіч Масхадаў|Асланам Масхадавым]]. === Сакавік === * [[6 сакавіка]]: Пасля адступлення атрада сепаратыстаў чачэнскага палявога камандзіра [[Шаміль Басаеў|Шаміля Басаева]] горад [[Грозны]] цалкам перайшоў пад кантроль расійскіх узброеных сіл. * [[20 сакавіка]]: У такійскім метро была праведзена газавая атака з выкарыстаннем зарына. Ініцыятары — рэлігійная секта [[Аум Сінрыкё]]. * [[26 сакавіка]]: Увайшла ў сілу [[Шэнгенская дамова]], падпісаная 14 чэрвеня 1985 года пяццю еўрапейскімі дзяржавамі (Бельгіяй, Нідэрландамі, Люксембургам, Францыяй, Германіяй). === Красавік === * [[12 красавіка]]: [[Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі]]. * [[28 красавіка]]: У [[Маладзечна|Маладзечне]] выйшаў 1-ы нумар тыднёвіка «[[Рэгіянальная газета]]». * [[30 красавіка]]: [[Чэмпіянат свету па снукеры 1995]] завяршыўся перамогай шатландца [[Стывен Хендры|Стывена Хендры]]. === Май === * [[4 мая]]: Прыняты Закон «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь». * [[7 мая]]: На прэзідэнцкіх выбарах у [[Францыя|Францыі]] перамогу атрымаў [[Жак Шырак]]. * [[14 мая]]: [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|Рэферэндум]] па пытаннях надання рускай мовы роўнага статусу з беларускай і ўстанаўлення новых Дзяржаўнага сцяга і Дзяржаўнага герба [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. * [[17 мая]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. === Чэрвень === * [[14 чэрвеня]]: Тэрарыстычны атрад [[Шаміль Басаеў|Шаміля Басаева]] [[тэрарыстычны акт у Будзёнаўску|захапіў у закладнікі]] каля 1600 чалавек у бальніцы горада [[Будзёнаўск]]а. === Ліпень === * [[11 ліпеня]]: Выйшаў першы нумар газеты «[[Народная воля (1995)|Народная воля]]». * [[28 ліпеня]]: Прэм’ера балета [[Страсці (балет)|«Страсці» («Рагнеда»)]] адбылася на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]]. === Жнівень === * [[10 жніўня]]: [[Рэспубліка Сербская Краіна]] занята харвацкімі войскамі і спыніла існаванне. * [[16 жніўня]]: Прайшоў рэферэндум аб незалежнасці [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравоў]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], прыхільнікі незалежнасці пацярпелі паражэнне. * [[24 жніўня]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. === Верасень === * [[2 верасня]]: Зала славутасцяў рок-н-ролу адкрылася ў [[Кліўленд]]зе, Агайа. * [[12 верасня]]: [[Збіццё паветранага шара D-Caribbean]] над Беларуссю ў [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]]. * [[26 верасня]]: [[Украіна]] прынятая ў [[Савет Еўропы]]. === Кастрычнік === * [[15 кастрычніка]]: [[Садам Хусейн]] адтрымоўвае 99,96 % галасоў на прэзіденскіх выбарах у [[Ірак]]у. * [[28 кастрычніка]]: [[Антоніу Гутэрыш]] узначаліў урад [[Партугалія|Партугаліі]]. === Лістапад === * [[4 лістапада]]: Прэм’ер-міністр [[Ізраіль|Ізраіля]] [[Іцхак Рабін]] забіты на мітынгу ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]]. === Снежань === * [[14 снежня]]: Лідарамі [[Югаславія|Югаславіі]] (С. Мілошавіч), [[Харватыя|Харватыі]] (Ф. Туджман) і баснійскіх мусульман (А. Ізетбегавіч) падпісаны [[Дэйтанскі дагавор]]. == Нарадзіліся == * [[13 сакавіка]]: [[Мікаэла Шыфрын]], амерыканская гарналыжніца. * [[15 мая]]: [[Ксенія Сітнік]], беларуская спявачка, тэлевядучая, журналіст. * [[20 лістапада]]: [[Кацярына Аляксандраўна Рэзнік|Кацярына Рэзнік]], украінская спартсменка. == Памерлі == * [[18 лютага]]: [[Заір Азгур]], савецкі і беларускі скульптар. Народны мастак БССР (1944), Народны мастак СССР. * [[25 красавіка]]: [[Джынджэр Роджэрс]], амерыканская актрыса. * [[29 чэрвеня]]: [[Лана Цёрнер]], амерыканская актрыса. * [[5 ліпеня]]: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (нар. [[1936]]). * [[7 жніўня]]: [[Максім Танк]], беларускі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч. Народны паэт Беларусі (1968). Акадэмік АН Беларусі (1972). * [[4 лістапада]]: [[Жыль Дэлёз]], французскі філосаф-постмадэрніст. * [[22 снежня]]: [[Джэймс Мід]], англійскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1977). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1995| ]] slbl5chjmijloeyys00fyyj6qgr2v4x 0 10300 5171517 5167468 2026-07-26T21:37:50Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5171517 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:A380 HH-Finkenwerder (cropped).jpg|thumb|Авіялайнер [[Airbus A380]].]] * [[14 студзеня]]: Спускальны зонд касмічнага апарата «[[Касіні-Гюйгенс]]» увайшоў у атмасферу [[Тытан (спадарожнік)|Тытана]]. * [[18 студзеня]]: Упершыню афіцыйна паказаны публіцы [[Airbus A380]] — найбуйнешы авіялайнер у гісторыі. * [[23 студзеня]]: [[Віктар Юшчанка]] прыняў прысягу [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]]. * [[10 лютага]]: [[КНДР]] заявіла аб стварэнні ядзернай зброі. * [[16 сакавіка]]: [[Ізраіль]] перадаў [[Іерыхон|горад Іерыхон]] пад кантроль палесцінскіх уладаў. * [[23 сакавіка]]: У [[Танзанія|Танзаніі]] разбіўся самалёт [[Іл-76]] [[Малдова|малдоўскай]] авіякампаніі з беларускім экіпажам. * [[7 красавіка]]: [[Джалал Талабані]] заступіў на пасаду Прэзідэнта [[Ірак]]а. * [[19 красавіка]]: Кардынал [[Бенедыкт XVI (Папа Рымскі)|Ёзэф Рацынгер]] становіцца Папам Рымскім Бенедыктам XVI. * [[23 красавіка]]: На [[YouTube]] загрузілі першае відэа ў гісторыі. * [[25 красавіка]]: [[Microsoft]] выпусціла аперацыйную сістэму [[Windows XP Professional]] для AMD64. * [[16 мая]]: Парламент [[Кувейт]]а прыняў закон, згодна з якім жанчыны атрымалі поўныя выбарчыя правы. * [[7 ліпеня]]: Здзейснены тэрарыстычныя акты ў [[Лондан]]е. * [[19 жніўня]]: Першыя супольныя вучэнні войскаў [[Расія|Расіі]] і [[КНР]]. * [[27 жніўня]]: Афіцыйнае адкрыццё небаскроба [[Turning Torso]] на шведскім баку [[праліў Эрэсун|праліва Эрэсун]]. * [[18 верасня]]: Адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2005)|парламенцкія выбары]] ў [[Германія|Германіі]]. * [[30 верасня]]: Дацкая газета «[[Jyllands-Posten]]» апублікавала шэраг [[карыкатура|карыкатур]], якія адлюстроўваюць заснавальніка [[іслам]]у [[прарок]]а [[Мухамад]]а, гэта выклікала [[Карыкатурны скандал 2005—2006 гадоў|міжкультурны канфлікт]]. * [[15 кастрычніка]]: Прайшоў [[Канстытуцыйны рэферэндум у Іраку (2005)|Канстытуцыйны рэферэндум]] у [[Ірак]]у, большасць выбаршчыкаў падтрымала праект [[Канстытуцыя Ірака|новай канстытуцыі краіны]]. * [[31 кастрычніка]]: Апублікаваны даныя аб адкрыцці спадарожнікаў [[Карлікавая планета Плутон|Плутона]] — [[Гідра (спадарожнік Плутона)|Гідра]] і [[Нікс (спадарожнік Плутона)|Нікс]]. * [[6 лістапада]]: Рэзідэнцыя ўрада [[М’янма|М’янмы]] перанесена з г. [[Рангун|Янгон (Рангун)]] у г. [[Найп’іда]]. * [[22 лістапада]]: [[Ангела Меркель]] абраная кацлерам [[Германія|Германіі]]. * [[26 лістапада]]: У фінале [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|дзіцячага конкурса песні «Еўрабачанне»]] перамагла беларуска [[Ксенія Сітнік]] з песняй «Мы вместе». * [[1 снежня]]: Створаны [[Пермскі край]] у складзе Расіі. * [[3 снежня]]: Прысуджана [[Еўрапейская кінапрэмія 2005]], [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|найлепшым фільмам]] названа «[[Схаванае]]» рэжысёра [[Міхаэль Ханэке|Міхаэля Ханэке]]. * [[15 снежня]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Ірак]]у. * [[18 снежня]]: На выбарах прэзідэнта [[Балівія|Балівіі]] перамог [[Хуан Эва Маралес]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[20 студзеня]]: [[Ян Новак-Езяранскі]], польскі журналіст, публіцыст, палітычны актывіст (нар. 3.10.[[1914]]) * [[23 студзеня]]: [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (нар. [[1936]]) * [[17 сакавіка]]: [[Джордж Фрост Кенан]], амерыканскі дыпламат і гісторык * [[2 красавіка]]: [[Ян Павел II|Ян Павел II, Папа Рымскі]] (нар. 18.5.[[1920]]) * [[21 красавіка]]: [[Барыс Рагуля]], беларускі палітычны і вайсковы дзеяч (нар. 1.1.1920) * [[28 красавіка]]: [[Эрык дэ Савентхем]], нямецкі каталіцкі дзеяч * [[1 жніўня]]: [[Фахд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]], 5-ы кароль Саудаўскай Аравіі * [[19 верасня]]: [[Алесь Іванавіч Лабанок]], беларускі акцёр * [[21 лістапада]]: [[Аляксандр Падлужны]], беларускі мовазнавец (нар. 16.8.[[1935]]) * [[4 снежня]]: [[Францішак Бартуль]], беларускі грамадскі дзеяч (нар. 15.11.[[1918]]) * [[9 снежня]]: [[Роберт Шэклі]], амерыканскі пісьменнік-фантаст (нар. 16.7.[[1928]]) * [[19 снежня]]: [[Таіса Бондар]], беларуская пісьменніца, перакладчыца (нар. 20.2.[[1945]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2005| ]] ezp2sm7wbx2njiasye25viuvn0y20g8 0 15293 5171533 5134942 2026-07-26T21:56:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171533 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Скурко‎}} {{Пісьменнік |Імя = Максім Танк |Імя пры нараджэнні= Яўген Іванавіч Скурко |Псеўданімы = Максім Танк, Аўгень Бура, А. Граніт |Дэбют = 1931 год }} '''Максі́м Танк''', сапраўднае імя '''Яўге́н Іва́навіч Скурко́''' ({{lang-be-latin|Maksim Tank|1}}; {{ВД-Прэамбула}}; іншыя псеўданімы: ''Аўгень Бура''; ''А.Граніт'') — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], грамадскі дзеяч. [[Народны паэт Беларусі]] (1968). На яго творчасць аказала ўплыў грунтоўнае веданне [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]]; паэзіі Максіма Танка ўласцівы інтэлектуалізм, шырокамаштабнасць, найноўшыя мастацкія формы і сродкі, багацце вобразнай, рытміка-меладычнай (верш [[Сілаба-танічнае вершаскладанне|сілаба-танічны]], [[Танічнае вершаскладанне|танічны]], [[дольнік]], [[верлібр]]), страфічнай ([[тэрцэт]], [[катрэн]], [[санет]]) арганізацыі верша<ref name = "БЭ">{{Крыніцы/БЭ|15|Танк|[[В. П. Рагойша]]}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне === [[Файл:Пількаўшчына. Родная хата М.Танка, зараз яго музей (01).jpg|міні|злева|Хата ў [[Пількаўшчына|Пількаўшчыне]], дзе нарадзіўся М. Танк, цяпер яго музей.]][[Файл:Tank-Skurko1930.jpg|thumb|злева|Дзед Хведар (сядзіць у цэнтры) і баба Улляна з нашчадкамі: у другім радзе стаяць сястра Вера, бацька Іван, сам паэт. Побач з дзядамі — сястра Мілка і брат Федзя. 1930-я гады.]] Прадзеда Максіма Танка звалі Марк, ён быў адным з заснавальнікаў вёскі [[Пількаўшчына]]. Дзеда звалі Хведар Скурко, яго жонку — Улляна. Хведар Маркавіч Скурко быў заўзятым паляўнічым, апроч таго ведаў лекавыя травы, дапамагаў хворым. Пасля сябе пакінуў каля шасці [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі, разам з лесам і сенажаццю, меў дванаццаць дзяцей. Засталіся звесткі толькі пра трох сыноў: Івана, Фадзея і Ціхана. Сем’і дачок Паліны і Соф’і за савецкім часам былі рэпрэсіраваны і вывезены ў [[Сібір]]<ref name="Мядзель">{{cite web| author = | date = | url = https://myadel.gov.by/rayon/znamenitye-lyudi-myadelshchiny/da-100-goddzya-maksima-tanka/| title = Жыццёвы i творчы шлях Максiма Танка| work = | publisher = Мядзельскі раёны выканаўчы камітэт| accessdate = 31 сакавіка 2015| lang = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200412084736/http://myadel.minsk-region.by/ru/zhyccevy_tvorchy_shlyah-ru/| archivedate = 12 красавіка 2020}}</ref>. Бацька Максіма Танка — Іван Хведаравіч Скурко (нар. 1882 г.; старэйшы сын Хведара Маркавіча), маці — Домна Іванаўна Хвалько (родам з вёскі [[Задубенне]]). Бацька арандаваў зямлю, шыў боты, ганяў плыты, наймаўся лесарубам, хадзіў на панскі луг капаць канавы; толькі адну зіму адвучыўся ў царкоўнапрыходскай школе ў вёсцы [[Новікі (Мядзельскі раён)|Новікі]], а потым яшчэ некалькі месяцаў у Мядзельскім народным вучылішчы; меў брата Ціхана, сясцёр Соф’ю і Хрысціну. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], увосень 1914 года, Івана Хведаравіча мабілізавалі ў [[Руская імператарская армія|Расійскае войска]]. Ён быў накіраваны ў шавецкую майстэрню ў [[Пскоў]]. Ад шлюбу з Домнай Іванаўнай меў дзяцей: сыноў Яўгена (Максім Танк) і Хведара<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/u-p-lka-shchynu-da-maks-ma-tanka.html|title=У Пількаўшчыну, да Максіма Танка|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2009-04-16|access-date=2025-08-23}}</ref>, дачок Веру і Людмілу<ref name="Мядзель" />. === Дзяцінства. Школьныя і гімназічныя гады === [[Файл:Svatki carkva, Сваткі царква, Swatki cerkiew, Сватки церковь (1909-1917).jpg|міні|злева|Царква ў [[Сваткі|Сватках]], дзе быў ахрышчаны Максім Танк]] [[Файл:Drazdovič, Radaškovičy. Драздовіч, Радашковічы (1925-27).jpg|міні|злева|Максім Танк (сядзіць крайні справа) у часе вучобы ў [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]]. Побач сядзіць мастак [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], кіраўнік мастацкага гуртка гімназіі. Зверху размешчаны беларускі нацыянальны герб «[[Пагоня]]» і партрэт [[Францыск Скарына|Францішка Скарыны]] аўтарства Язэпа Драздовіча]] Яўген (Аўген, Аўгень) Іванавіч Скурко (Максім Танк) нарадзіўся 17 верасня (4 верасня паводле старога стылю) 1912 года ў вёсцы [[Пількаўшчына]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], ахрышчаны ў [[Сваткі|Сваткаўскай]] праваслаўнай царкве. У 1914 годзе маці з двухгадовым сынам на руках далучылася да [[Бежанства|бежанцаў]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У [[Дзвінск]]у на вакзале выпадкова сустрэлі бацьку, салдаты знайшлі для іх месца ў эшалоне, і сям’я эвакуіравалася ў [[Масква|Маскву]]<ref name="Танк">{{cite web| author =| date =| url = http://maksimtank.ru/content/biyagrafiya-maksima-tanka| title = Біяграфія Максіма Танка | work = |publisher =Паэтычная старонка Максіма Танка | accessdate = 31 сакавіка 2015 | lang =}}</ref>. У Маскве сям’я пражыла з 1914 па 1922 год. Маці падрабляла прыбіральшчыцай, пазней перайшла на працу на ваенны завод. Сям’я жыла на [[Ціхвінская вуліца (Масква)|Ціхвінскай вуліцы]], дзе была і школа, у якую пайшоў Яўген, тут ён самастойна прачытаў асобныя творы класічнай расійскай літаратуры, творы ўкраінскага паэта [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. Паводле ўмоў [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]] 1921 года яго родная Пількаўшчына разам з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларуссю]] адышла да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1922 годзе сям’я вярнулася ў Пількаўшчыну. Школа была польская, добра польскай мовы Яўген не ведаў, бацька вучыў сына чытаць па-польску. У 1923 годзе Яўген Скурко пайшоў у [[Шкленікова|Шкленікоўскую]] пачатковую школу, дзе атрымліваў выдатныя адзнакі<ref name="Мядзель" />. Зімой вучыўся, улетку пасвіў кароў. Увосень 1925 года бацька перавёў яго у [[Сваткі|Сваткоўскую]] школу. Хлопчык старанна вучыўся, удзельнічаў у драматычным гуртку, маляваў. За зіму перачытаў кнігі са школьнай бібліятэкі — творы [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]], [[Марыя Канапніцкая|Марыі Канапніцкай]], [[Жуль Верн|Жуля Верна]], [[Джэймс Фенімар Купер|Фенімара Купера]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. У Сватках яму ўпершыню ў рукі трапіў «Беларускі каляндар» (на 1925 год). Яго зацікавіла, што каляндар быў напісаны на той жа (беларускай) мове, на якой размаўлялі між сабой вяскоўцы<ref name="Мядзель" />. У 1926 годзе Яўген Скурко скончыў пачатковую школу. У 1926 годзе паступіў у трэці клас рускай прыватнай гімназіі ў [[Вілейка|Вілейцы]]. Настаўніца рускай мовы і літаратуры Аглаіда Мажухіна заахвоціла яго да творчасці. Падчас навучання ён пераказаў у вершаванай форме легенду пра Шкленікоўскае возера, што чуў ад свайго дзеда, склаў некалькі вершаў<ref name="Белліт10">Максім Танк // Беларуская літаратура: Вучэбны дапаможнік для 10 класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання / Пад рэд. А. П. Бязлепкінай-Чарнякевіч, І. Д. Воюш. — Мінск: Нацыянальны інстытут адукацыі, 2020. — С. 222—226. ISBN 978-985-594-737-1</ref>. У 1928 годзе Вілейская руская гімназія была закрыта ўладамі. Яўгену Скурку давялося ехаць у [[Радашковічы]], дзе ён працягнуў навучанне<ref name="Танк" />. У [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]] пазнаёміўся з беларускім нацыянальным рухам. Гімназія была заснавана паводле ініцыятывы беларускага дзеяча [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], адміністратарам быў палітык [[Тодар Вернікоўскі]], мастацкім гуртком кіраваў [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], у гімназіі выкарыстоўвалі беларускі нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]] і герб «[[Пагоня]]». Тут ён таксама пазнаёміўся з падпольнай [[камсамол]]ьскай арганізацыяй, у якую неўзабаве ўступіў. Большасць яго новых сяброў пісалі вершы, заняўся гэтым і ён. Першыя творы не захаваліся, пачатковец знішчаў амаль усё напісанае, што не трапляла ў друк<ref name="Мядзель" />. У новай гімназіі Яўген Скурко прыняў удзел у вучнёўскай забастоўцы, накіраванай супраць ліквідацыі беларускіх школ польскім урадам. Пасля гэтага з Радашковіцкай гімназіі было выключана некалькі гімназістаў, у ліку якіх апынуўся і ён. Яўген Скурко, як і шмат хто з выключаных вучняў, у 1929 годзе накіраваліся ў [[Вільня|Вільню]], нейкі час вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], аднак быў выключаны з яе. У пачатку 1929 года Яўген Скурко паступіў у [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна|Віленскую рускую гімназію імя Аляксандра Пушкіна]]<ref name="Рагойша">{{кніга|аўтар=[[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Рагойша, В.П.]]|частка=Танк Максім|загаловак=Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік|арыгінал=|спасылка=|адказны=Пад рэдакцыяй [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]|выданне=Мн.|месца=|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|год=1995|том=6. Талалай — Яфімаў|старонкі=8—10|старонак=|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. === Падпольная дзейнасць === [[Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1932).jpg|міні|злева|Максім Танк, 1932 г.]] [[Файл:Maksim Tank v tyurme Lukishki.jpg|thumb|Максім Танк, [[Магшот|турэмны здымак]] у турме [[Лукішская турма|Лукішкі]], 1932 г.]] У пачатку 1930-х гадоў Яўген Скурко прымаў удзел у падпольнай камсамольскай рабоце. Супрацоўнічаў з нелегальным друкам: камуністычным «Часопісам для ўсіх», газетай-аднадзёнкай «Беларускае жыццё» (выйшла 7 красавіка 1932 года ў Львове, тут упершыню выкарыстаў псеўданім Максім Танк). 27 красавіка 1932 года за ўдзел у выданні першага (і адзінага) нумара беларускага літаратурна-палітычнага «[[Часопіс для ўсіх|Часопіса для ўсіх]]», а таксама за падпольную камуністычную дзейнасць быў арыштаваны і трапіў у віленскую турму [[Лукішская турма|Лукішкі]], у якой месяц адбыў у зняволенні. У той час, пад уплывам нацыянальнага асяродку Заходняй Беларусі, актыўна выяўляў беларускую нацыянальную пазіцыю. У вершы «Ты чуеш, брат… (1930) ён піша: {{цытата|...Глядзіце ў будучыню смела!|Настаў доўгачаканы час,|Пад сцягам [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым]]|Чакае перамога нас.<br/>|Няхай жа меч [[Пагоня|Пагоні]] ззяе!|Гартуйма нашу еднасць, моц!|Вядзі нас, Воля прасвятая,|Да новай славы, новых сонц!}} Восенню 1932 года нелегальна перайшоў польска-савецкую мяжу і трапіў у [[Менск]] у надзеі прадоўжыць вучобу. У Менску таксама далучыўся да падпольнай дзейнасці. Там яго арыштавалі і два тыдні трымалі пад вартай у [[Пішчалаўскі замак|менскай турме]], праводзілі „сяброўскія гутаркі“, вялі допыты, а пасля дэпартавалі назад у Польшчу<ref name="НПБ">{{cite web| author =| date =14 чэрвеня 2021| url =http://delaemvmeste.by/narodnyie-poeta-belarusi-maksim-tank/| title =Народные поэты Беларуси. Максим Танк| publisher =hvali.by| accessdate =7 красавіка 2015| lang =ru| url-status =dead| archive-date =6 красавіка 2015| archive-url =https://web.archive.org/web/20150406094216/http://delaemvmeste.by/narodnyie-poeta-belarusi-maksim-tank/}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/79959|title=Дубы Максіма Танка: пра Яўгена Скурко піша Андрэй Скурко|website=Наша Ніва|date=2012-09-17|access-date=2025-08-20}}</ref>. У 1932—1933 гадах працаваў інструктарам ЦК [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі|камсамола Заходняй Беларусі]], вёў камуністычную дзейнасць на [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленшчыне]] і [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудчыне]]. Неаднаразова затрымліваўся польскімі ўнутранымі органамі. 11 жніўня 1933 года віцэ-пракурор XIII Віленскага раёна Дамінік Пятроўскі ў сваім абвінаваўчым акце (аб’ём — 13 друкаваных старонак) заяўляў, што жыхар вёскі Пількаўшчына [[Мядзел (гміна)|Мядзельскай гміны]] [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]], сын Яна і Дамінікі Яўген Скурко, якому 21 год, абвінавачваецца ў тым, што з 1930 года па 27 траўня 1933 года ў Вільні, у Пастаўскім і [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскім]] паветах Віленскага ваяводства, а таксама ў Навагрудскім ваяводстве, маючы намер гвалтоўна змяніць дзяржаўны лад Польшчы і адарваць частку яе тэрыторыі, узяў удзел у [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), ведаючы, што гэта партыя складаецца з асоб, якія імкнуцца да азначанай вышэй мэты<ref>{{cite web| author =[[Леанід Дранько-Майсюк|Дранько-Майсюк Л.]]| date =16 кастрычніка 2010| url =http://www.arche.by/by/page/works/12407| title =Максім Танк| publisher =[[ARCHE Пачатак (1998)|ARCHE]]| accessdate =8 красавіка 2015| archiveurl =https://web.archive.org/web/20130402172800/http://www.arche.by/by/page/works/12407| archivedate =2 красавіка 2013| url-status =dead}}</ref>. [[Файл:Natalla Arsieńnieva i Maksim Tank1937.jpg|міні|злева|Паэтка [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] і Максім Танк, 1937 г.]] [[Файл:Harbatka,_Anton_Niekanda-Trepka._Гарбатка,_Антон_Неканда-Трэпка_(1936).jpg|міні|„Літаратурная гарбатка“ на кватэры [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антона Неканды-Трэпкі]] ў Вільні, 1936 г. Злева направа: 1-шы шэраг— [[Мікалай Шчорс|Мікола Шчорс]], [[Марыя Мілючанка]]; 2-гі шэраг — [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Вячаслаў Багдановіч]], [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі|Канстанцін Галкоўскі]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхась Забэйда-Суміцкі]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Антон Луцкевіч]]; 3-ці шэраг — [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]], Максім Танк, [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], а. [[Станіслаў Глякоўскі]], [[Ян Станкевіч]].]] У турмах Яўген Скурко правёў з перапынкамі каля двух гадоў. У 1936 годзе быў прыняты ў [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]]<ref name="Рагойша" />. У другой палове 1930-х гадоў як член інструктарскай групы ЦК КПЗБ па рабоце ў дэмакратычных арганізацыях, сярод інтэлігенцыі і моладзі ён накіраваны на парцу ў легальнія выданні, што выяўлялі ідэй антыфашысцкага [[Народны фронт|Народнага фронту]]. Вёў „Беларускую калонку“ ў польскім перыядычным выданні „Poprostu“ („Папростаму“), узначальваў літаратурны аддзел у газеце „Наша воля“, супрацоўнічаў з „[[Беларускі летапіс (часопіс)|Беларускім летапісам]]“ („Летапіс ТБМ“), часопісам „[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]“. З дапамогай КПЗБ выйшлі кнігі паэта „На этапах“ (1936, з прадмовай [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]), Журавінавы цвет» (1937) і паэма «Нарач» (1937), «Пад мачтай» (1938). Кнігі «На этапах» і «Нарач» былі канфіскаваны польскімі ўладамі. === Другая сусветная вайна === [[Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (11.1941).jpg|міні|Максім Танк, лістапад 1941 г.]] Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняцця Заходняй Беларусі і Віленшчыны Чырвонай арміяй]] у другой палове верасня 1939 года Максім Танк працуе ў савецкай беларускай газеце «[[Віленская праўда]]», якая стваралася як меркаваная абласная газета Віленшчыны ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], аднак [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня і Віленскі край былі перададзены бальшавіцкімі ўладамі Літве]], а газета закрыта. Танк працуе ў сельскім камітэце, у вілейскай абласной «[[Сялянская газета|Сялянскай газеце]]». Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменніка Беларускай ССР]] з 1940<ref name="Рагойша" />. У 1940 годзе ў [[Дзяржвыдавецтва БССР|Дзяржвыдавецтве БССР]] выйшлі яго «Выбраныя творы», а ў Маскве — зборнік «Стихотворения». У лістападзе 1939 года [[Заходняя Беларусь]] была [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучана]] да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], на новых тэрыторыях пачаліся савецкія рэпрэсіі ў дачыненні да «антысавецкіх элементаў». Бацька Максіма Танка быў адным з найбагацейшых гаспадароў у вёсцы, яго род меў 60 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі. [[Раскулачванне]] і рэпрэсіі абмінулі іх толькі таму, што паэт загадаў бацькам тэрмінова ўступіць у [[калгас]]<ref name="nn">{{cite web| author =Скурко А. | date =17 верасня 2012 года| url =http://nashaniva.by/?c=ar&i=79959 | title =Дубы Максіма Танка | work = |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 31 сакавіка 2015}}</ref>. [[Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank), Luboŭ Asajevič. Яўген Скурко (Максім Танк), Любоў Асаевіч (1938).jpg|thumb|Яўген Скурко і Любоў Асаевіч, 1938 год.|злева]] У чэрвені 1940 года Яўген Скурко ажаніўся з Любоўю Асаевіч (1912 г.н.), з якой вучыўся яшчэ ў Віленскай гімназіі. Маладая сям’я патрапіла ў [[Беласток]]. Пасля нападу Германіі на СССР эвакуіраваўся ў [[Саратаў]], у дарозе нарадзіўся сын Максім. Яўген Скурко ўступіў у народнае апалчэнне. Крыху пазней ён быў накіраваны на [[Бранскі фронт]], у газету «[[За Савецкую Беларусь]]». Працаваў у рэдакцыі газеты-плаката «[[Раздавім фашысцкую гадзіну]]». У 1945 годзе ў сям’і нарадзілася двойня, Ірына і Вера<ref>{{cite web |url=http://maksimtank.ru/reviews/da-95-goddzya-maksima-tanka maksimtank.ru|title= Да 95 годдзя Максіма Танка |author= Падаляк, Т.|date= 2007 | publisher=maksimtank.ru |accessdate=2023-07-13 |lang= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230713192049/http://maksimtank.ru/reviews/da-95-goddzya-maksima-tanka%20maksimtank.ru |archivedate= 2023-07-13}}</ref>. === Пасляваенны перыяд === Пасля вайны Максім Танк працаваў у часопісе «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]». У 1948—1967 гадах галоўны рэдактар часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]». З 1967 па 1990 гады Макім Танк быў старшынёй праўлення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. З 1966 па 1986 год — сакратар праўлення [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]], з 1958 па 1991 гады — старшыня [[Рэспубліканскі камітэт савецка-польскай дружбы|Рэспубліканскага камітэта савецка-польскай дружбы]]. З 1990 года — член Рады Саюза пісьменнікаў Беларусі. З 1961 па 1966 гады — кандыдат у члены [[ЦК КПБ]], з 1966 па 1990 гады — член [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]]. З 1947 па 1971 гады — дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]], з 1969 па 1989 гады — дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]]. З 1963 па 1971 гады — старшыня Вярхоўнага Савета БССР<ref name="Рагойша" /><ref>{{cite web | author = | date = | url =http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=28467 | title =Максим Танк (Евгений Иванович Скурко) | work = | publisher =ЦНБ НАН Беларуси | accessdate =8 красавіка 2015 | lang =ru | archive-date =25 ліпеня 2014 | archive-url =https://web.archive.org/web/20140725082907/http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=28467 | url-status =dead }}</ref>. Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] (1972). Падтрымліваў беларускую паэтку і дысідэнтку [[Ларыса Геніюш|Ларысу Геніюш]], дзякуючы яго заступніцтву ў БССР былі выдадзены дзве яе кнігі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24711058.html|title=Данута Бічэль: «З Танкам мы перавезьлі лісты Ларысы Геніюш у абкамаўскай машыне»|author=Валянціна Аксак|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2012-09-17|access-date=2025-08-22}}</ref>. У далейшым станоўча ацаніў яе аўтабіяграфічную «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]»: «''Чытаю „Споведзь“ Ларысы Геніюш… Гэты твор пакідае большае ўражанне, як „Архіпелаг ГУЛАГ“ Салжаніцына, бо ўсё, пра што яна піша, перажыта ёю, а да ўсяго яшчэ — у кожным слове чуеш біццё яе няскоранага і самаахвярнага сэрца. „Споведзь“ Л. Геніюш — твор велізарнай выбуховай сілы''»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/27021383.html|title=20 нечаканых фактаў пра Максіма Танка|first=Васіль Дэ|last=Эм|website=Радыё Свабода|date=2015-08-12|access-date=2025-08-22}}</ref>. Прымаў удзел у XV сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай асамблеі ААН]] (1960 год) ад нацыянальнага прадстаўніцтва [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] у складзе дэлегацыі СССР<ref>''[[Зміцер Саўка|Саўка, З.]]'' Беларуская цывілізацыя ў Амэрыцы = Belarusan Civilization in America: пяцьдзясят гадоў Беларуска-Амэрыканскага Задзіночаньня, 1949―1999: падзеі, дакумэнты, успаміны, пэрсаналіі / Зьміцер Саўка; [рэдактар Наталля Гардзіенка; прадмова Лявона Юрэвіча]. — Мінск: Кнігазбор, 2019. — 603 с., XII с. фат., партр.: іл., партр., факсім. — С. 76—77. — Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 38). — ISBN 978-985-7207-69-5.</ref>. === Час незалежнасці === [[Файл:Новікі (Мядзельскі раён). Старыя могілкі (06).jpg|міні|злева|Магіла Максіма Танка і Любові Скурко (жонкі) у вёсцы [[Новікі (Мядзельскі раён)|Новікі]]]] З 1991 года — старшыня таварыства «[[Беларусь — Польшча]]». Перад смерцю падтрымліваў нацыянальную сімволіку, выступіў супраць вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]]<ref name="nn" />. У 1995 годзе ён разам з паэтам [[Пімен Панчанка|Піменам Панчанкам]], акадэмікам і віцэ-прэзідэнтам [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзімам Гарэцкім]] і іншымі беларускімі творчымі і навуковымі дзеячамі выступіў з прапановай прыняць у якасці дзяржаўнага гімна Беларусі верш [[Алесь Ставер|Алеся Ставера]] «Вякамі стваралі мы нашу дзяржаву», дзе апяваюцца герб [[Пагоня]] і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]] (''сцяг Айчыны'') і сцвярджаецца нацыянальны дэвіз: «''Дружней, беларусы! Гучней, беларусы! Гукайма: [[Жыве Беларусь!]]''»<ref>{{Cite web|url=https://archive.svaboda.org/listy.html|title=РАДЫЁ СВАБОДА / Выбары|website=archive.svaboda.org|access-date=2025-09-04}}</ref>. Памёр 7 жніўня 1995 года. Пахаваны на могілках у вёсцы [[Новікі (Мядзельскі раён)]], побач з магіламі бацькоў, дзядзькі, брата і сясцёр<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/be/news/20200606/1591432539-pa-myascinah-maksima-tanka|title=Па мясцінах Максіма Танка|author=Кляшчук, А.|date=2020-06-08|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200606142705/https://zviazda.by/be/news/20200606/1591432539-pa-myascinah-maksima-tanka|archivedate=2020-06-08|accessdate=2023-07-13}}</ref>. На чатыры месяцы перажыў сваю жонку, урна з прахам жонкі была пахавана з ім у адной труне<ref>{{Cite web|url=http://minsk950.belta.by/tank|title=Почетные граждане Минска - Максим Танк|website=minsk950.belta.by|access-date=2025-08-23|archive-date=23 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023073736/https://minsk950.belta.by/tank|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://bel.sputnik.by/20210917/maksim-tank-biyagrafiya-tvory-1037668472.html |title= Паэт, падпольшчык і грамадскі дзеяч: сёння нарадзіўся Максім Танк |author= |date= 2021-09-17 | publisher= Sputnik.by|accessdate=2023-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230209025907/https://bel.sputnik.by/20210917/maksim-tank-biyagrafiya-tvory-1037668472.html |archivedate= 2023-02-09}}</ref>. Яго хавалі пад бела-чырвона-белым сцягам, які ўжо быў пазбаўлены дзяржаўнага статусу ў выніку рэферэндуму<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://news.tut.by/culture/717122.html|title=Что писали о БЧБ-флаге и как он стал национальным. Объясняем|website=TUT.BY|access-date=2025-08-22|archive-date=30 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430164547/http://news.tut.by/culture/717122.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. У сваім завяшчанні Максім Танк назваў месца пахавання побач з роднымі, прасіў не несці на пахаванні ордэны, а таксама ў далейшым не ставіць у гонар яго помнікі і мемарыяльныя дошкі, не называць у гонар яго вуліцы і ўстановы<ref>{{Cite web|url=http://maksimtank.ru/reviews/da-95-goddzya-maksima-tanka|title=Да 95 годдзя Максіма Танка {{!}} Максім Танк {{!}} Паэтычная старонка|website=maksimtank.ru|access-date=2025-08-23}}</ref>. Зборнік «Errata» (1996) змясціў яго вершы, напісаныя ў апошнія гады. == Творчасць == === Заходняя Беларусь === [[Файл:Максім Танк. Пад мачтай. 1938.jpg|міні|Зборнік «Пад мачтай», 1938 г.]] [[Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-39).jpg|міні|Максім Танк, 1930-я гг.]] Максім Танк пачаў пісаць у другой палове 1920-х гадоў, за часамі вучобы ў гімназіі. Дэбютаваў у друку ў 1931 годзе. Падчас навучання ў Віленскай гімназіі разам з аднакласнікам, паэтам і мастаком [[Янка Гарох|Янкам Гарохам]] выдаў рукапісны часопіс «[[Пралом (часопіс)|Пралом]]», дзе пад псеўданімам А. Граніт надрукаваў свае першыя вершы. Яго творы з гэтага часопіса ўзялі для «Хрэстаматыі заходнебеларускай літаратуры». У 1932 годзе малады паэт Яўген Скурко актыўна супрацоўнічаў у нелегальным друку: у «[[Пралом (часопіс)|Праломе]]», у камуністычным «[[Часопіс для ўсіх|Часопісе для ўсіх]]», у газетах-аднадзёнках «[[На пераломе]]» і «Беларускае жыццё». У газеце «[[Беларускае жыццё (газета)|Беларускае жыццё]]» (за 7 красавіка 1932 года, [[Львоў]]) упершыню з’явіўся псеўданім Максім Танк, пад вершам «Заштрайкавалі гіганты-коміны»<ref name="Рагойша" />. У канцы 1933 года, падчас зняволення ў турме, выдаваў пры падтрымцы [[Палітычныя зняволеныя|палітвязняў]] рукапісны часопіс «Краты» (усяго было выдадзена выйшла 6 нумароў), у якім былі змешчаны і яго вершы, і творы іншых зняволеных паэтаў ([[Піліп Сямёнавіч Пестрак|Піліпа Пестрака]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянціна Таўлая]] і інш.). У другой палове 1930-х гадоў вёў «Беларускую калонку» ў польскім выданні {{нп5|Poprostu|«Poprostu»|pl|Poprostu}}, загадваў літаратурным аддзелам у газеце «[[Наша воля (1927)|Наша воля]]», супрацоўнічаў у «[[Беларускі летапіс (часопіс)|Беларускім летапісе]]», у часопісе «[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]». У гэтых і іншых выданнях друкаваў свае вершы, апавяданні, літаратурна-крытычныя і публіцыстычныя артыкулы. У 1935 годзе ў Вільні пачаў пісаць паэму «[[Нарач (паэма)|Нарач]]», тэмай для якой паслужыла [[Нарачанскае выступленне рыбакоў]]. Цалкам надрукаваць твор было немагчыма праз цэнзуру, таму аўтару даводзілася, выкрэсліваючы найбольш вострыя моманты, друкаваць яго часткамі ў «Калоссі». Некаторыя нумары часопіса з фрагментамі паэмы былі канфіскаваныя польскімі ўладамі. У 1940 годзе паэту ўдалося цалкам узнавіць тэкст паэмы<ref>{{артыкул|аўтар= |загаловак=Старонкі жыцця Максіма Танка |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне=След |тып=Газета |месца= |выдавецтва= |год=сакавік, 2012 |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= 2|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= }}</ref>. У 1936 годзе пры дапамозе [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]] быў выдадзены яго першы зборнік вершаў «На этапах», у 1937 годзе — зборнікі «Журавінавы цвет» і паэма «Нарач», у 1938 годзе — «Пад мачтай» (1938). Яго кнігі «На этапах» і «Нарач» былі канфіскаваны польскімі ўладамі<ref name="Рагойша" />. Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] у 1939 годзе Максім Танк уключыўся ў грамадскія і культурныя працэсы, што адбываліся ў СССР. Але яго творчасць адрознівалася ад пануючага ў той час пафасу. Ён паказваў лёс і духоўны свет заходнебеларускіх працоўных, умела пры гэтым працуючы ў разнастайных паэтычных відах і жанрах: лірыцы грамадзянскай, філасофскай, пейзажнай і інтымнай, вершах гумарыстычных і сатырычных, казках, баладах, песнях, героіка-рамантычных паэмах («Нарач», «Каліноўскі», «Журавінавы цвет», «Сказ пра Вяля»)<ref name="Рагойша" />. Вершы Максіма Танка прасякнуты болем пра зняволены родны край, прыгнечаны і занядбаны народ. Гэта выразна адчуваецца ў зборніках Максіма Танка — «Журавінавы цвет» (1937) і «Пад мачтай» (1938). Шмат якім ягоным вершам была ўласціва рэалістычнасць, прадметная выразнасць жывапіснага малюнка<ref name="АН">{{артыкул|аўтар=Мікуліч, М.У. |загаловак=Яўген Іванавіч Скурко (Максім Танк) (Да 95-годдзя з дня нараджэння) |арыгінал= |спасылка=http://nasb.gov.by/rus/publications/vestih/vgm07_4a.php |аўтар выдання= |выданне= Весці Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=Беларуская навука |год=2007 |выпуск= |том= |нумар=4 |старонкі=122–124 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова=}}</ref>. Максім Танк у сваіх творах звяртаўся да любімых паэтамі-рамантыкамі мастацкіх вобразаў вясны, сонца, навальніцы, пажару і іншых. Але яго ўмоўна-рамантычныя вобразы адначасова неслі і сацыяльную праўду жыцця. У яго вершах — адметныя рысы тагачаснага грамадскага жыцця і прыроды [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Вялікае месца ў сваёй паэзіі Максім Танк надаваў такім вобразам як матчына песня, родныя загоны, муры і краты, вясна-перамога, каласістае гора, жалезны вырай, этапныя дарогі, світальная зара, полымя волі, сталёвы сонечны паход і іншыя. Усяму таму, што раскрывала характэрныя асаблівасці беларускага нацыянальнага лёсу<ref name="АН" />. === Вайна === У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] творчасць Максіма Танка пераважна вылучаецца сатырычна-выкрывальнай і публіцыстычна-пафаснай жанравай скіраванасцю. Заклікі змагацца супраць [[фашызм]]у, нічога не шкадаваць дзеля перамогі, паэтызацыя подзвігу воіна, услаўленне неўміручасці роднага краю, народа, культуры і мовы — асноўныя матывы яго ваеннай лірыкі («Падымайся, Беларусь», «Не шкадуйце, хлопцы, пораху», «Родная мова»). У паэме «Янук Сяліба» (1943) імкнуўся паказаць героіку партызанскага руху на Беларусі<ref name="БЭ" />. Патрыятычныя творы ваенных гадоў склалі кнігу «Вастрыце зброю» і «Праз вогненны небасхіл» (абедзве 1945). === Пасляваенная творчасць === Яшчэ за сталінскімі часамі Максім Танк не прымаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/27021383.html |title= 20 нечаканых фактаў пра Максіма Танка |author=Дэ Эм, В. |date= 2015-05-17 | publisher= [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|accessdate=2023-07-13 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20230713192854/https://www.svaboda.org/a/27021383.html|archivedate= 2023-07-13}}</ref>. Пасляваенная творчасць вылучаецца зваротам паэта да гісторыі Беларусі, фальклорных сюжэтаў, услаўленнем стваральнай працы. Зборнік Максіма Танка «Каб ведалі» стаў адным з найлепшых у беларускай паэзіі пасляваеннага дзесяцігоддзя<ref name="Танк" />. З канца 1950-х гадоў у паэзіі Максіма Танка ізноў стаў істотным сатырычны жанр (зборнік «Селядцы з вершамі»). Таксама ён звярнуўся да жанру гераічнай паэмы («Мікалай Дворнікаў»). У яго [[Дзіцячая літаратура|творах для дзяцей]] адчуваецца моцная сувязь з беларускай народнай песеннай творчасцю, якая характэрна для ўсёй лірыкі Максіма Танка (кнігі «Галінка і верабей», «Казкі лірніка», «Светлячок», «Ехаў казачнік Бай» і іншыя). Творчасць Максіма Танка 1960—1980-х гадоў выяўляецца ў яго зборніках «Мой хлеб надзённы», «Перапіска з Зямлёй», «Нарачанскія сосны», «Прайсці праз вернасць», «За маім сталом». Лірыка гэтага перыяду разнастайная паводле зместу, уключае філасофскі роздум над сутнасцю паэзіі ўвогуле. Паэт выявіў інтарэс да класікі, як айчыннай («Эх, Багрыме», «Над магілай Багдановіча», «Францішак Багушэвіч»), так і да замежнай («Трэска з дому Шэкспіра», «Сяргей Ясенін»). Ён займаўся пошукамі ў галіне паэзіі, а найбольш любімай формай выказвання паэтычнага пачуцця ў Максіма Танка быў [[верлібр]]<ref>''Тычко Г. К.'' Беларуская літаратура ХІХ-ХХ стагоддзяў: час і асобы: вучэб. дапам. — Мінск: Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў, 2010. — 267 с. ISBN 978-985-522-001-6</ref>. === Пераклады === Максім Танк перакладаў на беларускую мову творы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Максім Тадэевіч Рыльскі|Максіма Рыльскага]], [[Антанас Венцлава|Антанаса Венцлавы]], [[Яніс Судрабкалн|Яніса Судрабкална]], [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]], [[Юліян Тувім|Юльяна Тувіма]], [[Уладзіслаў Бранеўскі|Уладзіслава Бранеўскага]], [[Станіслаў Дабравольскі|Станіслава Дабравольскага]], [[Тадэвуш Ружэвіч|Тадэвуша Ружэвіча]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], [[Павел Рыгоравіч Тычына|Паўло Тычыны]], [[Андрэй Германаў|Андрэя Германава]], [[Назым Хікмет|Назыма Хікмета]] і іншых. У тым ліку пераклаў лібрэта оперы «[[Страшны двор]]» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] для пастаноўкі яе ў 1952 годзе. Займаўся перакладамі на беларускую мову з польскай, рускай, украінскай, літоўскай, латышскай, балгарскай моў<ref name="Рагойша" />. Пераклады твораў Максіма Танка на рускую мову рабіў [[Мікалай Канстанцінавіч Старшынаў|Мікалай Старшынаў]]<ref name="БЭ15164">{{Крыніцы/БелЭн|15к|||164}}</ref>. == Бібліяграфія == {{калонкі|3|малы=так}} === Паэтычныя зборнікі === * «На этапах» (Вільня, 1936; факсім. Мінск, 1983) * «Журавінавы цвет» (1937) * «Пад мачтай» (1938) * «Выбраныя вершы» (1940) * «Вастрыце зброю» (1945) * «Праз вогненны небасхіл» (1945) * «Выбраныя вершы» (1947) * «Вершы» (1947, 1948) * «Каб ведалі» (1948) * «На камні, жалезе і золаце» (1951) * «Выбраныя творы» (1952, 1954) * «У дарозе» (1954) * «След бліскавіцы» (1957) * «Мой хлеб надзённы» (1962) * «Лірыка» (1963) * «Глыток вады» (1964) * «Вершы» (1967) * «Ключ жураўліны» (1972) * «Хай будзе святло» (1972) * «Дарога, закалыханая жытам» (1976) * «Вершы» (1979) * «Прайсці праз вернасць» (1979) * «Лірыка» (1982) * «За маім сталом» (1984) * «Лірыка» (1987) * «Дарога і хлеб» (1988) * «Збор калосся : Вершы 1983—1988» (1989) * «Паслухайце, вясна ідзе» (1990) * «Мой каўчэг» (1994) * «Errata» (1996) === Паэмы === * «Нарач» (1937) * «Янук Сяліба» (1943) === Паэтычныя зборнікі для дзяцей === * «Галінка і верабей» (1946) * «Казка пра мядзведзя» (1947) * «Вершы» (1948) * «Урачыстае абяцанне» (1949) * «Сярод лясоў наднёманскіх» (1951, 1987) === Кнігі казак === * «Ехаў казачнік Бай» (1955, 1984) * «Конь і леў» (1955) * «Казкі. Легенды» (1960) * «Светлячок» (1970) * «Быліна пра касмічнае падарожжа мураша Бадзіні» (1979) === Зборнікі гумару === * «Селядцы з вершамі» (1966) === Успаміны === * «Лісткі календара : Кніга-дзённік» (1970) === Зборнікі твораў === * «Збор твораў у 2-х тамах» (1958) * «Збор твораў у 4-х тамах» (1966—1967) * «Збор твораў у 6-ці тамах» (1978—1981) * «Збор твораў у 13-ці тамах» (2006—2012) {{калонкі/канец}} == Ацэнкі == Творчасць Максіма Танк, паводле ацэнкі літаратуразнаўцаў — беларуская літаратурная класіка, а ён сам уваходзіць у лік вядомых еўрапейскіх паэтаў<ref name="АН" />. З імем Максіма Танкам і яго творчымі пошукамі некаторыя заходнебеларускія крытыкі звязвалі наступленне цэлай эпохі ў развіцці нацыянальнай літаратуры. Напрыклад, артыкул С. Каліны, які быў надрукаваны і змешчаны ў часопісе «Калоссе», так і называўся — «На парозе новае эпохі ў беларускай літаратуры». Каліна пісаў у сваім артыкуле: {{пачатак цытаты}} «''Ягоная творчасьць, што паўстала на працягу ўсяго трох апошніх гадоў, уліла ў нашую літаратуру зусім новыя плыні, выявіла аграмадныя мастацкія дасягненьні, напасьледак намеціла новы, адказуючы духу часу і варункам сучаснага жыцьця мастацкі і ідэёвы кірунак. Беларуская літаратура дзякуючы Танку перажывае сёньня, пасля „нашаніўскай“ пары і ейнага прадаўжэньня, свой другі рэнэсанс, тым іншы за першы, што паколькі Купала і Колас, могучы мала карыстаць з літаратурнай спадчыны сваіх папярэднікаў, мусілі перадусім тварыць і замацоўваць наш літаратурны быт, патолькі сёньня распачынае нашая літаратура эпоху поўнай дасканаласьці, асягіваючы агульнаэўропэйскую ступень разьвіцьця''»<ref name="Танк" />. {{канец цытаты}} [[Мікалай Уладзіміравіч Мікуліч|Мікалай Мікуліч]] падкрэсліваў, што паэт-пачаткоўца імкнуўся асэнсаваць працэсы заходнебеларускай рэчаіснасці і іх далейшае развіццё, у яго творчасці адлюстроўваўся высокі ўзровень нацыянальна-патрыятычнай свядомасці, вершы былі арыентаваны на маральна-этычныя прынцыпы<ref name="АН"/>. Як заўважаў [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Вячаслаў Рагойша]], паглыбленне гуманістычнага пачатку, узмацненне філасафічнасці лірыкі, пашырэнне і ўдасканаленне сродкаў паэтычнагя выяўлення сталі вядучымі стылістычнымі дамінантамі творчасці Максіма Танка 1960—1980-х гадоў<ref name="БЭ"/>. == Увасабленне праз музыку == Многія вершы Максіма Танка былі пакладзены на музыку. Песні, кантаты, араторыі на яго словы пісалі [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Леў Абеліёвіч]] (Дзве паэмы. Мн., 1958), [[Мікалай Ільіч Аладаў|Мікалай Аладаў]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]] (Пяць вакальных дуэтаў. Мн., 1976), [[Расціслаў Бойка]], [[Генрых Матусавіч Вагнер|Генрых Вагнер]] («Памяць»), [[Т. Дзядзюля]] («Каб ведалі»), [[Аркадзь Люксембург]] («Памяць» 1976), [[Канрадас Кавяцкас]], [[Эдуард Калманоўскі]], [[Анатолій Кос-Анатольскі]] (хоры), [[I. Кузняцоў]], [[Аляксандр Сцяпанавіч Ленскі|Аляксандр Ленскі]] (хоры), [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Дзмітрый Лукас]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Iгар Лучанок]], [[Э. Манвелян]], [[I. Мацін]] («Вясельная»), [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімір Мулявін]] («Завушніцы»), [[Пётр Пятровіч Падкавыраў|Пётр Падкавыраў]] (Свяці, зара; Добрай раніцы. Мн., 1957), [[Аляксандра Мікалаеўна Пахмутава|Аляксандра Пахмутава]], [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Рыгор Пукст]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Г. Смірнова]] (Скаўронак. Л., 1956), [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрый Смольскі]], [[Эйна Тамберг]], [[Аляксей Яўлампавіч Туранкоў|Аляксей Туранкоў]], [[Эта Майсееўна Тырманд|Эта Тырманд]] (Рамансы. Мн., 1969), [[Аляксандр Фляркоўскі]], [[Кім Дзмітрыевіч Цесакоў|Кім Цесакоў]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Вісарыён Шабалін]] (хоры) і іншыя. == Прэміі і ўзнагароды == За пераклады польскай паэзіі і ўмацаванне дружбы паміж народамі Максім Танк атрымаў літаратурную прэмію Таварыства польска-савецкай дружбы (1958) і Таварыства аўтараў (ZAIKS. 1969). Шмат яго твораў былі адзначаны савецкімі прэміямі. Лаўрэат [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1978, за кнігу паэзіі «Нарачанскія сосны»), [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1948, за зборнік «Каб ведалі»), [[Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы|літаратурнай прэміі імя Я. Купалы]] (1959, за зборнік «След бліскавіцы»), [[Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Я. Купалы|Дзяржаўнай прэміі Беларусі імя Я. Купалы]] (1966, за зборнік «Мой хлеб надзённы»), [[Літаратурная прэмія імя А. Фадзеева|літаратурнай прэміі імя А. Фадзеева]] (1980, за кнігу «Прайсці праз вернасць»). Ганаровы грамадзянін горада [[Мінск]]а (1987), гарадскога пасёлка [[Радашковічы]] (1992). Удастоены звання [[Народны паэт Беларусі|народнага паэта Беларусі]] (1968), [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] (1974), узнагароджаны чатырма [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]], [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]], залатым медалём «Барацьбіту за мір», [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]], двума [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчынай вайны]] II ступені, [[Ордэн Дружбы народаў|Дружбы народаў]] і медалямі, а таксама афіцэрскім [[Ордэн Адраджэння Польшчы|крыжом ордэна Адраджэння Польшчы]], [[Ордэн Заслугі ПНР|ордэнам Заслугі ПНР]]<ref name="Рагойша" /><ref name="Танк" />. Максім Танк быў акадэмікам [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (1972)<ref name="АН" />. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Madel Tank Pam.jpg|thumb|left|Помнік Максіму Танку, Мядзел]] [[Файл:2012. Stamp of Belarus 36-2012-09-05-m.jpg|thumb|150пкс|Паштовая марка Беларусі да 100-годдзя з дня нараджэння]] У гонар Максіма Танка названы вуліцы ў [[Вуліца Максіма Танка (Мінск)|Мінску]], [[Гродна|Гродне]], [[Мядзел]]е, [[Сваткі|Сватках]], [[Ліда|Лідзе]], [[Фаніпаль|Фаніпалі]], [[Беразіно|Беразіне]], [[Радашковічы|Радашковічах]], [[Калодзішчы|Калодзішчах]], [[Вілейка|Вілейцы]], [[Івацэвічы|Івацэвічах]], [[Смаргонь|Смаргоні]], [[Чэчына|Чэчыне]], [[Дуброўна|Дуброўне]], [[Іўе|Іўі]], [[Бяроза (горад)|Бярозе]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Іванава|Іванаве]], [[Альшаны (Столінскі раён)|Альшанах]], [[Шчучын]]е, [[Давыд-Гарадок|Давід-Гарадку]], [[Столін]]е, [[Жабінка|Жабінцы]]. Імя Максіма Танка прысвоена [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускаму дзяржаўнаму педагагічнаму ўніверсітэту]], [[Мінскі педагагічны каледж БДПУ імя М.Танка|Мінскаму педагагічнаму каледжу]], Сваткаўскай сярэдняй школе (Мядзельскі раён) і Мядзельскай раённай бібліятэцы. У Мінску, на вуліцы яго імя і на доме, дзе ён апошнія гады жыў і працаваў (вул. Кульман, 15), устаноўлены мемарыяльныя знакі<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://library.mogilev.by/exhibition/virtual_exhibition_tank_title.html | title =Рэаліі жыцця Максіма Танка | work = |publisher =Магілёўская абласная бібліятэка ім. У.І. Леніна| accessdate = красавіка 2015 | lang =}}</ref>. Нацыянальны банк Беларусі 29 жніўня 2013 года ўвёў у абарачэнне памятную манету — «''Максім Танк. 100 гадоў''»<ref>{{cite web| author =| date =| url = http://www.belta.by/ru/articles/dossier/K-100-letiju-narodnogo-poeta-Belarusi-Maksima-Tanka_i_589.html| title = К 100-летию народного поэта Беларуси Максима Танка| work = |publisher =[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]]| accessdate = 8 красавіка 2015 | lang =ru}}</ref>. 5 снежня 2014 года ў [[Мядзел]]е адкрылі першы ў Беларусі [[помнік Максіму Танку]]. Аўтары кампазіцыі — скульптары [[Іван Якімавіч Міско|Іван Міско]] і [[Аляксандр Міхайлавіч Фінскі|Аляксандр Фінскі]], архітэктар [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардараў]]<ref>{{cite web| author =Высоцкі А.| date =5 снежня 2014| url =http://budzma.by/news/syonnya-w-myadzyelye-adkryli-pyershy-w-byelarusi-pomnik-maksimu-tanku.html | title = Сёння ў Мядзеле адкрылі першы ў Беларусі помнік Максіму Танку| work = |publisher =[[Будзьма беларусамі! ]]| accessdate =8 красавіка 2015 | lang =}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Танк Максім}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Танк Максім}} * {{кніга|аўтар = |частка = Танк Максім|загаловак =Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пад. рэд. [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкова]] |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя|год =2001 |том =Т. 6. Кн. 1 |старонкі = |старонак =591 |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * ''[[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка, М. М.]]'' Максім Танк: Жыццё ў паэзіі. Мн., 1984; * ''[[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Бугаёў, Д. Я.]]'' Паэзія Максіма Танка. — 2-е выд., выпр. і дап. — Мн., 2003. * ''[[Анатоль Леанідавіч Верабей|Верабей, А. Л.]]'' Максім Танк і польская літаратура. Мн., 1984; * ''[[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Калеснік, У. А.]]'' Паэзія змагання: Максім Танк і заходнебеларуская літаратура. Мн., 1959; * ''Калеснік, У. А.'' Максім Танк: Нарыс жыцця і творчасці. Мн., 1981; * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А. С.]]'' На разломе эпохі // Полымя. 2000, № 9; * ''[[Мікалай Уладзіміравіч Мікуліч|Мікуліч, М. У.]]:'' Азораны талент. Памяці Максіма Танка // «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», 5 жніўня 2015 года, № 31, стар. 2 * ''[[Мікалай Уладзіміравіч Мікуліч|Мікуліч, М. У.]]'' Паэзія рэчаіснасці: У свеце Максіма Танка. Мн., 2001; * ''[[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Рагойша, В. П.]]'' Паэтыка Максіма Танка. Мн., 1968; * {{кніга|аўтар =Рагойша, В. П. |частка =Танк Максім |загаловак =Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пад рэдакцыяй [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]] |выданне =Мн. |месца = |выдавецтва =Беларуская Энцыклапедыя |год = 1995|том =6. Талалай — Яфімаў |старонкі =8—10 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Танк Максім|Рагойша В. П.|423—424}} {{калонкі/канец}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web| author =[[Людміла Рублеўская|Л. Рублевская]], В. Скалабан| date =8 снежня 2007| url = http://www.sb.by/kultura/article/o-bure-granite-i-tanke.html| title = О Буре, Граните и Танке. Неизвестный Максим Танк: находки к юбилею| work = |publisher =[[СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate = 9 расавіка 2015| lang =ru}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/65208/skurko-evgeniy-ivanovich/ Максім Танк] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=k2Ixu0zPeoU Максім Танк. Люцыян Таполя (аудыё)] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Старшыні ВС БССР‎}} {{максім Танк}} {{Добры артыкул|Літаратура|Пісьменнік}} {{DEFAULTSORT:Танк Максім}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя паэты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Максім Танк| ]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінска]] [[Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Вілейскай турмы]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVI з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 3x7de7kad20fvdex0cr7lv3es5c2iw3 0 16241 5171252 5170825 2026-07-26T13:41:46Z M.L.Bot 261 /* Дударская традыцыя */ трэба нармальна дааформіць зноскі 5171252 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, [[Руская мова|рус]].: ''Глубокое'', [[Польская мова|польск]].: ''Głębokie'', [[Літоўская мова|літ.]]: ''Glubokas'', [[іўрыт]]: ''עברית'') — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск|Мінска]], 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] - [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада - возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. Насельніцтва - 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7}}</ref>. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер - Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф'я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654 - 1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach|url-status=dead}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|"акадэміяй" у Смаргоні]] - абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня - загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848-1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[Сіянізм|сіянізму]]. У 50-я - 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[Іўрыт|іўрыту]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946-1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб'ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994-2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета [[Вольнае Глыбокае|"Вольнае Глыбокае"]], рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль "[[Вішнёвы фэст]]", а ў 2017 годзе - міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй|"Дударскі рэй"]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> '''XIX стагоддзе:''' 1879 год - 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9% агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. === Дударская традыцыя === Глыбокае і наваколле -- адзін з найбольш вядомых асяродкаў гістарычнай традыцыі [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]. Асабліва багатая колькасць звестак пра дудароў паходзіць з ваколіц возера [[Шо]], [[Празарокі|Празарокаў]], [[Палевачы|Палівачоў]], [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўкі]] і іншых вёсак сучаснага [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref>Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю''.</ref>. З вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] паходзіць так званая [[Глыбоцкая дуда]], датаваная 1849 годам і прызнаная найстарэйшай захаванай беларускай дудой. На яе ігравой трубцы пазначаныя год і месца паходжання: «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» — Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі. Арыгінал інструмента захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], а яго копія, зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]], знаходзіцца ў экспазіцыі [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]]<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Прэзентацыя копіі Глыбоцкай дуды |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead}}</ref>. З Глыбоччынай была цесна звязаная дзейнасць [[Першая беларуская трупа|трупы]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], які адным з першых вывеў беларускую дуду на прафесійную тэатральную сцэну. У складзе капэлы трупы на дудзе граў [[Адам Шульга]], імаверна ўраджэнец вёскі Скрыпшчына каля Празарокаў. Разам са скрыпачом Франкам Голерам і цымбалістам Янам Голерам ён суправаджаў беларускія танцы падчас выступленняў трупы ў Вільні, Варшаве, Мінску і Санкт-Пецярбургу<ref>Іван Голер у размове з Рыгорам Семашкевічам // ''Літаратура і мастацтва''. 1974.</ref>. З рэгіёнам звязаныя таксама дудар [[Пётр Бурэц]] з Асінаўкі, ягоны вучань Мікола Караткевіч, дудар і арганізатар традыцыйных святаў Уладзімір Забела з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама дудар і майстар народных інструментаў [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітрый Дзёмін]], які нарадзіўся ў Глыбокім<ref>Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю''.</ref>. Пра распаўсюджанасць дуды на Глыбоччыне сведчаць успаміны мясцовых жыхароў, этнаграфічныя матэрыялы, фотаздымкі, музычныя запісы, легенды і літаратурныя творы. Дуда была часткай традыцыйнай капэлы разам са скрыпкай і цымбаламі, суправаджала танцы, вяселлі, велікодныя абыходы і іншыя вясковыя святкаванні. Ад Адама Шульгі была запісаная мелодыя «Чы-чы, чы-чы, верабей…», апублікаваная ў 1925 годзе ў «Дзіцячым сьпеўніку» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]]. З 2017 года ў Глыбокім і іншых населеных пунктах раёна праводзіцца міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». Фэст быў створаны дзеля захавання мясцовай дударскай спадчыны і прадстаўлення традыцый розных дударскіх рэгіёнаў Еўропы. Яго назва паходзіць з верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Ігнату Буйніцкаму»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83|title=Ігнату Буйніцкаму — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-07-26}}</ref>. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай цэнтральнай раённай бібліятэцы]] дзейнічае сталая тэматычная экспазіцыя «Дуда мая ты спеўная», а ў мясцовай школе мастацтваў вывучаюць ігру на дудзе як на дадатковым інструменце. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994-2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі "Копцеўка": шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII-XX ст) * Алея славутых землякоў - бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай - [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», "Кар'ера Нікодэма Дызмы" і інш. * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]] * [[Шмуэль Магілевер]] - яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[Сіянізм|сіянізму]] == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 7wjevefm2ah9bleip0jkemj9t9zyet1 5171304 5171252 2026-07-26T15:20:50Z JerzyKundrat 174 5171304 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, {{lang-ru|Глубокое}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск]]а, 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] — [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада — возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. Насельніцтва — 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7}}</ref>. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер — Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф’я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach|url-status=dead}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|«акадэміяй» у Смаргоні]] — абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня — загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848—1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[сіянізм]]у. У 50-я — 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[іўрыт]]у<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946—1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб’ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994—2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета «[[Вольнае Глыбокае]]», рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль «[[Вішнёвы фэст]]», а ў 2017 годзе — міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> '''XIX стагоддзе:''' 1879 год — 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9 % агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. === Дударская традыцыя === Глыбокае і наваколле — адзін з найбольш вядомых асяродкаў гістарычнай традыцыі [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]. Асабліва багатая колькасць звестак пра дудароў паходзіць з ваколіц возера [[Шо]], [[Празарокі|Празарокаў]], [[Палевачы|Палівачоў]], [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўкі]] і іншых вёсак сучаснага [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref>Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю''.</ref>. З вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] паходзіць так званая [[Глыбоцкая дуда]], датаваная 1849 годам і прызнаная найстарэйшай захаванай беларускай дудой. На яе ігравой трубцы пазначаныя год і месца паходжання: «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» — Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі. Арыгінал інструмента захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], а яго копія, зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]], знаходзіцца ў экспазіцыі [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]]<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Прэзентацыя копіі Глыбоцкай дуды |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead}}</ref>. З Глыбоччынай была цесна звязаная дзейнасць [[Першая беларуская трупа|трупы]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], які адным з першых вывеў беларускую дуду на прафесійную тэатральную сцэну. У складзе капэлы трупы на дудзе граў [[Адам Шульга]], імаверна ўраджэнец вёскі Скрыпшчына каля Празарокаў. Разам са скрыпачом Франкам Голерам і цымбалістам Янам Голерам ён суправаджаў беларускія танцы падчас выступленняў трупы ў Вільні, Варшаве, Мінску і Санкт-Пецярбургу<ref>Іван Голер у размове з Рыгорам Семашкевічам // ''Літаратура і мастацтва''. 1974.</ref>. З рэгіёнам звязаныя таксама дудар [[Пётр Бурэц]] з Асінаўкі, ягоны вучань Мікола Караткевіч, дудар і арганізатар традыцыйных святаў Уладзімір Забела з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама дудар і майстар народных інструментаў [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітрый Дзёмін]], які нарадзіўся ў Глыбокім<ref>Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю''.</ref>. Пра распаўсюджанасць дуды на Глыбоччыне сведчаць успаміны мясцовых жыхароў, этнаграфічныя матэрыялы, фотаздымкі, музычныя запісы, легенды і літаратурныя творы. Дуда была часткай традыцыйнай капэлы разам са скрыпкай і цымбаламі, суправаджала танцы, вяселлі, велікодныя абыходы і іншыя вясковыя святкаванні. Ад Адама Шульгі была запісаная мелодыя «Чы-чы, чы-чы, верабей…», апублікаваная ў 1925 годзе ў «Дзіцячым сьпеўніку» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]]. З 2017 года ў Глыбокім і іншых населеных пунктах раёна праводзіцца міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». Фэст быў створаны дзеля захавання мясцовай дударскай спадчыны і прадстаўлення традыцый розных дударскіх рэгіёнаў Еўропы. Яго назва паходзіць з верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Ігнату Буйніцкаму»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83|title=Ігнату Буйніцкаму — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-07-26}}</ref>. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай цэнтральнай раённай бібліятэцы]] дзейнічае сталая тэматычная экспазіцыя «Дуда мая ты спеўная», а ў мясцовай школе мастацтваў вывучаюць ігру на дудзе як на дадатковым інструменце. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994—2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі «Копцеўка»: шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII—XX ст) * Алея славутых землякоў — бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай — [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», «Кар’ера Нікодэма Дызмы» і інш. * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]] * [[Шмуэль Магілевер]] — яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[сіянізм]]у == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] rh6o0ubngjtho6wu9wocvs90xjrltru 5171305 5171304 2026-07-26T15:22:14Z JerzyKundrat 174 /* Насельніцтва */ дапаўненне 5171305 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, {{lang-ru|Глубокое}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск]]а, 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] — [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада — возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. Насельніцтва — 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7}}</ref>. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер — Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф’я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach|url-status=dead}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|«акадэміяй» у Смаргоні]] — абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня — загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848—1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[сіянізм]]у. У 50-я — 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[іўрыт]]у<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946—1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб’ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994—2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета «[[Вольнае Глыбокае]]», рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль «[[Вішнёвы фэст]]», а ў 2017 годзе — міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XIX стагоддзе:''' 1879 год — 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 17&nbsp;720 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9 % агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. === Дударская традыцыя === Глыбокае і наваколле — адзін з найбольш вядомых асяродкаў гістарычнай традыцыі [[Беларуская дуда|беларускай дуды]]. Асабліва багатая колькасць звестак пра дудароў паходзіць з ваколіц возера [[Шо]], [[Празарокі|Празарокаў]], [[Палевачы|Палівачоў]], [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўкі]] і іншых вёсак сучаснага [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref>Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю''.</ref>. З вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] паходзіць так званая [[Глыбоцкая дуда]], датаваная 1849 годам і прызнаная найстарэйшай захаванай беларускай дудой. На яе ігравой трубцы пазначаныя год і месца паходжання: «ME 1849 P. DZISNA GM. PROZOROKI W. WIERACIEJE» — Дзісенскі павет, гміна Празарокі, вёска Верацеі. Арыгінал інструмента захоўваецца ў [[Нацыянальны музей Літвы|Нацыянальным музеі Літвы]], а яго копія, зробленая майстрам [[Сяргей Чубрык|Сяргеем Чубрыкам]], знаходзіцца ў экспазіцыі [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]]<ref>{{Cite web |url=https://ethno.by/presa/854082983 |title=Прэзентацыя копіі Глыбоцкай дуды |access-date=22 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615095400/https://ethno.by/presa/854082983 |archivedate=15 чэрвеня 2021 |url-status=dead}}</ref>. З Глыбоччынай была цесна звязаная дзейнасць [[Першая беларуская трупа|трупы]] [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], які адным з першых вывеў беларускую дуду на прафесійную тэатральную сцэну. У складзе капэлы трупы на дудзе граў [[Адам Шульга]], імаверна ўраджэнец вёскі Скрыпшчына каля Празарокаў. Разам са скрыпачом Франкам Голерам і цымбалістам Янам Голерам ён суправаджаў беларускія танцы падчас выступленняў трупы ў Вільні, Варшаве, Мінску і Санкт-Пецярбургу<ref>Іван Голер у размове з Рыгорам Семашкевічам // ''Літаратура і мастацтва''. 1974.</ref>. З рэгіёнам звязаныя таксама дудар [[Пётр Бурэц]] з Асінаўкі, ягоны вучань Мікола Караткевіч, дудар і арганізатар традыцыйных святаў Уладзімір Забела з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]], а таксама дудар і майстар народных інструментаў [[Дзмітрый Альбертавіч Дзёмін|Дзмітрый Дзёмін]], які нарадзіўся ў Глыбокім<ref>Воранаў В. ''Дудары Глыбоцкага краю''.</ref>. Пра распаўсюджанасць дуды на Глыбоччыне сведчаць успаміны мясцовых жыхароў, этнаграфічныя матэрыялы, фотаздымкі, музычныя запісы, легенды і літаратурныя творы. Дуда была часткай традыцыйнай капэлы разам са скрыпкай і цымбаламі, суправаджала танцы, вяселлі, велікодныя абыходы і іншыя вясковыя святкаванні. Ад Адама Шульгі была запісаная мелодыя «Чы-чы, чы-чы, верабей…», апублікаваная ў 1925 годзе ў «Дзіцячым сьпеўніку» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]]. З 2017 года ў Глыбокім і іншых населеных пунктах раёна праводзіцца міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». Фэст быў створаны дзеля захавання мясцовай дударскай спадчыны і прадстаўлення традыцый розных дударскіх рэгіёнаў Еўропы. Яго назва паходзіць з верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Ігнату Буйніцкаму»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%91%D1%83%D0%B9%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83|title=Ігнату Буйніцкаму — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-07-26}}</ref>. У [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Глыбоцкай цэнтральнай раённай бібліятэцы]] дзейнічае сталая тэматычная экспазіцыя «Дуда мая ты спеўная», а ў мясцовай школе мастацтваў вывучаюць ігру на дудзе як на дадатковым інструменце. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994—2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі «Копцеўка»: шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII—XX ст) * Алея славутых землякоў — бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай — [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», «Кар’ера Нікодэма Дызмы» і інш. * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]] * [[Шмуэль Магілевер]] — яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[сіянізм]]у == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] mh6cn2pkpfn3fmdjjmef6zhoequ3ass 4 16411 5171570 5171019 2026-07-26T23:18:11Z IshaBarnes 124956 /* Міхаіл Канстанцінавіч Лазар */ меркаванне 5171570 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) : Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} k6zifer1x601wn1v4ons7567rauro53 5171619 5171570 2026-07-27T05:28:01Z Autumndancer 168015 /* */ 5171619 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) : Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} geykpc2shsal9fa9gl9kjerj0p9ncj2 0 16504 5171501 5082983 2026-07-26T21:27:45Z 5171501 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Геніюш}} {{Пісьменнік}} '''Лары́са Анто́наўна Ге́ніюш''', па нараджэнні '''Міклашэ́віч''' ({{lang-be-latin|Łarysa Hienijuš|1}}; 27 ліпеня ([[9 жніўня]]) [[1910]], маёнтак Жлобаўцы, [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет]] — [[7 красавіка]] [[1983]], [[Зэльва]]) — [[Беларуская мова|беларуская]] паэтка, пісьменніца, грамадская дзяячка. == Біяграфія == === Раннія гады === [[Файл:Łarysa Hienijuš. Ларыса Геніюш (1927).jpg|міні|злева|Ларыса Геніюш, 1927 г.]] Нарадзілася 27 ліпеня (9 жніўня) 1910 года ў маёнтку Жлобаўцы паблізу [[Воўпа|Воўпы]] [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў шматдзетнай праваслаўнай сям’і землеўласнікаў. Па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы]] 1921 года [[Заходняя Беларусь]] апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Вучылася ў польскай школе, у 1928 годзе скончыла Ваўкавыскую польскую гімназію. У гэты час пазнаёмілася з сусветнай літаратурай — польскай, скандынаўскай, англійскай класікай. Пачынае пісаць вершы. У сваіх успамінах «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» рэзка адмоўна згадвае нацыянальную палітыку польскіх уладаў у дачыненні да беларусаў і іншых няпольскіх народаў. === Пражскі перыяд === [[Файл:Larysa henijus.jpg|міні|Ларыса Геніюш з мужам [[Янка Геніюш|Янкам Геніюшам]] і сынам [[Юрка Геніюш|Юркам Геніюшам]]]] У 1935 годзе пабралася шлюбам са студэнтам-медыкам [[Янка Геніюш|Янкам Геніюшам]], які вучыўся ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]] [[Прага|Прагі]] ([[Чэхаславакія]]). У той самы год у іх нарадзіўся сын [[Юрка Геніюш]]. У 1937 годзе пераехала да мужа ў Прагу. Першы час жыла ў адным доме з прэзідэнтам [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Васіль Іванавіч Захарка|Васілём Захаркам]] і ўдавой [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётры Крачэўскага]] Нінай. Калі з мужам і сынам яны займелі ўласнае жыллё, суседкай Геніюшаў была Аксана Косач-Шыманоўская, сястра Лесі Украінкі – аўтаркі, чыя творчасць значна ўплыла на Геніюш. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|далучэння Заходняй Беларусі да СССР]] у верасні 1939 года, быў арыштаваны бацька Ларысы Геніюш. Неўзабаве, па кароткім зняволенні ў гродзенскай турме, яго расстралялі. Маці Ларысы Геніюш і дзвюх сясцёр выслалі ў [[Казахстан]], маці памерла ў ссылцы. З 1939 года пачала публікаваць свае вершы ў беларускай [[берлін]]скай газеце «[[Раніца (газета, 1939)|Раніца]]». Па нямецкай акупацыі Чэхаславаччыны ўдзельнічала ў рабоце пражскага [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]]. У сакавіку 1943 года, паводле тастамента прэзідэнта БНР [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], Ларыса Геніюш прызначаецца Генеральным сакратаром Урада Беларускай Народнай Рэспублікі, прэзідэнтам прызначаны [[Мікола Абрамчык]]. Захоўвае і парадкуе архіў БНР, апякуецца беларускімі эмігрантамі, палітычнымі ўцекачамі і ваеннапалоннымі. Дэлегавана на [[Другі Усебеларускі кангрэс]] 1944 года ў [[Мінск]]у, але прыехала са спазненнем. З 1945 года ўлады СССР дамагаліся экстрадыцыі Геніюшаў, ставячы ім у віну «''антысавецкую нацыяналістычную дзейнасць''» у час вайны. Пад канец 1947 года Ларыса Геніюш перабралася з мужам з Прагі ў [[Вімперк]]. === Арышт і пакаранне === 5 сакавіка 1948 года арыштавана, 12 жніўня яе разам з мужам перадалі ўладам СССР, перад гэтым пазбавіўшы грамадзянства Чэхаславакіі. Утрымліваліся ў савецкіх турмах [[Вена|Вены]] і [[Львоў|Львова]], з канца 1948 года ў турме КДБ «[[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|амерыканка]]» ў [[Мінск]]у, дзе Ларысу Геніюш дапытваў міністр дзяржаўнай бяспекі БССР [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнцій Цанава]], які беспаспяхова патрабаваў ад яе перадаць архівы БНР. У лютым 1949 года [[Вярхоўны Суд БССР]] прыгаварыў Ларысу Геніюш да 25 гадоў зняволення ў лагерах паводле артыкула 66 «Аказанне дапамогі міжнароднай буржуазіі» і артыкула 76 «Удзел у антысавецкай арганізацыі»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/28703294.html|title = Вярхоўны суд: Геніюш не падлягае рэабілітацыі за «злачынствы падчас Вялікай Айчыннай вайны»|author = |authorlink = |date = 29-9-2017|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Да такога ж тэрміну быў прыгавораны і Янка Геніюш. Пакаранне адбывала ў лагерах [[Інта|Інты]] і Абезі ([[Комі Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]]) і ў [[Мардоўская АССР|Мардоўскай АССР]]. У лагерах працягвала пісаць вершы для беларускіх вязняў. У 1956 годзе тэрмін пакарання зменшаны да 8 гадоў, якія ўжо прайшлі з моманту прысуду. Пасля вызвалення пасяліліся на радзіме мужа ў [[Зэльва|Зэльве]]. === Гады ў Зэльве === [[Файл:Grab von Larysa Henijusch in Selwa.jpg|міні|злева|Магіла Ларысы і Янкі Геніюшаў у Зэльве]] Прынцыпова адмаўлялася прымаць савецкае грамадзянства, усё жыццё Геніюшы пражылі з адзнакай у пашпарце «без грамадзянства». Дом Геніюшаў у [[Зэльва|Зэльве]] стаў прыцягальным асяродкам для творчай моладзі Беларусі. Нягледзячы на пастаянны нагляд [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]], частымі гасцямі ў Зэльве бывалі паэты і пісьменнікі, мастакі, навукоўцы. Янку Геніюшу дазволілі працаваць у мясцовай паліклініцы, Ларыса Геніюш нейкі час працавала прыбіральшчыцай. У 1979 годзе муж памёр, а Ларысе прызначылі мізэрную пенсію, савецкія ўлады не дазволілі ёй паехаць да сына ў [[Беласток]]. Пахавана ў Зэльве. == Творчасць == Вершы Ларыса Геніюш пісала яшчэ ў гімназіі, друкавацца пачала ў 1939 годзе ў беларускіх эмігранцкіх перыядычных выданнях. У час вайны друкавалася ў газетах «[[Раніца (газета, 1939)|Раніца]]», «[[Беларускі работнік]]», «[[Новы шлях (1942)|Новы шлях]]» і інш. У 1942 годзе ў Празе выйшаў першы зборнік яе паэзіі «Ад родных ніў», у якім пераважаюць нацыянальна-вызваленчыя матывы. Пісала вершы і ў зняволенні. Пасля вызвалення яе творчасць на працягу 10 гадоў была забаронена. У 1967 годзе пры садзейнічанні [[Максім Танк|Максіма Танка]] надрукаваны яе першы ў савецкай Беларусі зборнік «Невадам з Нёмана», які на добраахвотніцкіх умовах рэдагаваў [[Уладзімір Караткевіч]]. Доўгі час Ларысе Геніюш дазвалялі выступаць толькі як дзіцячай пісьменніцы, апублікавала дзве кніжкі вершаў для дзяцей «Казкі для Міхаські» (1972), «Добрай раніцы, Алесь» (1976). Аўтар зборніка «На чабары настоена» (1982). Пасмяротна былі выдадзены найбольш поўныя і значныя зборнікі яе твораў. У творчасці паэтэсы вобраз Беларусі скразны<ref>''М. Скобла'', 1997</ref>. Вершы Ларысы Геніюш меладычныя, прасякнуты фальклорнымі ўплывамі (паэмы «Куфар», 1967; «Маёй бабусі», апублікаваны ў 1989; «Даўніна», апублікаваны ў 1990). Звярталася да гісторыі Беларусі. Нязломнасцю духу вызначаюцца лагерныя творы («Крывёй напоўніліся поймы рэк», «Мы — народ»), кніга ўспамінаў «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» (апублікаваны ў 1990). На яе вершы напісаны песні. == Выбраная бібліяграфія == * Ад родных ніў. Прага, 1942 (факсімільнае выд. Слонім, 1995); * Невадам з Нёмана. Мн., 1967; * Казкі для Міхаські. Мн., 1972; * Добрай раніцы, Алесь. Мн., 1976; * На чабары настоена. Лірыка. Мн., 1982; * Dzieviać vieršaǔ. Biełastok, 1987; * Белы сон: Вершы і паэмы. Мн., 1990; * Вершы: Рукапісны зборнік з 1945—1947. Лондан, 1992; * Маці і сын. Беласток, 1992; * Споведзь: (успаміны). Мн., 1993; * Выбр. вершы. Мн., 1997; * Ларыса Геніюш. Выбраныя творы. Мн., 2000. == Палітычныя ацэнкі. Рэабілітацыя == У абвінавачванні Ларысы і Янкі Геніюшаў, сярод іншага, фігураваў зварот пражскага [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]] ад 27 чэрвеня 1941 года на адрас [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]], які пачынаўся наступнымі словамі<ref>{{артыкул|аўтар= [[Алег Уладзіміравіч Ліцкевіч|Олег Лицкевич]]|загаловак= Война против мифов|арыгінал= |спасылка= https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_47779.pdf|аўтар выдання= |выданне= [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]|тып= |месца= Мінск|выдавецтва= |год=2009 |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= 63|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203111321/https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_47779.pdf|archivedate=2021-02-03}}</ref>: {{цытата|Бачучы, што Вялікі Павадыр Нямецкага Народу Адольф Гітлер павёў сваю непераможную нямецкую армію на Усход Эўропы дзеля барацьбы і поўнага зьнішчэньня бальшавізму, бальшавікоў-камуністаў і жыдоў, якія ўжо больш як 20 гадоў уціскаюць і нішчаць наш беларускі народ...}} Сама Ларыса Геніюш у сваёй аўтабіяграфіі сцвярджала, што ўсе подпісы пад зваротам былі падробленыя [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іванам Ермачэнкам]], старшынёй пражскага Беларускага камітэтам самапомачы<ref>{{кніга|аўтар = Ларыса Геніюш|частка = |загаловак = Споведзь|арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Мікалай Мікалаевіч Чарняўскі|Чарняўскі М]].|выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1993|том = |старонкі = 169–170|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }}</ref>: {{цытата|Я нічога не махлявала, бо віна мая датычыла толькі Камітэту самапомачы ў Празе, гдзе я была скарбнікам. Ад гэтага я не адмаўлялася, дый Коган паказаў мне раз архіў Камітэту, які яшчэ ў 1942 годзе «згінуў» з кватэры Ермачэнкі. Тут я зьдзівілася! Выслухаўшы пра тэлеграму Гітлеру, Коган сказаў мне, што Ермачэнка за прозьвішча Геніюш у той тэлеграме дастаў вялікія грошы! Ён хахатаў, гаварыў, што Ермачэнка ўжо ад 1921 года служыў у нямецкай разьведцы, але ў мяне паявілася ўражаньне, што ён служыў і ў савецкай... Тэлеграму ж тую падаў Гітлеру ён сам, падпісаўшы прозьвішчам мужа, бо яго нечакана, як толькі ўвайшоў, зрабілі старшынёй таго сходу, на якім і зачытаў Ермачэнка тую тэлеграму. Тэлеграмы ніхто з беларусоў не падпісаў, але на бланку, пад яе тэкстам, былі акуратна, пад капіроўку выведзеныя подпісы ўсіх беларусаў, якія былі й не былі на тым сходзе! Мне стала да абрыдлівасьці гадка. Такая дзяржава й трымаецца на лжы, на ашуканстве, на падробленых дакументах, гадка! У час найстрашнейшай небясьпекі, апутаныя нацысцкай хітрасьцю, усё ж людзі адважыліся не падпісаць тое тэлеграмы, а тут «падпісваюць» за іх праз капіроўку, ануліруючы ўсё захаванае ў цяжкі час чалавечае ў людзях! Не, горай, падлей за самае нізкае... Мне прыпомніўся Вольфсан, стары яўрэй, які разам з сям’ёю выратаваўся ў гэтым маленечкім Камітэце й таксама быў на тым сходзе, як кожны, бо ўсе атрымалі загад, што ён сказаў бы на гэта, каб бачыў сваю такую падробленую подпісь пад той тэлеграмай...}} Пры гэтым вядома, што праз рэгістрацыю ў пражскім камітэце Беларускай самапомачы былі выратаваныя яўрэі Аркадзь, Анатоль і Ярына Вальфсон, у камітэце іх запісалі праваслаўнымі беларусамі, тым самым члены камітэта рызыкавалі сваім жыццём<ref>{{cite web|url = https://www.radabnr.org/hienijus-yad-vashem/|title = Як радныя БНР дапамагалі габрэям у час Другой сусьветнай вайны|author = |authorlink = |date = 26-8-2019|publisher = radabnr.org|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Даследчык [[Міхась Скобла]] адзначае, што ў творчасці Ларысы Геніюш няма ніводнага радка з ухваленнем палітыкі Гітлера<ref>{{cite web|url = https://nv-online.info/hto-i-navoshta-shava-pomnik-laryse-genijush.html|title = Хто і навошта схаваў помнік Ларысе Геніюш?|author = Міхась Скобла|authorlink = Міхась Скобла|date = 5-4-2023|publisher = nv-online.info|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230405073152/https://nv-online.info/hto-i-navoshta-shava-pomnik-laryse-genijush.html|archivedate = 5 красавіка 2023|url-status = dead}}</ref>. За савецкім часам Ларыса Геніюш з мужам Янкам Геніюшам не былі рэабілітаваныя. У 1999 годзе [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] звяртаўся ў пракуратуру ў Беларусі з хадайніцтвам аб адмене прыгавору Ларысе і Янку Геніюшам, але паводле рашэння [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда Беларусі]] ў рэабілітацыі было адмоўлена, а прысуд прызнаны абгрунтаваным<ref>{{cite web|url = https://belsat.eu/programs/svabodnyya-kupalautsy-niyakiya-represii-ne-znishchats-nashaj-svabody|title = Свабодныя купалаўцы: Ніякія рэпрэсіі не знішчаць нашай свабоды|author = |authorlink = |date = 7-12-2020|publisher = belsat.eu|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Пры гэтым за часамі незалежнасці Беларусі ў дзяржаўных выдавецтвах выходзілі кнігі Ларысы Геніюш, але часам з цэнзурнымі праўкамі. Так, у кнізе «Гасціна» (2000) з верша «Нішто так ня міла» былі прыбраныя радкі пра «''родны сцяг''» і [[Пагоня|Пагоню]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/28478550.html|title = Ларысу Геніюш адмаўляюцца рэабілітаваць дзеля палітычных матываў, — Міхась Скобла |author = |authorlink = |date = 10-5-2017|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. У 2024 годзе ўлады [[Чэхія|Чэхіі]] вярнулі Ларысе і Янку Геніюшам грамадзянства Чэхіі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33259414.html|title=Улады Чэхіі вярнулі грамадзянства Ларысе і Яну Геніюшам|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2025-01-01|access-date=2025-01-08}}</ref>. == Памяць == [[Файл:Зэльва. Царква. Помнік Ларысе Геніюш (01).jpg|thumb|злева|Помнік Ларысе Геніюш на цвінтары [[Свята-Троіцкая царква (Зэльва)|Свята-Троіцкай царквы]] ў [[Зэльва|Зэльве]]. Знесены ў 2023 годзе.]] У 2003 годзе паводле дабраслаўлення мітрапаліта [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэта]] каля Свята-Троіцкай царквы ў Зэльве быў усталяваны помнік Ларысе Геніюш, знесены ў 2023 годзе ў выніку кампаніі прарасійскіх актывістаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. Пра жыццё і творчасць Ларысы Геніюш зняты дакументальны фільм «Вянок цярновы васількоў» (сцэнарый [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]]), мастацкі фільм «[[Птушкі бяз гнёздаў|Птушкі без гнёздаў]]» (сцэнарый [[Яўген Грыгор’еў]]). У 2006 годзе быў выпушчаны музычны зборнік «Жыць для Беларусі», на якім сабраныя песні розных выканаўцаў на вершы Ларысы Геніюш<ref>{{Cite web|url=http://www.bielarus.org/open.php?n=517&a=9|title=BIELARUS.org — № 517 — Нашая фанатэка - Паэзія Ларысы Геніюш: новае прачытаньне|publisher=www.bielarus.org|accessdate=2020-04-17|archive-date=2017-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507133734/http://www.bielarus.org/open.php?n=517&a=9|url-status=live}}</ref>. У Гродзенскай епархіі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] ў 2016 годзе была адкрыта бібліятэка імя Ларысы Геніюш<ref>{{Cite news|accessdate=2020-04-17|last=Адміністратар|title=На прастольнае свята ў прыходзе адкрылася бібліятэка імя Ларысы Геніюш|url=http://kalozha.by/ru/homeru/9-kalozha/731-na-prastolnae-svyata-prykhodze-adkrylasya-bibliyateka-imya-larysy-geniyush|archivedate=2016-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111101135/http://kalozha.by/ru/homeru/9-kalozha/731-na-prastolnae-svyata-prykhodze-adkrylasya-bibliyateka-imya-larysy-geniyush}} {{Cite web |url=http://kalozha.by/ru/homeru/9-kalozha/731-na-prastolnae-svyata-prykhodze-adkrylasya-bibliyateka-imya-larysy-geniyush |title=Архіўная копія |access-date=1 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111101135/http://kalozha.by/ru/homeru/9-kalozha/731-na-prastolnae-svyata-prykhodze-adkrylasya-bibliyateka-imya-larysy-geniyush |archivedate=11 лістапада 2016 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://kalozha.by/ru/homeru/9-kalozha/731-na-prastolnae-svyata-prykhodze-adkrylasya-bibliyateka-imya-larysy-geniyush |title=Архіўная копія |access-date=1 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111101135/http://kalozha.by/ru/homeru/9-kalozha/731-na-prastolnae-svyata-prykhodze-adkrylasya-bibliyateka-imya-larysy-geniyush |archivedate=11 лістапада 2016 |url-status=dead }}</ref>. 19 лютага 2021 года ў [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны тэатр юнага гледача|Беларускім дзяржаўным акадэмічным тэатры юнага гледача]] (Мінск) адбылася прэм’ера спектакля «Калі прачнецца Бог...» паводле «Споведзі» Ларысы Геніюш. Рэжысёр-пастаноўшчык [[Ганна Казлова]]<ref>[https://beltuz.by/by/news/novosti-teatra/2021/02/17/2340 «Калі прачнецца Бог...»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305005041/http://beltuz.by/by/news/novosti-teatra/2021/02/17/2340 |date=5 сакавіка 2021 }} //Анонс спектакля</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31147386.html Спэктакль пра Геніюш, які дапаможа беларусам стаць свабоднымі] {{ref-be-x-old}}</ref>. У 2024 годзе [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі]] заснаваў [[Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш)|медаль у гонар Ларысы Геніюш]], які ўручаецца за актыўную дзейнасць, што спрыяла абароне і ўмацаванню ў Беларусі ідэалаў дэмакратыі і правоў чалавека, развіццю беларускай грамадзянскай супольнасці, праяўленне асабістай адвагі, стойкасці і ахвярнасці ў дзейнасці на карысць прасоўвання ідэалаў дэмакратыі і правоў чалавека. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''[[Данута Бічэль-Загнетава|Бічэль-Загнетава Д.]]'' З прынямонскіх вярбін // Полымя. 1988, № 4; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * ''Марціновіч А.'' «Ты мой боль святы, Беларусь мая…» // Роднае слова. 1992, № 3; * ''[[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка Б.]]'' Ларыса Геніюш // Маладосць. 1988, № 10; * ''[[Міхась Скобла|Скобла М.]]'' Геніюш // {{Крыніцы/БЭ|5}}; * ''[[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Чарняўскі М.]]'' Ларыса Геніюш // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956-1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Мн.: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. ISBN 985-6374-08-1; * {{крыніцы/ЭГБ|2}}; * ''Neureiter F.'' Larysa Henijuš // Weissrussische Antologie. München, 1983. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://knihi.com/search.html#%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B0%20%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%8E%D1%88 Творы Ларысы Геніюш] // Беларуская Палічка * [https://www.svaboda.org/a/30101226.html 20 фактаў пра Ларысу Геніюш — легендарную паэтку, якая адмовілася ад савецкага пашпарта] // svaboda.org 19 жніўня 2019 * [https://www.svaboda.org/a/29366050.html «Эскартаваць найкарацейшай дарогай да дзяржаўнай мяжы». Як Геніюшаў выганялі з Чэхаславаччыны] // svaboda.org 15 ліпеня 2018 * [https://www.svaboda.org/a/29080039.html Пра што дапытвалі Ларысу і Яна Геніюшаў: рэдкія дакумэнты] // svaboda.org 5 сакавіка 2018 * [https://nashaniva.by/?c=lr&i=207960 Ларыса Геніюш: абсалютная гераіня] // nashaniva.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Геніюш Ларыса}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Ваўкавыскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] e06orvlcnhopq5q3f9wgogla2cbyach 0 16777 5171345 5168558 2026-07-26T16:43:16Z ~2026-41609-83 171704 5171345 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па футболе |арыгінальнае = FIFA World Cup |лагатып = |шырыня = 250px |подпіс = Трафей чэмпіянату свету. |арганізацыя = [[ФІФА]] |рэгіён = міжнародны |кол-ць каманд = 204 (кваліфікацыя)<br />32 (асноўная стадыя) |заснаваны = 1930 |рэарганізаваны = |скасаваны = |дзеючыя чэмпіёны = {{Сцяг|Іспанія}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] (2-гі тытул) |тытул апошняга пераможца = |апошні чэмпіён = |найбольш тытулаваная = {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] (5 тытулаў) |тэлекампаніі = |сайт = |Бягучы турнір = [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе''' — міжнароднае спаборніцтва па [[футбол]]е, у якім удзельнічаюць нацыянальныя [[зборная каманда|зборныя каманды]]. Праводзіцца пад эгідай [[ФІФА]] раз у 4 гады. Чэмпіянат свету па футболе з’яўляецца найпрэстыжнейшым футбольным турнірам у свеце, а таксама найпапулярнейшай спартыўнай падзеяй у свеце<ref>{{Cite web|title=2006 FIFA World Cup™ broadcast wider, longer and farther than ever before|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/news/newsid=111247/index.html|accessdate=2022-05-07|work=fifa.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120073325/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/news/newsid=111247/index.html|archivedate=20 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Сукупная аўдыторыя ўсіх матчаў чэмпіянату свету па футболе 2006 года ацэньвалася ў 26,29 мільярда чалавек, пры гэтым фінальны матч глядзелі 715,1 мільёна чалавек, што складае дзявятую частку ўсяго насельніцтва планеты<ref>{{Cite web|title=The Economics of Football|url=https://books.google.by/books?id=GxyG0XXdvR4C&pg=PA407&redir_esc=y#v=onepage|accessdate=2022-05-07|work=books.google.by}}</ref>. Станам на 2018 год былі праведзены 22 фінальныя турніры, у якіх прынялі ўдзел 80 нацыянальных каманд. Трафей заваявалі восем нацыянальных каманд. Бразілія выйграла пяць разоў, і гэта адзіная каманда, якая гуляла ва ўсіх турнірах<ref>{{Cite web|title=Conheça o Passado para Entender o Futuro|url=https://www.casasdeapostas365.com/copa-mundo-2022/historia/|accessdate=2022-05-07|work=casasdeapostas365.com|url-status=dead|archive-date=9 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809084255/https://www.casasdeapostas365.com/copa-mundo-2022/historia/}}</ref>. Іншымі пераможцамі чэмпіянату свету з’яўляюцца Германія і Італія, кожная з якіх заваявала па чатыры тытулы; Аргенціна з трыма тытуламі; Францыя і першы пераможца Уругвай з двума тытуламі кожны; і Англія і Іспанія, па адным тытуле кожная. Апошні турнір 2022 года прымаў Катар, а наступны чэмпіянат у 2026 годзе будуць сумесна прымаць Канада, ЗША і Мексіка, што дасць Мексіцы гонар стаць першай краінай, якая прыняла гульні трох чэмпіянатаў свету<ref>{{Cite web|title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win Bid to Be Host|url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html|accessdate=2022-05-07|work=nytimes.com}}</ref>. Акрамя мужчынскага, разыгрываецца таксама чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын. Усяго на цяперашні час адбыліся 8 чэмпіянатаў, апошні [[чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019|чэмпіянат свету 2019]] прайшоў у [[Францыя|Францыі]]. == Гісторыя == Ідэя арганізацыі турніру наймацнейшых футбольных каманд свету з’явілася ў пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. На заснавальным кангрэсе [[ФІФА]] ([[21 мая]] [[1904]] года) было пастаноўлена запісаць у статут, што ФІФА валодае «эксклюзіўным правам арганізацыі міжнародных турніраў». Аднак спроба правесці чэмпіянат з удзелам 15 [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін не ўдалася, бо не знайшлося ахвотных удзельнічаць. Пазней статус чэмпіянату свету меркавалася прысвоіць футбольнаму турніру Алімпійскіх гульняў 1916 у [[Берлін]]е, якія не адбыліся з-за [[Першая сусветная вайна|вайны]]. Нарэшце, на кангрэсе ФІФА ў [[Амстэрдам]]е ([[29 мая]] [[1928]] года) было пастаноўлена правесці першы сусветны прафесійны футбольны турнір у [[1930]] годзе, ва [[Уругвай|Уругваі]]. Гэты турнір і стаў [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|I чэмпіянатам свету па футболе]]. Першыя тры турніры называліся «Чэмпіянат свету — Кубак свету». На кангрэсе ФІФА ў [[Люксембург]]у (1946) было пастаноўлена называць турнір «Чэмпіянат свету — Кубак Жуля Рымэ», такім чынам было ўшанавана імя [[Жуль Рымэ|тагачаснага прэзідэнта]] ФІФА, аднаго з галоўных стваральнікаў турніру. На кангрэсе ФІФА ў [[Афіны|Афінах]] (1971) турнір атрымаў сваю сучасную назву «Чэмпіянат свету — Кубак свету ФІФА». На чэмпіянатах 1930—1978 да ўдзелу ў фінальнай стадыі турніру дапускаліся 16 каманд. У турнірах 1982, 1986, 1990 і 1994 удзельнічалі па 24 каманды. З 1998 у фінальных частках удзельнічаюць 32 каманды. === Першыя міжнародныя спаборніцтвы === Чэмпіянат свету — не самае першае футбольнае спаборніцтва ў сусветнай футбольнай гісторыі. Аматарскі футбол стаў часткай праграмы [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] з [[1908]] года. У [[1909]] годзе ў [[Турын]]е сэр [[Томас Ліптан]] арганізаваў турнір, які пазней звалі «Самы першы чэмпіянат свету». Італьянцы, немцы і швейцарцы даслалі на гэты турнір найбольш прафесійныя клубы, аднак [[Англійская федэрацыя футбола]] ў адказ на прапанову зрабіць тое ж самае адказала адмовай. Разумеючы, што без удзелу родапачынальнікаў футбола брытанцаў турнір не можа лічыцца сур’ёзным, Ліптан запрасіў для ўдзелу ў турніры аматарскі футбольны клуб з паўночнага ўсходу [[Англія|Англіі]] пад назвай «Уэст Окленд» (''West Auckland FC''). Вялікую частку гэтай каманды складалі працоўныя вугальных шахтаў, аднак «Уэст Окленд» выйграў турнір з удзелам прафесіяналаў з кантынента. У [[1911]] годзе англічане вярнуліся ў [[Італія|Італію]] абараняць тытул, заваяваны дзвюма гадамі раней, і ізноў выйгралі турнір, перамогшы ў фінале [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] з разгромным лікам 6:1. Футбольны турнір на Алімпійскіх гульнях, на якіх маглі ўдзельнічаць футбалісты розных краін, быў адзіным афіцыйным спаборніцтвам. У [[1924]] і [[1928]] гадах абодва разы выйграла [[Зборная Уругвая па футболе|каманда Уругвая]]. Шырокае развіццё прафесійнага спорту і імклівае нарастанне разрыву паміж узроўнем гульні «профі» і аматараў прымусіла ФІФА прыступіць да арганізацыі чэмпіянату свету. На кангрэсе [[ФІФА]] [[1926]] года [[Анры Дэланэ]] заявіў: «Сёння ўжо немагчыма трымаць футбол за сценамі Алімпійскіх гульняў». Тады ж выканкам [[ФІФА]] ўтварыў камісію і даручыў ёй вывучыць магчымасць арганізацыі Кубка свету. Канчатковае рашэнне аб сусветным чэмпіянаце прыняў кангрэс ФІФА ў [[Амстэрдам]]е [[29 мая]] [[1928]] года. «За» выказалася 25 дэлегатаў, 5 — «супраць». === Першы чэмпіянат === {{main|Чэмпіянат свету па футболе 1930}} Дзякуючы перамогам на двух папярэдніх чэмпіянатах [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] [[Уругвай]] стаў месцам правядзення першага афіцыйнага чэмпіянату свету пад эгідай [[ФІФА]]<ref name="FIFA1930I">[http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html Уругвай 1930 — Афіцыйны сайт Чэмпіянату свету ФІФА]</ref>. Спачатку прэтэндэнтаў на правядзенне першага чэмпіянату свету было пяць — [[Італія]], [[Іспанія]], [[Швецыя]], [[Нідэрланды]] і Уругвай. У выніку, большасць прагаласавала за Уругвай. Федэрацыя Уругвая дала цвёрдае абяцанне выканаць усе фінансавыя ўмовы ФІФА. [[Выява:Estadiocentenario.JPG|thumb|200px|[[Сентэнарыа (стадыён)|«Сентэнарыа»]] — першы стадыён, на якім праходзіў фінал чэмпіянату свету]] Аднак выбар Уругвая згуляў з арганізатарамі злы жарт: вандраванне ў [[Уругвай]] з [[Еўропа|Еўропы]] атрымлівалася доўгім і дарагім, і ўсяго за 2 месяцы да пачатку турніру ні адна еўрапейская федэрацыя не планавала пасылаць сваю каманду на чэмпіянат. У выніку, грандыёзнымі высілкамі атрымалася схіліць да ўдзелу ў турніры 4 еўрапейскія каманды: зборныя [[Зборная Францыі па футболе|Францыі]], [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгіі]], [[Зборная Румыніі па футболе|Румыніі]] і [[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславіі]]. У агульнай колькасці, у турніры прыняло ўдзел усяго 13 камандаў — сем з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], 4 з Еўропы і 2 з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Гэты самы маленькі лік удзельнікаў чэмпіянату свету ў яго гісторыі (гэтулькі жа было ў фінальным турніры [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|чэмпіянату свету 1950 года]]), і адзіны раз у гісторыі розыгрышаў, калі не паўстала неабходнасці ў адборачным турніры. 13 камандаў былі падзеленыя на чатыры групы. Пераможцы груп выходзілі ў паўфінал. Новы стадыён [[Сентэнарыа (стадыён)|«Сентэнарыа»]] быў пушчаны ў эксплуатацыю толькі на шосты дзень турніру. Да гэтага на матчах збіралася часам па 800—1000 гледачоў. Першыя матчы ў гісторыі чэмпіянатаў свету былі адначасова выйграныя [[Зборная Францыі па футболе|Францыяй]] і [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], якія перамаглі [[Зборная Мексікі па футболе|Мексіку]] з лікам 4:1 і [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгію]] 3:0 адпаведна. Першы гол у гісторыі чэмпіянатаў свету быў забіты французам [[Люсьен Ларан|Люсьенам Ларанам]], першы [[хет-трык]] зрабіў [[Берт Патэна]] з зборнай ЗША ў матчы супраць [[Зборная Парагвая па футболе|Парагвая]] (ЗША атрымалі перамогу з лікам 3:0). У фінале турніру, як і вынікала чакаць (паколькі самыя моцныя еўрапейскія зборныя ў турніры не ўдзельнічалі), сустрэліся дзве паўднёваамерыканскія каманды — у прысутнасці 93 тысяч гледачоў на стадыёне «Сентэнарыа» ў [[Мантэвідэа]] [[Зборная Уругвая па футболе|зборная Уругвая]] стала першым чэмпіёнам свету, абгуляўшы [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] з лікам 4:2<ref name="FIFAorigin">[http://fifaworldcup.yahoo.com/releases/en/fwc_origin_en.pdf Вытокі Чэмпіянату свету ФІФА] Прэс-рэліз ФІФА.</ref>. [[Летнія Алімпійскія гульні 1932|Алімпійскія гульні 1932 года]] праводзіліся ў [[Лос-Анджэлес]]е, ЗША, дзе папулярнасць [[амерыканскі футбол|амерыканскага футбола]] значна пераўзыходзіла (і дагэтуль пераўзыходзіць) еўрапейскі, вядомы ў Паўночнай Амерыцы пад назвай ''сокер''. Адсутнасць цікавасці да еўрапейскага футбола з боку амерыканцаў, а таксама рознагалоссі паміж [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] і ФІФА ў пытаннях азначэння статусу гульцоў-прафесіяналаў, прывялі да таго, што футбол быў выключаны з праграмы Алімпійскіх гульняў 1932 года. === Развіццё === Галоўнымі праблемамі, з якімі сутыкаліся арганізатары пры правядзенні першых чэмпіянатаў свету, былі высокі кошт праезду да месца правядзення фінальнага турніру для каманд з іншых кантынентаў, і вайна: чэмпіянаты свету [[1942]] і [[1946]] гадоў былі адмененыя з-за [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Родапачынальнікі футбола з Брытанскіх астравоў ігнаравалі першыя 3 чэмпіянаты свету. Упершыню брытанцы прынялі ўдзел у чэмпіянаце свету толькі ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1950 года|1950]] годзе, пасля дасягнення дамовы з [[ФІФА]] аб сваім адмысловым статусе. У фінальных турнірах чэмпіянатаў з [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] па [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] гады прымалі ўдзел 16 камандаў (акрамя рэдкіх выпадкаў, калі нейкія каманды адмаўляліся ад удзелу ў турніры ўжо пасля заканчэння кваліфікацыі). Большасць удзельнікаў пападала ў фінал з Еўропы і Паўднёвай Амерыкі, з невялікім дадаткам лепшых камандаў [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]] і [[Акіянія|Акіяніі]]. Звычайна гэтыя каманды станавіліся пастаўшчыкамі ачкоў для еўрапейцаў і паўднёваамерыканцаў, хоць былі і выключэнні — напрыклад, каманда [[Зборная КНДР па футболе|КНДР]] у [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] года, якая выйшла ў чвэрцьфінал. У [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] годзе склад удзельнікаў фінальнага турніру быў пашыраны да 24 камандаў, а ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] — да 32. Дадатковыя месцы ў асноўным аддаваліся прадстаўнікам [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. На апошніх турнірах каманды з гэтых рэгіёнаў, якія раней лічыліся нефутбольнымі, сталі выступаць усё больш і больш паспяхова, напрыклад [[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]] у [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] годзе, [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]], [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегал]] і [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] на [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|чэмпіянаце ў 2002 годзе]]. Чэмпіянаты свету сталі сапраўды змаганнем камандаў са ўсяго свету — 197 каманд прымалі ўдзел у адборачных спаборніцтвах да [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006 года]], 204 прынялі ўдзел у [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету 2010]] і спіс фаварытаў чэмпіянату не абмяжоўваецца больш камандамі толькі з Еўропы і Паўднёвай Амерыкі. == Формула правядзення == === Адборачны турнір === Адборачныя, або кваліфікацыйныя, спаборніцтвы праводзяцца для таго, каб паменшыць колькасць удзельнікаў і адабраць самых моцных для ўдзелу ў фінальным турніры. Адзіны ЧС, перад якім не праводзілася кваліфікацыйных спаборніцтваў — самы першы [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|чэмпіянат 1930 года]]. Адборачныя спаборніцтвы праводзяцца па занальным прынцыпе ў адпаведнасці з рэгіёнамі [[ФІФА]]: Афрыка, Азія, Паўднёвая Амерыка, Акіянія, Еўропа і Паўночная Амерыка); арганізацыяй адборачных турніраў займаюцца рэгіянальныя федэрацыі (у Еўропе, напрыклад, [[УЕФА]]) у адпаведнасці з агульнымі прынцыпамі ФІФА. Перад чарговым турнірам ФІФА вызначае лік месцаў у фінальным турніры, якія атрымлівае кожны рэгіён; асноўным крытэрам з’яўляецца «моц» футбола ў рэгіёне, але таксама ўлічваецца той факт, што дадатковыя месцы ў фінале чэмпіянату стымулююць развіццё футбола ў рэгіёне, і, вядома, мае месца лабіяванне сваіх інтарэсаў рэгіянальнымі канфедэрацыямі. Пачынаючы з [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] года, краіна-арганізатар турніру аўтаматычна атрымлівае месца ў фінале. Больш таго, да [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] года пераможца папярэдняга чэмпіянату свету таксама атрымліваў месца ў фінале без папярэдняга адбору. Падчас азначэння рэгламенту [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]], аднак, гэта правіла было адменена, і чэмпіён свету 2002 года [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] ўдзельнічала ў адборачным турніры на агульных падставах. У нашы дні адборачны турнір стартуе амаль за тры гады да фінальнага і працягваецца больш за два гады. Фармат адборачных спаборніцтваў моцна адрозніваецца паміж рэгіёнамі, а таксама змяняецца ад турніру да турніру. Як правіла, акрамя спаборніцтваў усярэдзіне рэгіёнаў праводзіцца некалькі дадатковых міжкантынентальных стыкавых матчаў, пераможцы якіх выходзяць у фінал. Напрыклад, пераможца адборачнай зоны [[Акіянія|Акіяніі]] адстойваў сваё права ўдзелу ў фінальным турніры [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]] у двух матчах з камандай, якая заняла пятае месца ў турніры краін [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. === Фінальны турнір === Формула, якая выкарыстоўваецца для правядзення чэмпіянатаў свету з [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|ЧС-1998]], прадугледжвае 32 удзельнікі фінальнага турніру. Фінальны турнір праходзіць у загадзя абранай краіне на працягу месяца і складаецца з 2 стадый — групавога турніру і гульняў па кубкавай сістэме на выбыванне. На стадыі групавога турніру каманды дзеляцца на 8 груп па 4 каманды. Склад груп вызначаецца лёсаваннем, падчас якой 8 каманд («сеяныя») становяцца першым нумарам у групе, а астатнія 24 каманды падзяляюцца на 3 кошыкі ў адпаведнасці з геаграфіяй і рэйтынгам зборных-удзельніц. З кожнага кошыка ў кожную групу пападае ў выніку адна каманда, аднак ёсць дадатковыя правілы, якія ўскладняюць працэдуру лёсавання: напрыклад, у адной групе не можа быць больш двух еўрапейскіх камандаў, або больш адной каманды з любога іншага рэгіёна. У кожнай групе каманды праводзяць аднакругавы турнір з 3 тураў. Матчы апошняга тура, каб выключыць магчымасць змовы, праводзяцца ў адзін дзень у адзін час. За перамогу ў матчы каманда атрымлівае 3 ачкі, за нічыю — адно. З кожнай групы ў другі раўнд выходзяць каманды, якія занялі першыя два месцы — усяго 16 удзельнікаў чэмпіянату. У другім раўндзе каманды гуляюць матчы на выбыванне — які прайграў сканчае свой удзел у турніры. У выпадку, калі лік пасля 90 хвілін гульні застаецца нічыйным, гуляе [[авертайм|дадатковы час]] і ў выпадку неабходнасці праводзіцца [[серыя пенальці, футбол|серыя пенальці]]. У 1/8 фіналу пераможца кожнай з груп першага раўнда гуляе з другой камандай з іншай групы, далей пераможцы выходзяць у 1/4 фіналу, паўфінал і фінал. Пераможцы фіналу становяцца чэмпіёнамі свету. Каманды, якія прайгралі ў паўфіналах, разгульваюць трэцяе месца ў матчы паміж сабой. == Пераможцы == {{main2|Спіс фіналаў чэмпіянатаў свету па футболе}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan="2" width="5%"|Год !rowspan="2" width="14%"|Месца правядзення !colspan="3"|Фінал !colspan="3"|Матч за трэцяе месца |- !width="15%"|Чэмпіён !width="10%"|Лік !width="15%"|2-е месца !width="15%"|3-е месца !width="10%"|Лік !width="15%"|4-е месца |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |align=left|{{сцяг|Уругвай}} [[Уругвай]] |{{сцяг|Уругвай}}<br/>'''[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1930|4:2]]''' |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |{{сцяг|ЗША}}<br/>[[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] |{{sdash}}<br/><ref group="n" name="note1"/> |{{сцяг|Югаславія}}<br/>[[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |align=left|{{сцяг|Італія}} [[Італія]] |{{сцяг|Італія}}<br/>'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1934|2:1]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Чэхаславакія}}<br/>[[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] |{{сцяг|Германія}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |'''3:2''' |{{сцяг|Аўстрыя}}<br/>[[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |align=left|{{сцяг|Францыя}} [[Францыя]] |{{сцяг|Італія}}<br/>'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1938|4:2]]''' |{{сцяг|Венгрыя}}<br/>[[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |'''4:2''' |{{сцяг|Швецыя}}<br/>[[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |align=left|{{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] |{{сцяг|Уругвай}}<br/>'''[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1950|2:1]]'''<ref group="n" name="note2"/> |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |{{сцяг|Швецыя}}<br/>[[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''3:1'''<ref group="n" name="note2"/> |{{сцяг|Іспанія}}<br/>[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |align=left|{{сцяг|Швейцарыя}} [[Швейцарыя]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>'''[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1954|3:2]]''' |{{сцяг|Венгрыя}}<br/>[[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] |{{сцяг|Аўстрыя}}<br/>[[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]] |'''3:1''' |{{сцяг|Уругвай}}<br/>[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |align=left|{{сцяг|Швецыя}} [[Швецыя]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1958|5:2]]''' |{{сцяг|Швецыя}}<br/>[[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |'''6:3''' |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |align=left|{{сцяг|Чылі}} [[Чылі]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1962|3:1]]''' |{{сцяг|Чэхаславакія}}<br/>[[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] |{{сцяг|Чылі}}<br/>[[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] |'''1:0''' |{{сцяг|Югаславія}}<br/>[[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |align=left|{{сцяг|Англія}} [[Англія]] |{{сцяг|Англія}}<br/>'''[[Зборная Англіі па футболе|Англія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1966|4:2]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |{{сцяг|Партугалія}}<br/>[[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]] |'''2:1''' |{{сцяг|СССР}}<br/>[[Зборная СССР па футболе|СССР]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |align=left|{{сцяг|Мексіка}} [[Мексіка]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1970|4:1]]''' |{{сцяг|Італія}}<br/>[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |'''1:0''' |{{сцяг|Уругвай}}<br/>[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |align=left|{{сцяг|ФРГ}} [[ФРГ]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>'''[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1974|2:1]]''' |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |{{сцяг|Польшча}}<br/>[[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]] |'''1:0''' |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |align=left|{{сцяг|Аргенціна}} [[Аргенціна]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>'''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1978|3:1]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |'''2:1''' |{{сцяг|Італія}}<br/>[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |align=left|{{сцяг|Іспанія}} [[Іспанія]] |{{сцяг|Італія}}<br/>'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1982|3:1]]''' |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |{{сцяг|Польшча}}<br/>[[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]] |'''3:2''' |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |align=left|{{сцяг|Мексіка}} [[Мексіка]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>'''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1986|3:2]]''' |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |'''4:2'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Бельгія}}<br/>[[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] |align=left|{{сцяг|Італія}} [[Італія]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>'''[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1990|1:0]]''' |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |{{сцяг|Італія}}<br/>[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |'''2:1''' |{{сцяг|Англія}}<br/>[[Зборная Англіі па футболе|Англія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] |align=left|{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1994|0:0]]'''<br/>(3:2 [[Пасляматчавыя пенальці|пен.]]) |{{сцяг|Італія}}<br/>[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |{{сцяг|Швецыя}}<br/>[[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''4:0''' |{{сцяг|Балгарыя}}<br/>[[Зборная Балгарыі па футболе|Балгарыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |align=left|{{сцяг|Францыя}} [[Францыя]] |{{сцяг|Францыя}}<br/>'''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1998|3:0]]''' |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |{{сцяг|Харватыя}}<br/>[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |'''2:1''' |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] |align=left|{{сцяг|Рэспубліка Карэя}} [[Рэспубліка Карэя]] <br/>{{сцяг|Японія}} [[Японія]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2002|2:0]]''' |{{сцяг|Германія}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |{{сцяг|Турцыя}}<br/>[[Зборная Турцыі па футболе|Турцыя]] |'''3:2''' |{{сцяг|Рэспубліка Карэя}}<br/>[[Зборная Рэспублікі Карэя па футболе|Рэспубліка Карэя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] |align=left|{{сцяг|Германія}} [[Германія]] |{{сцяг|Італія}}<br/>'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2006|1:1]]'''<br/>(5:3 [[Пасляматчавыя пенальці|пен.]]) |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |{{сцяг|Германія}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |'''3:1''' |{{сцяг|Партугалія}}<br/>[[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |align=left|{{сцяг|Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка}} [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] |{{сцяг|Іспанія}}<br/>'''[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2010|1:0]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |{{сцяг|Германія}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |'''3:2''' |{{сцяг|Уругвай}}<br/>[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |align=left|{{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] |{{сцяг|Германія}}<br/>'''[[Зборная Германіі па футболе|Германія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2014|1:0]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |'''3:0''' |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |align=left|{{сцяг|Расія}} [[Расія]] |{{сцяг|Францыя}}<br/>'''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2018|4:2]]''' |{{сцяг|Харватыя}}<br/>[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |{{сцяг|Бельгія}}<br/>[[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]] |'''2:0''' |{{сцяг|Англія}}<br/>[[Зборная Англіі па футболе|Англія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |align=left|{{сцяг|Катар}} [[Катар]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>'''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2022|3:3]]'''<br/>(4:2 [[Пасляматчавыя пенальці|пен.]]) |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |{{сцяг|Харватыя}}<br/>[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |'''2:1''' |{{сцяг|Марока}}<br/>[[Зборная Марока па футболе|Марока]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] |align=left|{{сцяг|Канада}} [[Канада]]<br/>{{сцяг|Мексіка}} [[Мексіка]]<br/>{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]] |{{сцяг|Іспанія}}<br/>'''[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2026|1:0]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |{{сцяг|Англія}}<br/>[[Зборная Англіі па футболе|Англія]] |'''6:4''' |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2030|2030]] |align=left|{{сцяг|Іспанія}} [[Іспанія]]<br/>{{сцяг|Партугалія}} [[Партугалія]]<br/>{{сцяг|Марока}} [[Марока]]<br/>{{сцяг|Уругвай}} [[Уругвай]]<br/>{{сцяг|Аргенціна}} [[Аргенціна]]<br/>{{сцяг|Парагвай}} [[Парагвай]] | | | | | | |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2034|2034]] |align=left|{{сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Саудаўская Аравія]] | | | | | | |} <references group="n"> <ref name="note1">Матч за трэцяе месца ў 1930 годзе не праводзіўся. Югаславія і ЗША прайгралі ў паўфіналах з аднолькавым лікам 1:6 Уругваю і Аргенціне адпаведна. Аднак ФІФА прызнала зборную ЗША трэцяй, а зборную Югаславіі — чацвёртай паводле вынікаў выступлення на ўсім чэмпіянаце.</ref> <ref name="note2">Афіцыйны фінальны матч у 1950 годзе не праводзіўся, паколькі лёс першых месцаў вызначаўся ў фінальным групавым турніры з чатырох каманд. Аднак матч апошняга тура паміж зборнымі Уругвая і Бразіліі (вядомы як «Мараканаса») фактычна стаў фіналам, бо перамога Уругвая з лікам 2:1 прынесла яму першае месца ў фінальнай групе і званне чэмпіёна. Аналагічна матч Швецыя — Іспанія, які шведы выйгралі з лікам 3:1, прынёс Швецыі трэцяе месца ў фінальнай групе і фактычна стаў матчам за трэцяе месца.</ref> </references> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|:Category:FIFA World Cup}} * [http://www.fifa.com/index.html?language=en Афіцыйны сайт Фіфа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100623154945/http://www.fifa.com/index.html?language=en |date=23 чэрвеня 2010 }} * [http://www.fifa.com/worldcup/archive/ Афіцыйная статыстыка ФІФА ўсіх турніраў 1930—2002. Вынікі ўсіх матчаў усіх чэмпіянатаў 1930—2002] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150318083110/http://www.fifa.com/worldcup/archive/ |date=18 сакавіка 2015 }} * [http://www.redwhite.ru/worldcup.htm Гісторыя Чэмпіянатаў Свету па футболе] * [http://kapitan.ru/smth-abt-all/renew060505/01.php?stat=1 Увесь свет у гасцях у сяброў. ЧС-2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090917171847/http://kapitan.ru/smth-abt-all/renew060505/01.php?stat=1 |date=17 верасня 2009 }} * [http://www.rufoot.ru/wc/ Кароткія звесткі аб чэмпіянатах свету] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100707095943/http://www.rufoot.ru/wc |date=7 ліпеня 2010 }} * [http://www.fifa.com/en/index.html Афіцыйны сайт ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060701031630/http://www.fifa.com/en/index.html |date=1 ліпеня 2006 }} * [http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/ Афіцыйны сайт чэмпіянату свету 2006 года] * [http://www.worldcup-history.com WorldCup-History.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725125256/http://www.worldcup-history.com/ |date=25 ліпеня 2019 }} * [http://www.soschildrensvillages.org.uk/charity-news/six-villages.htm Дабрачынная кампанія ў рамках Чэмпіянату свету ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090806193957/http://www.soschildrensvillages.org.uk/charity-news/six-villages.htm |date=6 жніўня 2009 }} * [http://www.planetworldcup.com ''Planet World Cup'' з інфармацыяй аб усіх фіналах чэмпіянатаў свету] * [http://soccer-stat.ru/indexworld3.html Вынікі ўсіх матчаў усіх чэмпіянатаў, сумарная статыстыка] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіёны свету па футболе}} {{Чэмпіянаты свету па футболе}} {{Міжнародны футбол}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па футболе| ]] 4jzu7j62ij3oumwdcjidqarwxak69r2 5171346 5171345 2026-07-26T16:44:07Z ~2026-41609-83 171704 5171346 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па футболе |арыгінальнае = FIFA World Cup |лагатып = |шырыня = 250px |подпіс = Трафей чэмпіянату свету. |арганізацыя = [[ФІФА]] |рэгіён = міжнародны |кол-ць каманд = 204 (кваліфікацыя)<br />32 (асноўная стадыя) |заснаваны = 1930 |рэарганізаваны = |скасаваны = |дзеючыя чэмпіёны = {{Сцяг|Іспанія}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] (2-гі тытул) |тытул апошняга пераможца = |апошні чэмпіён = |найбольш тытулаваная = {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] (5 тытулаў) |тэлекампаніі = |сайт = |Бягучы турнір = [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе''' — міжнароднае спаборніцтва па [[футбол]]е, у якім удзельнічаюць нацыянальныя [[зборная каманда|зборныя каманды]]. Праводзіцца пад эгідай [[ФІФА]] раз у 4 гады. Чэмпіянат свету па футболе з’яўляецца найпрэстыжнейшым футбольным турнірам у свеце, а таксама найпапулярнейшай спартыўнай падзеяй у свеце<ref>{{Cite web|title=2006 FIFA World Cup™ broadcast wider, longer and farther than ever before|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/news/newsid=111247/index.html|accessdate=2022-05-07|work=fifa.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120073325/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/news/newsid=111247/index.html|archivedate=20 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Сукупная аўдыторыя ўсіх матчаў чэмпіянату свету па футболе 2006 года ацэньвалася ў 26,29 мільярда чалавек, пры гэтым фінальны матч глядзелі 715,1 мільёна чалавек, што складае дзявятую частку ўсяго насельніцтва планеты<ref>{{Cite web|title=The Economics of Football|url=https://books.google.by/books?id=GxyG0XXdvR4C&pg=PA407&redir_esc=y#v=onepage|accessdate=2022-05-07|work=books.google.by}}</ref>. Станам на 2018 год былі праведзены 22 фінальныя турніры, у якіх прынялі ўдзел 80 нацыянальных каманд. Трафей заваявалі восем нацыянальных каманд. Бразілія выйграла пяць разоў, і гэта адзіная каманда, якая гуляла ва ўсіх турнірах<ref>{{Cite web|title=Conheça o Passado para Entender o Futuro|url=https://www.casasdeapostas365.com/copa-mundo-2022/historia/|accessdate=2022-05-07|work=casasdeapostas365.com|url-status=dead|archive-date=9 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809084255/https://www.casasdeapostas365.com/copa-mundo-2022/historia/}}</ref>. Іншымі пераможцамі чэмпіянату свету з’яўляюцца Германія і Італія, кожная з якіх заваявала па чатыры тытулы; Аргенціна з трыма тытуламі; Францыя і першы пераможца Уругвай з двума тытуламі кожны; і Англія і Іспанія, па адным тытуле кожная. Апошні турнір 2022 года прымаў Катар, а наступны чэмпіянат у 2026 годзе будуць сумесна прымаць Канада, ЗША і Мексіка, што дасць Мексіцы гонар стаць першай краінай, якая прыняла гульні трох чэмпіянатаў свету<ref>{{Cite web|title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win Bid to Be Host|url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html|accessdate=2022-05-07|work=nytimes.com}}</ref>. Акрамя мужчынскага, разыгрываецца таксама чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын. Усяго на цяперашні час адбыліся 8 чэмпіянатаў, апошні [[чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019|чэмпіянат свету 2019]] прайшоў у [[Францыя|Францыі]]. == Гісторыя == Ідэя арганізацыі турніру наймацнейшых футбольных каманд свету з’явілася ў пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. На заснавальным кангрэсе [[ФІФА]] ([[21 мая]] [[1904]] года) было пастаноўлена запісаць у статут, што ФІФА валодае «эксклюзіўным правам арганізацыі міжнародных турніраў». Аднак спроба правесці чэмпіянат з удзелам 15 [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін не ўдалася, бо не знайшлося ахвотных удзельнічаць. Пазней статус чэмпіянату свету меркавалася прысвоіць футбольнаму турніру Алімпійскіх гульняў 1916 у [[Берлін]]е, якія не адбыліся з-за [[Першая сусветная вайна|вайны]]. Нарэшце, на кангрэсе ФІФА ў [[Амстэрдам]]е ([[29 мая]] [[1928]] года) было пастаноўлена правесці першы сусветны прафесійны футбольны турнір у [[1930]] годзе, ва [[Уругвай|Уругваі]]. Гэты турнір і стаў [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|I чэмпіянатам свету па футболе]]. Першыя тры турніры называліся «Чэмпіянат свету — Кубак свету». На кангрэсе ФІФА ў [[Люксембург]]у (1946) было пастаноўлена называць турнір «Чэмпіянат свету — Кубак Жуля Рымэ», такім чынам было ўшанавана імя [[Жуль Рымэ|тагачаснага прэзідэнта]] ФІФА, аднаго з галоўных стваральнікаў турніру. На кангрэсе ФІФА ў [[Афіны|Афінах]] (1971) турнір атрымаў сваю сучасную назву «Чэмпіянат свету — Кубак свету ФІФА». На чэмпіянатах 1930—1978 да ўдзелу ў фінальнай стадыі турніру дапускаліся 16 каманд. У турнірах 1982, 1986, 1990 і 1994 удзельнічалі па 24 каманды. З 1998 у фінальных частках удзельнічаюць 32 каманды. === Першыя міжнародныя спаборніцтвы === Чэмпіянат свету — не самае першае футбольнае спаборніцтва ў сусветнай футбольнай гісторыі. Аматарскі футбол стаў часткай праграмы [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] з [[1908]] года. У [[1909]] годзе ў [[Турын]]е сэр [[Томас Ліптан]] арганізаваў турнір, які пазней звалі «Самы першы чэмпіянат свету». Італьянцы, немцы і швейцарцы даслалі на гэты турнір найбольш прафесійныя клубы, аднак [[Англійская федэрацыя футбола]] ў адказ на прапанову зрабіць тое ж самае адказала адмовай. Разумеючы, што без удзелу родапачынальнікаў футбола брытанцаў турнір не можа лічыцца сур’ёзным, Ліптан запрасіў для ўдзелу ў турніры аматарскі футбольны клуб з паўночнага ўсходу [[Англія|Англіі]] пад назвай «Уэст Окленд» (''West Auckland FC''). Вялікую частку гэтай каманды складалі працоўныя вугальных шахтаў, аднак «Уэст Окленд» выйграў турнір з удзелам прафесіяналаў з кантынента. У [[1911]] годзе англічане вярнуліся ў [[Італія|Італію]] абараняць тытул, заваяваны дзвюма гадамі раней, і ізноў выйгралі турнір, перамогшы ў фінале [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] з разгромным лікам 6:1. Футбольны турнір на Алімпійскіх гульнях, на якіх маглі ўдзельнічаць футбалісты розных краін, быў адзіным афіцыйным спаборніцтвам. У [[1924]] і [[1928]] гадах абодва разы выйграла [[Зборная Уругвая па футболе|каманда Уругвая]]. Шырокае развіццё прафесійнага спорту і імклівае нарастанне разрыву паміж узроўнем гульні «профі» і аматараў прымусіла ФІФА прыступіць да арганізацыі чэмпіянату свету. На кангрэсе [[ФІФА]] [[1926]] года [[Анры Дэланэ]] заявіў: «Сёння ўжо немагчыма трымаць футбол за сценамі Алімпійскіх гульняў». Тады ж выканкам [[ФІФА]] ўтварыў камісію і даручыў ёй вывучыць магчымасць арганізацыі Кубка свету. Канчатковае рашэнне аб сусветным чэмпіянаце прыняў кангрэс ФІФА ў [[Амстэрдам]]е [[29 мая]] [[1928]] года. «За» выказалася 25 дэлегатаў, 5 — «супраць». === Першы чэмпіянат === {{main|Чэмпіянат свету па футболе 1930}} Дзякуючы перамогам на двух папярэдніх чэмпіянатах [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] [[Уругвай]] стаў месцам правядзення першага афіцыйнага чэмпіянату свету пад эгідай [[ФІФА]]<ref name="FIFA1930I">[http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html Уругвай 1930 — Афіцыйны сайт Чэмпіянату свету ФІФА]</ref>. Спачатку прэтэндэнтаў на правядзенне першага чэмпіянату свету было пяць — [[Італія]], [[Іспанія]], [[Швецыя]], [[Нідэрланды]] і Уругвай. У выніку, большасць прагаласавала за Уругвай. Федэрацыя Уругвая дала цвёрдае абяцанне выканаць усе фінансавыя ўмовы ФІФА. [[Выява:Estadiocentenario.JPG|thumb|200px|[[Сентэнарыа (стадыён)|«Сентэнарыа»]] — першы стадыён, на якім праходзіў фінал чэмпіянату свету]] Аднак выбар Уругвая згуляў з арганізатарамі злы жарт: вандраванне ў [[Уругвай]] з [[Еўропа|Еўропы]] атрымлівалася доўгім і дарагім, і ўсяго за 2 месяцы да пачатку турніру ні адна еўрапейская федэрацыя не планавала пасылаць сваю каманду на чэмпіянат. У выніку, грандыёзнымі высілкамі атрымалася схіліць да ўдзелу ў турніры 4 еўрапейскія каманды: зборныя [[Зборная Францыі па футболе|Францыі]], [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгіі]], [[Зборная Румыніі па футболе|Румыніі]] і [[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславіі]]. У агульнай колькасці, у турніры прыняло ўдзел усяго 13 камандаў — сем з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], 4 з Еўропы і 2 з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Гэты самы маленькі лік удзельнікаў чэмпіянату свету ў яго гісторыі (гэтулькі жа было ў фінальным турніры [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|чэмпіянату свету 1950 года]]), і адзіны раз у гісторыі розыгрышаў, калі не паўстала неабходнасці ў адборачным турніры. 13 камандаў былі падзеленыя на чатыры групы. Пераможцы груп выходзілі ў паўфінал. Новы стадыён [[Сентэнарыа (стадыён)|«Сентэнарыа»]] быў пушчаны ў эксплуатацыю толькі на шосты дзень турніру. Да гэтага на матчах збіралася часам па 800—1000 гледачоў. Першыя матчы ў гісторыі чэмпіянатаў свету былі адначасова выйграныя [[Зборная Францыі па футболе|Францыяй]] і [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], якія перамаглі [[Зборная Мексікі па футболе|Мексіку]] з лікам 4:1 і [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгію]] 3:0 адпаведна. Першы гол у гісторыі чэмпіянатаў свету быў забіты французам [[Люсьен Ларан|Люсьенам Ларанам]], першы [[хет-трык]] зрабіў [[Берт Патэна]] з зборнай ЗША ў матчы супраць [[Зборная Парагвая па футболе|Парагвая]] (ЗША атрымалі перамогу з лікам 3:0). У фінале турніру, як і вынікала чакаць (паколькі самыя моцныя еўрапейскія зборныя ў турніры не ўдзельнічалі), сустрэліся дзве паўднёваамерыканскія каманды — у прысутнасці 93 тысяч гледачоў на стадыёне «Сентэнарыа» ў [[Мантэвідэа]] [[Зборная Уругвая па футболе|зборная Уругвая]] стала першым чэмпіёнам свету, абгуляўшы [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] з лікам 4:2<ref name="FIFAorigin">[http://fifaworldcup.yahoo.com/releases/en/fwc_origin_en.pdf Вытокі Чэмпіянату свету ФІФА] Прэс-рэліз ФІФА.</ref>. [[Летнія Алімпійскія гульні 1932|Алімпійскія гульні 1932 года]] праводзіліся ў [[Лос-Анджэлес]]е, ЗША, дзе папулярнасць [[амерыканскі футбол|амерыканскага футбола]] значна пераўзыходзіла (і дагэтуль пераўзыходзіць) еўрапейскі, вядомы ў Паўночнай Амерыцы пад назвай ''сокер''. Адсутнасць цікавасці да еўрапейскага футбола з боку амерыканцаў, а таксама рознагалоссі паміж [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] і ФІФА ў пытаннях азначэння статусу гульцоў-прафесіяналаў, прывялі да таго, што футбол быў выключаны з праграмы Алімпійскіх гульняў 1932 года. === Развіццё === Галоўнымі праблемамі, з якімі сутыкаліся арганізатары пры правядзенні першых чэмпіянатаў свету, былі высокі кошт праезду да месца правядзення фінальнага турніру для каманд з іншых кантынентаў, і вайна: чэмпіянаты свету [[1942]] і [[1946]] гадоў былі адмененыя з-за [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Родапачынальнікі футбола з Брытанскіх астравоў ігнаравалі першыя 3 чэмпіянаты свету. Упершыню брытанцы прынялі ўдзел у чэмпіянаце свету толькі ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1950 года|1950]] годзе, пасля дасягнення дамовы з [[ФІФА]] аб сваім адмысловым статусе. У фінальных турнірах чэмпіянатаў з [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] па [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] гады прымалі ўдзел 16 камандаў (акрамя рэдкіх выпадкаў, калі нейкія каманды адмаўляліся ад удзелу ў турніры ўжо пасля заканчэння кваліфікацыі). Большасць удзельнікаў пападала ў фінал з Еўропы і Паўднёвай Амерыкі, з невялікім дадаткам лепшых камандаў [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]] і [[Акіянія|Акіяніі]]. Звычайна гэтыя каманды станавіліся пастаўшчыкамі ачкоў для еўрапейцаў і паўднёваамерыканцаў, хоць былі і выключэнні — напрыклад, каманда [[Зборная КНДР па футболе|КНДР]] у [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] года, якая выйшла ў чвэрцьфінал. У [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] годзе склад удзельнікаў фінальнага турніру быў пашыраны да 24 камандаў, а ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] — да 32. Дадатковыя месцы ў асноўным аддаваліся прадстаўнікам [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. На апошніх турнірах каманды з гэтых рэгіёнаў, якія раней лічыліся нефутбольнымі, сталі выступаць усё больш і больш паспяхова, напрыклад [[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]] у [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] годзе, [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]], [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегал]] і [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] на [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|чэмпіянаце ў 2002 годзе]]. Чэмпіянаты свету сталі сапраўды змаганнем камандаў са ўсяго свету — 197 каманд прымалі ўдзел у адборачных спаборніцтвах да [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету 2006 года]], 204 прынялі ўдзел у [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету 2010]] і спіс фаварытаў чэмпіянату не абмяжоўваецца больш камандамі толькі з Еўропы і Паўднёвай Амерыкі. == Формула правядзення == === Адборачны турнір === Адборачныя, або кваліфікацыйныя, спаборніцтвы праводзяцца для таго, каб паменшыць колькасць удзельнікаў і адабраць самых моцных для ўдзелу ў фінальным турніры. Адзіны ЧС, перад якім не праводзілася кваліфікацыйных спаборніцтваў — самы першы [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|чэмпіянат 1930 года]]. Адборачныя спаборніцтвы праводзяцца па занальным прынцыпе ў адпаведнасці з рэгіёнамі [[ФІФА]]: Афрыка, Азія, Паўднёвая Амерыка, Акіянія, Еўропа і Паўночная Амерыка); арганізацыяй адборачных турніраў займаюцца рэгіянальныя федэрацыі (у Еўропе, напрыклад, [[УЕФА]]) у адпаведнасці з агульнымі прынцыпамі ФІФА. Перад чарговым турнірам ФІФА вызначае лік месцаў у фінальным турніры, якія атрымлівае кожны рэгіён; асноўным крытэрам з’яўляецца «моц» футбола ў рэгіёне, але таксама ўлічваецца той факт, што дадатковыя месцы ў фінале чэмпіянату стымулююць развіццё футбола ў рэгіёне, і, вядома, мае месца лабіяванне сваіх інтарэсаў рэгіянальнымі канфедэрацыямі. Пачынаючы з [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] года, краіна-арганізатар турніру аўтаматычна атрымлівае месца ў фінале. Больш таго, да [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] года пераможца папярэдняга чэмпіянату свету таксама атрымліваў месца ў фінале без папярэдняга адбору. Падчас азначэння рэгламенту [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]], аднак, гэта правіла было адменена, і чэмпіён свету 2002 года [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] ўдзельнічала ў адборачным турніры на агульных падставах. У нашы дні адборачны турнір стартуе амаль за тры гады да фінальнага і працягваецца больш за два гады. Фармат адборачных спаборніцтваў моцна адрозніваецца паміж рэгіёнамі, а таксама змяняецца ад турніру да турніру. Як правіла, акрамя спаборніцтваў усярэдзіне рэгіёнаў праводзіцца некалькі дадатковых міжкантынентальных стыкавых матчаў, пераможцы якіх выходзяць у фінал. Напрыклад, пераможца адборачнай зоны [[Акіянія|Акіяніі]] адстойваў сваё права ўдзелу ў фінальным турніры [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|ЧС-2006]] у двух матчах з камандай, якая заняла пятае месца ў турніры краін [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. === Фінальны турнір === Формула, якая выкарыстоўваецца для правядзення чэмпіянатаў свету з [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|ЧС-1998]], прадугледжвае 32 удзельнікі фінальнага турніру. Фінальны турнір праходзіць у загадзя абранай краіне на працягу месяца і складаецца з 2 стадый — групавога турніру і гульняў па кубкавай сістэме на выбыванне. На стадыі групавога турніру каманды дзеляцца на 8 груп па 4 каманды. Склад груп вызначаецца лёсаваннем, падчас якой 8 каманд («сеяныя») становяцца першым нумарам у групе, а астатнія 24 каманды падзяляюцца на 3 кошыкі ў адпаведнасці з геаграфіяй і рэйтынгам зборных-удзельніц. З кожнага кошыка ў кожную групу пападае ў выніку адна каманда, аднак ёсць дадатковыя правілы, якія ўскладняюць працэдуру лёсавання: напрыклад, у адной групе не можа быць больш двух еўрапейскіх камандаў, або больш адной каманды з любога іншага рэгіёна. У кожнай групе каманды праводзяць аднакругавы турнір з 3 тураў. Матчы апошняга тура, каб выключыць магчымасць змовы, праводзяцца ў адзін дзень у адзін час. За перамогу ў матчы каманда атрымлівае 3 ачкі, за нічыю — адно. З кожнай групы ў другі раўнд выходзяць каманды, якія занялі першыя два месцы — усяго 16 удзельнікаў чэмпіянату. У другім раўндзе каманды гуляюць матчы на выбыванне — які прайграў сканчае свой удзел у турніры. У выпадку, калі лік пасля 90 хвілін гульні застаецца нічыйным, гуляе [[авертайм|дадатковы час]] і ў выпадку неабходнасці праводзіцца [[серыя пенальці, футбол|серыя пенальці]]. У 1/8 фіналу пераможца кожнай з груп першага раўнда гуляе з другой камандай з іншай групы, далей пераможцы выходзяць у 1/4 фіналу, паўфінал і фінал. Пераможцы фіналу становяцца чэмпіёнамі свету. Каманды, якія прайгралі ў паўфіналах, разгульваюць трэцяе месца ў матчы паміж сабой. == Пераможцы == {{main2|Спіс фіналаў чэмпіянатаў свету па футболе}} {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan="2" width="5%"|Год !rowspan="2" width="14%"|Месца правядзення !colspan="3"|Фінал !colspan="3"|Матч за трэцяе месца |- !width="15%"|Чэмпіён !width="10%"|Лік !width="15%"|2-е месца !width="15%"|3-е месца !width="10%"|Лік !width="15%"|4-е месца |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |align=left|{{сцяг|Уругвай}} [[Уругвай]] |{{сцяг|Уругвай}}<br/>'''[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1930|4:2]]''' |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |{{сцяг|ЗША}}<br/>[[Зборная ЗША па футболе|ЗША]] |<ref group="n" name="note1"/> |{{сцяг|Югаславія}}<br/>[[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |align=left|{{сцяг|Італія}} [[Італія]] |{{сцяг|Італія}}<br/>'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1934|2:1]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Чэхаславакія}}<br/>[[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] |{{сцяг|Германія}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |'''3:2''' |{{сцяг|Аўстрыя}}<br/>[[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |align=left|{{сцяг|Францыя}} [[Францыя]] |{{сцяг|Італія}}<br/>'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1938|4:2]]''' |{{сцяг|Венгрыя}}<br/>[[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |'''4:2''' |{{сцяг|Швецыя}}<br/>[[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |align=left|{{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] |{{сцяг|Уругвай}}<br/>'''[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1950|2:1]]'''<ref group="n" name="note2"/> |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |{{сцяг|Швецыя}}<br/>[[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''3:1'''<ref group="n" name="note2"/> |{{сцяг|Іспанія}}<br/>[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |align=left|{{сцяг|Швейцарыя}} [[Швейцарыя]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>'''[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1954|3:2]]''' |{{сцяг|Венгрыя}}<br/>[[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] |{{сцяг|Аўстрыя}}<br/>[[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]] |'''3:1''' |{{сцяг|Уругвай}}<br/>[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |align=left|{{сцяг|Швецыя}} [[Швецыя]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1958|5:2]]''' |{{сцяг|Швецыя}}<br/>[[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |'''6:3''' |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |align=left|{{сцяг|Чылі}} [[Чылі]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1962|3:1]]''' |{{сцяг|Чэхаславакія}}<br/>[[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] |{{сцяг|Чылі}}<br/>[[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] |'''1:0''' |{{сцяг|Югаславія}}<br/>[[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |align=left|{{сцяг|Англія}} [[Англія]] |{{сцяг|Англія}}<br/>'''[[Зборная Англіі па футболе|Англія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1966|4:2]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |{{сцяг|Партугалія}}<br/>[[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]] |'''2:1''' |{{сцяг|СССР}}<br/>[[Зборная СССР па футболе|СССР]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |align=left|{{сцяг|Мексіка}} [[Мексіка]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1970|4:1]]''' |{{сцяг|Італія}}<br/>[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |'''1:0''' |{{сцяг|Уругвай}}<br/>[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |align=left|{{сцяг|ФРГ}} [[ФРГ]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>'''[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1974|2:1]]''' |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |{{сцяг|Польшча}}<br/>[[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]] |'''1:0''' |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |align=left|{{сцяг|Аргенціна}} [[Аргенціна]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>'''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1978|3:1]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |'''2:1''' |{{сцяг|Італія}}<br/>[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |align=left|{{сцяг|Іспанія}} [[Іспанія]] |{{сцяг|Італія}}<br/>'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1982|3:1]]''' |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |{{сцяг|Польшча}}<br/>[[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]] |'''3:2''' |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |align=left|{{сцяг|Мексіка}} [[Мексіка]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>'''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1986|3:2]]''' |{{сцяг|ФРГ}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |'''4:2'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Бельгія}}<br/>[[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] |align=left|{{сцяг|Італія}} [[Італія]] |{{сцяг|ФРГ}}<br/>'''[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1990|1:0]]''' |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |{{сцяг|Італія}}<br/>[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |'''2:1''' |{{сцяг|Англія}}<br/>[[Зборная Англіі па футболе|Англія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] |align=left|{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1994|0:0]]'''<br/>(3:2 [[Пасляматчавыя пенальці|пен.]]) |{{сцяг|Італія}}<br/>[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] |{{сцяг|Швецыя}}<br/>[[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''4:0''' |{{сцяг|Балгарыя}}<br/>[[Зборная Балгарыі па футболе|Балгарыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |align=left|{{сцяг|Францыя}} [[Францыя]] |{{сцяг|Францыя}}<br/>'''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1998|3:0]]''' |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |{{сцяг|Харватыя}}<br/>[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |'''2:1''' |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] |align=left|{{сцяг|Рэспубліка Карэя}} [[Рэспубліка Карэя]] <br/>{{сцяг|Японія}} [[Японія]] |{{сцяг|Бразілія}}<br/>'''[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2002|2:0]]''' |{{сцяг|Германія}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |{{сцяг|Турцыя}}<br/>[[Зборная Турцыі па футболе|Турцыя]] |'''3:2''' |{{сцяг|Рэспубліка Карэя}}<br/>[[Зборная Рэспублікі Карэя па футболе|Рэспубліка Карэя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] |align=left|{{сцяг|Германія}} [[Германія]] |{{сцяг|Італія}}<br/>'''[[Зборная Італіі па футболе|Італія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2006|1:1]]'''<br/>(5:3 [[Пасляматчавыя пенальці|пен.]]) |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |{{сцяг|Германія}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |'''3:1''' |{{сцяг|Партугалія}}<br/>[[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |align=left|{{сцяг|Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка}} [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] |{{сцяг|Іспанія}}<br/>'''[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2010|1:0]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |{{сцяг|Германія}}<br/>[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] |'''3:2''' |{{сцяг|Уругвай}}<br/>[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |align=left|{{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] |{{сцяг|Германія}}<br/>'''[[Зборная Германіі па футболе|Германія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2014|1:0]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |{{сцяг|Нідэрланды}}<br/>[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |'''3:0''' |{{сцяг|Бразілія}}<br/>[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |align=left|{{сцяг|Расія}} [[Расія]] |{{сцяг|Францыя}}<br/>'''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2018|4:2]]''' |{{сцяг|Харватыя}}<br/>[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |{{сцяг|Бельгія}}<br/>[[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]] |'''2:0''' |{{сцяг|Англія}}<br/>[[Зборная Англіі па футболе|Англія]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |align=left|{{сцяг|Катар}} [[Катар]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>'''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2022|3:3]]'''<br/>(4:2 [[Пасляматчавыя пенальці|пен.]]) |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |{{сцяг|Харватыя}}<br/>[[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] |'''2:1''' |{{сцяг|Марока}}<br/>[[Зборная Марока па футболе|Марока]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] |align=left|{{сцяг|Канада}} [[Канада]]<br/>{{сцяг|Мексіка}} [[Мексіка]]<br/>{{сцяг|ЗША}} [[ЗША]] |{{сцяг|Іспанія}}<br/>'''[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]''' |'''[[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2026|1:0]]'''<br/>[[Дадатковы час|дад. час]] |{{сцяг|Аргенціна}}<br/>[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] |{{сцяг|Англія}}<br/>[[Зборная Англіі па футболе|Англія]] |'''6:4''' |{{сцяг|Францыя}}<br/>[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2030|2030]] |align=left|{{сцяг|Іспанія}} [[Іспанія]]<br/>{{сцяг|Партугалія}} [[Партугалія]]<br/>{{сцяг|Марока}} [[Марока]]<br/>{{сцяг|Уругвай}} [[Уругвай]]<br/>{{сцяг|Аргенціна}} [[Аргенціна]]<br/>{{сцяг|Парагвай}} [[Парагвай]] | | | | | | |- |[[Чэмпіянат свету па футболе 2034|2034]] |align=left|{{сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Саудаўская Аравія]] | | | | | | |} <references group="n"> <ref name="note1">Матч за трэцяе месца ў 1930 годзе не праводзіўся. Югаславія і ЗША прайгралі ў паўфіналах з аднолькавым лікам 1:6 Уругваю і Аргенціне адпаведна. Аднак ФІФА прызнала зборную ЗША трэцяй, а зборную Югаславіі — чацвёртай паводле вынікаў выступлення на ўсім чэмпіянаце.</ref> <ref name="note2">Афіцыйны фінальны матч у 1950 годзе не праводзіўся, паколькі лёс першых месцаў вызначаўся ў фінальным групавым турніры з чатырох каманд. Аднак матч апошняга тура паміж зборнымі Уругвая і Бразіліі (вядомы як «Мараканаса») фактычна стаў фіналам, бо перамога Уругвая з лікам 2:1 прынесла яму першае месца ў фінальнай групе і званне чэмпіёна. Аналагічна матч Швецыя — Іспанія, які шведы выйгралі з лікам 3:1, прынёс Швецыі трэцяе месца ў фінальнай групе і фактычна стаў матчам за трэцяе месца.</ref> </references> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|:Category:FIFA World Cup}} * [http://www.fifa.com/index.html?language=en Афіцыйны сайт Фіфа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100623154945/http://www.fifa.com/index.html?language=en |date=23 чэрвеня 2010 }} * [http://www.fifa.com/worldcup/archive/ Афіцыйная статыстыка ФІФА ўсіх турніраў 1930—2002. Вынікі ўсіх матчаў усіх чэмпіянатаў 1930—2002] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150318083110/http://www.fifa.com/worldcup/archive/ |date=18 сакавіка 2015 }} * [http://www.redwhite.ru/worldcup.htm Гісторыя Чэмпіянатаў Свету па футболе] * [http://kapitan.ru/smth-abt-all/renew060505/01.php?stat=1 Увесь свет у гасцях у сяброў. ЧС-2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090917171847/http://kapitan.ru/smth-abt-all/renew060505/01.php?stat=1 |date=17 верасня 2009 }} * [http://www.rufoot.ru/wc/ Кароткія звесткі аб чэмпіянатах свету] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100707095943/http://www.rufoot.ru/wc |date=7 ліпеня 2010 }} * [http://www.fifa.com/en/index.html Афіцыйны сайт ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060701031630/http://www.fifa.com/en/index.html |date=1 ліпеня 2006 }} * [http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/ Афіцыйны сайт чэмпіянату свету 2006 года] * [http://www.worldcup-history.com WorldCup-History.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725125256/http://www.worldcup-history.com/ |date=25 ліпеня 2019 }} * [http://www.soschildrensvillages.org.uk/charity-news/six-villages.htm Дабрачынная кампанія ў рамках Чэмпіянату свету ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090806193957/http://www.soschildrensvillages.org.uk/charity-news/six-villages.htm |date=6 жніўня 2009 }} * [http://www.planetworldcup.com ''Planet World Cup'' з інфармацыяй аб усіх фіналах чэмпіянатаў свету] * [http://soccer-stat.ru/indexworld3.html Вынікі ўсіх матчаў усіх чэмпіянатаў, сумарная статыстыка] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіёны свету па футболе}} {{Чэмпіянаты свету па футболе}} {{Міжнародны футбол}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па футболе| ]] g5ng478l9vx3br4ncdut1wog36c661i 0 17422 5171251 5171098 2026-07-26T13:37:39Z M.L.Bot 261 /* Распаўсюджанне */ стыль 5171251 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = Ořešák v Kladinách (1).jpg | image title = Грэцкі арэх | image descr = Дарослая расліна ў Чэхіі | parent = Juglans | rang = Від | latin = Juglans regia | author = [[L.]] | iucnstatus = LC | wikispecies = Juglans regia | commons = Category:Juglans regia | iucn = 63495 | itis = 503244 | ncbi = 51240 | eol = 487229 | grin = 20772 | ipni = 442427 |tpl=kew-2331747 }} '''Грэцкі арэх'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|69}}</ref><ref name="ЛРКЛ">Назва згодна з {{ЛРКЛ}}</ref><ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Орех грецкий |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |том = |старонкі = 89-91 |старонак = 200 |серыя = |isbn = |тыраж = 130 000 }}</ref><ref name="ЛР">{{кніга |аўтар = |частка = Орех грецкий |загаловак = Лекарственные растения и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |том = |старонкі = 106-108 |старонак = 592 |серыя = |isbn = |тыраж = 120 000 }}</ref>, '''Валоскі арэх''' (''Juglans regia'') — лістападнае [[дрэва]], [[Біялагічны від|від]] [[дрэва|дрэў]] [[род]]у {{bt-bellat|арэх|Juglans}} сямейства {{bt-bellat|арэхавыя|Juglandaceae}}. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Juglans_regia_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-081.jpg|ш=250|left|{{Бат.іл.|1}}|color=#BBDD99}} Грэцкі арэх — хуткарослая, святлалюбная, цеплалюбівыя, засухаўстойлівая расліна. Буйное дрэва, вышыня да 30 метраў<ref name="ЛР"/>, і да 1,5 м у дыяметры<ref name="ДПЯ"/>. Працягласць жыцця 300—400 гадоў. Цвіце грэцкі арэх у [[красавік]]у-[[май|маі]], плады выспяваюць у [[верасень|верасні]]. === Ствол і парасткі === [[Ствол дрэва|Ствол]] тоўсты і галінасты, пакрыты шэрай патрэсканай [[Кара (біялогія)|карой]] з падоўжнымі расколінамі, [[галіны]] ўтвараюць густую, шырокакруглую [[Крона дрэва|крону]]<ref name="ДПЯ"/><ref name="ЛР"/>. Маладыя [[парасткі]] бліскучыя аліўкава-шэрыя з круглымі, апушанымі [[пупышка]]мы. === Лісце === {{Біяфота|003 2011 04 18 Blattadern.jpg|right|ш=250|Ліст у восеньскай афарбоўцы|color=#BBDD99}} Чарговае буйное [[Складанае лісце|лісце складанае]], непарнаперыстае, 20-40 см даўжынёй. Кожны ліст складаецца з чатырох, шасці ці васьмі пар падоўжана-яйцападобных лісточкаў, тупых ці завостраных<ref name="ЛР"/>, з якіх верхні самы вялікі. Лісточкі бываюць ад 40 да 70 мм даўжынёй, распускаюцца адначасова з кветкамі, яны цэльнакрайнія, яйкападобныя, пры распусканні ружовыя, летам цёмна-зялёныя, бліскучыя, знізу матавыя, пры расціранні з прыемным характэрным пахам<ref name="ДПЯ"/>. === Кветкі === [[Кветка|Кветкі]] дробныя, зеленаватыя, [[аднадомныя расліны|аднаполыя]]. Тычыначныя кветкі з 5-6 пялёсткавым калякветнікам і 8-40 тычачкамі сабраны ў вісячыя доўгія каташкі ружова-зялёнага колеру, развіваюцца на леташніх парастках. Песцікавыя кветкі размешчаны на верхавінках аднагадовых галін, адзінкава ці групамі па дзве-тры. Яны маюць просты 5-6-пялёсткавы калякветнік. Песцік адзін, з ніжняй завяззю, кароткім слупком з двухлопасцевым махрыстым лычыкам. Цвіце ў красавіку — маі<ref name="ДПЯ"/>. === Плады === {{Біяфота|Juglans regia MHNT.BOT.2007.40.64.jpg|ш=250|right|Плады грэцкага арэху|color=#BBDD99}} Арэхаплоднае дрэва, пачынае пладаносіць на 8-10-ы год. [[Плод|Плады]] — буйныя аднанасенныя несапраўдныя [[касцянка|касцянкі]] ([[арэхі]]) — маюць тоўстую, мясістую скурыста-кудзелістую зялёную [[Каляплоднік|лупіну]] і моцную костачку з дравяністай, маршчыністай, рабрыстай абалонкай<ref name="ДПЯ"/><ref name="ЛР"/>, форма ад круглявай да яйкападобнай, да 5 см даўжынёй, да 3 см у шырыню; пры наступленні спеласці лупіна плоду, высыхаючы, лопаецца на 2 часткі і сама сабой аддзяляецца, костачка сама сабой не раскрываецца. Касцянка без вонкавай абалонкі складаецца са знешняй дравяністай абалонкі і ядра. Паверхня абалонкі мае выпуклае шво, якое дзеліць плод на дзве палавінкі. У ядры ёсць адна ці дзве (часам і больш) перагародкі. Плады паспяваюць у канцы жніўня — верасні<ref name="ДПЯ"/>. {{clear}} {{Фотарадок|Noyer centenaire en automne.JPG|Walnuss-rinde.jpg|Walnuss-knospe.jpg|ш1=237|ш2=237|ш3=234|тэкст=Злева направа: агульны выгляд; кара; пупышкі|color=#BBDD99}} {{Фотарадок|Walnussbluete-001.jpg|Juglans flower female 20050526 064 part.jpg|Juglans regia orzech wloski 2008.JPG|Juglans regia Walnoot 'Buccaneer'.jpg|ш1=146|ш2=234|ш3=154|ш4=234|тэкст=Злева направа: тычынкавыя кветкі; песцікавыя кветкі; няспелы плод; спелы раскрыты плод|color=#BBDD99}} == Распаўсюджанне == {{Біяфота|CH-NB - Interlaken, Dorfstrasse - Collection Gugelmann - GS-GUGE-KÖNIG-C-3.tif|right|ш=250|{{нп3|Франц Ніклаўс Кёніг|Ф. Н. Кёніг||Franz Niklaus König}}. «Інтэрлакен», 1804|color=#BBDD99}} {{Біяфота|Kočevska reka oreh.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх у Славеніі|color=#BBDD99}} У дагістарычныя часы грэцкі арэх у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] быў значна больш распаўсюджаны, хоць, магчыма, то быў блізкі да гэтага, а не той самы від, які там распаўсюджаны ў цяперашні час. Радзіма -- [[Балканскі паўвостраў]]. У дзікім стане грэцкі арэх расце ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]<ref name="ДПЯ"/>, [[Закаўказзе|Закаўказзі]], асабліва ў заходняй частцы, а таксама ў [[Талышскія горы|Талышскіх гарах]]. Таксама расце ў паўночным [[Кітай|Кітаі]], у паўночнай [[Індыя|Індыі]], на [[Цянь-Шань|Цянь-Шані]], у [[Іран]]е, у [[Малая Азія|Малой Азіі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]]. У [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] яго лічаць здзічэлым, але ён расце яшчэ да 56° пн. ш. Па звестках Шубелера, у [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Швецыя|Швецыі]] нават да 59° пн.ш. Самым паўночным дрэвам гэтага віду той самы аўтар лічыць дрэва ў нарвежскім гарадку [[Форзунд]]зе, пад 63° 35' пн. ш. Усё гэта адзінкавыя асобнікі, якія старанна даглядаюць. У [[Расія|Расіі]], у [[Санкт-Пецярбург]]у грэцкі арэх не вымярзае цалкам, але і не выстрае як дрэва. Яго разводзяць з мэтай атрымаць спелыя плады, што здараецца не штогод, яшчэ да шыраты [[Варонеж]]а; да 52° пн. ш. у заходняй Расіі, а ўжо на ўсход ад даўгаты [[Харкаў|Харкава]] мяжа арэала ссоўваецца далей на поўдзень. У Беларусі зрэдку сустракаецца па ўсёй тэрыторыі ў парках і вулічных насаджэннях<ref name="ЛР"/>. 3 усіх відаў арэхавых гэты від мае найбольшае значэнне і пашырэнне. Інтрадукаваны ў паўднёва-заходнія раёны [[Беларусь|Беларусі]] ў другой палове XVIII ст. Пладовыя дрэвы ёсць у парках, вулічных насаджэннях, на прысядзібных участках у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] абласцях. Ва Украіне распаўсюджаны ў садова-паркавых культурах, у лясных насаджэннях як пладовая спадарожная парода, у лесапалосах і прыдарожных пасадках. Асноўныя насаджэнні грэцкага арэха ва Украіне размешчаныя ў [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай вобласці]] і ў [[Крым]]у абласцях<ref name="укрстрави">Українські страви (Третє видання)&nbsp;— Київ: Державне видавництво технічної літератури УРСР, 1960</ref>. [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона]] прыводзіць паведамленне, што пры царкве [[Грузія|грузінскага]] сяла {{нп3|Сяло Кехві|Кехві|ru|Кехви}} ({{нп3|Гарыйскі павет||ru|Горийский уезд}} [[Тыфліская губерня|Тыфліскай губерні]], цяпер [[Цхінвальскі раён]] [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]]), у 12 [[вярста|вёрстах]] (12,8 км) ад [[Цхінвалі]], рос грэцкі арэх вышынёю ў 84 [[фут]]ы (25,6 м), а ў абхваце 28 футаў (8,5 м), у цені яго маглі схавацца да 200 коннікаў. Ён даваў штогод да 100 [[пуд]] ов (1,6 т) пладоў. У многіх месцах {{нп3|Каўказскае наместніцтва|Закаўказскага краю|ru|Кавказское наместничество}}. Асноўнымі вытворцамі грэцкага арэха з’яўляюцца [[Кітай]], [[ЗША]] і [[Турцыя]]. Павет Янбі знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Далі-Байскага аўтаномнай акругі кітайскай правінцыі [[Юньнань]], дзе камфортны клімат, глеба добра захоўвае ваду, маецца дастаткова сонечнага святла, што ўяўляе аптымальныя ўмовы для вырошчвання грэцкага арэха. У КНР гэтай мясцовасці нададзена званне «Радзіма кітайскага грэцкага арэха»<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180910/1536571581-fest-greckaga-areha |title=Фэст грэцкага арэха |access-date=15 верасня 2018 |archive-date=11 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911111650/http://zviazda.by/be/news/20180910/1536571581-fest-greckaga-areha |url-status=dead }}</ref>. З рэспублік былога Савецкага Саюза значная колькасць арэха вырошчваецца на [[Украіна|Украіне]] і ў [[Малдова|Малдове]]. Ва Украіне штогод вырабляецца да 27 тыс. тон арэхаў.<ref name="Поперечний"/>. У структуры экспарту Малдовы арэх займае 4-е месца — пасля [[віно|віна]], [[тэкстыль|тэкстылю]] і [[Пшаніца|пшаніцы]]. Яшчэ ў XVIII стагоддзі [[Дзмітрый Канстанцінавіч Кантэмір|Дзмітрый Кантэмір]] згадваў арэх у ліку галоўных багаццяў краіны. Да нашых дзён захаваўся ў малдаўскіх сёлах звычай, які ідзе з глыбокай даўніны, саджаць арэх, калі ў сям’і народзіцца дзіця. Грэцкі арэх не любіць цяжкіх і сырых [[глеба|глеб]], расце асабліва добра ў далінах, якія абрашаюцца цякучымі водамі. Дэфіцыт гэтай прадукцыі на еўрапейскім рынку ў апошнія гады складае да 100 тыс. тон арэхаў ў абалонцы<ref name="Поперечний"/>. Па камерцыйнай каштоўнасці ядра арэха падпадзяляюць на цэлыя, палоўкі, чвэртачкі і дробку, дзе кошт паступова памяншаецца — цана непашкоджанага насення ў 3-4 разы вышэй цаны драблёнага (пашкоджанага) насення<ref name="Поперечний"/>. {| class="wikitable" align=left <!--style="clear:right"--> ! colspan=2|Сусветная вытворчасць грэцкіх арэхаў па гадах (тыс. тон) |- | [[1965]] || align="right" | 533 |- | [[1970]] || align="right" | 654 |- | [[1975]] || align="right" | 733 |- | [[1980]] || align="right" | 795 |- | [[1985]] || align="right" | 836 |- | [[1990]] || align="right" | 890 |- | [[1995]] || align="right" | 1 068 |- | [[2000]] || align="right" | 1 292 |- | [[2005]] || align="right" | 1 747 |- | [[2006]] || align="right" | 1 691 |- | [[2007]] || align="right" | 1 929 |- | [[2008]] || align="right" | 2 125 |- | [[2009]] || align="right" | 2 282 |} {| class="wikitable" align=center <!--style="clear:right"--> ! colspan=5|10 вядучых сусветных вытворцаў грэцкіх арэхаў (тыс. тон) |- ! Краіна || [[1985]] || [[1995]] || [[2005]] || [[2009]] |- | {{CHN}} || align="center" | 122 || align="center" | 230 || align="center" | 499 || align="center" | 979 |- | {{USA}} || align="center" | 198 || align="center" | 212 || align="center" | 322 || align="center" | 376 |- | {{TUR}} || align="center" | 110 || align="center" | 110 || align="center" | 150 || align="center" | 177 |- | {{IRN}} || align="center" | 31 || align="center" | 119 || align="center" | 170 || align="center" | 141 |- | {{UKR}} || align="center" | н/д || align="center" | 76 || align="center" | 91 || align="center" | 83 |- | {{MEX}} || align="center" | 6 || align="center" | 6 || align="center" | 80 || align="center" | 70 |- | {{FRA}} || align="center" | 27 || align="center" | 22 || align="center" | 33 || align="center" | 41 |- | {{ROU}} || align="center" | 39 || align="center" | 22 || align="center" | 48 || align="center" | 38 |- | {{IND}} || align="center" | 15 || align="center" | 25 || align="center" | 32 || align="center" | 36 |- | {{EGY}} || align="center" | н/д || align="center" | н/д || align="center" | 27 || align="center" | 27 |- |colspan=7 style="font-size:.7em"| Крыніца: {{нп3|Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН||ru|Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН}}'' |} == Хімічны склад == === Ядры арэхаў === {{Біяфота|Juglans rega.Israel.jpg|right|ш=250|Ачышчаныя ядры|color=#BBDD99}} У склад ядраў грэцкага арэха ўваходзяць разнастайныя арганічныя і мінеральныя злучэнні: тлушчы, [[бялкі]] — 9-18 %<ref name="ДПЯ"/>, [[вугляводы]] − 7<ref name="БФС" />-13 %<ref name="Поперечний"/> ([[глюкоза]], [[цукроза]], [[дэкстрын]], [[крухмал]] і г. д.), [[Дубільныя рэчывы|дубільныя]] і араматычныя рэчывы, [[вітаміны]] {{нп3|вітамін K|К|ru|Витамин K}} і {{нп3|вітамін P|Р|ru|Витамин P}}, 2,9 % [[Харчовыя валокны|клятчаткі]], 1,6 % попелу, [[амінакіслоты]] (аспарагін, цысцін, глутамін, серын, гістыдзін, валін, фенілаланін). Плады ўтрымліваюць 50-70<ref name="Советы" />-78 %<ref name="ДПЯ"/><ref name="Ковальчук" /> алею і да 21 % бялку<ref name="БФС" /><ref name="Советы">Советы по ведению приусадебного хозяйства / Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Попович, Б.&nbsp;К.&nbsp;Гапоненко, Н.&nbsp;М.&nbsp;Коваль и др.; Под ред. Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Поповича. &nbsp;— Киев: Урожай, 1985. &nbsp;— с.664, ил. Тираж 120 000 екз.</ref>. Тлусты алей складаецца з [[гліцэрыды|гліцэрыдаў]] [[лінолевая кіслата|лінолевай]], [[алеінавая кіслата|алеінавай]], [[стэарынавая кіслата|стэарынавай]], [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавай]] і [[ліналенавая кіслата|ліналенавай]] кіслот<ref>{{кніга |загаловак = Лекарственные свойства сельскохозяйственных растений |адказны = Под ред. Борисова М. И. |месца = Мн. |выдавецтва = Ураджай |год = 1974 |старонак = 336 |старонкі = 244 }}</ref>. Ён змяшчае ў сабе вітаміны А, D, Е, К, [[антыаксіданты]] і поліненасычаныя тлустыя кіслоты (лінолевая Амега-6 і ліноленовая Амега-3), якія яшчэ называюць [[Незаменныя тлустыя кіслоты|незаменнымі]]<ref name="Поперечний"/>. Няспелыя плады багатыя аскарбінавай кіслатой<ref name="ДПЯ"/> (да 10<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=183|isbn=5-06-000085-0}}</ref> %, паводле іншых звестак<ref name="ЛР"/>, да 3 %). Утрыманне вітаміну С больш за 3000 мг% [[Аскарбінавая кіслата|вітаміну С]], у спелых пладах — 35 мг%. Няспелыя плады, да зацвярдзення шкарлупы, па ўтрыманні вітаміну С (2000 — 3000 мг%) у 7-10 разоў перавышаюць найлепшыя сарты [[Парэчкі чорныя|чорных парэчак]]<ref name="Советы"/>. === Лісце і каляплоднік === У лісці ўтрымліваюцца [[хіноны]] (нафтахінон юглон<ref name="ЛР"/>, α-гідраюглон, β-гідраюглон), [[флаваноіды]] (гіперазід, 3-арабіназід кверцэцін, 3-арабіназід кемпферол), [[Вітаміны групы B|вітамін B]], [[аскарбінавая кіслата]] (4-5 %), [[дубільныя рэчывы]] (3-4 %), {{нп3|элагавая кіслата|элагавая|ru|Эллаговая кислота}} і [[галусавая кіслата|галусавая]] кіслоты, {{нп3|кафейная кіслата||ru|Кофейная кислота}} (0,1 %), {{нп3|караціноіды||ru|Каротиноиды}}, у складзе якіх знойдзены [[Карацін|β-карацін]] (12 мг на 100 гр), [[віялаксантын]], [[флаваксантын]], [[крыптаксантын]], [[эфірны алей]] (да 0,03 %)<ref name="ЛР"/>. Зялёны каляплоднік утрымлівае α- і β-гідраюглоны, аскарбінавую кіслату (да 3 %), дубільныя рэчывы, [[цукар]], [[Яблычная кіслата|яблычную]] і [[Лімонная кіслата|лімонную кіслоты]], дубільныя і фарбавальныя рэчывы, фосфарна- і шчаўекіслы [[кальцый]]. === Шкарлупіна === Цвёрдыя абалонкі пладоў утрымліваюць значную колькасць [[Дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]] (16-21 %), у тым ліку галавую і элагавую кіслоты. == Гаспадарчае значэнне і ўжыванне == Харчовая, вітамінная, алейная, драўняная, лекавая, эфірнамаслінная, дубільная, фарбавальная, дэкаратыўная, фітанцыдная і касметычная расліна. === Выкарыстанне ў харчаванні === {{Біяфота|Juglans regia - nut oil.jpg|right|ш=120|{{нп3|Арэхавы алей||ru|Ореховое масло}}|color=#BBDD99}} Няспелыя плады выкарыстоўваюць для вырабу [[вітамін]]ных канцэнтратаў і вітамінізаваных прадуктаў (варэнне). У харчовай прамысловасці прымяняюцца [[Арэхі|ядры арэхаў]], якія адрозніваюцца выключнымі смакавымі ўласцівасцямі і высокай харчовай каштоўнасцю: 1 кг грэцкіх арэхаў дае больш 8500 калорый<ref name="ДПЯ"/> і па каларыйнасці зерне грэцкіх арэхаў у два<ref name="Поперечний">''Поперечний А. М., Корнійчук В. Г.'' [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/2009_20/25.pdf Цінність горіхової сировини та передумови до процесів її переробки] / [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/ Обладнання та технології харчових виробництв Збірник наукових праць]{{Недаступная спасылка}}.&nbsp;— 2009, Вип. 20.</ref> разы перавышае пшанічны хлеб вышэйшага гатунку, таму грэцкі арэх выкарыстоўваецца для [[Дыета|дыетычнага харчавання]] і прыгатавання кандытарскіх вырабаў. Лячэбна-дыетычныя ўласцівасці маюць плады, зялёныя каляплоднікі і лісце. Плады грэцкага арэха выкарыстоўваюць у многіх галінах прамысловасці: у кандытарскай (начынне, [[Цукерка|цукеркі]], [[Торт|тарты]], [[печыва]] і таму падобнае), у кансервавай, пладова-агародніннай, алейнай вытворчасці. Асабліва высокія смакавыя ўласцівасці мае арэхавы алей, які выкарыстоўваюць у харчовай прамысловасці. У ім ёсць стэарынавая, алеінавая, лінолевая, ліналенавая і пальміцінавая кіслоты. Алей грэцкага арэху захоўваецца нядоўга. Колькасць тлустага алею ў ядры арэхаў дасягае 70 %. Асноўную масу азоцістых злучэнняў складае бялок. У параўнанні з іншымі пладовымі і ягаднымі культурамі ядры грэцкага арэха багатыя [[жалеза]]м, алюмініем, стронцыем, марганцам, цынкам, нікелем, борам, меддзю, хромам, шмат [[фосфар]]у, калію, кальцыю, магнію. Ядры маюць у сабе ўсю групу вітамінаў B, вітаміны A, E, P і невялікую колькасць вітаміну C. Арэхавы жом мае 48,5 % бялковых рэчываў, 9,5 % тлушчоў, 6,7 % цэлюлозы і можа выкарыстоўвацца ў кандытарскай вытворчасці, а таксама як каштоўны канцэнтраваны корм для кармлення жывёл. З недаспелых пладоў вараць [[варэнне]]. Даказана дабратворнае ўздзеянне ўжывання арэхаў на якасць [[Сперма|спермы]]<ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/infertility-and-reproduction/news/20120815/walnuts-may-improve-sperm-quality-healthy-men|title=Walnuts May Improve Sperm Quality in Healthy Men. Researchers Now Want to See Whether Walnuts Can Help Men With Fertility Issues Become Fathers|author=Rubin R.|date=Aug. 15, 2012|work=WebMD Health News|publisher=WebMD, LLC|lang=en|accessdate=2013-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119204421/https://www.webmd.com/infertility-and-reproduction/news/20120815/walnuts-may-improve-sperm-quality-healthy-men|archivedate=19 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref>. === Медыцынскае выкарыстанне === ==== У навуковай медыцыне ==== Лекавай сыравінай з’яўляюцца лісткі ({{Lang-la|Folia Juglandis regiae}}) і зялёныя каляплоднікі ({{Lang-la|Cortex Juglandis regiae fructibus}}) арэха грэцкага. Збіраюць асобныя лісточкі складанага ліста ў час цвіцення расліны. Іх абрываюць рукамі і сушаць у цені<ref name="ЛР"/>. Іх рэкамендуюць як сродак супраць эксудатыўнага дыятэзу, рахіту і для гаення ран. Таксама выкарыстоўваюць саспелыя плады і цвёрдую абалонку пладоў. Прэпараты грэцкага арэха выкарыстоўваюць для мясцовага лячэння скурнага туберкулёзу<ref name="ДПЯ"/>, стрэптакокавай і стафілакокавай інфекцыяй<ref name="ДПЯ"/>, для загойвання ран пры хранічным ртутным атручэнні, разрыхленні дзясен, выкліканым цынгой, залатушным запаленні вачэй і г. д<ref name="ЛР"/>. Ядры арэхаў рэкамендаваны хворым атэрасклерозам, сухотамі<ref name="ДПЯ"/>, пры [[Артэрыяльная гіпертэнзія|гіпертаніі]], падвышанай кіслотнасці [[Страўнікавы сок|страўнікавага соку]]<ref name="Ковальчук">Ковальчук Х. І. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/2012_28/Kovalcuk.pdf Вплив нетрадиційної сировини на мінеральний склад нових кексів] // [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/ Обладнання та технології харчових виробництв Збірник наукових праць]{{Недаступная спасылка}}&nbsp;— [http://www.nbuv.gov.ua/portal/natural/Otkhv/2012_28/index.htm 2012.&nbsp;— Вип. 28]</ref><ref name="ЭСГ">Энцыклапедыя сельскага гаспадара. Мн., 1993.</ref>. Іх рэкамендуюць пры вялікай фізіялагічнай і разумовай стомленасці, пры значнай страце масы, пасля цяжкіх хвароб. Алей грэцкага арэха халоднага прасавання выкарыстоўваюць для прафілактыкі сардэчна-сасудзістых захворванняў, зніжэння ўзроўню халестэрыну, а таксама пры дыябеце<ref name="ДПЯ"/><ref name="Ковальчук"/>. Лячэбнае значэнне маюць і лакуны («перагародкі») арэхаў. Так, 20-% настойка лакун апынулася эфектыўнай пры эўтырэоіднай форме дыфузнага зобу і лёгкай форме тырэятаксікозу<ref name="Гродзінський"/>. ==== У народнай медыцыне ==== У народнай медыцыне грэцкі арэх ужываюць пры катарах страўніка і кішак, пры паносах, рахіце, эксудатыўным дыятэзе, падагры, крывацёках<ref name="ЛР"/>. Лісце здаўна ўжывалася як раназажыўляльны і вітамінавы сродак<ref name="БФС" />. Паколькі няспелыя плады маюць высокае ўтрыманне вітаміна С, у народнай медыцыне спіртавыя настойкі здробненых маладых пладоў выкарыстоўваюць як лячэбны і вітамінны сродак. Пры падвышанай сакрэцыі страўніка ўжываюць насенне грэцкага арэха па 1-2 сталовыя лыжкі 3 разы ў суткі за 30 мін да ежы<ref name="Товстуха">Товстуха Є.&nbsp;С.&nbsp;Фітотерапія. &nbsp;— К.: Здоров’я, 1990&nbsp;—304 с., іл., 6,55 арк. іл. Тир. 75 000 прим.</ref>. Ужываць у ежу арэхі проціпаказана пры хваробах кішачніка<ref name="Гродзінський">Лікарські рослини: Енциклопедичний довідник/ Відп. ред. А.&nbsp;М.&nbsp;Гродзінський.—К.: Видавництво «Українська енциклопедія» ім. М.&nbsp;П.&nbsp;Бажана, Український виробничо-комерційний центр «Олімп», 1992.—544с.</ref>. Цвёрдая абалонка арэха выкарыстоўваецца для лячэння ран, інфекцыйных запаленняў скуры. Адварам робяць прымочкі да паражаных месцах, ім можна паласкаць ротавую паражніну і горла пры запаленні (дзеянне дубільных рэчываў)<ref name="Товстуха"/>. === Драўніна === {{Біяфота|Nussbaum Holz.JPG|right|ш=250|Падоўжны [[спіл]] драўніны грэцкага арэха|color=#BBDD99}} {{Біяфота|Nussbaum-Maser Holz.JPG|right|ш=250|{{нп3|Шпон, матэрыял|Шпон|ru|Шпон (материал)}} з {{нп3|Кап (біялогія)|капа|ru|Кап}} грэцкага арэха|color=#BBDD99}} Драўніна грэцкага арэха лічыцца каштоўнай пародай дрэва, якая прымяняецца для вырабу высакаякасных прадметаў. Паколькі яна з’яўляецца пабочным прадуктам вырошчвання грэцкіх арэхаў, з прычыны чаго яе паступленне нерэгулярна, прадпрыемствы, якія выкарыстоўваюць гэтую драўніну, нешматлікія і арыентаваны на невялікія яе аб’ёмы. Тая акалічнасць, што дрэвы грэцкага арэха пры нарыхтоўцы часта выкопваюць з коранем, абумоўлена, аднак, не недахопам драўніны. Самыя ніжнія часткі ствала дрэва, якія знаходзяцца часам у зямлі, клубнепадобна патоўшчаныя і выкарыстоўваюцца для вырабу самага каштоўнага {{нп3|Шпон, матэрыял|шпону|ru|Шпон (материал)}} з {{нп3|касаслойнасць|касаслойнай|ru|Свилеватость}} драўніны, упрыгожанай багатымі ўзорамі. Драўніна грэцкага арэха мае прыгожую тэкстуру, трывалая, аднастайная, цвёрдая, добра паддаецца апрацоўцы, выдатна паліруецца. Яна выкарыстоўваецца для вырабу [[Мэбля|мэблі]], [[паркет]]у, а таксама афармлення [[інтэр'ер]]аў дамоў і аўтамабіляў. З грэцкага арэху робяць музычныя інструменты, фанеру, прыклады для стрэльбаў, дробныя вырабы. Наплывы (капы) на ствалах арэха выкарыстоўваюць для вырабу мастацкіх вырабаў і дарагой мэблі. Па прычыне высокага кошту для вытворчых мэтаў звычайна выкарыстоўваецца шпон. Акрамя таго, драўніна арэха ўжываецца для вырабу драўляных частак {{нп3|Паляўнічая зброя|паляўнічай зброі|ru|Охотничье оружие}} па прычыне высокай дынамічнай трываласці і мінімальнай схільнасці да парэпання. Існуе меркаванне, што выкарыстанне драўніны арэха ў зброевай вытворчасці прыводзіла да істотных скарачэнняў плошчы распаўсюджвання дрэў у ваенныя гады<ref>''D. Grosser, W. Teetz''. Einheimische Nutzhölzer (Loseblattsammlung). — Herausgeber: CMA und AG Holz, 1985. — {{ISSN|0446-2114}}.</ref>. [[Абалона, батаніка|Абалона]] арэха мае шэры колер, часам з чырванаватым адценнем і выразна аддзелена ад цёмнага {{нп3|ядровая драўніна|ядра|ru|Ядровая древесина}}, якое можа мець вельмі розную афарбоўку, ад цёмна-шэрага да цёмна-карычневага. Колер драўніны часта залежыць ад месца вырастання, асабліва — ад клімату і ўласцівасцяў глебы. На рынку адрозніваюць месца паходжання драўніны. Так, «італьянскі арэх» мае, у параўнанні з арэхам з [[Германія|Германіі]] або [[Швейцарыя|Швейцарыі]], больш чырвонае адценне і складаную структуру малюнка драўніны. У Германіі асабліва шанаваўся «каўказскі арэх» з яго чорнай размалёўкай. Большы попыт існуе на «французскі арэх» з-за яго асаблівай расфарбоўкі і ўзору. Драўніна арэха паўкольцапорыстая. Гэта значыць, што ранні прырост з буйнымі порамі адрозніваецца ад позняга прыросту з дробнымі порамі, але не так моцна, як у кольцапорыстых парод драўніны. З прычыны гэтага на {{нп3|Тангенцыйнае распілоўванне|тангенцыйным|ru|Тангенциальный распил}} зрэзе драўніны арэха ўзнікае дэкаратыўны {{нп3|муаравы ўзор||ru|Муаровый узор}}, а на [[Радыяльнае распілоўванне|радыяльным]] — узор з палос. Акрамя таго, колер [[ядровой драўніна|ядровой драўніны]] часцяком нераўнамерны, за кошт чаго атрымліваюцца паверхні са складаным узорам [[Тэкстура драўніны|тэкстуры]], колеру і ўнутранай гульнёй святла, якія асабліва цэняцца. Драўніна арэха тонкавалакністая, мае сярэднюю цвёрдасць і шчыльнасць, якая складае ад 450 да 750 кг/м³. Драўніна глейкая і трывалая на выгіб, але не эластычная. Устойлівая да вільгаці, добра апрацоўваецца, афарбоўваецца і паліруецца. Пры сушцы моцна {{нп3|Дэфекты апрацоўкі драўніны#Пакарабачанасць|карабаціцца|ru|Дефекты обработки древесины}}, аднак у высушаным стане захоўвае форму. === Садова-лясная гаспадарка === {{Біяфота|Juglans regia autumn 2009.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх у восеньскай афарбоўцы, Францыя|color=#BBDD99}} {{Біяфота|20130428Juglans regia1.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх у Германіі|color=#BBDD99}} У паўднёвых раёнах шырока культывуецца як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]]. Садовая і паркавая расліна, пыле- і газастойкая і даўгавечная парода. Рэкамендуецца для [[салітэр|адзіночных]], групавых пасадак і алей, стварэння масіваў, абсадкі дарог. Грэцкі арэх шырока ўжываецца ў лесамеліярацыйных насаджэннях. Яго густая крона мае добрыя ветраахоўныя ўласцівасці, а лісце ўзбагачае глебу перагноем. Засухаўстойлівасць, даўгавечнасць, здольнасць да парасткавага аднаўлення даюць магчымасць прымяняць яго як спадарожную пладовую пароду ў полеахоўных палосах, у бэльках і ў ахоўных насаджэннях на абрашаных землях. Культура грэцкага арэха пачалася з самых старажытных часоў, і ён даў мноства [[разнавіднасць|разнавіднасцяў]]; разнастайнасць заўважаецца у ліку лісточкаў пёрыстага лісця, якія часам бываюць нават суцэльнымі, у напрамку галін, у ступені далікатнасці дравяністай часткі плоду і інш. Садовыя формы адрозніваюцца сілуэтам кроны, афарбоўкай лісця і кветак. Зялёны каляплоднік багаты юглонам, наяўнасць якога ў лісці і зялёных каляплодніках сведчыць пра аздараўленчае значэнне грэцкага арэха ў насаджэннях. === У парфумернай прамысловасці і касметалогіі === У парфумернай прамысловасці выкарыстоўваюць прадукты перапрацоўкі арэхавага алею. Паколькі ён ваалодае здольнасцю раствараць эфірныя алеі, з яго дапамогай здабываюць каштоўныя араматычныя злучэнні — [[Ружавы алей|ружавы]], фіялкавы, {{нп3|Эфірны алей лімона|лімонны|ru|Эфирное масло лимона}}, памяранцавы [[Эфірныя алеі|эфірныя]] алеі<ref name="ДПЯ"/>. Адварам лісця мыюць галаву для надання валасам цёмнага адцення<ref name="ДПЯ"/>. === Іншае выкарыстанне === Лісце ўтрымлівае горкія і [[водар|араматычныя]] рэчывы, выпарэнні якіх прычыняюць некаторым [[галаўны боль]]. Яны ўжываюцца ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]] для адурэння рыбы ([[фарэль|фарэлі]]) у горных рэчках. Уся расліна мае інсектыцыдныя і фітанцыдныя ўласцівасці<ref name="ДПЯ"/>. Адвар лісця ўжываюць для барацьбы з павуціннай моллю пладовых раслін. Лісце грэцкага арэха валодае высокімі фітанцыднымі ўласцівасцямі, адпуджвае мух<ref name="Советы"/>. Шкарлупінне арэхаў змяшчае шмат [[дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]] і выкарыстоўваецца для дублення скуры. Алей выкарыстоўваецца для вытворчасці высакаякасных мастацкіх фарбаў, а таксама ў паліграфічнай прамысловасці. Зялёныя абалонкі пладоў выкарыстоўваюць для афарбоўкі тканін у розныя адценні карычневага колеру. Як фарбавальнікі ўжываюць таксама і галы на лісці. З [[экстракт]]у лісця і лупіны зялёных пладоў атрымліваюць устойлівы, экалагічна чысты {{нп3|Фарбавальнікі|фарбавальнік|ru|Красители}}. Абалонка грэцкіх арэхаў выкарыстоўваецца для вырабу актываванага вугалю, шліфавальнага каменя, лінолеўма, толя<ref name="Поперечний"/>. Пчолы збіраюць з арэха досыць пажыўны пылок. == Агратэхніка == {{Біяфота|Walnut orchard at the ranch of J.D. Durfee, El Monte(?), California, ca.1910 (CHS-5309).jpg|right|ш=250|Арэхавы сад на ранчы ў Каліфорніі, ЗША|color=#BBDD99}} {{Біяфота|Une noyeraie.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх у Францыі|color=#BBDD99}} Цепла- і святлолюбівая культура. Дрэнна пладаносіць ва ўшчыльненых пасадках, якія недастаткова праветрываюцца і асвятляюцца. Для нармальнага росту і развіцця грэцкаму арэху неабходны вегетацыйны перыяд працягласцю не менш як 150 дзён з сумай тэмператур (вышэй за 10°°C) каля 2000&nbsp;°C. У крытычныя зімы дрэвы падмярзаюць: тычынкавыя пупышкі пашкоджваюцца пры −21,5&nbsp;°C, верхавінкавыя — пры −22 −23&nbsp;°C. У перыяд утварэння пылку крытычная тэмпература для тычынкавых кветак 2,8&nbsp;°C. Аднак у грэцкага арэха добрая аднаўленчая здольнасць (праз 2—3 гады)<ref name="ЭСГ"/>. Паколькі арэхавае дрэва занадта зацяняе іншыя дрэвы, то яго трэба саджаць на краі саду. Да глеб арэх мала разборлівы, хоць аддае перавагу глыбокай і друзлай пескавата-камяністай глебе, не вельмі сухой, прытым поўнай [[Вапняк|вапнай]]. На вырошчванне непрыдатныя забалочаныя, пераўвільготненыя і моцна глеістыя глебы. Насаджэнні найбольш прадукцыйныя на ўрадлівых, дастаткова ўвільготненых глебах. === Развядзенне === {{Біяфота|Walnuss_spross.jpg|ш=120|right|Парастак грэцкага арэха|color=#BBDD99}} Грэцкі арэх разводзіцца амаль выключна насеннем. Насенне (арэхі) высейваюць без падсушвання ў кастрычніку або рана вясной пасля 2-3-месячнай стратыфікацыі на глыбіню 7-10 см. Пры пасеве лепш за ўсё арэхі класці ў грунт бокам на шво. Французскаму садоўніку {{нп3|Франсуа-Мары Трэйв|Ф. Трэйву|en|François-Marie Treyve}} ўдалося знайсці надзейны спосаб {{нп3|прышчэпка, батаніка|прышчэпкі|ru|Прививка (ботаника)}} арэха ў [[расшчэп]] да аднагадовага або двугадовага {{нп3|праростак|сеянца|ru|Проросток}}, які высаджваюць услед за прышчэпкай ў {{нп3|парнік||ru|Парник}}. Магчыма прышчапляць сартавы арэх на 2-3-гадовыя сеянцы грэцкага, шэрага або чорнага арэхаў. Лепшы спосаб прышчэпкі «напаўтрубкаю». Прышчапляюць у другой палове чэрвеня — у ліпені, калі добра адстае кара, Для прышчэпкі згаданым спосабам на аднагадовых прыростах шчэпы выразаюць трубку кары, даўжынёй 3-3,5 см, з вочкам пасярэдзіне і ўстаўляюць на месца выразанай кары такога ж памеру ў прышчэпы. На прышчэпе кару здымаюць толькі на палове акружнасці стволіка, таму дыяметр тронка-шчэпы павінен быць значна меншым. Месца прышчэпкі абвязваюць плёнкай. {{Біяфота|20141026Juglans regia.jpg|right|ш=250|Маладое дрэўца|color=#BBDD99}} Саджанцы перасаджваюць на пастаяннае месца не пазней за 2-3-гадовага ўзрост<ref name="Советы"/>. Пасадку праводзяць вясной прышчэпленымі саджанцамі або 3—5-гадовымі сеянцамі. Мінімальная адлегласць паміж дрэвамі 8 м. Крону фарміруюць з 5—6 шкілетных галін, абрэзку робяць ранняй вясной, да пачатку руху сокаў. Азотныя ўгнаенні ўносяць кожны год, калійныя і фосфарныя — адзін раз у 2—3 гады<ref name="ЭСГ"/>. Лепш за ўсё расце грэцкі арэх на супясчаных, досыць увільготненыхі урадлівых глебах<ref name="Советы"/>. Паспяванне [[тычынка|тычынак]] і [[песцік]]аў у грэцкага арэха адбываецца ў розны час, што выключае [[самаапыленне]]. Гэта ўласцівасць спрыяе [[Перакрыжаванае апыленне|перакрыжаванаму апыленню]] і атрыманню паўнавартасных арэхаў. У некаторых сартоў тэрміны цвіцення жаночых і мужчынскіх кветак перакрываюцца, звычайна гэта адбываецца, калі першымі заквітаюць жаночыя кветкі. Дрэва, у якога першымі раскрываюцца мужчынскія кветкі, з’яўляецца самастэрыльным, паколькі [[суквецце|каташак]] можа пыліць ад некалькі гадзін у гарачыя дні да 7 дзён у пахмурнае надвор’е. На сёмы — восьмы год дрэва дае плады і захоўвае гэтую здольнасць да 500 гадоў. Ураджайнасць можа дасягаць 25-30 цэнтнераў з гектара. Грэцкі арэх непатрабавальны, не патрабуе адмысловага догляду. Пакуль дрэвы не пачалі цалкам плоданасіць, у міжраддзях вырошчваюць іншыя сельскагаспадарчыя культуры (напрыклад, кукурузу). === Сарты === {{Біяфота|English Walnuts.jpg|right|ш=250|Саспелыя плод і насенне грэцкага арэха|color=#BBDD99}} ==== Гісторыя ==== Па звестках [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|ЭСБЭ]], з сартоў грэцкага арэха найбольш распаўсюджаны ў [[Крым]]у быў {{bt|cv=angulosa}} з цвердаскурымі пладамі сярэдняй велічыні, які лепш за іншых расце ў паўднёвай Расіі. Вышэй яго па якасцях пладоў танкаскуры сорт {{bt|cv=tenera}}; потым ішлі сорт ''карга-бурун'' з востраканечнымі пладамі і {{bt|cv=maxima}} з вельмі буйнымі пладамі, але вельмі дробнымі зернямі або насеннем, прыдатнымі да ўжывання толькі ў свежым выглядзе; яго называлі «ёлачны арэх», ён ішоў на ўпрыгожванне навагодніх елак. Выдатны таксама сорт {{bt|cv=serotina}}, у якога позна распускаецца лісце і з’яўляюцца кветкі, а таму ён менш, чым іншыя, пакутуе ад маразоў, да ўплыву якога грэцкі арэх наогул вельмі адчувальны; а таксама ўрадлівы {{bt|cv=praeparturiens}} — маларослы, які адрозніваецца раннім плоданашэннем — часам у трох-чатырохгадовым узросце. Вельмі пладаноснымі лічыліся таксама сарты {{bt|cv=racemosa}}, у якога па 10-13 арэхаў сядзяць разам у выглядзе гронкі, і {{bt|cv=microcarpa}}. Як дэкаратыўны сорт — {{bt|cv=heterophylla}} і амерыканскія разнавіднасці ({{bt|cv=cinerea}}, {{bt|cv=nigra}} і іншыя). ==== Сучаснасць ==== Ва Украіне раянаваны наступныя сарты: Бомба, Гроздевий, Паперовий<ref name="Советы"/>. Плады расліны сорта Бомба — вялікія, з тоўстай шкарлупінай, а Паперові — з тонкай шкарлупінай<ref name="укрстрави"/>. === Ураджайнасць === Плоданашэнне ў грэцкага арэха пачынаецца з 8-10-гадовага ўзросту (пры правільным фарміраванні кроны і добрым доглядзе плоданасіць і з 4-5-гадовага ўзросту), але больш багата з 15-20 гадоў і працягваецца да 150—200 гадоў і больш позняга ўзросту. Збор арэхаў дасягае ў [[Малдова|Малдове]] да 1,5-2 тысяч штук з дрэва, у [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай]] і [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай абласцях]] Украіны — да 25 кілаграмаў, а часам звыш 150 кілаграмаў, у Крыме 25-40-гадовыя дрэвы даюць штогод 2-2,5 тысячы арэхаў. === Збор, перапрацоўка і захоўванне === {{Біяфота|Juglans regia 9588.jpg|right|ш=250|Сабраныя плады|color=#BBDD99}} Збіраюць арэхі ў верасні — кастрычніку, пасля ападу іх на зямлю. З сабраных арэхаў здымаюць зялёны каляплоднік, сушаць на сонцы або ў сушыльных камерах пры тэмпературы не вышэй 60&nbsp;°C. Вільготнасць прасушаных арэхаў не павінна перавышаць 10 %. З дапамогай калібровачных машын арэхі сартуюць, правяраюць на якасць і складаюць у папяровыя або тканевыя мяшкі вагой 30-50 кг. Тэрмін захоўвання два-тры гады. Выхад ядра ад танкасценных арэхаў складае каля 50 % ад масы пладоў, таўстасценных — 30-35 %<ref name="Поперечний"/>. Па якасці грэцкія арэхі падзяляюць на тры гатункі (ДАСТ 16832-71), што залежыць ад памеру арэхаў. Да вышэйшага гатунку ставяцца арэхі з дыяметрам 28, першаг — 25, другога — 20 мм. Выхад зерня з арэхаў складае (%): вышэйшага гатунку 50, першага — 45, другога — 35<ref name="Поперечний"/>. Лісце збіраюць вясной і ў пачатку лета ў сухое надвор’е і пасля таго, як знікне раса. Яго абрываюць і складаюць у кошыкі або мяшкі, затым сушаць на сонцы або пад намётамі, рассцілаючы тонкім пластом (23 см) на паперы або тканіне<ref name="ДПЯ"/>. Счарнелае лісце адкідаюць. Сухой сыравіны атрымліваецца 23-25 %. Захоўваюць у сухіх прахалодных памяшканнях. Каляплоднікі збіраюць пры нарыхтоўцы пладоў, разразаючы іх напалову, адкідаючы пашкоджаныя часткі. Сушаць у сушылках пры тэмпературы 30-40°. Сухой сыравіны атрымліваецца 2 %. Сыравіну пакуюць у мяшкі і захоўваюць звычайным спосабам. Зялёныя, недаспелыя плады збіраюць у перыяд малочна-васковай спеласці, калі ўнутраная абалонка яшчэ лёгка разразаецца нажом. === Промыслы === {{Біяфота|Stamp 2012 Horikh volosjkyj.jpg|right|ш=250|Грэцкі арэх на паштовай марцы Украіны|color=#BBDD99}} Па звестках ЭСБЭ, на Каўказе існаваў {{нп3|промысел||ru|Промысел}}, заснаваны на зрэзванні з арэхавага дрэва {{нп3|кап (біялогія)|нарастаў|ru|Кап}}, якія высока шанаваліся {{нп3|Сталяр|сталярамі|ru|Столяр}}. Звычайна такія нарасты былі каля 1,2 метра ў даўжыню і вагой 330—660 кг, але трапляліся кавалкі даўжынёй у 2,1 метра і вагой у 1300—1640 кг. У пачатку XX стагоддзя [[экспарт]] такіх нарастаў з Расіі складаў каля 1600 т на суму звыш 250 000 руб. Здабыча нарастаў вялася нядбайна, так што ў большасці выпадкаў адбывалася гібель дрэва. === Шкоднікі === {{Біяфота|Aceria erinea on Juglans regia backside leaf, okkernootviltmijt achterkant blad (1).JPG|right|ш=250|Пашкоджанні ад {{bt-bellat||Aceria erinea}} на адваротным баку лісця грэцкага арэха|color=#BBDD99}} {{Біяфота|Gnomonia leptostyla at Juglans regia backside leaf.jpg|right|ш=250|Сляды ад {{bt-bellat||Gnomonia leptostyla}}|color=#BBDD99}} * {{bt-bellat||Aceria erinea}} * {{bt-bellat||Leiopus nebulosus}} * {{bt-bellat||Ophiognomonia leptostyla}} * {{bt-bellat||Rhagoletis completa}} * {{bt-bellat||Xyleborus saxeseni}} * {{bt-bellat||Xyleborus dispar}} == У мастацтве == Плады грэцкага арэха можна бачыць на карцінах такіх мастакоў, як {{нп3|Абрахам ван Калраэт||en|Abraham van Calraet}}, [[Альфрэд Сіслей]], {{нп3|Антоніа Перэда||ru|Переда, Антонио}}, {{нп3|Флорыс ван Шутэн||en|Floris van Schooten}}, [[Флорыс ван Дэйк]], {{нп3|Георг Флегель||ru|Флегель, Георг}}, {{нп3|Ян ван Хёйсум||ru|Хёйсум, Ян ван}}, {{нп3|Якаб ван Эс||en|Jacob van Es}}, {{нп3|Жан Батыст Сімяон Шардэн||ru|Шарден, Жан Батист Симеон}}, {{нп3|Джон Данстал||en|John Dunstall}}, [[Луіс Мелендэс]], [[Марыя Аўэрсперг Атэмс]], [[Вілем ван Алст]], {{нп3|Франц Ніклаўс Кёніг|||Franz Niklaus König}} і іншых === Галерэя === <gallery mode="packed"> File:Alfred Sisley 057.jpg|[[Альфрэд Сіслей]]. «Нацюрморт, вінаград і арэхі», каля 1880 Файл:Küchlin Walderdbeeren und Walnuss.jpg|«Суніцы і грэцкі арэх», каля 1840 Файл:Still life squirrel parrot MBA Rennes Inv794.1.38.jpg|{{нп3|Якаб ван Эс||en|Jacob van Es}}. «Нацюрморт з вавёркай і папугаем (фрагмент)», XVII стагоддзе Файл:Walnut Caravel.JPG|Каравэла, зробленая з паловы шкарлупіны грэцкага арэха Файл:Willem van Aelst - Still-Life with Mouse and Candle - WGA0048.jpg|[[Вілем ван Алст]]. «Нацюрморт з мышшу і свечкай», 1647 </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. * {{кніга |аўтар=[[Юхім Якаўлевіч Елін|Єлін Ю. Я.]], {{нп3|Марыя Якаўлеўна Зярова|Зерова М. Я.|ru|Зерова Марія Яківна}}, [[Уладзімір Іванавіч Лушпа|Лушпа В. І.]], [[Святлана Іванаўна Шабарава|Шабарова С. І.]] |загаловак=Дари лісів. |месца = Київ|выдавецтва=Урожай|год=1979 |старонак = 440}} * {{нп3|Яўген Сцяпанавіч Таўстуха|Товстуха Є.&nbsp;С.|uk|Товстуха Євген Степанович}} Фітотерапія. — К.: Здоров’я, 1990.-304 с., іл., 6,55 арк. іл. ISBN 5-311-00418-5 * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&nbsp;И.&nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&nbsp;Г.&nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Грецкий орех}} * {{З ВСЭ||title=Грецкий орех}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|21014|Орех грецкий}} * [http://www.pharmencyclopedia.com.ua/article/3032/gorix-greckij ГОРІХ ГРЕЦЬКИЙ] //{{нп3|Фармацевтична енциклопедія||uk|Фармацевтична енциклопедія}} * [http://www.pharmencyclopedia.com.ua/article/7798/oliya-gorixa-voloskogo ОЛІЯ ГОРІХА ВОЛОСЬКОГО] //{{нп3|Фармацевтична енциклопедія||uk|Фармацевтична енциклопедія}} * [http://www.orehi.net.ua/ http://www.orehi.net.ua/ Грецкий орех] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101122151208/http://www.orehi.net.ua/ |date=22 лістапада 2010 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхавыя]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Ядомыя арэхі і семечкі|Г]] [[Катэгорыя:Фарбавальныя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] 0e0ji24z7j7bh1ni8uawo3ilh8d85ng 0 18391 5171416 4842242 2026-07-26T19:00:27Z JerzyKundrat 174 5171416 wikitext text/x-wiki {{Спадарожнік | Спадарожнік чаго = [[Марс]]а }} [[Image:Deimos-MRO.jpg|thumb|Дэймас]] '''Дэймас''' ({{lang-el|Δείμος}} «жах») — меншы і больш аддалены з двух [[спадарожнікі Марса|спадарожнікаў]] [[Марс]]а. Паўвось арбіты: 23 459 км. Форма няправільная, сярэдні дыяметр: 12,6 км, памеры: 15 x 12.2 x 11 км. Складаецца з матэрыялу, багатага на [[вуглярод]], падобна да астэроідаў тыпу C і лёду. Маса: 1,8x10¹⁵ кг Быў адкрыты А. Холам [[12 жніўня]] [[1877]] года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Марс}} {{Спадарожнікі планет зямной групы}} [[Катэгорыя:Спадарожнікі Марса]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1877 годзе]] 9vwcyaejkqdfoes59lsm2ww1yoof8f0 0 18506 5171711 4879712 2026-07-27T10:16:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171711 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Fr}} {{Элемент перыядычнай сістэмы|align=center|fontsize=100%|number=87}} {{Картка хімічнага элемента | імя = Францый / Francium (Fr) | сімвал = Fr | нумар = 87 | уверсе = [[Цэзій|Cs]] | унізе = [[Унуненій|Uue]] | выява = | подпіс = | вонкавы від = | атамная маса = [223] | група = 1 (устар. IA) | перыяд = 7 | блок = <br>[[s-элементы|s-элемент]] | радыус атама= 2,77 [[Ангстрэм|Å]]<ref name="c" />, 290<ref name=a/> | радыус Ван-дер-Ваальса = 348<ref name="losalamos"/> | энергія іанізацыі 1 = 392,96 (4,0727)<ref name=ISO90>{{артыкул |аўтар={{nobr|Arnold E.}} et al. (ISOLDE collaboration) |загаловак=Optical laser spectroscopy and hyperfine structure investigation of the 10²S, 11²S, 8²D, and 9²D excited levels in francium |спасылка=http://iopscience.iop.org/article/10.1088/0953-4075/23/20/014/pdf |мова=en |выданне=Journal of Physics B: Atomic, Molecular and Optical Physics |год=28 кастрычніка 1990 |том=23 |нумар=20 |старонкі=3511—3520 |doi=10.1088/0953-4075/23/20/014 |issn=0953-4075 |archivedate=2021-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210714131520/https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0953-4075/23/20/014/pdf }}</ref> | канфігурацыя = [Rn] 7s¹<ref name="рэ"/> | кавалентны радыус = 260<ref name="w" /> | радыус іона = (+1e) 1,81 [[Ангстрэм|Å]]<ref name="c" />, 178<ref name=a/> | электраадмоўнасць = 0,7<ref name="w" /> | электродны патэнцыял = Fr←Fr⁺ −2,92 В<ref>{{кніга|аўтар=Лурье Ю. Ю.|загаловак=Справочник по аналитической химии|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1989}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|адказны=Под ред. А. А. Потехина и А. И. Ефимова|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1991|мова=ru}}</ref> | ступені акіслення = 0, +1 | шчыльнасць = 2,48<ref name="c" />—2,9<ref name="w" /> | цеплаёмістасць = 31,6<ref name="a" /> | цеплаправоднасць = 15<ref name="w" /> | тэмпература плаўлення = 8 °C<ref name="c" />, 18—30 °C<ref name=a/><ref name="losalamos">{{cite web| title = Francium| publisher = Los Alamos National Laboratory| date = 2011| url = http://periodic.lanl.gov/87.shtml| accessdate = 2012-07-26| archive-date = 2016-11-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20161128224053/http://periodic.lanl.gov/87.shtml| url-status = live}}</ref>; 291—303 | цеплыня плаўлення = ~2<ref name="w" /> | тэмпература выпарэння = 620—680 °C (893—953 К)<ref name="c" /><ref name="losalamos"/><ref name=a/><br>разліковая<ref name=koz03/>: 598 °C, 871 | цеплыня выпарэння = 65—69,1<ref name="a" /><ref name="w" /> | крытычны пункт К = (разліковая<ref name=koz03/>) 1980 ± 50 | крытычны пункт МПа = | малярны аб’ём = 77<ref name="w" /> | структура рашоткі = [[Кубічная сінгонія|кубічная]]<br>аб’ёмнацэнтраваная | параметры рашоткі = | валентнасць = 1 }} '''Францый''' ([[Хімічны знак|хімічны сімвал]] — Fr, ад {{lang-la|'''Fr'''ancium}}) — [[Радыеактыўныя элементы|радыеактыўны хімічны элемент]] [[Шчолачныя металы|1-й групы]] (паводле [[Кароткая форма перыядычнай сістэмы элементаў|ўстарэлай класіфікацыі]] — галоўнай падгрупы першай групы, IA) [[Сёмы перыяд перыядычнай сістэмы|сёмага перыяду]] [[Перыядычная сістэма хімічных элементаў|перыядычнай сістэмы хімічных элементаў]] [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Дз. І. Мендзялеева]] з [[Атамны нумар|атамным нумарам]] 87. Францый — самы цяжкі [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]]; па ўласцівасцях ён найболей падобны да [[Цэзій|цэзію]]. Да яго адкрыцця меркавалася, што ён з’яўляецца самым электрададатным металам і найболей хімічна актыўным з усіх металаў<ref name="n">{{cite web|title=Франций|publisher=[[Популярная библиотека химических элементов]]. Электронная библиотека «Наука и техника»|date=1998|url=https://n-t.ru/ri/ps/pb087.htm|accessdate=2024-11-04}}</ref>, аднак устаноўлена, што [[энергія іанізацыі]] атама францыю вышэйшая, чым у цэзію, таму найбольш электрададатным і хімічна актыўным металам трэба лічыць, відаць, цэзій<ref name="хж1986">{{артыкул|аўтар=|загаловак=Самый металлический металл|выданне=[[Химия и жизнь]]|год=1986|нумар=3|старонкі=76—78|спасылка=https://archive.org/details/B-001-025-151-ALL/page/n77/mode/2up|мова=ru}}</ref>{{Пераход|#Хімічныя ўласцівасці|1}}. Праз рэдкасць і высокую радыеактыўнасць францый амаль нідзе не выкарыстоўваецца{{Пераход|#Выкарыстанне|1}}. Францый — самы рэдкі прыродны элемент пасля [[астат]]у; у прыродзе сустракаецца ў нікчэмна малых колькасцях: так, па некаторых даных на 1 атам Fr прыпадае 3·10¹⁸ атамаў прыроднага [[Уран (хімічны элемент)|урана]]<ref name="c" />, а агульны змест францыю ў [[Зямная кара|зямной кары]] па розных даных ад 20—30<ref name="w" /><ref name="losalamos"/> да 340—500 г<ref name="n" /><ref>{{cite web |author=Barbara Cohrssen, Eula Bingham, Frank Arthur Patty|url=https://www.google.ru/books/edition/Patty_s_Toxicology_6_Volume_Set/1mk3lFVtBSQC?hl=ru&gbpv=0 |title=Patty's Toxicology, 6 Volume Set|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|date=2012 |access-date=2023-05-27}}</ref>{{Пераход|#Знаходжанне ў прыродзе|1}}. Усе ізатопы надзвычай радыеактыўныя{{Пераход|#Ізатопы|1}}. Выяўлены іхнія распады ў астат (шляхам [[альфа-распад]]у), [[радон]] (шляхам [[Пазітронны распад|пазітроннага распаду]] і канкурэнтнага [[Электронны захоп|электроннага захопу]]) і [[радый]] (шляхам [[Бэта-распад|бэта-мінус-распаду]]); акрамя таго, вядомы надзвычай рэдкі [[кластарны распад]] францыю-221 у [[талій-207]] з вылучэннем ядра [[Вуглярод-14|¹⁴C]]<ref name=Nubase2020/>. Найбольш стабільны (²²³Fr) мае [[перыяд паўраспаду]] 22 хвіліны. Металічны ўзор францыю ніколі не назіраўся, існуюць толькі фатаграфіі ўзораў, якія змяшчаюць да {{nobr|200 000 атамаў}}<ref name="oro">{{cite web|author=Orozco L. A. |url=https://pubsapp.acs.org/cen/80th/francium.html|title=Francium|publisher=American Chemical Society|date=2003|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612142024/https://pubsapp.acs.org/cen/80th/francium.html|url-status=live}}</ref>. Гэта апошні элемент, упершыню выяўлены ў прыродзе, а не шляхам ядзернага сінтэзу. Многія яго фізічныя ўласцівасці могуць быць вызначаны толькі шляхам разліку, зыходзячы з даных пра стабільныя [[шчолачныя металы]]. Разліковая шчыльнасць францыю ад 1,87 да {{nobr|2,9 г/см³}}. Тэмпература плаўлення францыю па некаторых даных ад 8 да 30 °C, але гэты моцнарадыеактыўны метал вылучае гэтулькі цяпла, што нават у выпадку атрымання некалькіх міліграмаў, ён неадкладна закіпіць і ператворыцца ў святлівы дым<ref name="jumk">{{cite web|author=|url=https://images-of-elements.com/francium.php|title=Francium|publisher=Jumk.de Webprojects. Chemical Elements - A Virtual Museum|date=2017|access-date=2024-10-20}}</ref>{{Пераход|#Фізічныя ўласцівасці|1}}. Спробы адкрыць элемент доўгі час былі няўдалымі. Першапачаткова яго спрабавалі знайсці там, дзе змяшчаецца шмат шчолачных элементаў — у марской вадзе і ў попеле ад спальвання раслін{{Пераход|#Памылковыя паведамленні пра адкрыццё|1}}. Толькі пасля вывучэння радыеактыўных радоў прыродных ізатопаў [[Торый-232|торыю-232]], [[Уран-235|урану-235]] і [[Уран-238|238]], было дапушчана, што элемент 87 існуе ў выглядзе прамежкавых членаў гэтых радоў. Адкрыты ў 1939 годзе [[Маргерыт Пэрэй|Маргарытай Пэрэй]] праз 69 гадоў пасля прадказання Мендзялеева як прадукт распаду [[Актыній|актынію]]{{Пераход|#Адкрыццё|1}}. Сёння крыніцай атрымання гэтага элемента з’яўляюцца прэпараты актынія і ядзерныя рэакцыі, напрыклад, апрамяненне [[Золата|залатой]] мішэні іонамі [[неон]]у або [[кісларод]]у{{Пераход|#Метад апрамянення золата цяжкімі іонамі|1}}, [[Плаціна (хімічны элемент)|плацінавай]] мішэні — іонамі [[вуглярод]]у, [[Уран (хімічны элемент)|уранавай]]{{Пераход|#Метад апрамянення урану хуткімі пратонамі|1}} і [[Торый|торыевай]]{{Пераход|#Метад апрамянення торыю хуткімі пратонамі|1}} — [[пратон]]амі<ref name="losalamos"/>. == Гісторыя == Гэты элемент быў прадказаны [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Дз. І. Мендзялеевым]] (як «экацэзій») яшчэ ў 1870 годзе. Меркаваная [[атамная маса]] для гэтага элемента мела знаходзіцца ў дыяпазоне 210—230. У 1871 годзе ў артыкуле «Натуральная сістэма элементаў і прымяненне яе да ўказанні ўласцівасцяў неадкрытых элементаў», апублікаванай у часопісе [[Расійскае фізіка-хімічнае таварыства|Расійскага фізіка-хімічнага таварыства]], ён пісаў: <blockquote>«Затым у дзясятым радзе можна чакаць яшчэ асноўных элементаў, прыналежных да I, II і III груп. Першы з іх павінен утвараць вокіс R₂O, другі — RO, а трэці — R₂O₃; першы будзе падобны да цэзію, другі — да барыю, а ўсе іхнія вокісы павінны мець, вядома, характар самых энергічных [[Асновы|асноў]]». {{арыгінальны тэкст|en|Затем в десятом ряду можно ждать ещё основных элементов, принадлежащих к I, II и III группам. Первый из них должен образовывать окисел R₂O, второй — RO, а третий — R₂O₃; первый будет сходен с цезием, второй — с барием, а все их окиси должны обладать, конечно, характером самых энергичных оснований.}} </blockquote> Зыходзячы з размяшчэння «экацэзію» ў перыядычнай табліцы, чакалася, што сам метал мае быць вадкім пры пакаёвай тэмпературы, бо сам цэзій плавіцца пры 28 °C. Праз высокую рэакцыйную здольнасць увесь «экацэзій» мае сустракацца ў прыродзе толькі ў выглядзе злучэнняў<ref name="n"/>. === Памылковыя паведамленні пра адкрыццё === Да 1937 года многія даследчыкі беспаспяхова прабавалі знайсці элемент 87 у самых розных матэрыялах і асяроддзях: у [[Марская вада|марской]] і [[Мінеральная вада|мінеральных водах]], у [[попел]]е грыбоў, цыгар, раслін, у мінералах, у канцэнтратах шчолачных металаў, нават у [[Цукровы бурак|цукровабурачнай]] [[Патака|патацы]]. Пазней стала зразумела прычына гэтых няўдач: высветлілася, што элемент 87 не мае стабільных [[Ізатопы|ізатопаў]], больш за тое, усе яго ізатопы маюць вельмі кароткі час існавання<ref name="b">{{кніга | аўтар = Лаврухина А. К., Поздняков А. А. | загаловак = Аналитическая химия технеция, прометия, астатина и франция | выдавецтва = Академия наук СССР | год = 1966 | старонкі = 297}}</ref>{{sfn|Венецкий С.И.|1980}}. У пошуках новага элемента ў вадзе мораў і акіянаў асаблівую цікавасць уяўляла вада [[Мёртвае мора|Мёртвага мора]]. Даследчыкі ўстанавілі, што вада гэтага мора ў вялікіх колькасцях змяшчае солі шчолачных металаў, [[галагены]] і іншыя элементы. Англійскі навуковец {{iw|Джон Альберт Ньютан Фрэнд|Джон Ньютан Фрэнд|en|John Albert Newton Friend}}, які ў ліпені 1925 года адправіўся ў гэтыя краі, пісаў: «Ужо некалькі гадоў таму — мне прыйшло ў галаву, што калі экацэзій здольны да сталага існавання, то яго можна будзе знайсці ў Мёртвым моры». З проб вады Мёртвага мора ён выдаліў усе элементы, пакідаючы толькі шчолачныя металы. Іхнія [[хларыды]] падзяляў шляхам дробавага асаджэння. Хларыд новага элемента меў быць самым растваральным. З вычышчанага канцэнтрату ён высадзіў [[Гексахлараплатынат(IV) калію|хлараплатынат калію]], у якім прадугледжваў наяўнасць солі экацэзію. Аднак ні [[рэнтгенаспектральны аналіз]], ні вымярэнні шчыльнасці, ні даныя [[Оптыка|оптыкі]] вынікаў не далі<ref name="n"/>{{sfn|Венецкий С.И.|1980}}. Пасля гэтага ў літаратуры з’явіліся некалькі паведамленняў пра адкрыццё экацэзію, але ўсе яны аказаліся памылковымі. У 1926 годзе англійскія хімікі [[Джордж Клэрыдж Друс|Дж. Друс]] і Ф. Лорынг пісалі пра назіранне лініі экацэзію на рэнтгенаграмах сульфату марганцу, яны назвалі элемент «алкаліній». Амерыканскі фізік Ф. Алісан у 1929 годзе з дапамогай свайго метаду магнітааптычнага аналізу «знайшоў» сляды 87-га элемента ў [[Палуцыт|палуцыце]] і [[Лепідаліт|лепідаліце]]. Ён назваў свой элемент «віргіній». У 1931 годзе амерыканскія навукоўцы Дж. Пэпіш і Э. Вайнер «знайшлі» экацэзій у мінерале [[самарскіт]]у, а ў 1937 г. румынскі хімік [[Хорыя Хулубей|Х. Хулубей]] заявіў, што знайшоў экацэзій у мінерале палуцыце і назваў яго «малдавіем»<ref name="n"/>{{sfn|Венецкий С.И.|1980}}. === Адкрыццё === [[Файл:Decay chain(4n+3, Actinium series)-ru.svg|350px|thumb|Рад урану-235]] Іншая група даследчыкаў шукала элемент 87 сярод прадуктаў распаду радыеактыўных сямействаў. На той момант вядомыя радыеактыўныя рады — урану-238 {{math|(4''n''+2)}}, урану-235 {{math|(4''n''+3)}} і торыю-232 {{math|(4''n'')}} — не ўключалі ў сябе ізатопы 87-га элемента. Меркавалі, што альбо элемент № 87 — член вымерлага рада [[Нептуній|нептунію]] {{math|(4''n''+1)}}, альбо недастаткова вывучаныя працэсы распаду ў радах урану-238 ці урану-235 на ўчастку [[радый]] — [[палоній]]. Сапраўды, калі пачалі старанна вывучаць рад урану-238, выявілі, што ізатоп [[вісмут]]-214 можа распадацца 2 шляхамі: пераносіць [[альфа-распад]], ператвараючыся ў талій-210, і [[бэта-распад]], пераходзячы ў ізатоп палоній-214. Гэтую з’яву назвалі разгалінаваным распадам, або радыеактыўнай вілкай. Аналагічна, трэба было чакаць падобных вілак і на ўчастку радый — палоній<ref name="n"/>. Упершыню паведамленне пра адкрыццё экацэзію як прадукт радыеактыўнага распаду з’явілася яшчэ ў 1913 годзе. Брытанскі хімік {{iw|Джон Арнольд Крэнстан||en|John Arnold Cranston}} працаваў са ўзорам нестабільнага ізатопа ²²⁸Ас. Ён выявіў наяўнасць у яго слабога альфа-выпраменьвання (акрамя вядомага [[Бэта-часціца|бэта-выпраменьвання]])<ref name="n"/>: : <math chem>\ce{^{228}_{89}Ac} \rightarrow \ce{^{224}_{87}Fr} + \alpha.</math> Паведамленне Крэнстана засталося незаўважаным<ref name="n"/>. У 1914 годзе аўстрыйскія [[Радыяхімія|радыяхімікі]] — {{iw|Стэфан Мэер (фізік)|Стэфан Мэер|en|Stefan Meyer (physicist)}}, [[Віктар Франц Гес|Віктар Гес]] і [[Фрыдрых Адольф Панэт|Фрыдрых Панэт]] — назіралі з’яву разгалінаванага распаду чыстага ўзору ізатопа актынію-227, прыналежнага да рада актынаурана (²³⁵U) ({{nobr|4{{math|''n''}} + 3}}). Яны выявілі альфа-часціцы з даўжынёй прабегу ў паветры 3,5 см. «Гэтыя часціцы ўтвараюцца пры альфа-распадзе звычайна бэта-актыўнага ²²⁷Ас, — пісалі яны, — …прадуктам распаду мае быць ізатоп элемента 87»<ref name="n"/>. Існуе тэарэтычнае даследаванне хіміка, прафесара [[Кіеўскі політэхнічны інстытут|Кіеўскага політэхнічнага інстытута]] [[Дзмітрый Канстанцінавіч Дабрасердаў|Дз. Дабрасердава]]. У 1925 годзе ва «Украінскім хімічным часопісе» ён апублікаваў нататку, у якой выказаў меркаванні пра атамную масу, фізічныя і хімічныя ўласцівасці 87-га элемента і пра тое, дзе і якімі метадамі трэба яго шукаць. У прыватнасці, на яго думку, экацэзій «абавязкова мае быць вельмі радыеактыўным элементам». Аднак Дабрасердаў памыліўся, палічыўшы, што прыродная радыеактыўнасць калію і рубідыю тлумачыцца прысутнасцю ў іх экацэзію<ref name="n"/>. У 1926 годзе радыяхімікі [[Ота Ган]] і [[Дзьёрдзь дэ Хевешы]] паспрабавалі даказаць прысутнасць экацэзію ў [[Радыеактыўныя рады|радыеактыўных радах]]. Хевешы вывучаў альфа-распад ізатопаў актынію-227 і −228 і паказаў, што пры распадзе актынію-228 калі і ўтвараецца ізатоп ²²⁴87, то яго колькасць складае менш за {{nobr|1/200 000 долі}} ад зыходнай колькасці ядраў ²²⁸Ас<ref name="n"/>. Напрыканцы 1938 года французскі хімік [[Маргерыт Кэтрын Пэрэй|Маргерыт Пэрэй]], супрацоўніца [[Інстытут Кюры (Парыж)|парыжскага Інстытута радыю]] прыступіла да пошукаў элемента 87. 9 студзеня 1939 года яна даследавала ўзор актынію-227 і выявіла [[Альфа-часціца|альфа-часціцы]] з прабегам 3,5 см. Пэрэй вельмі старанна ачысціла актыній ад прымешак і прадуктаў распаду, каб даказаць, што альфа-выпраменьванне выпускаецца актыніем, а не [[Пратактыній|пратактыніем]]. [[Суасаджэнне]]м з {{iw|Гідраксід цэрыю(IV)|гідраксідам цэрыю(IV)|en|Cerium(IV) hydroxide}} яна выдаліла з раствору [[радыеактыній]] — ізатоп торыю-227; з [[Карбанат барыю|карбанатам барыю]] былі выведзены ў асадак ізатопы радыю, а з [[Гідраксід лантану|гідраксідам лантану]] — актыній<ref name="n"/>. Раствор, што застаўся, мог змяшчаць толькі солі [[Амоній|амонію]] і [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]] і, як здавалася, не меў быць радыеактыўным. Аднак раствор выяўляў даволі моцную бэта-актыўнасць з перыядам паўраспаду 22 хвіліны. Стала зразумела, што гэтая актыўнасць можа належаць толькі шчолачнаму металу<ref name="n"/>. Хімічныя ўласцівасці гэтага прадукту былі падобныя на ўласцівасці [[Цэзій|цэзію]]. Напрыклад, пры асаджэнні з фільтрату сульфідаў свінцу, вісмуту, карбанату барыю, гідраксідаў і фтарыдаў лантану, [[Бэта-часціца|бэта-выпраменьванне]] ў ім не слабела, аднак у выпадку спробы асадзіць [[перхларат цэзію]] выпраменьванне стала назірацца толькі ў асадку. Актыўнасць атрыманых крышталяў СsClO₄ таксама змяншалася ўдвая кожныя 22 хвіліны. Атрымалася давесці, што ядры актынію-227 з верагоднасцю 1,2 % выпускаюць альфа-часціцы, ператвараючыся ў новы бэта-выпраменьвальнік, які мае ўласцівасці цяжкага шчолачнага металу<ref name="c" />. Так было ўстаноўлена, што гэты прадукт з’яўляецца ізатопам 87-га элемента з масавым лікам 223. Ён атрымаў [[Спіс ізатопаў з уласнымі назвамі|першапачатковую назву]] «Актыній К» (AcK). У 1946 годзе Пэрэй назвала элемент францыем на гонар сваёй радзімы, а ў 1949 годзе Міжнародны з’езд хімікаў зацвердзіў гэтую назву<ref name="b" />. У 1953 годзе М. Пэрэй і французскі радыяхімік Ж. Адлаў распрацавалі спосаб вылучэння францыю-223 праз папяровую храматаграфію. Раствор, які змяшчае актыній-227 (і яго прадукт распаду, францый-223) наносілі на канец папяровай стужкі, якая апускаецца ў [[элюент]]. Па меры руху раствору па папяровай стужцы адбываецца размеркаванне на ёй радыяэлементаў. Францый рухаецца з фронтам растваральніку і адкладаецца пазней за іншых элементаў. Апісаным метадам за 10-40 хвілін можна вылучыць чысты прэпарат ²²³Fr. Аднак з такім узорам францыю працаваць можна не больш за 2 гадзіны, пасля чаго ўтвараецца вялікая колькасць прадуктаў распаду (галоўным чынам радый-223)<ref name="n"/>. У 1995 годзе даследчыкі з [[Университет штата Нью-Йорк в Стони-Бруке|нью-йоркскага ўніверсітэта Стоні-Брук]] пад кіраўніцтвам Л. Ароска (Luis Orozco) запусцілі працэс вытворчасці францыю шляхам апрамянення золата іонамі кіслароду-18. Мэтай праекта былі дакладныя вымярэнні атамных спектраў францыю, якія залежаць ад уласцівасцяў [[Слабае ўзаемадзеянне|слабога ўзаемадзеяння]]. За 7 гадоў развіцця гэтага эксперыменту ўдалося павялічыць вытворчасць атамаў францыю і захоп іх лазернай пасткай ад 3 тысяч да 200 тысяч штук за цыкл. Аднак для правядзення эксперыментаў па пошуку парушэнняў цотнасці неабходна інтэнсіўнасць мільён штук у секунду. Група пасля выкарыстоўвала паскаральны комплекс {{нп5|TRIUMF||en|}} ва [[Універсітэт Брытанскай Калумбіі|Універсітэце Брытанскай Калумбіі]] ў [[Ванкувер]]ы (Канада), дзе замест апрамянення золата іонамі кіслароду выкарыстоўвалася апрамяненне пратонамі мішэні з {{iw|Карбід урану|карбіду урану|en|Uranium carbide}}. Наконт ядзернай рэакцыі атрымання францыю з золата Л. Ароска адзначыў<ref name="oro"/>: {{цытата|Дзіўна, што мы праводзім зваротную [[Алхімія|алхімію]]: мы пачынаем з золата, атрымліваем з яго францый на працягу трох хвілін пасля ядзернай рэакцыі, а канчатковым прадуктам распаду францыю з’яўляецца свінец. {{арыгінальны тэкст|en|It is amazing that we somehow manage to do inverse alchemy: We begin with gold, we get francium for three minutes after the nuclear reaction, and, once francium decays, we can end up with lead.}} }} У снежні 2002 года атрымалася атрымаць узор з 300 тысяч атамаў францыю<ref name="oro"/>. == Знаходжанне ў прыродзе == [[Файл:Pichblende.jpg|thumb|Гэты ўзор [[настуран]]у змяшчае {{nobr|100 000 атамаў}} {{nobr|(3,7{{e|-17}} г)}} францыю-223 у любы час<ref name="nbb">{{cite book| author = Emsley J.| url = https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC&pg=PA151| title = Nature's Building Blocks| publisher = Oxford University Press| date = 2001| location = Oxford| pages = 151–153| isbn = 978-0-19-850341-5| access-date = 29 лістапада 2024| archive-date = 25 ліпеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230725114522/https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC&pg=PA151| url-status = dead}}</ref>.]] Францый — адзін з самых рэдкіх элементаў. Яго змест у зямной кары ў цяперашні час не перавышае 500 г<ref name="n" />. Сярод элементаў, якія пастаянна існуюць у зямной кары, толькі [[астат]] мае меншы змест<ref name="nature">[https://www.nature.com/articles/nchem.430 Finding francium — Nature.com]</ref>. Увесь прыродны францый з’яўляецца радыегенным, яго радыеактыўны распад кампенсуецца адначасовым узнікненнем новых атамаў францыю як прамежкавыя прадукты распаду урану-235 і торыю-232 (то-бок францый знаходзіцца ў [[Векавая раўнавага|векавай радыеактыўнай раўнавазе]] з матчынымі ізатопамі урану і торыю). Найбольш пашыраны ізатоп ²²³Fr з перыядам паўраспаду 21,8 хвіліны з’яўляецца прамежкавым членам актынауранавага рада (ряд урана-235). 1 тона прыроднага урану змяшчае 0,2 мг актынію-227 і ўсяго 3,8⋅10⁻¹⁰ г францыю-223. Аднак актыўнасць нават такога ўзору францыю будзе вялізнай: 279 МБк, гэта значыць у секунду будуць распадацца 279 млн атамаў францыю-223<ref name="b" />. Ізатоп ²²¹Fr з перыядам паўраспаду 4,9 хвіліны раней існаваў у прыродзе ў следавых колькасцях як член [[Радыеактыўныя рады|радыеактыўнага рада]] прымардыяльнага [[Нептуній|нептунію-237]]. Гэты рад знік праз некалькі дзясяткаў мільёнаў гадоў пасля ўтварэння [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]], паколькі перыяд паўраспаду роданачальніка рада, нептунію-237, складае толькі {{nobr|2,14 млн гадоў}}. Аднак радыегенны няптуній-237 быў вылучаны з прыродных уранавых руд у масавым змесце {{nobr|[²³⁷Np]/[²³⁸U] {{=}} (1,8 ± 0,4)·10⁻¹² г/г}}<ref name=pep52>{{cite doi|10.1021/ja01143a074}}</ref>; ён пастаянна ўтвараецца ў выніку рэакцыі ²³⁸U(n,2n)²³⁷U (пад дзеяннем прыроднага патоку хуткіх нейтронаў, якія ўтвараюцца галоўным чынам у выніку (α,n)-рэакцыі на ядрах лёгкіх элементаў) і далейшага [[бэта-распад]]у ²³⁷U → ²³⁷Np. Акрамя таго, адзін з доўгажывучых членаў рада нептунію, [[уран-233]], папярэднік францыю-221, утворыцца ва ўранавых і торыевых рудах у выніку [[Нейтронны захоп|захопу цеплавых нейтронаў]] торыем-232: ²³²Th(n,γ)²³³Th і двух далейшых параўнальна хуткіх бэта-распадаў: ²³³Th → ²³³Pa → ²³³U<ref name=pep52/>. Такім чынам, у прыродзе існуюць у вельмі малых колькасцях радыегенныя ядры францыю-221 (члена рада нептунію), якія знаходзяцца ў [[Радыеактыўная раўнавага|радыеактыўнай раўнавазе]] з матчынымі ядрамі нептуніем-237 (суадносіны па колькасці ядраў {{nobr|[²³⁷Np]/[²²¹Fr] {{=}} 2,3·10¹¹}}) і уранам-233 ({{nobr|[²³³U]/[²²¹Fr] {{=}} 1,7·10¹⁰}}). Са зместу нептунію-237 і урану-233 ва ўранавых рудах можна ацаніць змест францыю-221 прыкладна ў {{nobr|(1,8·10⁻¹² г/г)/(2,3·10¹¹) ≈ 10⁻¹⁷ г}} на тону прыроднага урану<ref name="b" />. У 1966 году паведамлялася пра наяўнасць ізатопа францыю-224 у прыродзе як прадукт альфа-распаду [[Актыній-228|актынію-228]], члена радыеактыўнага рада торыю-232<ref name="b"/>. У цяперашні час гэтыя даныя прызнаюцца памылковымі, бо альфа-распад актынію-228 дакладна не выяўлены, хоць і магчымы тэарэтычна<ref>{{артыкул|аўтар=Abusaleem K.|загаловак=Nuclear Data Sheets for A = 228|выданне=Nucl. Data Sheets|год=2014|том=116|старонкі=163—262|спасылка=https://www.nndc.bnl.gov/nudat3/getdataset.jsp?nucleus=228Ac&unc=NDS|doi=10.1016/j.nds.2014.01.002|мова=en|archivedate=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231026132818/https://www.nndc.bnl.gov/nudat3/getdataset.jsp?nucleus=228Ac&unc=NDS}}</ref>. == Ізатопы == {{Асноўны артыкул|Ізатопы францыю}} У прыродзе існуе 2 ізатопы — ²²¹Fr і ²²³Fr<ref name="b" /><ref name="n" />. Усяго вядома 37 ізатопаў францыю з [[Масавы лік|масавымі лікамі]] 197—233 і 7 метастабільных [[Ізамерыя атамных ядраў|ядзерных ізамераў]]<ref name=Nubase2020>{{Nubase2020}}</ref>. Францый — адзін з самых няўстойлівых прыродных элементаў: яго найбольш доўгажывучы ізатоп, францый-223, мае [[перыяд паўраспаду]] 21,8 хвілін<ref name="c" />. Дэталёвы аналіз радыеактыўных уласцівасцей нуклідаў францыю паказаў, што не варта чакаць адкрыцця больш устойлівых ізатопаў<ref name="b"/>. Адзіным супараўнальным элементам з’яўляецца [[астат]], самы стабільны прыродны ізатоп якога, астат-219 (даччыны нуклід францыю-223), мае перыяд паўраспаду 56 секунд<ref name=Nubase2020/>, хаця сінтэтычны астат-210 існуе нашмат даўжэй, перыяд паўраспаду 8,1 гадзін<ref name=Nubase2020/>. Францый-223 таксама мае больш кароткі перыяд паўраспаду, чым самы доўгажывучы ізатоп кожнага элемента да [[Сіборгій|сіборгію]]<ref name=Nubase2020/>. Усе ізатопы францыю распадаюцца на астат, радый і/або радон<ref name=Nubase2020/>. [[Францый-223]] уваходзіць у адну з пабочных галін прыроднага [[Радыеактыўныя рады#Рад актынію|радыеактыўнага рада]] [[Уран-235|урану-235]]<ref name="рэ"/> і змяшчаецца ў вельмі малых колькасцях ва ўранавых мінералах. Утвараецца пры [[альфа-распад]]зе [[Актыній-227|актынію-227]]<ref name="c" /><ref name=Nubase2020/>: : <math chem>\ce{^{227}_{89}Ac} \rightarrow \ce{^{223}_{87}Fr} + \ce{^{4}_{2}He}</math> (верагоднасць распаду каля 1,4 %), : <math chem>\ce{^{227}_{89}Ac} \rightarrow \ce{^{227}_{90}Th} + e^- + \bar{\nu}_e</math> (верагоднасць распаду каля 98,6 %). [[Спіс ізатопаў з уласнымі назвамі|Старая назва]] францыю-223 — «актыній К» (AcK)<ref name="nature1939">{{cite doi|10.1038/144326a0}}</ref>. Гэты ізатоп можа распадацца па двух каналах, ператвараючыся ў радый-223 (бэта-распад, верагоднасць амаль 100 %) альбо ў астат-219 (альфа-распад, верагоднасць 0,006 %)<ref name=Nubase2020/>: : <math chem>\ce{^{223}_{87}Fr} \rightarrow \ce{^{223}_{88}Ra} + e^- + \bar{\nu}_e,</math> : <math chem>\ce{^{223}_{87}Fr} \rightarrow \ce{^{219}_{85}At} + \ce{^{4}_{2}He}.</math> Францый-221 ({{math|''T''_1/2}} = 4,8 хв) адсутнічае ў прыродзе, будучы членам вымерлага [[Радыеактыўныя рады|радыеактыўнага рада]] нептунію. Ён з’яўляецца прадуктам альфа-распаду актынію-225<ref name=Nubase2020/>. Наяўнасць францыю-221 у радзе нептунію была дапушчана яшчэ ў 1940 годзе<ref>{{cite doi|10.1103/PhysRev.57.950}}</ref>. Гэты ізатоп быў вылучаны з прадуктаў распаду урану-233, атрыманага апраменьваннем торыю-232 цеплавымі нейтронамі<ref name="b"/>: : <math chem>\ce{^{225}_{89}Ac} \rightarrow \ce{^{221}_{87}Fr} + \ce{^{4}_{2}He}.</math> Францый-221 амаль заўсёды зазнае альфа-распаду. Магчымы таксама бэта-распад ([[Каэфіцыент галінавання (фізіка)|каэфіцыент галінавання]] 0,0048 %)<ref name=Nubase2020/>: : <math chem>\ce{^{221}_{87}Fr} \rightarrow \ce{^{217}_{85}At} + \ce{^{4}_{2}He},</math> : <math chem>\ce{^{221}_{87}Fr} \rightarrow \ce{^{221}_{88}Ra} + e^- + \bar{\nu}_e.</math> Таксама выяўлены [[кластарны распад]], які адбываецца з вельмі малой імавернасцю (8,8{{e|-11}}%), з выпусканнем ядра [[Вуглярод-14|вугляроду-14]]<ref name=Nubase2020/>: : <math chem>\ce{^{221}_{87}Fr} \rightarrow \ce{^{207}_{81}Tl} + \ce{^{14}_{6}C}.</math> Францый-212 з’яўляецца адносна доўгажывучым ізатопам, яго перыяд паўраспаду 20 хвілін, атрыманы штучна. Для яго існуюць 2 каналы распаду<ref name=Nubase2020/>: : <math chem>\ce{^{212}_{87}Fr} \rightarrow \ce{^{212}_{86}Rn}\;+\;e^+\;+\;\nu_e</math> (56 %), : <math chem>\ce{^{212}_{87}Fr} \rightarrow \ce{^{208}_{85}At} + \ce{^{4}_{2}He}</math> (44 %). [[Файл:Зависимость энергии альфа-распада Po, At, Rn, Fr в зависимости от числа нейтронов.jpg|thumb|Залежнасць энергіі альфа-распаду Po, At, Rn, Fr у залежнасці ад колькасці нейтронаў]] Усе лёгкія ізатопы францыю з’яўляюцца караткажывучымі і з’яўленне сярод іх адносна стабільнага францыю-212 не з’яўляецца выпадковым. Справа ў тым, што энергія альфа-распаду элемента лінейна ўзрастае са зніжэннем яго [[Масавы лік|масавага ліку]] {{math|''А''}}. Аднак паблізу ядраў з [[Магические числа (физика)|запоўненай абалонкай са 126 нейтронаў]] гэтая залежнасць парушаецца. Такая карціна назіраецца для палонію, астату, радону і францыю. Меркавалася, што існуе ізатоп францыю з лікам нейтронаў 125, у якога энергія альфа-распаду мінімальная ў параўнанні з суседнімі нуклідамі. Пошукі ізатопа аказаліся паспяховымі: у 1950 годзе францый-212 быў знойдзены ў прадуктах апрамянення торыю пратонамі з энергіяй 350 МэВ<ref name="b"/>. [[Файл:Сечение образования изотопов франция и соседних элементов.jpg|thumb|Сячэнне ўтварэння ізатопаў францыю і суседніх элементаў пры апрамяненні урану 660 МэВ-нымі пратонамі.]] У 1960 годзе даследавалі імавернасці ўтварэння ізатопаў францыю з масавымі лікамі 220 і менш у працэсе бамбардзіроўкі урану 660 МэВ-нымі пратонамі. Максімальны выхад меў быць для ²²⁰Fr, а сячэнне ўтварэння ²¹²Fr апынулася параўнальна мала (0,2 мбарн). У той жа час пры расшчапленні ядраў торыю сячэнне ўтварэння ²¹²Fr мае быць некалькі вышэй<ref name="b"/>. == Атрыманне == У асноўным францый (ізатоп ²²³Fr) атрымліваюць з прэпаратаў актынію-227. У прыватнасці, вядомы спосаб атрымання францыю шляхам апрамянення радыю-226 нейтронамі, які праз радый-227 ператвараецца ў актыній<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/science/francium |title=Francium — Britannica |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602085226/https://www.britannica.com/science/francium |url-status=live }}</ref>: : <math chem>\ce{_88^{226}Ra} + {_0^{1}n} \xrightarrow{} \ce{_88^{227}Ra} + \gamma, </math> : <math chem>\ce{_88^{227}Ra} \xrightarrow{42{,}2 \,\,\text{мин}}\ce{_89^{227}Ac} + e^- + \bar{\nu}_e,</math> : <math chem>\ce{_89^{227}Ac} \xrightarrow{} \ce{_87^{223}Fr} + \ce{_2^{4}He}</math> (1,4 %). Францый вылучаюць шляхам [[электрафарэз]]у, экстракцыі, [[храматаграфія]]й на арганічных і неарганічных [[сарбент]]ах, суасаджэннем перхларатам або крэменявальфраматам цэзію, са свабоднай крэменявальфрамавай кіслатой. Час вылучэння францыю гэтымі метадамі 25-30 хвілін. Ад рубідыю і цэзію метал адлучаюць метадам размеркавальнай папяровай храматаграфіі (францый хутка рухаецца з фронтам раствору і збіраецца ў самым канцы папяровай стужкі), з дапамогай катыёнаабменных смол, і г. д.<ref name="a" /> Мікраскапічныя колькасці францыю-223 могуць быць хімічна вылучаны з мінералаў урану. === Метад апрамянення торыю хуткімі пратонамі === Вядома некалькі спосабаў вылучэння францыю з прадуктаў апрамянення [[Торый|торыю]] хуткімі пратонамі{{sfn|Лаврухина|1966|с=296}}. 1. Апрамененую торыевую фальгу змяшчаюць у 50 мл-цэнтрыфужную прабірку і раствараюць у 5 мл моцнай гарачай [[Саляная кіслата|салянай кіслаце]], з даданнем некалькіх кропляў 0,2 М-раствору [[Гексафтарсілікат амонію|гексафтарсілікату амонію]]. Да раствору прыліваюць 15 мл астуджанай лёдам канцэнтраванай HCl, насычанай хларавадародам. Асадак аддзяляюць [[цэнтрыфугаванне]]м. Празрысты раствор інтэнсіўна змешваюць і дадаюць 3 кроплі 0,4 М {{iw|Крэменявальфрамавая кіслата|крэменявальфрамавай кіслаты|en|Silicotungstic acid}} HSiW. Атрыманы белы асадак аддзяляюць цэнтрыфугаваннем і 2 разы прамываюць 15 мл моцнай салянай кіслатой, насычанай хларавадародам. Пасля дэкантацыі прамыўны раствор выдаляюць. Асадак раствараюць у 1 мл двойчы дыстыляванай вады, але так, каб канцэнтрацыя HSiW ў гэтым растворы была меншая за 0,5 М. Для паўнаты выдалення нерастваральнага ў салянай кіслаце асадка, да раствору дадаюць 1 мг металічнага торыю і 0,1-0,2 г [[Гідраксід кальцыю|гашанай вапны]]. Празрысты [[Дэкантацыя|дэкантат]] пасля цэнтрыфугавання пераносяць у 15 мл-цэнтрыфужную прабірку і зноў асаджваюць крэменявальфрамавай кіслатой. Асадак раствараюць у вадзе і пераносяць на верх храматаграфічнай калонкі (10х4 мм), запоўненай іанаабменнай смалой даўэкс-50 (зярненне 200—500 {{iw|Мэш (адзінка вымярэння)|мэш|en|Mesh (scale)}}, NH₄⁺-форма). Калонку павольна прамываюць 1-2 мл двойчы дыстыляванай вадой (0,5 мл/хв). На катыяніце сарбуюцца іоны францыю і цэзію. Пасля калонку змяшчаюць у прабірку 15 мл, далучаную да [[вакуум]]у. Францый і цэзій дэсарбуюць 0,5 мкл канцэнтрату HCl за 2-3 хвіліны. Метад дазваляе вылучыць францый-223 за 30 хвілін з выхадам больш за 96 %. Пры вылучэнні хутка распаднага францыю-221 стадыю [[Іонны абмен|іоннага абмену]] не праводзяць. Асадак пасля HSiW раствараюць у 0,5 мкл вады і змешваюць з 1-2 мл [[Дыэтылавы эфір|дыэтылавага эфіру]]. Утвараецца сістэма, якая складаецца з 3 фаз: ніжні слой — вадкае злучэнне крэмневальфрамавай кіслаты з эфірам, верхняя фаза — [[Эфір (фізіка)|эфір]], у цэнтры — водны раствор францыю-221{{sfn|Лаврухина|1966|с=297}}. 2. Да раствору солі торыю, атрыманай спосабам вышэй, дадаюць 15 мл ледзянога раствору 6М HCl, які змяшчае 4 кроплі раствору хларыду цэзію (12,67 г/л). Даводзяць аб’ём да 20 мл. Змесціва астуджаюць у ледзяной лазні, змешваюць і дадаюць 1 мл 0,125 М раствору HSiW. Асадак HSiW двойчы прамываюць 5 мл растворам 6 М халоднай салянай кіслаты, затым асадак раствараюць у 6 М-гідраксідзе натрыю. Да раствору прыліваюць 5 мл 60 % [[Хлорная кіслата|хлорнай кіслаты]], раствор упарваюць да з’яўлення багатай белай пары. Раствор астуджаюць і павялічваюць аб’ём да 10 мл, асадкі [[Крэмніевая кіслата|крэмніевай]] і [[Вальфрамавая кіслата|вальфрамавай кіслаты]] выдаляюць. Фільтрат упарваюць як паказана вышэй, астуджаюць і дадаюць 15 мл абсалютнага (бязводнага) [[этанол]]у. Раствор змешваюць 1 хвіліну і вылучаюць [[перхларат цэзію]] цэнтрыфугаваннем. Перхларат цэзію прамываюць 10 мл абсалютным ледзяным этанолам. Атрыманы прадукт змяшчае аскепкі дзялення ядраў торыю высокаэнергетычнымі пратонамі: радыеактыўныя рубідый, цэзій і францый. Выхад францыю пры гэтым метадзе дасягае 80 %. Гэты метад больш пажаданы за першы{{sfn|Лаврухина|1966|с=297}}. === Метад апрамянення урану хуткімі пратонамі === Вядомы спосаб вылучэння францыю-212 з прадуктаў апрамянення урану хуткімі пратонамі. Металічны уран (або U₃O₈) пасля апрамянення раствараюць у невялікай колькасці [[азотная кіслата|азотнай кіслаты]] з некалькімі кроплямі [[перакіс вадароду|перакісу вадароду]]. Да раствору дадаюць 25 мг [[хларыд цэзію|хларыду цэзію]], даводзяць канцэнтрацыю HNO₃ да 0,3М і дадаюць 10 мг [[нітрат вісмуту|трынітрату вісмуту]]. Дзеяннем [[серавадарод]]у выдаляюць сульфід вісмуту, ягоны асадак працэджваюць праз шатоўскі фільтр № 3. Фільтрат кіпяцяць некалькі хвілін для выдалення серавадароду і асаджваюць уран [[аміяк]]ам. Уранзмяшчальны асадак адцэджваюць, да фільтрату дадаюць некалькі кропляў канцэнтраванага гідраксіду амонію і 10 мг FeCl₃. Гідраксід жалеза(III) асаджваюць, фільтрат поўнасцю ўпарваюць. Астатак раствараюць, змешваюць і пры астуджэнні дабаўляюць [[этанол]] і [[хлорная кіслата|хлорную кіслату]] ў суадносінах 4:1. Асадак перхларату цэзію аддзяляюць цэнтрыфугаваннем, двойчы прамываюць растворам спірту і воды (6:1) з некалькімі кроплямі HClO₄. Асадак раствараюць у вадзе і пераасаджваюць. Атрыманы CsClO₄ змяшчае францый<ref name="b" />. Падчас эксперыменту на сінхрацыклатроне Лабараторыі ядзерных праблем [[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|Аб’яднанага інстытута ядзерных даследаванняў]] ([[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубна]]) 1 г урану апраменьвалі пратонамі з энергіяй 660 МэВ; за 15 хвілін удалося атрымаць 5·10⁻¹³ г францыю-212<ref name="n" />. === Метад апрамянення золата цяжкімі іонамі === Магчыма вылучэнне францыю з прадуктаў апрамянення золата іонамі неону-22 (энергія 140 МэВ)<ref name="n" />: : <math chem>\ce{_{79}^{197}Au} + \ce{_{10}^{22}Ne} \rightarrow \ce{^{212}_{87}Fr} + \ce{^{4}_{2}He} + {3\,}^{1}_{0}\textrm{n}.</math> Апрамененае золата раствараюць у 2 мл [[Царская гарэлка|царскай гарэлкі]], дадаюць некаторую колькасць радыеактыўнага цэзію-137. Раствор выпарваюць, разводзяць да 1,5 мл канцэнтраванай HCl і пераносяць на [[Трыбутылфасфат|ТБФ]], нанесены на [[сілікагель]]. Аскепкі ядраў золата, цэзій, францый змываюць 0,5 мл 1М [[Саляная кіслата|салянай кіслаты]], дадаюць [[нітрат жалеза(III)]] і [[нітрат барыю]], асаджваюць гідраксіды і карбанаты дабаўленнем моцнага [[Гідраксід амонію|гідраксіду амонію]] і [[Карбанат амонію|карбанату амонію]]. Асадак адцэджваюць, у фільтрат дадаюць канцэнтрат HNO₃ для раскладання карбанатаў і амаль цалкам выпарваюць. Астатак раствараюць у [[Малярная канцэнтрацыя|2М]] азотнай кіслаце. Раствор змяшчае францый-212 і нестабільныя ізатопы цэзію і рубідыю<ref name="b" />. Апроч неону, для атрымання францыю выкарыстоўваюць цяжкі [[Ізатопы кіслароду|кісларод-18]] (энергія 100 МэВ)<ref name="saaubi"/>. Аднак пры гэтым адразу атрымліваецца францый-215* (зорачка пазначае моцна ўзбуджанае ядро з надзвычай малым часам існавання). Пазбаўляючыся ад лішняй энергіі, ён выкідвае некалькі нейтронаў<ref name="saaubi">{{cite web|url=https://saaubi.people.wm.edu/ResearchGroup/Research/Francium_Research/Francium_Introduction.html|title=Introduction to Francium Spectroscopy|publisher=[[Каледж Вільгельма і Марыі]]|date=2007|access-date=2023-06-07|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607054121/https://saaubi.people.wm.edu/ResearchGroup/Research/Francium_Research/Francium_Introduction.html|url-status=live}}</ref>: : <math chem>\ce{^{197}_{79}Au} + \ce{^{18}_{8}O} \rightarrow \ce{^{215}_{87}Fr}^* \rightarrow \ce{^{210}_{87}Fr} + {5\,}^{1}_{0}\textrm{n}.</math> Нагрэтую да 930 °C (1200 К) залатую мішэнь масай 1,5 г і чысцінёю 99,9999 %<ref name="sci">{{cite doi|10.1016/j.nima.2005.11.193}}</ref> абпраменьваюць іонамі ¹⁸O з [[Лінейны паскаральнік|лінейнага паскаральніка]]. Атрыманыя атамы францыю глыбока ўкараняюцца ў золата, і іх неабходна хутка выдаліць. Атамы хутка [[Дыфузія|дыфундзіруюць]] да паверхні залатой мішэні і вызваляюцца ў выглядзе іонаў. Іоны францыю накіроўваюцца электрастатычнымі лінзамі, затым яны трапляюць на паверхню гарачага [[Ітрый|ітрыю]], дзе яны зноў становяцца нейтральнымі. Атамы пераносяць у шкляную колбу. Магнітнае поле і адбітыя назад лазерныя прамяні астуджваюць і ўтрымліваюць атамы. Гэты метад дае магчымасць ствараць да мільёна атамаў ²⁰⁹Fr, ²¹⁰Fr або ²¹¹Fr у секунду. Хуткасць вытворчасці пэўнага ізатопа залежыць ад энергіі пучка іонаў кіслароду<ref name="p">{{cite web| title = Production of Francium| publisher = State University of New York at Stony Brook| date = 2007-02-20| url = http://fr.physics.sunysb.edu/francium_news/production.HTM| access-date = 2023-04-28| archive-date = 2008-05-15| archive-url = https://web.archive.org/web/20080515113341/http://fr.physics.sunysb.edu/francium_news/production.htm| url-status = bot: unknown}}</ref>. У залежнасці ад энергіі іонаў кіслароду, можна дамагчыся пераважнага сінтэзу ізатопаў францыю з масавымі лікамі 208—211<ref name="sci"/>: : <math chem>\ce{^{197}_{79}Au} + \ce{^{18}_{8}O} \rightarrow \ce{^{208}_{87}Fr} + {7\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{197}_{79}Au} + \ce{^{18}_{8}O} \rightarrow \ce{^{209}_{87}Fr} + {6\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{197}_{79}Au} + \ce{^{18}_{8}O} \rightarrow \ce{^{210}_{87}Fr} + {5\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{197}_{79}Au} + \ce{^{18}_{8}O} \rightarrow \ce{^{211}_{87}Fr} + {4\,}^{1}_{0}\textrm{n}.</math> Сумарнае ўраўненне рэакцыі атрымання ізатопаў францыю з золата і цяжкага кіслароду<ref name="sci"/>: : <math chem>\ce{^{197}_{79}Au} + \ce{^{18}_{8}O} \rightarrow \ce{^{215-x}_{87}Fr} + {x\,}^{1}_{0}\textrm{n}.</math> Хоць усе гэтыя ізатопы распадаюцца хутка (перыяд паўраспаду ²¹⁰Fr і ²¹¹Fr — тры хвіліны, а ²⁰⁹Fr — 50 секунд), але з такімі ізатопамі цалкам можна працаваць. На практыцы, у найбольшых колькасцях атрымліваецца ізатоп францый-210<ref name="saaubi"/>. === Іншыя метады === Апрача золата, можна выкарыстоўваць мішэнь з [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]] і апрамяняць яе іонамі фтору-19 (энергія 95—110 МэВ)<ref name="inis">{{cite doi|10.1016/0375-9474(86)90185-5}}</ref>. У выніку можна атрымаць каштоўны ізатоп, францый-212, з перыядам паўраспаду 20 хвілін<ref name="umd">{{cite doi|10.1238/Physica.Topical.086a00016}}</ref>: : <math chem>\ce{^{198}_{78}Pt} + \ce{^{19}_{9}F} \rightarrow \ce{^{212}_{87}Fr} + {5\,}^{1}_{0}\textrm{n}.</math> Аднак плаціна, у адрозненне ад золата, змяшчае шмат прыродных ізатопаў і мае вышэйшую тэмпературу плаўлення, а патэнцыяльная мішэнь для лёгкага аддзялення францыю ад яе павінна быць распалена амаль да тэмпературы плаўлення<ref name="h">{{cite web |author = Мотыляев А. |url = https://hij.ru/read/13495/ |title = Франций: факты и фактики |publisher = Химия и жизнь |date = 2018 |access-date = 2023-04-28 |archive-date = 2023-04-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230430230111/https://hij.ru/read/13495/ |url-status = live }}</ref>. Акрамя таго, магчыма атрыманне ізатопаў францыю з масавым лікам 211—213 апрамяненнем прыроднага [[Талій|талію]] іонамі вугляроду-12 (77—96 МэВ) або вугляроду-13 (87—96 МэВ). Сумарныя рэакцыі<ref name="inis"/>: : <math chem>\ce{^{203,205}_{81}Tl} + \ce{^{12}_{6}C} \rightarrow \ce{^{211,212,213}_{87}Fr} + {x\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{203,205}_{81}Tl} + \ce{^{13}_{6}C} \rightarrow \ce{^{211,212,213}_{87}Fr} + {x\,}^{1}_{0}\textrm{n}.</math> Ізатопы францыю-211 і −213 адносна доўгажывучыя, іхнія перыяды паўраспаду 3,1 хв і 34 с<ref name=Nubase2020/>. Вядомы яшчэ адзін спосаб атрымання Францыю-212: для гэтага прыродны свінец апрамяняюць іонамі бору-11<ref name="RIKEN">{{артыкул|аўтар=Komori Y. et al|загаловак=Measurement of excitation functions of the ^206/207/208Pb(¹¹B,x)²¹²Fr reactions|выданне=RICEN Accelerator Progress Report|год=2018|том=51 |выпуск=|нумар=|старонкі=224|спасылка=https://www.nishina.riken.jp/researcher/APR/APR051/pdf/224.pdf|doi=|arxiv=|bibcode=|мова=en}}</ref><ref name="n" />: : <math chem>\ce{^{206}_{82}Pb} + \ce{^{11}_{5}B} \rightarrow \ce{^{212}_{87}Fr} + {5\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{207}_{82}Pb} + \ce{^{11}_{5}B} \rightarrow \ce{^{212}_{87}Fr} + {6\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{208}_{82}Pb} + \ce{^{11}_{5}B} \rightarrow \ce{^{212}_{87}Fr} + {7\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> Нейтронадэфіцытныя ізатопы францыю атрымліваюць апрамяненнем [[празеадым]]у іонамі нікелю-60<ref name="kalan">{{cite doi|10.1103/PhysRevC.87.044335}}</ref><ref name="ijmp">{{cite doi|10.1142/S0218301315500287}}</ref>: : <math chem>\ce{^{141}_{59}Pr} + \ce{^{60}_{28}Ni} \rightarrow \ce{^{197}_{87}Fr} + {4\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{141}_{59}Pr} + \ce{^{60}_{28}Ni} \rightarrow \ce{^{198}_{87}Fr} + {3\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{141}_{59}Pr} + \ce{^{60}_{28}Ni} \rightarrow \ce{^{199}_{87}Fr} + {2\,}^{1}_{0}\textrm{n},</math> : <math chem>\ce{^{141}_{59}Pr} + \ce{^{60}_{28}Ni} \rightarrow \ce{^{200}_{87}Fr} + ^{1}_{0}\textrm{n}.</math> Але час існавання гэтых ізатопаў вылічаецца мілісекундамі<ref name=Nubase2020/>. Нейтроназалішні ізатопы францыю можна атрымаць, напрыклад, апрамяняючы [[берылій]] іонамі урану-238 (1 ГэВ) у [[сінхратрон]]е. Так быў атрыманы самы цяжкі ізатоп, францый-233<ref name="arx">{{cite doi|10.1016/j.adt.2012.05.003}}</ref>. Гэты ізатоп існуе менш за секунду<ref name=Nubase2020/>. == Фізічныя ўласцівасці == [[Файл:Electron shell 087 Francium.svg|міні|справа|[[Электронная абалонка]] атама францыю.]] Поўная [[электронная канфігурацыя]] атама францыю: {{nobr|1s²2s²2p⁶3s²3p⁶4s²3d¹⁰4p⁶5s²4d¹⁰5p⁶6s²4f¹⁴5d¹⁰6p⁶7s¹}}. Энергія іанізацыі Fr→Fr⁺ 375 кДж/[[моль]]; [[Энергія роднасці да электрону|роднасць да электрону]] 44 кДж/моль, атамны радыус 290 пм, іонны радыус 180 пм (каардынацыйны лік 6)<ref name="рэ">{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/frantsii-4bce1f |title=БРЭ — Франций |access-date=2023-05-28 |archive-date=2023-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411001615/https://bigenc.ru/c/frantsii-4bce1f |url-status=live }}</ref>. Пункт плаўлення невядомы праз надзвычайную рэдкасць і радыеактыўнасць элемента. Сустракаюцца значэнні ад 8 да 30 °C<ref name="CRC2006"/><ref name="losalamos"/>. Разлік, заснаваны на тэмпературы плаўлення бінарных іонных злучэнняў, дае {{nobr|24,7 ± 0,57 °C}}<ref>{{артыкул|аўтар=Oshchapovskii V. V.|загаловак=A New Method of Calculation of the Melting Temperatures of Crystals of Group 1A Metal Halides and Francium Metal|выданне=Russian Journal of Inorganic Chemistry|год=2014 |том=59 |выпуск=6 |старонкі=561–567 |doi=10.1134/S0036023614060163 |мова=en}} {{S2CID|98622837}}<br />{{артыкул|аўтар=Ощаповский В. В.|загаловак=Новый метод расчета температуры плавления кристаллов галогенидов 1А-металлов и металлического франция|выданне=Журнал неорганической химии|год=|том=59|нумар=6|старонкі=738—745|мова=ru}}</ref>. Паводле разлікаў, тэмпература кіпення францыю 620—680 ° C, шчыльнасць пры пакаёвай тэмпературы складае {{nobr|1,87—2,9 г/см³}}, удзельная цеплыня плаўлення {{nobr|9,385 кДж/кг}}<ref name=koz03/>. Вадкі францый, калі ён будзе атрыманы, павінен мець [[паверхневае нацяжэнне]] 0,05092 Н/м пры тэмпературы плаўлення<ref name=koz03>{{артыкул|аўтар=Kozhitov L. V., Kol'tsov V. B., Kol'tsov A. V.|загаловак=Evaluation of the Surface Tension of Liquid Francium|выданне=Inorganic Materials|год=2003 |том=39|выпуск=11 |старонкі=1138–1141| doi=10.1023/A:1027389223381|мова=en}} {{S2CID|97764887}}<br />{{артыкул|аўтар=Кожитов Л. В., Кольцов В. Б., Кольцов А. В.|загаловак=Поверхностное натяжение жидкого франция|выданне=Неорганические материалы|год=2003 |том=39 |нумар=11 |старонкі=1318—1322 |мова=ru}}</ref>. Макраскапічныя колькасці металу ніколі не былі атрыманы. Атрыманне такога ўзору, які можна было б убачыць або ўзважыць, вельмі малаверагодна, паколькі моцная цеплыня распаду, якая ўзнікае праз яго высокую ўдзельную актыўнасць, неадкладна выпарыць любую бачную колькасць элемента. Удавалася сабраць разам не больш за 300 тысяч атамаў францыю<ref name="oro"/>. Праз высокую хуткасць радыеактыўнага распаду францый немагчыма атрымаць у вагавых колькасцях, таму даследаванні яго ўласцівасцяў праводзяць з індыкатарнымі колькасцямі нукліду ²²³Fr (менее 10⁻¹⁵ г)<ref name="a">{{Крыніцы/Химическая энциклопедия|аўтар= Мясоедов Б. Ф.|артыкул= Франций|т= 5|с= 187}}</ref>. У растворах атрымоўвалася дасягнуць змест толькі {{nobr|10⁻¹³—10⁻⁹ г}} францыю<ref name="n" />. Пры такіх канцэнтрацыях вызначальнымі з’яўляюцца працэсы страты радыеактыўных ізатопаў з раствору праз адсорбцыю на прымешках, сценках сасудаў, на асадках і г. д., якія можна было б занядбаць, маючы справу з макраскапічнымі колькасцямі элемента<ref name="n"/>. Патэнцыял іанізацыі атама францыю-212 з асноўнага стану быў эксперыментальна вымераны<ref name=ISO90/> з высокай дакладнасцю на мас-сепаратары радыеактыўных ядраў [[:en:On-Line Isotope Mass Separator|ISOLDE]] ў [[ЦЕРН]]е, дзе гэты ізатоп вырабляецца шляхам апрамянення пратонамі карбідна-уранавай мішэні з інтэнсіўнасцю да 10¹⁰ атамаў у секунду (ток пучка 2 пікаампер). У тэрмінах зваротнай даўжыні хвалі іанізацыйны патэнцыял роўны {{nobr|32 848,872(9) см⁻¹}}<ref name=ISO90/>, што адпавядае {{nobr|4,0727409(11) эВ/атам}}, або {{nobr|392,95976(11) кДж/моль}}. == Хімічныя ўласцівасці == Францый — шчолачны метал, хімічныя ўласцівасці якога шмат у чым нагадваюць уласцівасці цэзію. Цяжкі элемент з адным валентным электронам<ref name=w/>, ён мае найвышэйшую [[Эквівалент рэчыва|эквівалентную вагу]] сярод усіх элементаў<ref name="CRC2006">{{cite book |year =2006 |title = CRC Handbook of Chemistry and Physics |volume = 4 |page= 12 |publisher = CRC |isbn= 978-0-8493-0474-3}}</ref>. У растворах францый паводзіць сябе падобна да цэзію. Заўсёды сукрышталізуецца з яго злучэннямі<ref name=w>{{cite web| last = Winter| first = Mark| title = Electron Configuration| work = Francium| publisher = The University of Sheffield| url = http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/eneg.html| accessdate = 2007-04-18| archive-date = 2005-03-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20050309184229/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/eneg.html| url-status = live}}</ref>. [[Рэлятывісцкая квантавая хімія|Рэлятывісцкія эфекты]] 6''p''-абалонкі робяць сувязь францыю з кіслародам у [[супераксід]]ах, напрыклад, саставу FrO₂, больш кавалентнай, у параўнанні з супераксідамі іншых шчолачных металаў<ref name="Thayer">{{кніга|аўтар=Thayer J. S. |загаловак=Chemistry of heavier main group elements |doi=10.1007/9781402099755_2 |старонкі=81 |ref=Thayer |мова=en |год=2010}}</ref>. Францый мае найніжэйшую [[электраадмоўнасць]] з усіх элементаў, вядомых у цяперашні час. Адпаведна, францый з’яўляецца і самым хімічна актыўным шчолачным металам. Па іншых даных, энергія іанізацыі атама францыю ўсё ж больш за энергію іанізацыі атама цэзію, таму самым актыўным металам трэба лічыць менавіта цэзій<ref name="хж1986"/>. Рэакцыя з вадой мае адбывацца з выбухам. У выніку рэакцыі ўтворыцца наймацнейшая [[Асновы|аснова]] — [[гідраксід францыю]] FrOH<ref name="i">{{кніга|аўтар=|загаловак=Van Nostrand’s Scientific Encyclopedia|спасылка=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-6918-0|адказны=Eds.: Douglas M. Considine, Glenn D. Considine |месца=|выдавецтва=Springer|год=1995|старонкі=605|старонак=|isbn=978-1-4757-6920-3|мова=en}}</ref>. Рэакцыя ідзе нават хутчэй, чым у выпадку з цэзіем. : <chem>2Fr + 2H_2O -> 2FrOH + H_2</chem> На паветры францый будзе самазагарацца, утвараючы [[супераксід]] FrO₂<ref name="w" />. Як і іншыя шчолачныя металы, францый будзе рэагаваць з галагенамі, даючы фтарыд, хларыд, брамід і ёдыд францыю<ref name="w" />. Растваральнасць яго солей мае быць найвышэйшай з усіх солей шчолачных металаў<ref name="h"/>. {{iw|Хларыд францыю|Хларыд|en|Francium chloride}}, [[нітрат францыю|нітрат]], [[сульфат францыю|сульфат]], [[фтарыд францыю|фтарыд]], [[сульфід францыю|сульфід]], {{iw|Гідраксід францыю|гідраксід|en|Francium hydroxide}}, [[карбанат францыю|карбанат]], [[ацэтат францыю|ацэтат]] і [[аксалат францыю]] добра раствараюцца ў вадзе<ref name=a/>. Дрэнна растваральныя [[перхларат францыю|перхларат]], [[пікрат францыю|пікрат]], [[ёдат францыю|ёдат]], [[Гексахлараплатынат(IV) францыю|хлараплатынат]], [[хларавісмутат францыю|хларавісмутат]], [[хлараантыманат францыю|хлараантыманат]], [[хларастанат францыю|хларастанат]], [[нітракабальтат францыю]]<ref name=a/>. Францый экстрагуецца [[нітрабензол]]ам у прысутнасці [[Тэтрафенілбарат натрыю|тэтрафенілбарату натрыю]]. [[Суасаджэнне|Суасаджваецца]] з простымі і падвойнымі солямі рубідыю і цэзію (напрыклад [[Гексахлараплатынат(IV) рубідыю|Rb₂PtCl₆]] і [[Гексахлараплатынат(IV) цэзію|Cs₂PtCl₆]], хларастанатам Cs₂SnCl₆, хларавісмутатам Cs₂BiCl₅ і хлараантыманатам цэзію 2Cs₂SbCl₅·5H₂O), з гетэрапалікіслотамі (фасфарнавальфрамавай, крэменявальфрамавай, ванадыефасфарнавальфрамавай і іншымі) і іхнімі солямі<ref name=a/><ref name="n" />. Францый добра адсарбуецца з нейтральных і слабакіслых раствораў на [[Іанаабменныя смолы|іанаабменных смолах]] (сульфакатыянітах). З дапамогай гэтых смол можна лёгка аддзяліць францый ад большасці хімічных элементаў<ref name="n" />. == Выкарыстанне == Практычнага значэння элемент не мае ў сувязі з малым перыядам паўраспаду і высокай радыеактыўнасцю. Францый і яго злучэнні маюць толькі навуковую цікавасць. Францый-223 выкарыстоўваецца для хуткага вызначэння актынію-227 у прыродных аб’ектах (па даччыным бэта-выпраменьванні ²²³Fr) {{sfn|Лаврухина|1966|с=266}}. Раней для гэтага, а таксама для даследавання міграцыі іонаў цяжкіх шчолачных металаў у біялагічных аб’ектах<ref name="c">{{БСЭ3 |артыкул=Франций}}</ref> вымяралі актыўнасць усіх прадуктаў распаду актынію-227 пасля дасягнення раўнавагі праз 3 месяцы. М. Пэрэй распрацавала вельмі хуткі метад вызначэння па даччыным францыю-223. Францый вылучаюць ад актынію праз 3 гадзіны пасля яго вылучэння з прыродных аб’ектаў і вымяраюць яго бэта-актыўнасць. Гэтым метадам можна з высокай дакладнасцю вызначаць актыній нават у прысутнасці іншых радыеактыўных элементаў{{sfn|Лаврухина|1966|с=266}}. Францый, падобна да [[Рубідый|рубідыю]] і [[Цэзій|цэзію]] назапашваецца ў [[Нырка млекакормячага|нырках]], [[Печань|печані]], [[Слінныя залозы|слінных залозах]], таму ізатопы ²¹²Fr і ²²³Fr выкарыстоўваюцца ў біялагічных даследаваннях. Францый таксама назапашваецца ў тканінах [[саркома|сарком]], ягоная [[Актыўнасць радыеактыўнай крыніцы|актыўнасць]] у тканіны злаякаснай пухліны ўзрастае адразу пасля пачатку захворвання. Гэтая ўласцівасць францыю дазваляе дыягнаставаць [[Злаякасная пухліна|ракавыя захворванні]] без усялякай шкоды для чалавека праз малы перыяд паўраспаду ²¹²Fr і ²²³Fr{{sfn|Лаврухина|1966|с=266}}. Цікавасць да францыю павялічыўся напрыканцы 1990-х. Тады была амаль завершана [[Стандартная мадэль]] элементарных часціц. Хоць гэтая мадэль у наш час з’яўляецца самай паспяховай тэорыяй фізікі элементарных часціц, яна недасканалая; прапанавана некалькі эфектаў, якія не ўпісваюцца ў Стандартную мадэль. З дапамогай францыю можна даследаваць званае незахаванне [[Цотнасць (фізіка)|прасторавай цотнасці]], якое ўзнікае, у прыватнасці, калі да [[Электромагнитное взаимодействие|электрамагнітных узаемадзеянняў]] электронаў і ядры дамешваецца [[слабае ўзаемадзеянне]], што прыводзіць да анамалій выпускання або паглынання святла ў цяжкіх атамах. [[Электрадынаміка]] забараняе некаторыя пераходы электрона ў атаме, то-бок святло адпаведнай даўжыні хвалі атрымаць нельга, а парушэнне цотнасці іх часам дазваляе. Лягчэй за ўсё ажыццяўляць падобныя доследы на атамах шчолачных металаў, паколькі яны маюць толькі 1 валентны электрон над поўнасцю запоўненымі электроннымі абалонкамі. Чым цяжэй шчолачны метал, тым прасцей і дакладней вымярэнні, таму больш за ўсё эксперыментаў было пастаўлена на цэзіі. Тэарэтычна разлічаны з дапамогай Стандартнай мадэлі слабы зарад ядра цэзію аказаўся вельмі блізкі да эксперыментальна вымеранага. Гэта наклала пэўныя абмежаванні на некаторыя праявы гіпатэтычнай [[Новая фізіка|новай фізікі]] (то-бок эфектаў за рамкамі Стандартнай мадэлі). Аднак калі выкарыстоўваць цяжэйшы францый, то дакладнасць вымярэння гэтых эфектаў можа быць у дзясяткі разоў лепш<ref name="h" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Аўгуста Канстанцінаўна Лаўрухіна|Лаврухина А. К.]], Поздняков А. А.|загаловак=Аналитическая химия технеция, прометия, астатина и франция |месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1966|том=|старонкі=260—301|старонак=308|isbn=|тыраж=3200|ref=Лаврухина}} * {{кніга |аўтар=Венецкий С. И. |частка=Редчайший из редких : франций|спасылка частка=http://metallurgu.ru/books/item/f00/s00/z0000006/st019.shtml |загаловак=О редких и рассеянных : Рассказы о металлах |мова=ru |спасылка=http://metallurgu.ru/books/item/f00/s00/z0000006/st000.shtml |месца=Масква |выдавецтва=[[Металургія (выдавецтва)|«Металлургия»]] |год=1980 |старонак=184 |isbn= |тыраж=200 000 |ref=Венецкий С.И. |archive-url= |archive-date= }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Шчолачныя металы}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] j5n4x9r45o5voh8h2wkygrc0rtbjq03 0 18576 5171484 4840335 2026-07-26T20:39:25Z JerzyKundrat 174 /* Узнаўленне вайны ў ВКЛ */ 5171484 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |дата=1558—1583 |месца=[[Паўночная Еўропа|Паўночная Еўропа]], [[Эстонія|Эстонія]], [[Лівонія|Лівонія]], [[Вялікае_Княства_Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае]], [[Руская_дзяржава|Маскоўскае Царства]] |вынік=Перамога [[Рэч_Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Шведская_імперыя|Швецыі]], [[Данія-Нарвегія|Даніі-Нарвегіі]] |змены=Адыход: *• Эстоніі да Швецыі *• Лівоніі, [[Курляндскае і Земгальскае_герцагства|Курляндыі і Земгаліі]] да Рэчы Паспалітай *• [[Саарэмаа]] да Даніі-Нарвегіі |праціўнік1= * [[File:Baltic coat of arms.svg|18px]] [[Лівонская канфедэрацыя]] * {{flag|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Вялікае Княства Літоўскае]] <small>''(да 1569)''</small> * {{flag|Рэч Паспалітая}} [[Рэч Паспалітая]] <small>''(пасля 1569)''</small> * {{flag|Швецыя}} [[Шведская імперыя|Швецыя]] * {{flagicon|Данія}} [[Данія-Нарвегія|Данія-Нарвегія]] * [[File:Прапор В.З..png|20px]] [[запарожскія казакі]] * {{flagicon image|Transsylvanian Banner.svg}} [[Трансільванія]] |праціўнік2= * {{Flagicon image|Flag of Oryol ship (variant).svg}} [[Маскоўская дзяржава]] * [[File:Coat of arms of the Kingdom of Livonia.svg|18px]] [[Лівонскае каралеўства]] }} '''Лівонская вайна, Інфлянцкая вайна'''<ref>У польскай і частцы сучаснай беларускай гістарыяграфіі асобна выдзяляецца '''Інфлянцкая вайна''' ([[1558]]—[[1570]]).</ref> ([[1558]]—[[1583]]) — вайна, якая вялася паміж [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]] з аднаго боку, і [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] ([[Рэч Паспалітая|потым Рэччу Паспалітай]]), [[Швецыя]]й з другога боку за кантроль над [[Лівонія]]й. == Перад падзеямі == Да сярэдзіны XVI ст. [[Лівонскі ордэн]] ператварыўся ў [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскую канфедэрацыю]]. Тэрыторыі Лівонскай канфедэрацыі складаліся з зямель уласна Лівонскага ордэна, [[Дэрпцкае біскупства|Дэрпцкага біскупства]], [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль-Вікскага біскупства]], Рыжскага арцыбіскупства разам з [[Рыга]]й, а таксама [[Курляндыя|Курляндыі]]. Рыга, [[Дэрпт]], [[Рэвель]] дзейнічалі амаль незалежна. Гэта была дэцэнтралізаваная дзяржава, таксама падзеленая рэлігійна. Адзінай інстытуцыяй, якая аб’ядноўвала ўсіх, быў рэгулярна скліканы Ландтаг. Таксама арцыбіскуп Рыжскі і магістр Лівонскага ордэна трывала сапернічалі за першынство ў канфедэрацыі. З 1520-х гадоў на тэрыторыях канфедэрацыі паступова распаўсюджваецца [[Рэфармацыя]], яна сутыкалася з супрацівам прадстаўнікоў ордэна, якія ў рознай ступені трымаліся каталіцызму. Лівонскі ордэн быў значна аслаблены феадальнымі міжусобіцамі і імкнуўся знайсці саюзнікаў супраць ваеннай пагрозы Маскоўскай дзяржавы. Маскоўскае царства захапіла [[Наўгародская дзяржава|Ноўгарад]] (1478) і [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]] (1510) і выйшла да мяжы з Лівонскай канфедэрацыяй. Масква набыла яшчэ больш моцы пасля захопу [[Казанскае ханства|Казанскага]] (1552) і [[Астраханскае ханства|Астраханскага]] (1556) ханстваў. Масква, у сваю чаргу, імкнулася атрымаць выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і, т.ч., на гандлёвыя шляхі ў [[Еўропа|Еўропу]]. Пабудаваны ў 1550 г. па загадзе цара [[Іван Жахлівы|Івана]] новы порт у [[Івангорад]]зе, на ўсходнім беразе ракі [[Нарва (рака)|Нарвы]], не задавальняў патрэбы царства праз мелкаводдзе. Іван падкрэсліваў, што існаванне Лівонскай канфедэрацыі немагчыма без пасіўнай падтрымкі Масквы і ў выпадку неабходнасці пагражаў вайной. У 1557 годзе быў заключаны ваенны саюз Лівонскага ордэна і ВКЛ супраць Маскоўскай дзяржавы. Адсутнасць дастатковай колькасці круглагодна незамярзаючых партоў моцна абмяжоўвалі доступ Швецыі да балтыйскага гандлю. Але Швецыя хутка багацела дзякуючы гандлю лесам, жалезам, меддзю, росту флоту і блізкасці да партоў Лівоніі праз вузкі [[Фінскі заліў]]. Швецыя імкнулася да экспансіі ў Лівонію, але ўмяшанне рускага цара часова прыпыніла гэтыя намаганні праз [[Руска-шведская вайна (1554—1557)|руска-шведскую вайну 1554—1557 гг.]], якая скончылася Наўгародскім перамір’ем. == Ваенныя дзеянні == === Вайна ў Лівоніі === У студзені [[1558]] г. маскоўскія войскі пачалі вайну супраць [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] і хутка занялі шэраг гарадоў і замкаў ([[Нарва]], [[Дэрпт]], [[Нейгаўз]], [[Тарту]] і інш.) ва ўсходняй частцы Лівоніі, наблізіліся да [[Рэвель|Рэвеля]] і [[Рыга|Рыгі]], дзе ў [[1559]] г. адбылося спаленне расійскімі войскамі рыжскага флоту. Кіраўніцтва ордэна заключыла перамір’е (1559 г.) з Масквой і звярнулася па дапамогу да еўрапейскіх манархаў, але згоду на ваенную дапамогу даў толькі вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]], разумеючы небяспеку маскоўскага заваявання Лівоніі. Летам 1559 г. у [[Вільня|Вільні]] быў скліканы вальны сойм, які разглядаў гэту просьбу вялікага магістра Готарда Кетлера. Узамен за пераход усяго Ордэну пад [[пратэктарат]] ВКЛ Жыгімонт абавязаўся ([[31 жніўня]] 1559 г.) скіраваць пасольства да [[Іван IV|Івана IV]] з патрабаваннем спыніць вайну, а ў выпадку адмовы пачаць вайну з Масквой. У лістападзе 1559 г., пасля адмоўнага адказу Івана IV, войска ВКЛ на чале з гетманам [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалаем Радзівілам Рудым]] (некалькі тысяч наймітаў) пачало баявыя дзеянні на тэрыторыі Інфлянтаў. Тры разы ў Інфлянты хадзіла [[паспалітае рушэнне]]. У [[1560]] г. рускія войскі занялі [[Марыенбург]], [[Эрмес]], [[Фелін]]. У ліпені [[1561]] г. войска ВКЛ на чале з Радзівілам Рудым уступіла ў [[Лівонія|Лівонію]], але было разбіта пад [[Пярну]]. У выніку новых ваенных няўдач Лівонскі ордэн фактычна распаўся. Апошні магістр Готард Кетлер перадаў у сакавіку [[1562]] г. [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] (стрыечны брат Мікалая Радзівіла Рудога) пячатку Ордэна і ключы ад Рыгі. Часткі ордэнскай тэрыторыі перайшлі да [[Данія|Даніі]] (востраў [[Востраў Саарэмаа|Эзель]] у 1560) і [[Швецыя|Швецыі]] (паўночная [[Эстонія]] і востраў [[Востраў Хіюмаа|Дага]] ў 1561 г.). Нарэшце, у лістападзе 1561 г. у Вільні было падпісана пагадненне, згодна з якім вялікі магістр ордэна Готард Кетлер аб’яўляўся свецкім князем у [[Курляндыя|Курляндыі]] і губернатарам у астатняй частцы Лівоніі, якая станавілася правінцыяй пад уладай Вялікага Княства Літоўскага (з [[1569]] г. — Рэчы Паспалітай). Так перастала існаваць ваенна-царкоўная дзяржава — Лівонскі ордэн. Тым часам Маскоўская дзяржава заключыла перамір’е з Швецыяй (1561) і пачала вайну супраць ВКЛ. === Вайна ў ВКЛ === У 1562 г. маскоўскія войскі, карыстаючыся тым, што войска ВКЛ было ў Інфлянтах, здзейснілі шэраг нападаў на ўсходнія землі ВКЛ ([[Дуброўна]], [[Копысь]], [[Шклоў]], [[Орша]], [[Віцебск]]). Быў узяты Невель, каля якога ў жніўні [[1562]] г. 4-тысячнае войска ВКЛ білася з 15-тысячным войскам Масквы на чале з [[Андрэй Курбскі|Андрэем Курбскім]]. Увесь гэты час афіцыйнага стану вайны паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не было. Аднак у [[1562]] г. Іван IV распаўсюдзіў свае планы на землі ВКЛ, называючы сваёй вотчынай ужо «ўсю Літоўскую зямлю». У [[1563]] г. вялікае маскоўскае войска на чале з самім Іванам IV выйшла з [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]] і абклала [[Полацк]], які здаўся пасля двутыднёвай [[аблога|аблогі]] (31 студзеня — 15 лютага), адкрываючы шлях углыб ВКЛ, да Вільні (200 км). Войска ВКЛ, высланае на дапамогу Полацку, было разбіта пад [[Глыбокае|Глыбокім]]. Военачальнікі ВКЛ у перамовах (люты 1563 г.) здолелі дамагчыся перамір’я да лістападу 1563 г. Паводле ўмоў перамір’я войскі ВКЛ не маглі падступаць да Полацкай зямлі, яшчэ не цалкам занятай маскоўскім войскам, што дало Івану IV свабоду дзеянняў у гэтых землях (разбурэнне [[Лукомль|Лукомля]] [[8 жніўня]] 1563 г., спаленні і разбурэнні іншых паселішчаў Полаччыны). Вялікае пасольства Жыгімонта ў Маскве (Ю. Хадкевіч, Р. Валовіч) спрабавала дасягнуць міру з Іванам IV, але перамовы (канец 1563 — 9 студзеня 1564) сарваліся, бо абодва бакі не жадалі саступаць, нават часова, правы на Полацкі павет і Інфлянты. Ваенныя дзеянні ўзнавіліся ў 1564 наступам на ВКЛ вялікіх войскаў (корпусаў) Шуйскага і братоў Сярэбраных. Аднак перамогі войска ВКЛ [[Бітва на Уле|над Улай]] і [[Бітва пад Оршай (1564)|над Дуброўнай]] сарвалі маскоўскі паход. Драбнейшыя ваенныя дзеянні (набегі) працягваліся ўвесь [[1564]] год. Моцна пацярпелі ўсходнія землі [[Беларусь|Беларусі]], войскі ВКЛ хадзілі на маскоўскую частку Інфлянтаў і Вялікія Лукі. Паражэнні 1564 абвастрылі барацьбу рускага баярства супраць Івана IV. У красавіку 1564 у ВКЛ збег [[Андрэй Курбскі]]. У [[1565]] тактычныя дзеянні працягваліся, войскі ВКЛ пустошылі [[Пскоўшчына|Пскоўшчыну]], перамаглі пад Красным Гарадком, хадзілі на Севершчыну, панеслі паразу пад [[Чарнігаў|Чарнігавам]] (пад кам. гетмана П. Сапегі). Саюзнік Жыгімонта хан [[Даўлет-Гірэй]] хадзіў на Разаншчыну. Зацягнутая вайна схіліла Івана IV да ўзнаўлення мірных перамоў. У жніўні 1565 года ваенныя дзеянні былі спыненыя, аднак вялікае пасольства Жыгімонта Аўгуста (Ю. Хадкевіч, Ю. Тышкевіч, М. Галабурда і інш.) прыехала ў Маскву толькі ў маі [[1566]] года. Па-ранейшаму несумяшчальныя патрабаванні абодвух бакоў прывялі да адкладу далейшых перамоў у ліпені 1566 года. [[Земскі сабор]] (1566) ухваліў вайну Івана IV за Лівонію, таму падрыхтоўка да ваенных дзеянняў працягвалася. Маскоўская дзяржава ў 1566—1569 ставіла на Полацкай зямлі свае замкі (Усвяты ў ліпені 1566, Сокал на Дрысе, Ула на Дзвірне ўвосень 1566, таксама Суша, Сітна, Красны, Казьян, [[Усвят]], Туроўля). Падчас узвядзення чарговага замка Кап’е на возеры Суша летам [[1567]] войска ВКЛ напала і разбіла маскоўскі 8-тысячны ахоўны корпус, не зважаючы на перамір’е. У тыя самыя дні лета 1567 маскоўскае пасольства прыбыло ў [[Гродна]], проста на [[сойм]], але выставіла такія непрымальныя патрабаванні, што перамовы практычна не адбыліся. У жніўні 1567 года ізноў пачаліся актыўныя ваенныя дзеянні. Вялікае войска Масквы сабралася каля [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]] і пайшло на Інфлянты, але вярнулася да Вялікіх Лукаў і [[Таропец|Тарапца]], даведаўшыся пра збор паспалітага рушэння ВКЛ. Ваенныя дзеянні ізноў перайші ў дробныя пагранічныя сутычкі (напрыклад, войска ВКЛ узяло Сітна зімой 1567, хадзіла ў паходы на [[Веліж]] і Усвяты, потым на Белае на Смаленшчыне ў студзені [[1568]], перамагло пад Веліжам у студзені 1568). Сабранае глыбокай восенню 1567 года паміж [[Маладзечна]]м і [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзевым]] войска земскай службы ВКЛ (да 50 тыс. чал.) паспрабавала перанесці ваенныя дзеянні на тэрыторыю Маскоўскай дзяржавы, але дзейнічала нерашуча, і ў выніку пад вясну 1568 года рушэнне разыйшлося, нічога не дасягнуўшы. Пасля няўдалага паходу на Маскву ў 1568 годзе працягваліся малазначныя тактычныя дзеянні (перамога ВКЛ у баі пад [[Лепель|Лепелем]], узяцце [[Ула (аграгарадок)|Улы]] ў верасні; спаленне пасадаў [[Віцебск]]а маскоўскім войскам). Новае перамір’е было парушана маскоўскімі нападамі на замкі ў Інфлянтах. === Перамір’е ВКЛ і Масквы === Польскія феадалы нічым не дапамагалі свайму саюзніку, а толькі чакалі зручнага моманту для атрымання карысці з цяжкага становішча ВКЛ, і такі момант наступіў, калі пачаліся [[Люблінскі сойм (1569)|перамовы ў Любліне]].<ref>{{крыніцы/Юхо 1992}}…</ref> Аднак пасля падпісання Люблінскай уніі Маскоўскай дзяржаве давялося мець справу ўжо з сіламі дзвюх дзяржаў. Таксама ў [[1569]] татарска-турэцкае войска зрабіла паход на Астрахань. На гэты час абодва бакі ўжо моцна стаміліся ад вайны, і ў канцы 1569 года ў Маскву выехала новае вялікае пасольства, гэтым разам ад Рэчы Паспалітай. Ізноў абодва бакі не адступалі ад свайго жадання мець [[Полацк]] і [[Рыга|Рыгу]]. У выніку, згодна з умовамі 3-гадовага трактату аб прымірэнні (1570), Полацкая зямля была падзеленая. Да Масквы часова адыйшлі Полацк, [[Малое Сітна|Сітна]], [[Езярышча|Азярышча]], [[Усвяты]] і замкі Туроўля, Сокал, Крэчэт, Красны, Суша. У 1572 перагаворы ўзнавіліся, Жыгімонт Аўгуст жадаў вярнуць Полацк, але Іван IV не згаджаўся. Неўзабаве ў 1572 г. Жыгімонт памёр, і Полацк застаўся пад маскоўскай уладай. === Узнаўленне вайны ў Лівоніі === У 1571 годзе крымскі хан Даўлет-Гірэй спаліў Маскву. Карыстаючыся безуладдзем у Рэчы Паспалітай (1572—1575), Іван IV узнавіў вайну супраць Швецыі (1572), заняў у Лівоніі Вейсенштэйн (1572) і Пернаў (1575), да 1577 года — амаль усё ўзбярэжжа, узяў у аблогу Рэвель. === Узнаўленне вайны ў ВКЛ === [[Файл:Jan Matejko-Batory pod Pskowem.jpg|left|thumb|250px|[[Ян Матэйка]] «Стэфан Баторый пад Псковам»]] Новаабраны кароль [[Стэфан Баторый]] ажыццявіў у 1577—1579 гадах энергічную падрыхтоўку да ўзнаўлення вайны за Полаччыну. Сканцэнтраванае каля Свіры 41-тысячнае войска выйшла сушай праз Глыбокае да Дзісны і вадой праз пратокі Нарач-Паставы ў Дзісну да Дзвіны. У Дзісне войска пераправілася і з поўначы падышло да Полацка ў ліпені 1579 года і аблажыла горад 11 жніўня 1579. Дажджлівы год не дазваляў ужываць запальныя ядры, маскоўскія ўмацаванні падпалілі ўручную і 30 жніўня горад здаўся. Пры ўступленні ў горад войскаў Рэчы Паспалітай была разрабавана і часткова спалена бібліятэка [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскага сабора]]. На працягу ліпеня—жніўня быў заняты шэраг меншых маскоўскіх замкаў, 4 верасня ўзятая Туроўля, 11 верасня штурмам узятая і спалена крэпасць Сокал разам з гарнізонам і часткай штурмаваўшых, 16 кастрычніка без бою занятая крэпасць Суша. У снежні 1579 года была ўзятая Няшчарда. На працягу 1580 у час паходу войска Рэчы Паспалітай на Маскву былі вернуты і тыя землі Полаччыны, якія пасля 1579 заставаліся пад уладай Масквы (Себеж, Завалачча, замкі Азярышча, Усвяты). Былі занятыя [[Вялікія Лукі]], атакаваныя Холм і Старая Руса. Шведскае войска заняло [[Карэла|Карэлу]] (1580), [[Нарва|Нарву]], [[Івангорад]], [[Кінгісеп|Ям]], [[Капор'е]] (усё — 1581), абклалі Арэшак (1581). У 1581 годзе Баторый з раёна [[Дзісна|Дзісны]] рушыў да Вострава (узяты 21 жніўня 1581) і Пскова. Атрад Радзівіла Рудога 5 жніўня 1581 выйшаў з Віцебска на Веліж, Таропец, Старую Русу і злучыўся пад Псковам з галоўнай арміяй. 26 жніўня 1581 войска РП пачало 5-месячную няўдалую аблогу Пскова. == Канец вайны == Незадаволенасць вайной у Рэчы Паспалітай і няўдача аблогі Пскова вымусілі Баторыя пачаць перамовы, і 15 студзеня 1582 года быў заключаны [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскі 10-гадовы мір]]. Лівонія, Веліж і Полацк вярнуліся ў ВКЛ. Паводле Плюскага міру (1583) за Швецыяй засталіся Паўночная [[Эстонія]], Нарва, Ям, Капор’е, Івангорад. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Генадзь Сагановіч]]. Полацкая вайна: 1563—1579 гг. // Адраджэнне: Гіст. альманах. Вып. 1 / Склад. і навук. рэд. А. П. Грыцкевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 259 с.: іл. ISBN 985-09-0088-1. С.63—82. * [[А. А. Яноўскі]]. Лівонская вайна // {{крыніцы/БелСЭ|6}}. С.361. * Янушкевіч А. [https://kamunikat.org/download.php?item=2172-3.pdf Ваенныя дзеянні паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай у 60-я гады XVI стагоддзя] // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 14. Беласток, 2000. — Эл.рэсурс kamunikat.org * Dybaś, Bogusław (2009), «Zwischen Warschau und Dünaburg. Die adligen Würdenträger in den livländischen Gebieten der Polnisch-Litauischen Republik», in North, Michael (ed.), Kultureller Austausch: Bilanz und Perspektiven der Frühneuzeitforschung (in German), Köln/Weimar: Böhlau, ISBN 978-3-412-20333-7 {{Літоўска-маскоўскія войны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лівонская вайна| ]] [[Катэгорыя:Войны XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Войны Маскоўскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1236—1569)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1569—1795)]] hld8w88ztzb52ebm3xhwmst4ow884y4 0 18691 5171427 5138997 2026-07-26T19:14:35Z JerzyKundrat 174 5171427 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === * [[1 студзеня]]: Дзевяць новых краін-членаў [[ЕС]] уваходзяць у Шэнгенскую зону. * [[1 студзеня]]: [[Кіпр]] і [[Мальта]] ўводзяць [[еўра]]. * [[1 студзеня]]: Рэвальвацыя [[Венесуэла|венесуэльскага]] балівара ў прапорцыі 1:1000, перайменаванне яго ў ''bolívar fuerte'' (ISO 4217 code: VEF). * [[2 студзеня]]: Катыроўкі нафты ўпершыню падняліся да 100$ за барэль. * [[5 студзеня]]: Датэрміновыя выбары прэзідэнта [[Грузія|Грузіі]] выйграў [[Міхаіл Саакашвілі]]. * [[7 студзеня]]: [[Біл Гейтс]] абвясціў аб сваім намеры пакінуць пост галавы карпарацыі Microsoft, апошнім днём у якасці кіраўніка кампаніі, з’яўляецца 27 чэрвеня 2008. Разам з тым ён застаецца старшынёй рады дырэктараў. * [[20 студзеня]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Сербія|Сербіі]] (1-ы тур, больш за ўсё галасоў атрымаў Таміслаў Нікаліч). * Асвечаны храм у гонар Успення Прасвятой Багародзіцы ў в. Вузнаж, [[Светлагорская благачынная акруга|Светлагорскае благачынне]]. === Люты === [[Файл:Independence Day in Kosovo (2282939677).jpg|thumb|[[Прышціна]] ў дзень абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Косава|Косава]].]] * [[1 лютага]]: [[Швецыя]] адмаўляецца ад аналагавага тэлевізійнага вяшчання * [[3 лютага]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Сербія|Сербіі]], у другім туры перамог [[Барыс Тадзіч]] * [[5 лютага]]: Уступ [[Украіна|Украіны]] ў Сусветную гандлёвую арганізацыю * [[17 лютага]]: Абвяшчэнне ў аднабаковым парадку незалежнасці [[Рэспубліка Косава|Косава]]. У часткова прызнанай дзяржаве пачаліся [[Беспарадкі ў Косава (2008)|хваляванні]] ў сувязі з аддзяленнем рэгіёна ад [[Сербія|Сербіі]]. * [[19 лютага]]: [[Фідэль Кастра]] падаў у адстаўку з пастоў главы Дзяржрады і галоўнакамандуючага войскам [[Куба|Кубы]] * [[19 лютага]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]] * [[21 лютага]]: Дэманстрацыі ў [[Бялград]]зе супраць абвяшчэння незалежнасці Косава, якія скончыліся масавымі беспарадкамі, пагромамі пасольстваў краін, якія прызналі незалежнасць Косава * [[22 лютага]]: Парламент [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] прыняў рэзалюцыю, паводле якой баснійскія сербы могуць выйсці з складу [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], калі большасць краін прызнае незалежнасць Косава * [[27 лютага]]: Скончана будаўніцтва [http://en.wikipedia.org/wiki/Santo_Domingo_Metro метро] ў [[Санта-Дамінга]] ([[Дамініканская Рэспубліка]]), другога ў карыбскім рэгіёне пасля [http://en.wikipedia.org/wiki/Tren_Urbano пуэртарыканскага] * [[28 лютага]]: Адкрыты 36-кіламетровы мост Ханчжоўвань у Кітаі. === Сакавік === [[Файл:Здудзіцкі каменны крыж.JPG|thumb|150px|Здудзіцкі каменны крыж усталяваны ў храме.]] * [[1 сакавіка]]: [[Беларусь]] знішчае ўвесь запас супрацьпяхотных мін (каля 4,3 млн шт.). * [[1 сакавіка]]: У [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] [[Чыцінская вобласць]] і [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] аб’яднаны ў [[Забайкальскі край]]. * [[2 сакавіка]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], перамогу атрымаў [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]]. * [[9 сакавіка]]: У [[Царква Святой Марыі Магдаліны (Парычы)|царкве Святой Марыі Магдаліны]] ў [[Парычы|Парычах]] ([[Светлагорскі раён]]) адбыўся акафіст з нагоды ўсталявання [[Здудзіцкі каменны крыж|Здудзіцкага каменнага крыжа]]. * [[9 сакавіка]]: Парламенцкія выбары ў [[Іспанія|Іспаніі]]. * [[13 сакавіка]]: Сусветныя кошты на [[нафта|нафту]] выраслі да 110 долараў за [[Барэль (адзінка аб’ёму)|барэль]]. * [[22 сакавіка]]: Прэзідэнцкія выбары на [[Тайвань|Тайвані]]. * [[23 сакавіка]]: Вялікдзень (па календары каталіцкай канфесіі), самы ранні, пачынаючы з 1913 года. === Красавік === * [[2 красавіка]]: Саміт [[НАТА]] ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] * [[14 красавіка]]: лідар правацэнтрысцкой кааліцыі [[Сільвіа Берлусконі]] выйграў на датэрміновых выбарах у [[Італія|Італіі]] * [[27 красавіка]]: Вялікдзень (па календары праваслаўнай канфесіі) === Май === * [[2 мая]]: У [[Канада|Канадзе]] стартаваў 72-і Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай (чэмпіён — зборная Расіі) * [[7 мая]]: [[Дзмітрый Мядзведзеў]] заступіў на пасаду прэзідэнта Расіі * [[8 мая]]: Зацвярджэнне кандыдатуры [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] на пост прэм’ер-міністра Расіі. * [[11 мая]]: Архімандрыт Святаслаў ([[Вячаслаў Логін]]) абраны епіскапам [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]]. * [[12 мая]]: Здарылася катастрафічнае [[Сычуаньскае землетрасенне (2008)|Сычуаньскае землетрасенне]] ў [[Кітай|Кітаі]], якое забрала жыцці каля 70 тысяч чалавек. * [[24 мая]]: Фінал Еўрапейскага песеннага конкурсу «Еўрабачанне-2008» у [[Сербія|Сербіі]] (пераможца — Дзіма Білан, Расія) * [[25 мая]]: Прыбыццё на [[планета Марс|Марс]] рабатызіраванага касмічнага апарата [http://ru.wikipedia.org/wiki/Phoenix_%28%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%29 Phoenix] (запушчаны [[4 жніўня]] [[2007]]) * [[31 мая]]: У [[Полацк]]у адкрыты памятны знак «[[Полацк — геаграфічны цэнтр Еўропы|Геаграфічны цэнтр Еўропы]]». === Чэрвень === * [[7 чэрвеня|7]]—[[29 чэрвеня]]: чэмпіянат Еўропы па футболе ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. * [[29 чэрвеня]]: Фінал Еўра-2008. Матч Германія — Іспанія. Чэмпіён Еўропы — Іспанія (1:0). === Ліпень === [[Файл:PomidorOFF - Basovišča-2008.jpg|міні|Гурт «[[Pomidor/OFF]]» на «Басовішчы».]] * [[1 ліпеня]]: расфарміраванне энергетычнага [[холдынг]]а «Адзіная энергетычная сістэма Расіі» ({{lang-ru|РАО «ЕЭС России»}}). * [[4 ліпеня]]: [[Тэрарыстычны акт у Мінску, 4 ліпеня 2008|Тэракт у Мінску]] падчас святкавання Дня незалежнасці ([[3.7]]), пацярпела 55 чалавек. * 4 ліпеня: Узноўлена авіяцыйная сувязь паміж [[Кітай|Кітаем]] і [[Тайвань|Тайванем]], перапыненая 60 гадоў таму. * [[8 ліпеня]]: Тэлеканал [[БЕЛСАТ]] пачаў вяшчанне са спадарожніка Sirius. * [[11 ліпеня]]: У продаж паступіў [[iPhone]] 3G на тэрыторыі 22 краін. * [[18 ліпеня]]: Адкрылася «[[Басовішча]]»—2008. === Жнівень === [[Файл:Corona.jpg|thumb|Поўнае зацьменне з каронай. Павет Арацюрук, Кітай.]] [[Файл:2008 South Ossetia war en.svg|thumb|Карта баявых дзеянняў падчас [[Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|вайны ў Паўднёвай Асеціі]].]] [[Файл:Beijing Olympics 2008.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця Летніх Алімпійскіх гульяў у [[Пекін]]е.]] * [[1 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 1 жніўня 2008 года|Сонечнае зацьменне]] назіралася ў Паўночнай Амерыцы і Еўразіі. * [[7 жніўня]]: У 23:26 грузінскія войскі атакавалі [[Цхінвалі]], пачалася [[Расійска-грузінская вайна (2008)|вайна ў Паўднёвай Асеціі]]. * [[8 жніўня]]: Адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 2008]] у [[Пекін]]е (сконч. [[24 жніўня]]). * [[16 жніўня]]: На волю выходзіць беларускі палітык, былы рэктар [[БДУ]] [[Аляксандр Казулін]]. * [[25 жніўня]]: Гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]] асвяціў новапабудаваны [[касцёл Святога Іосіфа Каласанса (Ліда)]]. * [[26 жніўня]]: [[Расія]] прызнала незалежнасць [[Абхазія|Абхазіі]] і [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]]. * [[27 жніўня]]: Пасля перамогі над клубам «Леўскі» (Сафія) [[ФК БАТЭ]] (Барысаў) упершыню выходзіць у групавы турнір [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] па футболе. * [[29 жніўня]]: [[Грузія]] разарвала дыпламатычныя адносіны з [[Расія]]й. === Верасень === [[Файл:Postcard_Belarus_Song_about_Wisent_2008.jpg|thumb|Паштоўка, прысвечаная 485-годдзю паэмы «[[Песня пра зубра]]».]] * [[6 верасня]]: Завершыўся [[65-ы Венецыянскі міжнародны кінафестываль]]. * [[10 верасня]]: Першы пробны запуск [[Вялікі адронны калайдэр|Вялікага адроннага калайдэра]]. * [[12 верасня]]: У [[Мінск]]у на рэйс выйшаў першы тралейбус чацвёртага пакалення. * [[13 верасня]]: Пры сутыкненні цягнікоў у Каліфорніі пацярпелі больш за 135 чалавек. * [[14 верасня]]: У [[Перм]]і пацярпеў катастрофу пасажырскі самалёт Boeing-737. * [[25 верасня]]: Да 485 года першай публікацыі паэмы «[[Песня пра зубра]]» ў Беларусі выпушчана паштовая картка з арыгінальнай маркай. * [[28 верасня]]: [[парламенцкія выбары 2008|Парламенцкія выбары ў Беларусі]]. === Кастрычнік === * [[21 кастрычніка]]: запуск [[Вялікі адронны калайдар|Вялікага адроннага калайдэра]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. === Лістапад === * [[4 лістапада]]: Выбары прэзідэнта [[ЗША]] (перамог [[Барак Абама]]). * [[15 лістапада]]: Парламенцкія выбары ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. * [[22 лістапада]]: Дзіцячы конкурс песні «Еўрабачанне-2008» на [[Кіпр]]ы. === Снежань === * [[17 снежня]]: Міністэрства юстыцыі Беларусі выдала пасведчанне аб рэгістрацыі [[За Свабоду (рух)|Руху «За свабоду»]]. * [[30 снежня]]: Заканчваецца будаўніцтва [[Бурдж Дубай]], самага высокага будынка ў свеце. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[3 студзеня]]: [[Аляксандр Абдулаў]], расійскі акцёр (нар. [[29.5]].[[1953]]) * [[11 студзеня]]: [[Эдмунд Хілары]], новазеландскі даследчык і альпініст (нар. 20.7.[[1919]]) * [[17 студзеня]]: [[Бобі Фішэр]], амерыканскі шахматыст, 11-ы чэмпіён свету па шахматах (нар. [[9.3]].[[1943]]) * [[18 студзеня]]: [[Яўгенія Мальчэўская]], беларуская паэтэса * [[22 студзеня]]: [[Клод Пірон]], швейцарскі лінгвіст, псіхолаг, перакладчык, [[эсперантыст]], пісьменнік * [[27 студзеня]]: [[Мухамед Сухарта]], інданезійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч (нар. 8.6.[[1921]]) * [[19 лютага]]: [[Ягор Летаў]], расійскі рок-музыкант * [[18 сакавіка]]: [[Энтані Мінгела]], брытанскі кінарэжысёр * [[29 красавіка]]: [[Альберт Гофман]], швейцарскі хімік * [[26 мая]]: [[Сідні Полак]], амерыканскі кінарэжысёр * [[11 ліпеня]]: [[Анатоль Прыстаўкін]], расійскі пісьменнік (нар. [[17.10]].[[1931]]) * 11 ліпеня: [[Майкл Дэбейкі]], амерыканскі хірург, стваральнік методыкі [[аортакаранарнае шунтаванне|аортакаранарнага шунтавання]] (нар. [[7.9]].[[1908]]) * [[26 верасня]]: [[Пол Ньюман]], амерыканскі акцёр * [[11 кастрычніка]]: [[Ёрг Хайдэр]], праварадыкальны аўстрыйскі палітык * 11 кастрычніка: [[Вія Артмане]], латвійская актрыса * [[13 кастрычніка]]: [[Гіём Дэпардзьё]], французскі акцёр * [[25 кастрычніка]]: [[Муслім Магамаеў]], азербайджанскі спявак (нар. 17.8.[[1942]]) * [[19 лістапада]]: [[Алег Лойка]], беларускі паэт, пісьменнік і літаратуразнавец (нар. 1.5.[[1931]]) * [[1 лістапада]]: [[Жак Пікар]], французскі акіянолаг * 1 лістапада: [[Іма Сумак]], перуанская спявачка * [[5 снежня]]: [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II, Патрыярх Маскоўскі]] (нар. 23.12.[[1929]]) * [[12 снежня]]: [[Ніна Тарас]], беларуская пісьменніца (нар. 15.5.[[1916]]) * [[12 снежня]]: [[Карлтан Гайдузек]], амерыканскі педыятр, вірусолаг і эпідэміёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1976) (нар. [[9.9]].[[1923]]) {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2008| ]] iw5c5mqwd7tijr1l1l0y2k5w4a8w9tj 0 20444 5171237 5170419 2026-07-26T13:08:23Z M.L.Bot 261 грузіце ўсё на элемент Вікіданых, не ў картку 5171237 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Горад |беларуская назва = Улан-Удэ |арыгінальная назва = Улан-Удэ |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Центр Улан-Удэ.JPG |подпіс = |lat_deg =51 |lat_min =50 |lat_sec = |lon_deg =107 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Бурація |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1666 |ранейшыя імёны = |статус з = 1775 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 435 751<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения 1 января 2024]</ref> |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 3012 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = 81 401 |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.ulan-ude-eg.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Улан-Удэ''' ({{lang-ru|Улан-Удэ}}, да 1934 — '''Верхняу́дзінск''') — горад (з 1775) у [[Расія|Расіі]], сталіца [[Бурація|Бураціі]]. Насельніцтва — 436 тыс. чал. ([[2024]]). Заснаваны ў [[1666]] годзе. == Гісторыя == Паселішча Удзінскае на месцы зліцця ракі [[Уда (прыток Селенгі)|Уда]] і ракі [[Селенга|Селенгі]] было заснавана ў 1666 годзе як казацкае зімоўе; у 1678 годзе вядома як астрог, фарпост прасоўвання рускіх казакоў на ўсход. У 1775 годзе атрымаў герб. Герб быў падараваны паводле граматы вольнасцяў гарадам [[Кацярына II|Кацярыны II]], тады жа атрыманы статус горада Верхняудзінск. 27 ліпеня 1934 горад быў перайменаваны ва Улан-Удэ (у перакладзе з бурацкай мовы «Чырвоная Уда», «Чырвоная Рака»). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Улан-Удэ}} * [[Аляксандр Леанідавіч Асееў]] (нар. 1946) — фізік. * [[Ядвіга Іосіфаўна Бяганская]] ([[1908]]—[[1992]]) — беларускі [[празаік]], [[перакладчыца]]. * [[Анатоль Панцеляймонавіч Колесаў]] (1924—1987) — [[хірург]], [[генерал-маёр]] медыцынскай службы. * [[Уладзімір Андрэевіч Лытаў]] (нар. 1946) — беларускі [[архітэктар]] і [[пісьменнік]]. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бурація}} [[Катэгорыя:Гарады Бураціі]] [[Катэгорыя:Улан-Удэ| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1666 годзе]] grdg9ynqztk1ilcoi5n9khbhqviqrov 0 22350 5171254 5113810 2026-07-26T13:45:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171254 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Урарту |саманазва = {{lang-xur|^KURbi-a-i-na}} |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Urartu Map be.png |апісанне = |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[860 да н.э.]] г. |ліквідавана = [[590 да н.э.]] г. |утворана2 = |ліквідавана2 = |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Тушпа]] |гарады = [[Эрэбуні]], [[Тэйшэбаіні]], [[Аргішціхінілі]] |мовы = [[Урарцкая мова]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Ура́рту''', '''Ва́нская дзяржава''', '''Біайні'''<ref>У [[клінапіс]]ных дакументах.</ref> ({{lang-xur|^KURbi-a-i-na}}, {{lang-hy|Ուրարտու}}, {{lang-tr|Urartu}}, {{lang-fa|اورارتو}}) — старажытная [[дзяржава]] на тэрыторыі [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]], паўднёвага [[Закаўказзе|Закаўказзя]] (сучасных дзяржаў [[Турцыя]], [[Арменія]], [[Азербайджан]], [[Грузія]], [[Іран]], [[Сірыя]]). Існавала ў [[9 стагоддзе да н.э.|IX]] — [[6 стагоддзе да н.э.|VI]] стст. да н.э. [[Сталіца|Першасны галоўны цэнтр]]: горад [[Тушпа]] на беразе [[Ван (возера)|возера Ван]]. Іншыя гарады: [[Эрэбуні]], [[Тэйшэбаіні]], [[Аргішціхінілі]] і г. д. Аб’ядноўвала групу плямёнаў на чале з [[Наіры (народ)|наіры]]. У перыяд свайго росквіту Урарту з’яўлялася адным з галоўных канкурэнтаў [[Асірыя|Асірыі]]. У пачатку VI ст. да н.э. была захоплена [[скіфы|скіфамі]]. == Назва == Назва Урарту паходзіць з [[Асірыя|асірыйскіх]] крыніц. Упершыню яна з’яўляецца ў час кіравання валадара [[Салманасар I|Салманасара I]]. Ён занатаваў, што падпарадкаваў сабе ўсю вобласць Урарту. Меркавана гэта назва з’яўляецца [[Акадская мова|акадскай]] формай напісання [[Арарат]]<ref>[http://www.peopleofar.com/2013/12/27/toponyms-armenia-and-urartu/ Toponyms Armenia and Urartu]</ref>. Другое асірыйскае найменне народа і краіны вакол [[Ван (возера)|возера Ван]] — [[Наіры (народ)|Наіры]]<ref name="The Kingdom of Armenia: A History">''Chahin, M.'' [https://books.google.by/books?id=OR_PHoKZ6ycC&pg=PA169&lpg=PA169&dq=Nairi+assyria&source=bl&ots=e_UuvlERoP&sig=_iOV8nRcjvwmZ3dKgXeQ737B4JU&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj5qr7kmfTYAhUBFywKHXKHALYQ6AEIczAO#v=onepage&q=Nairi%20assyria&f=false The Kingdom of Armenia: A History]. — Psychology Press, 2001</ref>. Самі жыхары Урарту называлі сваю дзяржаву Біайні. Першасна гэта была назва возера Ван і зямель вакол яго. == Даследаванне == У [[1827]] г. Французскае ўсходняе таварыства направіла [[немцы|нямецкага]] даследчыка [[:de:Friedrich Eduard Schulz|Фрыдрыха Эдварда Шульца]] да [[Ван (возера)|возера Ван]] для даследавання праўдзівасці паведамлення [[Маўсес Харэнацы|Маўсеса Харэнацы]] пра пабудову там [[горад]]а [[Семіраміда]]й. Ён першым скапіраваў [[клінапіс]] урартаў. У [[1829]] г. Ф. Э. Шульц загінуў у сутычцы з [[курды|курдамі]]. Яго асноўныя запісы былі апублікаваны ў [[Францыя|Францыі]] толькі ў [[1840]] г.<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 7 — 9</ref> У [[1850]] г. даследаванні ўрарцкіх помнікаў каля возера Ван працягваў [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[археалогія|археолаг]] [[:en:Austen Henry Layard|Остын Генры Лэярд]]. З 1860-х гг. копіі ўрарцкіх тэкстаў публікаваліся ў [[Арменія|Арменіі]]. Працы па расшыфроўцы ўрарцкага клінапісу вяліся з [[1848]] г., але доўгі час не мелі поспеху з-за атаесамлення [[урарцкая мова|ўрарцкай мовы]] з [[грузінская мова|грузінскай]] або [[армянская мова|армянскай]]. Першую паспяховую расшыфроўку ў [[1876]] г. зрабіў французскі ўсходазнавец [[:de:Stanislas Guyard|Станіслас Гуяр]]<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 11</ref>. З [[1882]] г. з’явіліся расшыфроўкі, зробленыя брытанскім вучоным [[:en:Archibald Sayce|Арчыбальдам Сэйсам]]. З [[1891]] г. вяліся [[Археалагічныя даследаванні|археалагічныя раскопкі]] ўрарцкіх помнікаў нямецкімі, брытанскімі, [[Расійская імперыя|расійскімі]] і [[ЗША|амерыканскімі]] даследчыкамі. Значныя знаходкі былі зроблены [[СССР|савецкай]] археалагічнай экспедыцыяй на чале [[:ru:Пиотровский, Борис Борисович|Барыса Піатроўскага]] ў [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Арменіі]] ў [[1939]]—[[1971]] гг.<ref>[https://ria.ru/spravka/20130214/922746479.html Биография Бориса Пиотровского]</ref> == Гісторыя == Продкі ўрартаў адлучыліся ад [[хурыты|хурытаў]] на мяжы 2 — 3 тысячагоддзяў да н. э. Да канца 2 тысячагоддзя да н. э. яны жылі на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор’і]] і займаліся пераважна качавой [[жывёлагадоўля]]й. Большасць даследчыкаў лічыць, што ў гэты перыяд яны не мелі адзінай [[дзяржава|дзяржавы]]. У канцы [[12 стагоддзе да н.э.|XII]] ст. да н. э. асірыйскія крыніцы ўзгадваюць 60 валадароў [[Наіры (народ)|наіры]]<ref>''Dédéyan, G.'', p. 67 — 68</ref>. У [[13 стагоддзе да н.э.|XIII]] ст. да н. э. землі ўрартаў сталі ахвярай экспансіі [[Асірыя|асірыйскага]] валадара [[Салманасар I|Салманасара I]]<ref name="The Kingdom of Armenia: A History"/>. Паходы асірыйцаў мелі месца таксама ў [[1100 да н.э.|1100]] г. да н. э., каля [[1070 да н.э.|1070]] г. да н. э., [[890 да н.э.|890]] г. да н. э., [[883 да н.э.|883]] — [[859 да н.э.|859]] гг. да н. э. Лічыцца, што першым валадаром адзінай дзяржавы Урарту быў Арамэ (каля [[859 да н.э.|859]] — [[844 да н.э.|844]] гг. да н. э.)<ref>[https://tamarnajarian.wordpress.com/2012/02/17/arame-king-of-urartu/ ARAME, KING OF URARTU]</ref>, супраць якога [[Салманасар III]] арганізаваў тры паспяховыя ваенныя кампаніі. Пры валадары [[Сардуры I]] ([[834 да н.э.|834]] — [[828 да н.э.|828]] гг. да н. э.) і яго нашчадках Ішпуіні ([[828 да н.э.|828]] — [[810 да н.э.|810]] гг. да н. э.) і Менуа ([[810 да н.э.|810]] — [[786 да н.э.|786]] гг. да н. э.) становішча дзяржавы ўзмацнілася, яна здолела пашырыць свае межы. [[Сталіца]]й Урарту стаў горад [[Тушпа]] каля [[Ван (возера)|возера Ван]]<ref>[http://bronze-age-towns.over-blog.com/2016/12/tushpa-or-turushpa-the-site-of-van-kalesi.html Tushpa or Turushpa: the site of Van Kalesi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181116000523/http://bronze-age-towns.over-blog.com/2016/12/tushpa-or-turushpa-the-site-of-van-kalesi.html |date=16 лістапада 2018 }}</ref>. Для яго забеспячэння прэснай вадой урарты пабудавалі складаную сістэму штучных [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. [[Выява:Urartu Chariot.jpg|thumb|Урарцкія ваяры на калясніцы]] Палітычны росквіт Урарту адбыўся пры валадары Аргішты I ([[786 да н.э.|786]] — [[764 да н.э.|764]] гг. да н.э.), сыне Менуа<ref>{{Cite web |url=http://www.armin.am/en/Encyclopedia-Armency_Argishti_1_in |title=Argishti I Institute for Armenian Studies of YSU |access-date=29 студзеня 2018 |archive-date=2 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602003427/http://www.armin.am/en/Encyclopedia-Armency_Argishti_1_in |url-status=dead }}</ref>. Ён пашырыў межы дзяржавы ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]], далучыў правінцыі, багатыя [[метал]]ічнымі радовішчамі, здзейсніў паспяховыя паходы на Асірыю, [[Вавілон]]ію і вобласць [[Загрос]], актыўна займаўся будаўніцтвам і развіццём гаспадаркі. Яго сын Сардуры II ([[764 да н.э.|764]] — [[735 да н.э.|735]] да н. э.)<ref>[http://ancient-armenia.ru/urartu/rascvet-urartu-pri-care-sarduri-ii/ Расцвет Урарту при царе Сардури II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180114203644/http://ancient-armenia.ru/urartu/rascvet-urartu-pri-care-sarduri-ii/ |date=14 студзеня 2018 }}</ref> імкнуўся працягваць палітыку бацькі і стварыў палітычны саюз з [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|сірыйскімі]] дзяржавамі супраць Асірыі, але ў выніку пацярпеў паражэнне ад асірыйскага валадара [[Тыглатпаласар III|Тыглатпаласара III]]. Пераемнікам Сардуры II ужо прыходзілася выкарыстоўваць ваенныя сілы для захавання еднасці дзяржавы. Напрыклад, Руса I ([[735 да н.э.|735]] — [[714 да н.э.|714]] гг. да н. э.) паведамляў, што заваяваў Урарту. У гэтай сувязі некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ён быў [[Узурпацыя|узурпатарам]]<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 87 — 88</ref>. Яго кіраванне завершылася паражэннем ад асірыйскага валадара [[Саргон II|Саргона II]]. Гэта стала пачаткам заняпада Урарту. Пасля знікнення Асірыі дзяржава цярпела ад войн з вавіланянамі. Каля [[590 да н.э.|590]] — [[585 да н.э.|585]] гг. да н. э.<ref>[http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm Urartu civilization]</ref> яна была зруйнавана [[скіфы|скіфамі]], што ўварваліся ў Закаўказзе і [[Мідыя|Мідыю]]. == Эканоміка == Дзяржава Урарту выгодна мясцілася на [[гандаль|гандлёвых]] шляхах паміж [[Малая Азія|Малой Азіяй]] і сучасным [[Іран]]ам, у непасрэднай блізкасці да паўночнай [[Месапатамія|Месапатаміі]]. Тут здабывалі і апрацоўвалі [[жалеза]], [[медзь]], [[свінец]], [[волава]], [[срэбра]]. [[Земляробства]] і [[жывёлагадоўля]] на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор’і]] вядомы з эпохі позняга [[неаліт]]а. У пачатку 1 тысячагоддзя да н. э. мясцовыя круглазярняткавыя прыстасаваныя да мясцовых умоў [[пшаніца]] і [[ячмень]] саступілі месца відам, блізкім да сучасных. [[Асірыя]] з’яўлялася важным месцам, адкуль у Урарту прыходзілі земляробчыя інавацыі<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 134</ref>. Падобна асірыйцам, урарты вырошчвалі галоўным чынам ячмень і мяккія гатункі пшаніцы, [[кунжут]]. Апошні быў важнай крыніцай [[Алеі|алею]]. Вядомы знаходкі [[хлеб]]а з [[проса]]. Ячмень таксама выкарыстоўваўся для вытворчасці [[піва]]. У надпісах урарцкіх валадароў узгадваюцца [[сад]]ы і [[вінаграднік]]і. Поспехі ў развіцці земляробства сталі магчымы дзякуючы стварэнню складанай сістэмы [[ірыгацыя|ірыгацыі]]. Асабліва развітай яна была на землях вакол [[Ван (возера)|возера Ван]]. Знакаміты [[Канал (гідраграфія)|канал]] уладара Менуа ([[8 стагоддзе да н.э.|VIII]] ст. да н. э.) быў пабудаваны на ўсход ад возера цягнуўся на 56 км, уключаў шэраг [[дамба|дамб]] і [[вадасховішча]]ў, абрашаў сады і палеткі, даваў пітную ваду жыхарам [[Тушпа|Тушпы]]. Канал выкарыстоўваецца сялянамі да нашых дзён<ref>[https://envsci.ceu.edu/sites/envsci.ceu.hu/files/attachment/article/200/articlewater20technology20in20ancient20armenian.harutyunyan.pdf Naira Harutyunyan, WATER MANAGEMENT AND TECHNOLOGIES IN ANCIENT ARMENIA]</ref>. Акрамя таго, земляробы Урарту ўжывалі жалезныя прылады працы, у тым ліку [[плуг|лемяшы]], [[матыка|матыкі]], [[вілы]]<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 141</ref>. Жывёлагадоўля мела сезонны адгонны характар. Урарты трымалі [[Авечка свойская|авечак]], [[карова|кароў]], [[Конь свойскі|коней]], [[Свойскі асёл|аслоў]], [[Каза свойская|коз]], [[Свойская свіння|свіней]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюдаў]]. Знойдзеныя [[археалогія|археолагамі]] на тэрыторыі Арменіі косці ўрарцкіх быкоў блізкія да [[Тур (жывёла)|туравых]]<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 148</ref>. Пры заваяванні новых зямель урарцкія валадары зганялі статкі захопленай свойскай жывёлы ў цэнтральныя рэгіёны сваёй краіны. Урарцкія войскі ішлі ў паход або ўвесну, калі жывёла яшчэ не была на горных пашах, або ўвосень, калі вярталася з іх<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 149</ref>. [[Мяса]] з’яўлялася асноўнай ежай. Жывёлу таксама ахвяравалі [[бог|багам]]. Урарты ведалі вытворчасць [[сыр]]у. Асаблівую ролю адыгрывала [[конегадоўля]]<ref>[https://www.academia.edu/25880777/HORSES_AND_HORSE-BREEDING_IN_URARTIAN_CIVILISATION BILCAN GÖKCE and KENAN I≤IK, HORSES AND HORSE-BREEDING IN URARTIAN CIVILISATION] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190130060013/http://www.academia.edu/25880777/HORSES_AND_HORSE-BREEDING_IN_URARTIAN_CIVILISATION |date=30 студзеня 2019 }}</ref>. Конныя калясніцы давалі перавагу ўрарцкай арміі. Коні былі выгадным прадметам абмену з Асірыяй. Урарцкія [[рамяство|рамеснікі]] былі выдатнымі апрацоўшчыкамі металаў<ref>[http://iansa.eu/papers/IANSA-2013-01-kashani.pdf A Study of Urartian Metallurgy Techniques Case Study: Urartian Bronze Weaponry in the Reza Abbasi Museum]</ref> і каменю, збройнікамі, ювелірамі і будаўнікамі. Яны ўмелі пракладаць [[Тунэль|тунэлі]] праз горы, узводзілі лесвіцы, пляцоўкі, нішы, абчэсвалі [[базальт]]авыя пліты, выразалі [[рэльеф]]ы і г. д.<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 161—186</ref> Большасць насельніцтва складалі сяляне, якія выплочвалі валадару даніну. Урарцкія [[горад|гарады]] былі пераважна ваенна-адміністрацыйнымі ўмацаваннямі з загадзя прадуманай планіроўкай. Некалькі жытлаў часцяком будаваліся пад адным [[дах]]ам, мелі вельмі вузкі ўваход. Гандлёвых [[плошча]]ў і асобных [[рамяство|рамесных]] цэнтраў у іх не існавала. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што гарадская гаспадарка была цэнтралізаванай. У ўрарцкіх надпісах узгадваюцца ўладарскія і [[храм]]авыя гаспадаркі<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 158—160</ref>. Сярод гісторыкаў няма канчатковага паразумення пра характар гаспадарча-прававых адносін у Урарту, асабліва ў вызначэнні ролі прыватнай маёмасці і вылучэння валадарскіх зямель для карыстання або ў маёмасць за службу<ref>''Zimansky, P. E.'', 1985. P. 2 — 3</ref>. Відавочна, пераважалі 2 формы ўласнасці: абшчынная і валадарская (дзяржаўная). Буйныя храмавыя гаспадаркі не атрымалі такога развіцця, як у Месапатаміі. Стварэнне ірыгацыйных збудаванняў, ваенных умацаванняў і здабыча металаў патрабавалі значных чалавечых рэсурсаў. Часткова патрэба ў іх задавальнялася дзякуючы існаванню [[рабства]]. Але ўнёсак рабоў у агульную вытворчасць не быў вялікім. Відавочна, большасць насельніцтва заставалася асабіста свабоднай. У валадарскіх і храмавых гаспадарках працавалі залежныя і служылыя людзі. Урарцкія ўладары зганялі ў свае валоданні насельніцтва заваяваных зямель для далейшай інтэграцыі ў грамадстве. Аргішты I паведамляў, што пасля заснавання [[Эрэбуні]] пакінуў там кантынгент з 6600 салдат, былых палонных з краін Малой Азіі<ref>''Zimansky, P. E.'', 1985. P. 58</ref>. <center><gallery> Urartian grain bruiser02.jpg|Каменныя зернетаркі Bull Head Attachment, about 700-600 BC, Urartian, northwest Iran, bronze - Cleveland Museum of Art - DSC08167.JPG|[[Бронза]]вая выява галавы быка Urartian Wine Pottery01a.jpg|Урарцкая пасудзіна для захавання [[віно|віна]] Maquette of the Erebuni fortress2.jpg|Макет пабудоў горада [[Эрэбуні]] </gallery></center> == Дзяржава і грамадства == Урарту была [[манархія|манархічнай]] дзяржавай, дзе ўлада [[манарх]]а спалучала ваенныя, адміністрацыйныя і [[рэлігія|рэлігійныя]] функцыі. Урарцкія манархі давалі свае [[асабістае імя|асабістыя імёны]] каналам, далінам, гарадам. Іх афіцыйныя [[тытул]]ы будаваліся па [[Асірыя|асірыйскаму]] прынцыпу<ref>''Zimansky, P. E.'', 1985. P. 50 — 51</ref>. Патрэба ў частых ваенных дзеяннях і буйныя будаўнічыя праекты садзейнічалі аб’яднанню грамадства вакол постаці ўладара і рабілі яго гаспадаром над жыццём і ўласнасцю падданых. Відавочна, сваякі ўладара складалі аснову вышэйшых колаў. Выхадцы з нізоў маглі павысіць сацыяльны статус дзякуючы ваеннай службе. Ваенныя кампаніі забяспечвалі знешнюю бяспеку і ўзбагачалі ўрартаў, таксама спрыялі сацыяльнай салідарнасці<ref>''Zimansky, P. E.'', 1985. P. 53</ref>. {{Гл. таксама|Эліта Урарту}} [[Сталіца]]й Урарту традыцыйна лічыцца [[Тушпа]] каля [[Ван (возера)|возера Ван]]. Гэта быў добра ўмацаваны буйны [[горад]], што атачалі сады і вінаграднікі. Вакол Тушпы вяліся асноўныя будаўнічыя работы. Але запісы асірыйцаў і саміх урартаў дазваляюць казаць пра існаванне іншых рэзідэнцый уладароў, што ў пэўныя часы адыгрывалі ролю галоўных [[палітыка|палітычных]] цэнтраў<ref>''Zimansky, P. E.'', 1985. P. 78 — 80</ref>. Цэнтральная ўлада на чале манарха заставалася галоўным адміністратарам. Знойдзеная перепіска ўрарцкага ўладара з насельнікамі [[Тэйшэбаіні]] паказвае, што ён актыўна ўмешваўся нават у дробязі (замужжа дзяўчыны-прыслугі, выкраданне [[рабства|рабыні]], вяртанне зямельнага надзела)<ref>''Дьяконов, И.'' Урартские письма и документы. — М. — Лг.: Из-во Академии наук СССР, 1963. С. 25</ref>. На месцах цэнтральную адміністрацыю прадстаўлялі ваенныя кіраўнікі ''туртану'' і цывільныя адміністратары ''эн-нам''. Яны маглі атрымоўваць ад уладара тыя ці іншыя паўнамоцтвы. Працу дзяржаўнага апарата забяспечвалі «трымальнікі [[Пячатка|пячатак]]», «рахаўнікі», «даглядчыкі», «людзі [[палац]]а». [[Армія]] складалася з [[пяхота|пяхоты]], коннай [[Кавалерыя|кавалерыі]] і конных калясніц. Урарцкія ваяры карысталіся металічнай [[зброя]]й і [[браня|бранёй]]. Галоўным камандуючым лічыўся сам уладар. У асірыйскіх запісах урарцкія каляснічыя названы высакароднымі<ref>[http://warfare.ml/Ancient/Urartu.htm Clive Naseby, Urartu: The Kingdom of Van. Opposition for the Assyrians]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Астатняя частка арміі фарміравалася з простых людзей, у тым ліку былых ваеннапалонных. У ўладара меўся штат сталага войска, размеркаванага па гарадскіх гарнізонах. У мірны час ён займаўся гаспадарчымі работамі, у ваенны — абараняў умацаванні або ўдзельнічаў у ваенных кампаніях. <center><gallery> Արգիշտի Ա (7).JPG|Сучасны помнік ўладару Аргішты I каля музея [[Эрэбуні]] ([[Арменія]]) ShieldSarduri02.jpg|Урарцкі [[шчыт]] Urartu Quiver.jpg|[[Бронза]]вая выява коннікаў і каляснічых Urartian Seal05.jpg|Цыліндрычная [[пячатка]] </gallery></center> == Мова і пісьмовасць == [[Выява:Urartian inscription for granaries.jpg|thumb|150 px|Пліта з урарцкім клінапісам]] {{main|Урарцкая мова}} [[Урарцкая мова]] адносіцца да хурыта-урарцкай групы моў, адрознай ад [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]] і [[семіцкія мовы|семіцкіх]]<ref>[https://www.britannica.com/topic/Urartian-language Urartian language]</ref>. У [[1827]] г. былі адкрытыя ўрарцкія [[клінапіс]]ныя тэксты першай паловы 1 тысячагоддзя да н. э.<ref>{{Cite web |url=http://edition-open-access.de/proceedings/7/16/index.html |title=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX—VII Century BCE) |access-date=30 студзеня 2018 |archive-date=14 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214220301/http://edition-open-access.de/proceedings/7/16/index.html |url-status=dead }}</ref> [[Склад]]овае [[пісьмо]] было запазычана ўрартамі ў [[Месапатамія|Месапатаміі]], аднак яны карысталіся роднай мовай. Урарцкія пісьмовыя [[дакумент]]ы маюць фармуляр са зваротам да трэцяй асобы (пісца або чытача), а не адрасата, што можна растлумачыць нізкім узроўнем пісьменнасці. Лісты мелі адбітак [[пячатка|пячаткі]], што адрознівала іх ад лістоў Месапатаміі, дзе пячатку ставілі толькі на юрыдычныя дакументы<ref>''Дьяконов, И.'' Урартские письма и документы. — С. 23 — 24</ref>. == Рэлігія == [[Рэлігія]]й урартаў быў [[політэізм]]. Выявы [[бог|багоў]] мелі [[Антрапамарфізм|антрапамарфічнае]] аблічча. Галоўную ролю адыгрывала трыяда багоў<ref>[http://looklex.com/e.o/urartu.religion.htm Urartu Religion] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181020184359/http://looklex.com/e.o/urartu.religion.htm |date=20 кастрычніка 2018 }}</ref>: * ''Шывані'' — бог [[сонца]], сімвалам якога з’яўляўся дыск з крыламі. Верагодна, у гонар яго жонкі багіні ''Тушпуэа'' быў названы горад [[Тушпа]]. У [[клінапіс]]ных тэкстах знак ''Шывані'' быў ідэнтычным знаку [[Асірыя|асірыйскага]] бога [[Шамаш (міфалогія)|Шамаша]]. * ''Тэйшэба'' — бог [[гром]]у і [[вайна|вайны]], меў падабенства з [[хурыты|хурыцкім]] богам грому Тэшубам. У гонар Тэйшэбы быў названы горад [[Тэйшэбаіні]]. * ''Халды'' — вярхоўны бог, магчыма бог [[неба]] і [[брама|брамы]]<ref>''Пиотровский. Б. Б.'', 1959. С. 224</ref>. Меў аблічча ваяра, часцяком маляваўся седзячы на [[Леў|льве]]. У храмах ''Халды'' памяшчалі выявы [[шчыт]]а і [[дзіда|дзіды]]. == Архітэктура і мастацтва == Урарцкія [[горад|гарады]] мелі ўмацаваную [[крэпасць|цытадэль]]. Так, таўшчыня сцен крэпасці ў [[Тушпа|Тушпе]] была ад 3 м да 4 м. Найбольш старыя [[Абарончая сцяна|муры]] складаліся з абчэсаных чорных [[базальт]]авых блокаў. У пазнейшы час выкарыстоўвалі спалучэнне камянёў рознага колеру. Унутры цытадэлі мясціліся жылыя і гаспадарчыя памяшканні, а таксама [[храм]]ы. Для храмавага дойлідства характэрны масіўныя [[Калона|калоны]]. Каланады ў форме [[Галерэя|гелерэй]] таксама будавалі па-за межамі храмаў. Абрысы храмаў нагадвалі [[Фрыгія|фрыгійскія]]<ref>''Van Loon, M.'' Urartian Art. Its Distinctive Traits in the Light of New Excavations. — Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 1966. P. 42</ref>. У сваю чаргу ўрарцкая [[архітэктура]] аказала значны ўплыў на пазнейшую [[Дзяржава Ахеменідаў|ахеменідскую]]. [[Выяўленчае мастацтва|Мастацкі]] роспіс вядомы пераважна па нешматлікіх прыкладах насценнага [[жывапіс]]у у [[Эрэбуні]]. Яны ўключаюць малюнкі і [[арнамент]]. Размалёўка сцен [[палац]]а была зроблена галоўным чынам на побытавыя тэмы [[паляванне|палявання]], [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] прац. Сцены храмаў упрыгожвае размалёўка з выявамі [[рэлігія|культавых]] ахвярапрынашэнняў і шэсцямі [[бог]]аў<ref>[http://www.atb.am/ru/armenia/sights/museum/erbounimuseum/ Музей Эребуни]</ref>. Урарцкія мастакі былі выдатнымі разьбярамі. Вядомы каменныя [[рэльеф]]ы, каменная [[мазаіка]], разьбяныя пабытовыя рэчы з каменю і косці. Сярод мастацкіх вырабаў з [[бронза|бронзы]] вылучаюцца [[скульптура|скульптуры]], што выкарыстоўваліся для аздаблення [[трон]]аў<ref>[http://ancient.gerodot.ru/topics/data/urartu/urartu06.htm Древний мир. Страны и племена. Урарту. Культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180212091041/http://ancient.gerodot.ru/topics/data/urartu/urartu06.htm |date=12 лютага 2018 }}</ref>. Яны адліваліся па мадэлях з [[воск]]у. Урарцкая [[кераміка]] прадстаўлена пасудзінамі ў форме глыбокай чары са стромкімі бакамі. Найбольш раннія пасудзіны маюць на паверхні [[геаметрыя|геаметрычны]] арнамент. У [[8 стагоддзе да н.э.|VIII]] — [[7 стагоддзе да н.э.|VII]] стст. да н. э. з’явіліся пасудзіны з гладкімі бакамі. Яны маглі ўмяшчаць 500—600 л [[Вадкасць|вадкасці]]. Пасудзіны таксама выкарыстоўваліся для захавання рэчаў, пры гэтым аправы іх гарлавін аздабляліся ўпрыгожаннямі, у тым ліку з выявамі львоў і быкоў<ref>''Van Loon, M.'' Urartian Art. Its Distinctive Traits in the Light of New Excavations. — Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 1966. P. 29 — 34</ref>. <center><gallery> UrartuTushpa07.jpg|Руіны на месцы [[Тушпа|Тушпы]] Erevan - La forteresse d'Erébouni 03.JPG | Храм у [[Эрэбуні]] з прыкладам насценнага ропісу StoneBox04.jpg | Разная каменная скрыня з [[Тэйшэбаіні]] UrartianArt11.jpg| Касцяныя выявы ([[Музей анаталійскіх цывілізацый]]) Urartian Art 01.jpg| Бронзавае ўпрыгожанне для трона ([[Эрмітаж]]) Urartian pottery, Erebuni museum 6a.jpg | Пасудзіна з упрыгожаннямі гарлавіны з выявамі быкоў (музей [[Эрэбуні]]) </gallery></center> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''Гетаў, В. В.'' Урарту // {{крыніцы/БелСЭ|10}} С.483. * '' Пиотровский, Б. Б.'' Ванское царство. — М.: Восточная литература, 1959. * ''Dédéyan, G.'' Histoire du peuple arménien. — Toulouse: Privat, 2007. ISBN 9782708968745 * ''Zimansky, P. E.'' Ecology and Empire: The Structure of the Urartian State. // Studies in Ancient Oriental Civilization. No 41. — Chicago: The Oriental Institute, 1985. ISBN 0-918986-41-9 == Спасылкі == {{Commons|Category:Urartu}} * [http://ais.by/story/15436 АРХІТЭКТУРА ПАГРАНІЧЧА] * [http://www.livius.org/articles/place/urartu/ Старажытная дзяржава Урарту] * [http://www.ancientpages.com/2014/06/22/mysterious-lost-kingdom-of-urartu-and-its-enigmatic-history/ Таямнічае згубленае каралеўства Урарту і яго загадкавая гісторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207140825/http://www.ancientpages.com/2014/06/22/mysterious-lost-kingdom-of-urartu-and-its-enigmatic-history/ |date=7 лютага 2018 }} * [http://history-thema.com/istoriya-urartu-drevnego-gosudarstva-kuznetsov/ Гісторыя Урарту — старажытнай дзяржавы кавалёў] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Урарту| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] sxvo6vi2irxxm1lxy76qkvigpkfk651 0 23254 5171723 5099016 2026-07-27T10:33:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171723 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Дэбют = «[[На Антокалі]]» ([[1905]]) }} '''Франці́шак Ка́ралевіч Аляхно́віч''', '''Аляхно́віч-Але́кна''' ({{lang-be-latin|Francišak Alachnovič|1}}; 9 [[21 сакавіка|(21) сакавіка]] [[1883]], [[Вільня]] — {{ДС|3|3|1944}}, [[Вільня]]) — [[Беларусь|беларускі]] {{драматург|Беларусі}}, тэатральны дзеяч, {{публіцыст|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{празаік|Беларусі|XX стагоддзя}}. Яго аповесць «''[[У капцюрох ГПУ]]''» ёсць адным з ранніх твораў сусветнай літаратуры, які апісвае жыццё ў сталінскім [[канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] непасрэдна з погляду арыштанта. П’есы Францішка Аляхновіча актыўна ставіліся аматарскімі і паўпрафесійнымі калектывамі Беларусі, [[Латвія|Латвіі]], [[Чэхія|Чэхіі]] і найбольш [[Беларускі трэці дзяржаўны тэатр|трупай Уладзіслава Галубка]]<ref name=en12/>. За плённую працу Францішка Аляхновіча на ніве тэатра яшчэ пры жыцці яму прысвоілі званне «бацькі найноўшай беларускай драматургіі»<ref>{{Кніга|аўтар = [[Ігнат Дварчанін|Дварчанін І.]]|загаловак = Хрэстаматыя новай беларускай літаратуры|месца = Вільня|год = 1927|старонкі = 462}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне === 18 красавіка 1882 года Караль Аляхновіч, маючы 29 гадоў, ажаніўся з шляхцянкай Марыяй з Марковічаў. Злучыў іх шлюбам ксёндз Раман Казлоўскі ў [[Касцёл Святой Тэрэзы (Вільнюс)|касцёле Святой Тэрэзы]] на [[Вуліца Аўшрос Варту|Вастрабрамскай вуліцы]]<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Народжаны ля Вострай Брамы|нумар=33 (1420)|аўтар=[[Зміцер Юркевіч]].|мова=be|год=17.08.2019 - 24.08.2019|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16406&mode=print|выданне=[[Культура (газета)|Культура]]|archive-date=6 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406202203/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16406&mode=print}}</ref>. Бацька, Караль Іванавіч Аляхновіч, нашчадак збяднелага шляхетнага роду з-пад [[Радашковічы|Радашковічаў]] быў прафесійным скрыпачом і працаваў у розных віленскіх тэатральных аркестрах<ref>{{Кніга|загаловак=Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны=І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне=2-е выд., дапрац.|месца=Мн.|выдавецтва=Выш. шк.|год=1998|старонкі=535|старонак=560|isbn=985-06-0304-6|тыраж=7000}}</ref>. Маці Марыя з Марковічаў (памылкова<ref name=":0" /> ў некаторых выданнях<ref name="gpu52">{{Кніга|аўтар=Аляхновіч Ф.|частка=Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях…|загаловак=У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны=Укладаньне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца=Мн.|выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год=1994|старонкі=5|старонак=238|isbn=5-340-01311-1|тыраж=9000}}</ref> — з Наркевічаў) памерла на 75 годзе жыцця, па смерці мужа ажанілася на савецкім службоўцу з прозвішчам Клім. Меў стрыечнага брата [[Францішак Умястоўскі|Францішка Умястоўскага]]<ref name=":1">{{Артыкул|загаловак=Народжаны ля Вострай Брамы|нумар=34 (1421)|аўтар=[[Зьміцер Юркевіч|Юркевіч, Зьм]].|мова=be|год=24.08.2019 - 31.08.2019|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16427&mode=print|выданне=[[Культура (газэта)|Культура]]|archive-date=6 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406202205/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16427&mode=print}}</ref>. Кумамі Францішка сталі Рафаіл Ягела і Людвіка Марковіч (удава). Асіставалі на хросце Юльян Бурбекл і Юзэфа Аляхновіч (дзеўка, як зазначана ў дакуменце)<ref name=":0" />. === Маленства === Нарадзіўся ў [[Вільнюс|Вільні]]. Пра яго маці, Марыю з Марковічаў<ref name=gpu51>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях…|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 5|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>, звестак не засталося. Упершыню бацька ўзяў Францішка на спектакль, калі таму было ўсяго пяць гадоў<ref>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 4|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref>. Ранняе знаёмства з тэатральнымі падмосткамі абумовіла захапленне юнака тэатральнай справай, што ў выніку перарасло ў сталае жаданне Францішка стаць акцёрам. Усё, што было па-за тэатральным мастацтвам, не цікавіла юнага Францішка і ў выніку перашкодзіла яму атрымаць сістэмную агульную адукацыю (за хранічную непаспяховасць ён быў выключаны з 5 класа Віленскай гімназіі, таксама няўдала скончыў навучанне ў Віленскай хіміка-тэхнічнай школе)<ref name=s536>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 536|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. Францішак, яшчэ будучы вучнем Віленскай гімназіі, спатыкаўся са старэйшым за яго на тры класы [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Феліксам Дзяржынскім]], які пазней працаваў рэпетытарам у сваякоў будучага драматурга ў маёнтку Борце, недалёка ад Вільні<ref name=sol>{{Спасылка | аўтар = Руслан Горбачев| год = 26 мая 2011| url = http://gazetaby.com/index.php?sn_nid=36762&sn_cat=32| загаловак = Бегство от смерти Франтишка Алехновича| выдавецтва = Салідарнасць| мова = ru}}</ref>. === Адукацыя === Бацькі не пярэчылі Францішку паступіць у Кракаўскую драматычную школу. Да [[Кракаў|Кракава]] ён дабіраўся праз прыгранічнае мястэчка [[Дамброва Бяластоцка|Дамброва]] пад выдуманым імем Андрэй Кулеша. Прыгранічныя жыхары мястэчка мелі права чатыры разы ў год браць пропуск на выезд за граніцу. 19-гадовы Францішак у прывакзальным шынку звярнуўся па дапамогу да нейкага Кулешы, які выставіў будучага драматурга за свайго пляменніка і дапамог яму атрымаць пропуск на імя 25-гадовага Андрэя Кулешы<ref name=gpu1819>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Замест аўтабіяграфіі — крыху ўспамінаў|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 18—19|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Па прыбыцці ў Кракаў быў вымушаны перасядзець год вольным слухачом на гісторыка-літаратурным факультэце [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскага ўніверсітэта]] праз адсутнасць у школе набору на 1903/04 год<ref name="s536" />. Увосень 1904 года перабіраецца ў [[Варшава|Варшаву]], дзе паступае ў Драматычную школу пры Музычным таварыстве, якую скончыў у 1907 годзе. Пазней толькі год папрацаваўшы акцёрам аднаго з польскіх вандроўных тэатраў, вяртаецца назад у Вільню і вырашае прысвяціць сябе [[журналістыка|журналістыцы]]. Імаверна, з прычыны расчаравання руціннасцю і несамавітасцю правінцыйнага тэатра<ref name="s536" />. З 1908 года ў Вільні<ref name="en12">{{Кніга|аўтар = Сабалеўскі, А.В.|частка = Аляхновіч Францішак Каралевіч|загаловак = Тэатральная Беларусь: Энцыклапедыя: У 2 т.|адказны = Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца = Мн.|год = 2002|том = 1|старонкі = 35|старонак = 568}}</ref>. Спачатку працуе рэпарцёрам у віленскіх газетах, а потым выдае гумарыстычны часопіс на [[польская мова|польскай мове]] «[[Perkunas (1908)|Perkunas]]». === Беларускі асяродак === [[Файл:Аляхновіч у Львове.jpg|міні|Францішак Аляхновіч у Львове, 1910-я гг.]] На гэты час прыпадае збліжэнне Францішка Аляхновіча з актывістамі асяродку «[[Наша ніва (1906)|Нашай Нівы]]», што прадвызначыла яго ролю ў беларускім нацыянальным руху. У канцы студзеня 1910 года Францішак Аляхновіч разам з [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнатам Буйніцкім]] і [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандрам Бурбісам]] рэжысіруе пастаноўку перакладзенай з [[Украінская мова|украінскай мовы]] на беларускую аднаактавай п’есы [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|Марка Крапіўніцкага]] «[[Па рэвізіі]]», адначасова выконваючы і ролю акцёра<ref name="art1">{{артыкул|аўтар=Уладзімір Ковель.|загаловак=Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга|выданне=Роднае Слова|месца=Мн.|год=1998|нумар=9|старонкі=31|issn=0234-1360}}</ref>. Гэта быў [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні|першы беларускамоўны спектакль у Вільні]]. Ён меў сенсацыйны поспех<ref name="s536" />. Неўзабаве пасля гучнай тэатральнай пастаноўкі, рэдагуючы гумарыстычны тыднёвік «Perkunas», Францішак Аляхновіч надрукаваў залішне крамольны артыкул, праз які яго абвінавачваюць у «стремлении к ниспровержению существующего строя» і ў «возложении хулы на бесплотные силы небесные»<ref name="gpu22">{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Замест аўтабіяграфіі — крыху ўспамінаў|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 22|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Атрымаўшы позву ў суд, Францішак Аляхновіч туды не з’яўляецца, а ўцякае на [[Галічына|Галічыну]] ([[Аўстра-Венгрыя]]), дзе ў [[Львоў|Львове]] і [[Кракаў|Кракаве]] пад псеўданімам Юрый Монвід, якім будзе пазней падпісваць свае творы, іграе ў розных польскіх тэатрах. Разлічваючы на абвешчаную ў сувязі з 300-годдзем дома Раманавых амністыю, ён вяртаецца ў 1913 годзе ў Вільню, але пазбегнуць судовай адказнасці не ўдаецца<ref name="main">{{Спасылка| url = http://belsoch.org/?pg=biograph&bio=26| загаловак = Францішак Аляхновіч| выдавецтва = belsoch.org| access-date = 23 верасня 2012| archive-date = 6 красавіка 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230406202205/http://belsoch.org/?pg=biograph&bio=26| url-status = dead}}</ref>. Яму даравалася зневажанне толькі «сіл зямных», а за знявагу «сіл нябесных» прыгавораны на год турэмнага зняволення, адбывае тэрмін у віленскіх [[Лукішская турма|Лукішках]]<ref name="s537">{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 537|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. У астрозе Аляхновіч пачынае пісаць свой першы сцэнічны твор — камедыю «[[На Антокалі]]», спачатку па-польску, а пасля турмы, у 1915 годзе, перарабляе яе і перакладае на беларускую мову<ref name="main" />. Камедыя пабачыла свет на старонках віленскай беларускай газеты «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]». === Першая сусветная вайна === [[Выява:Alakhnovich2.jpg|thumb|злева|Францішак Аляхновіч, 1914 год. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]]]] Заканчэнне тэрміну пакарання Францішка супала з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Аляхновіч працаваў маляром, пажарнікам, кантралёрам электрасетак і адказным рэдактарам за частку накладу газеты «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», якая выходзіла [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]]. Віленскі перыяд тэатральнай дзейнасці 1916—1918 гадоў быў для Францішка Аляхновіча вельмі плённым. У пачатку 1916 года ў Вільні арганізоўвае тэатральны гурток [[Беларуская драматычная дружына]]<ref name=en12/>, сіламі якога 15 кастрычніка 1916 года ставіцца беларускі спектакль паводле матываў «Хама» [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]]<ref name=art2>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Ковель.|загаловак=Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга|выданне=Роднае Слова|месца=Мн.|год=1998|нумар=9|старонкі=36|issn=0234-1360}}</ref>. 26 снежня 1916 года ставіцца п’еса «[[На Антокалі]]»<ref name=s537/>. З гэтага часу спектаклі драматычнага гуртка становяцца рэгулярнымі, і аб ім пачынаюць гаварыць, як пра тэатр Францішка Аляхновіча<ref name=art2/>. Адкрываючы тэатральны сезон 1917 года, Аляхновіч бярэцца за напісанне п’ес, якія б адпавядалі запатрабаванням часу — уздыму нацыянальнай самасвядомасці. Аўтар стварае пяць п’ес: «Бутрым Няміра» (некаторыя крыніцы датуюць яе 1916 годам<ref name=s537/>), «Базылішка», «У лясным гушчары», «Кветка-папараць» і «[[Калісь]]». Таксама піша шматлікія празаічныя творы, сярод якіх вылучаецца аповесць спавядальнага характару «Пісьмы да яе»<ref name=art2/>. У гэты час Аляхновіч сутыкаецца з вялікімі матэрыяльнымі цяжкасцямі. Ратуючыся ад голаду, аўтар перабіраецца ў Чорны Бор пад Вільняй, дзе працуе настаўнікам у беларускім дзіцячым прытулку «Золак»<ref name=s537/>, які арганізавала «[[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]». Тут Францішак Аляхновіч стварыў дзве дзіцячыя п’есы: казку «У лясным гушчары» і інсцэніроўку паводле паэм [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Папараць-кветка». Акрамя таго, ім была напісана тут п’еса «[[Калісь]]», з якой у творчасць аўтар увайшла тэма, не зусім для яго характэрная, — тэма рэвалюцыі<ref name=art2/>. У чэрвені 1918 года пераапрануты фурманам Францішак Аляхновіч накіроўваецца ў Менск, дзе ў гэты час актыўна працавала трупа [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] рэарганізаванага з закладзенага ў маі 1917 года [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага таварыства беларускай драмы і камедыі]]. Паводле слоў [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]: {{пачатак цытаты}} Дачуўшыся аб шырокай беларускай рабоце ў Менску, Аляхновіч без нямецкага пропуска, пехатою, без грошай у кішэні пусціўся ў дарогу. Пераапрануўшыся фурманам, ён з нейкімі засцянковымі шляхцянкамі перабраўся праз лінію старога фронту (каля Маладзечна) і, абарваны, босы, з ранамі на нагах, пасля васьмідзённага падарожжа прайшоў у Менск<ref name=who8>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 8|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref> {{канец цытаты}} Для сваёй першай пастаноўкі ў Менску Аляхновіч абраў гістарычную драму «Бутрым Няміра», якая ўжо ішла ў Вільні і атрымала добрыя водгукі<ref name=main/>. Ролю Няміры выканаў сам аўтар<ref name=s537/>. З гэтай нагоды беларускі літаратар [[Змітрок Бядуля]] пісаў: {{пачатак цытаты}} Першы раз, можна сказаць, у Менску публіка бачыла ў беларускім тэатры праўдзівае штукарства, вытрыманае перш-наперш у самой рэчы, потым у ігры і дэкарацыі. Гэтай штукай п. Аляхновіча можна шчыра віншаваць<ref>{{артыкул|аўтар=[[Змітрок Бядуля]]|загаловак=Беларускі Народны Тэатр|выданне=[[Беларускі шлях, 1918|Беларускі шлях]]|месца=Мінск|год=1918|нумар=91}}</ref>. {{канец цытаты|крыніца=[[Змітрок Бядуля]]}} Аляхновіч арганізоўвае ўласную трупу. У гэты ж год Францішак Аляхновіч ладзіць дзве прэм’еры паводле сваіх новых п’ес: камедыі «[[Чорт і баба]]» (1918) і трохактавай драме «[[Страхі жыцця]]» (1918), якая сведчыла аб звароце драматурга да новай для яго тэмы — тэмы інтэлігенцыі<ref name=main/>. === Савецка-польская вайна === [[Файл:HakubokAlachnovich.jpg|міні|Францішак Аляхновіч і [[Уладзіслаў Галубок]]. Менск, 1918 г.]] З адступленнем нямецкіх войскаў і ўсталяваннем у Менску савецкай улады, тут арганізуецца Беларускі пралетарскі тэатр (Францішак Аляхновіч — дырэктар, [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]] — рэжысёр), які ў хуткім часе мяняе назву на «Беларускі савецкі тэатр»<ref name=main/>. Пазней аўтар у сваёй кнізе «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]» успамінаў: {{пачатак цытаты}} Тэатральная работа пачынаецца з шырокім размахам. Спектаклі ідуць па 3—4 у тыдзень. Праца кіпіць… Камісарыят народнай асветы багата субсыдуе тэатр. Артысты з матэрыяльнага боку забяспечаныя. Рэпертуар узбагачаецца новымі творамі<ref name=main/>. {{канец цытаты|крыніца=Францішак Аляхновіч. «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]», ([[1924]])}} Праз недахоп сцэнічных кадраў увесну 1919 года Францішак Аляхновіч выязджае ў Вільню. Па сумяшчальніцтве выдае часопіс «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», супрацоўнічае з рэдакцыямі «[[Грамадзянін (газета)|Грамадзяніна]]» і «[[Рунь (часопіс)|Руні]]»<ref name=s538>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 538|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. Аляхновіч знаходзіць сваю былую трупу і пачынае з ёю ставіць спектаклі, нават хоча арганізаваць дзяржаўны тэатр і ў Вільні, аднак [[Польска-савецкая вайна|савецка-польская вайна]] перашкодзіла ажыццяўленню яго намераў. У красавіку 1919 года палякі займаюць горад<ref name=main/>. З пачаткам уварвання Францішак Аляхновіч дапамагае [[Максім Гарэцкі|Максіму Гарэцкаму]], схаваўшы яго на сваёй кватэры на Маставой вуліцы<ref>[[Максім Гарэцкі|Гарэцкі, М.]]. Смаленск — Мінск — Вільня // {{Кніга|аўтар = [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі, М.]]|загаловак = Творы|месца = Мінск|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1990|старонкі = 292}}</ref>. Пісьменнікі разважаюць наконт уцёкаў з Вільні, але вырашаюць застацца. Нягледзячы на перашкоды акупацыі аўтар заканчвае п’есу «[[Дзядзька Якуб]]», дапрацоўвае камедыю «[[Птушка шчасця]]», друкуе вялікі артыкул «Тэатр на вёсцы», піша вершы і апавяданні. Новая п’еса «Дзядзька Якуб» друкуецца на старонках газеты «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», якая са снежня 1919 года будзе выдавацца ў Менску<ref name=main/>. Яшчэ паводле рукапісу ставіцца камедыя «[[Птушка шчасця]]», канчатковы варыянт якой быў зроблены драматургам у пачатку 1920 года, як і сцэнічны абразок «[[Лес шуміць]]» (паводле аднайменнага апавядання [[У. Караленка|Уладзіміра Караленкі]]). [[Выява:Belarusian writers 1920.jpg|thumb|Група беларускіх пісьменнікаў: Францішак Аляхновіч — першы злева ў ніжнім шэрагу, [[Янка Купала]] — першы справа.<br />май-чэрвень [[1920]], [[Менск]]. <small>Імаверна, што гэта адзін з здымкаў супрацоўнікаў і актыўных карэспандэнтаў часопіса «[[Рунь (1920)|Рунь]]», пасля выхаду апошняга (10-га) яго нумара</small><ref>Вячаслаў Ракіцкі. Пачатак нашага тэатразнаўства // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 33.</ref>.]] У другой палове лістапада 1919 года Францішак Аляхновіч і некаторыя артысты, якія працавалі ў Вільні, вяртаюцца ў заняты польскімі легіянерамі Менск<ref name=s538/>. Ужо ў канцы гэтага месяца адбываецца сход [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Таварыства беларускай драмы і камедыі]], на якім была прынята пастанова аб распачынанні працы. Такім чынам арганізаваўся Менскі гарадскі тэатр пад кіраўніцтвам Францішка Аляхновіча. Рэжысёрам быў зноў выбраны [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]]. Гэты тэатр праіснаваў да жніўня 1920 года, а калі канчаткова ўсталявалася савецкая ўлада, то на яго аснове створаны [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускі дзяржаўны тэатр]] (БДТ-1)<ref name=main/>. У сваёй манаграфіі аб нацыянальным тэатры Аляхновіч пісаў пра падтрымку яго трупы польскай уладай, напрыклад аб атрыманні субсідый, аднак у той жа час, акупацыйная адміністрацыя перашкаджала ставіць «[[Паўлінка|Паўлінку]]» і «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]], «[[Модны шляхцюк|Моднага шляхцюка]]» [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]. Пад забаронай былі і п’есы Францішка Аляхновіча — «[[Калісь]]» і «Бутрым Няміра»<ref name=main/>. У снежні 1919 года аўтар піша драму ў трох актах «[[Цені (п’еса)|Цені]]»<ref name="main" />. Да менскага перыяду дзейнасці адносіцца таксама п’еса «Заручыны Паўлінкі»<ref name="s538" />. === Вільня === [[Файл:Vypusk 2 1921.jpg|міні|Група 2-га выпуску [[Віленская беларуская гімназія|1-й Віленскай беларускай гімназіі]], 1921 год. Францішак Аляхновіч — настаўнік гімназіі, сядзіць у першым шэрагу першы злева]] У ліпені 1920 года разам з адступаючымі польскімі войскам з’язджае з Менска, вяртаецца ў Вільню. У кастрычніку 1920 года Вільня ўвайшла ў склад марыянеткавай [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], у 1922 годзе далучанай да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Па прыбыцці працаваў у розных перыядычных выданнях і займаўся арганізацыяй трупы, у красавіку 1921—1923 рэдагаваў газету «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]»<ref name="s538" />, у першым нумары якой і была апублікавана яго новая п’еса «[[Няскончаная драма]]»<ref name="main" />. Выкладае ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Для свайго першага спектакля новая трупа Аляхновіча выбрала «Птушку шчасця». А следам за «Птушкай шчасця» Аляхновіч ставіць яшчэ адну прэм’еру — «Паўлінку» Янкі Купалы, якая ішла з аўтарскім дадаткам, трэцім актам пад назвай «Заручыны Паўлінкі», які быў нібыта развязкай сюжэта купалавай п’есы<ref name="main" />. Некаторыя даследчыкі адзначаюць, што гэта спроба аказалася не вельмі карэктнай з этычнага боку і не зусім удалай паводле мастацкіх вынікаў<ref name="s538" />. Улетку 1921 года раз’язному тэатру Аляхновіча польскія ўлады дазволілі выступаць у правінцыі<ref name="main" />, што дагэтуль рашуча забаранялася<ref name="s538" />. Трупа накіравалася ў [[Ліда|Ліду]]. Праз год артысты зноў аб’ехалі шэраг мястэчак [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]: [[Ашмяны]], [[Радашковічы]], [[Вілейка|Вілейку]] і інш<ref name="main" />. Аўтар заканчвае яшчэ два драматычныя творы: «[[Шчаслівы муж]]» (1921) і «Пан міністар» (1922). За 1923 год Аляхновіч не напісаў аніводнай п’есы, але актыўна працаваў у друку і тэатры. Для польскіх газет «Kurier Wileński» і «[[Przegląd Wileński]]» перакладаў творы беларускіх аўтараў, рэзка выступаў у друку супраць уціску [[нацыянальная меншасць|нацыянальных мяншыняў]] краю, за што адсядзеў некалькі дзён у [[Лукішская турма|Лукішках]]. У 1924 годзе Таварыствам драматычнай майстэрні была пастаўлена драма Аляхновіча «[[Манька]]», якая атрымала новую назву — «Дрыгва». === Пераезд у Савецкую Беларусь і арышт === [[Выява:Alakhnovich3.jpg|thumb|злева|Сыны Францішка Аляхновіча Юрка (справа) і Казік (злева) у часе яго ссылкі на Салавецкіх астравах (1927—1933)]] Поспехі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай Беларусі]] ў галіне культурнага адраджэння нацыі, выкліканыя палітыкай [[Беларусізацыя|беларусізацыі]], вельмі зацікавілі Францішка Аляхновіча. У 1922 годзе ён беспаспяхова спрабаваў сустрэцца з беларускай культурна-выдавецкай місіяй на чале з [[Зміцер Жылуновіч|Цішкам Гартным]] у [[Берлін]]е, пазней стаў настойліва шукаць кантактаў з Менскам. Пра гэта ў сваіх успамінах ён пазней напіша: {| |- | {{пачатак цытаты}} 1922-гі год. Хачу ехаць у Берлін. Паеду праз [[Каўнас|Коўню]], бо туды эміграваў наш беларускі Урад. Там мне дапамогуць атрымаць пашпарт. У Берліне сядзіць [[Зміцер Жылуновіч|З. Жылуновіч]], якому даручана выдавецтва беларускіх аўтараў. Я чуў, што і маё нешта будзе друкавацца. {{канец цытаты}} |} Скончыліся гэтыя захады запрашэннем на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]<ref name=s539/>. Нарэшце ў сярэдзіне лістапада 1926 года Францішак Аляхновіч выехаў у Менск. Узровень развіцця навукі і асветы ў савецкай Беларусі зрабіў моцнае ўражанне на пісьменніка. Узровень [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] (БДТ-1), які працаваў у Менску, і [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|БДТ-2]], які толькі адкрыўся ў [[Віцебск]]у проста ашаламіў<ref name="s539" />. Францішка Аляхновіча прызначаюць на пасаду літаратурнага кіраўніка [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Другога дзяржаўнага тэатра]] ў Віцебску. Пасада не была штатнай, плацілі толькі за п’есы. Захаваўся ліст [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] да даследчыка беларускай літаратуры [[Леў Навумавіч Клейнбарт|Льва Клейнбарта]], у якім паведамляецца аб новай п’есе Аляхновіча «На крэсах», якую драматург здаў Другому дзяржаўнаму тэатру. П’еса не захавалася<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 353. — 583 с.</ref>. 23 снежня 1926 года Аляхновіч атрымлівае статус грамадзяніна БССР, а ўжо 1 студзеня 1927 года<ref name="s539" /> апынаецца ў ізалятары менскай турмы. Яму інкрымінуюць «''шпіянаж на карысць буржуазнай Польшчы''». У следчай справе Францішка Аляхновіча захаваўся напісаны да [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] зварот, пад якім падпісаліся [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Гарэцкі]], [[Змітрок Бядуля]], [[Алесь Гурло]] і інш., дзе пісьменнікі прасілі вызваліць Аляхновіча. Аднак Аляхновіч атрымаў 10 гадоў катаргі на [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] (першы год адпрацаваў на востраве Мяч насупраць карэльскага горада Колежма)<ref name="main" />. Удзельнічаў у самадзейным тэатры, арганізаваным вязнямі Салавецкага лагера. 6 верасня 1933 года, дзякуючы намаганням ваяводскага ўрача Адольфа Наркевіча<ref name="niva">{{Спасылка| год = 1 сакавіка 2008| url = http://nn.by/index.php?c=ar&i=15434| загаловак = Аляхнавічаняты| выдавецтва = [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]| title = Архіўная копія| access-date = 23 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20090602235623/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=15434| archive-date = 2 чэрвеня 2009| url-status = dead}}</ref> быў абмяняны ля прыгранічнай станцыі [[Коласава (станцыя)|Коласава]]<ref>{{артыкул|аўтар=Галоўка, С.|загаловак=Абмен палітвязняў на станцыі Коласава. Перапляценні лёсаў Браніслава Тарашкевіча і Францішка Аляхновіча|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|выдавецтва=2001|нумар=11|старонкі=105—109}}</ref> на арыштаванага ў Польшчы беларускага палітыка і філолага [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] — лідара [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. Сустрэўшыся на памежным мастку яны прыўзнялі капелюшы<ref name="gpu9">{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях...|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 9|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Знаходжанне ў савецкім лагеры моцна адбілася на пісьменніку: ён часта пакутаваў ад начных кашмараў, што выяўлялася ў енках і стогне ў часе сну<ref name="str1">{{артыкул|аўтар=Юр. Монвід (Францішак Аляхновіч)|загаловак=Страшны год (успаміны нядаўніх дзён)|спасылка=http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|год=1999|нумар=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026134347/http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html|archive-date=26 кастрычніка 2011}}</ref>. === Вяртанне ў Вільню. Другая сусветная вайна === [[Файл:Uladzimier Samojla, Francišak Aliachnovič, Anton Luckievič. Уладзімер Самойла, Францішак Аляхновіч, Антон Луцкевіч (1930-39).jpg|міні|злева|[[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімір Самойла]], Францішак Аляхновіч і [[Антон Луцкевіч]]. Вільня, 1930-я гг.]] Вярнуўшыся ў Вільню Францішак Аляхновіч ізноў стварае тэатральную трупу, але і яна праіснавала нядоўга. Асноўны час ён прысвячае напісанню свайго самага вядомага твору — успамінаў пра знаходжанне ў савецкім лагеры «[[У капцюрох ГПУ]]». Твор упершыню надрукаваны ў польскай віленскай газеце «[[Słowo (газета, Вільня)|Słowo]]»; расійскі пераклад успамінаў апублікавала парыжская газета «Возрождение». У 1935 годзе ў Вільні ўспаміны выйшлі асобнай кнігай на польскай мове пад назвай «Siedem lat w szponach G.P.U.» У 1937 годзе ў [[Варшава|Варшаве]] выдадзены яшчэ адзін польскі варыянт кнігі пад назвай «Prawda o Sowietach». Твор перакладаўся на [[Італьянская мова|італьянскую мову]] («La verita sulla Russia Bolscevica») і на партугальскую ў [[Бразілія|Бразіліі]] («Sete annos nas garras sovieticas»). Украінскі пераклад друкавала газета «Діло», рэдакцыя якой затым выпусціла ўспаміны асобнай кнігай «7 літ на Соловках». Толькі ў канцы 1937 года аўтар здолеў выдаць кнігу на беларускай мове<ref name="marakou" />. [[Файл:Францішак Аляхновіч (1937).jpg|міні|Францішак Аляхновіч, 1937 г.]] Пасля «Капцюроў ГПУ» пісьменніка хвалююць ужо новыя тэмы і вобразы. Ён зноў робіць намаганні арганізаваць беларускі тэатр, але пачынаецца вайна і перакрэслівае ўсе яго намеры. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]], Вільня была занятая бальшавікамі, што прымусіла Аляхновіча хавацца ад рэпрэсій і знаходзіцца на нелегальным становішчы<ref name="s539" />. Пазней пра прыход савецкіх войскаў у Вільню аўтар напіша: {| |- |{{пачатак цытаты}} Лепш у голым полі спаткацца са зграяй галодных ваўкоў, чымся неспадзявана пабачыць гэтыя шапкі, гэтыя зоркі, гэтыя скуластыя мангольскія твары, з якімі, здавалася, ужо ніколі не сустрэнешся…<ref name=gpu10>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях...|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 10|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref> {{канец цытаты}} |} Безвынікова спрабаваў эміграваць у [[Трэці рэйх|Германію]]. Пасля праз [[Кальварыя (горад)|Кальварыю]] перабіраецца ў [[Каўнас|Коўню]], адкуль едзе цягніком у Вільню да сваёй другой жонкі. Тут хаваецца на сямі кватэрах знаёмых: па кожнай у адпаведны дзень тыдня<ref name=str1/>. Далей пераязджае ў [[Валькінінкай|Алькенікі]], дзе працуе вартаўніком да пачатку нападу Германіі на Савецкі Саюз. Успаміны з гэтага перыяду яго жыцця, выйдуць 24 кастрычніка 1943 года ў № 40-м беластоцкай газеты «[[Новая дарога|Новая Дарога]]» і ў № 6 (42)-м часопіса «[[Новы шлях (1942)|Новы Шлях]]» з некаторымі папраўкамі і скарачэннямі аўтара. З пачатку 1944 года ў тым самым часопісе друкаваліся яго ўспаміны пра перадваенныя тулянні пад назвай «Страшны год». Аб публікацыі аўтабіяграфіі да Францішка Аляхновіча звяртаўся асабіста [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]]<ref name=gpu5>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Францішак Аляхновіч — сам аб сабе|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 5|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. У перадваенную пару ажаніўся ў трэці раз<ref name=str1/>. З пачаткам вайны становіцца рэдактарам віленскай пранацысцкай газеты «[[Беларускі голас]]». Францішак Аляхновіч уваходзіць у Цэнтральны Камітэт [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], займае пасаду кіраўніка Віленскага камітэту [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]]<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Сяргей Ёрш]]| url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14#lnk15 | загаловак = Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік | назва праекту = Жыве Беларусь. Бібліятэка гістарычных артыкулаў}}</ref>. У 1942 годзе ў Менску адбылася прэм’ера яго дапрацаванае п’есы «[[На Антокалі]]». У 1943 годзе з’явілася шасціактавая п’еса з пралогам «Круці не круці — трэба памярці», напісаная вершаванай прозай з малюнкамі [[Пётра Сергіевіч|Пётры Сергіевіча]], дзе перапляталіся фальклорна-фантастычныя матывы з рэалістычнымі. У гэты ж год ён перапісвае сваю дзіцячую п’есу «У лясным гушчары» Увечары 3 сакавіка 1944 года Францішак Аляхновіч быў застрэлены на сваёй кватэры на [[Вуліца Ясінскага (Вільня)|вуліцы Ясінскага]]. У зборніку дакументаў і матэрыялаў «Літоўскі народ у Вялікай Айчыннай вайне (1941—1945)»<ref>Lіetuvos lіaudіs Dіdžіajame Tėvynės kare (1941—1945). Vіlnіus, «Mіntіs», 1982</ref> змешчана зводка бальшавіцкага Літоўскага штаба партызанскага руху, з якой вынікае, што Аляхновіча забілі 15 сакавіка 1944 года партызаны дыверсійная тройка Віленскага гарадскога атрада на чале з Я. Сіманавічусам (Пятрайцісам)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337686|title=Хто забіў Францішка Аляхновіча?|website=Наша Ніва|date=2024-03-03|access-date=2025-02-04}}</ref>''.'' Пра яго смерць віленская мемуарыстка [[Галіна Антонаўна Войцік|Галіна Войцік]] піша: {{пачатак цытаты}} У пачатку сакавіка 1944 года трагічнае здарэнне ўскалыхнула беларусаў Вільні — забойства Францішка Аляхновіча. 3 сакавіка, увечары, нехта пазваніў у дзверы кватэры Аляхновіча, ён пайшоў адчыніць, праз хвіліну жонка пачула два стрэлы, а калі прыбегла, дык ужо нікога не было, а Аляхновіч ляжаў мёртвы. Ходзіць шмат меркаванняў, хто гэта зрабіў: адныя гавораць [[Армія Краёва]], другія — савецкія партызаны, трэція — самі немцы. Аднак, хто зрабіў гэты тэрарыстычны акт, так і застаецца невядома<ref>{{Спасылка| url = http://svabodaby.net/by/57/calendar/447/?tpl=251| загаловак = Францішак Аляхновіч| назва праекту = http://svabodaby.net| title = Архіўная копія| access-date = 23 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20160314085529/http://www.svabodaby.net/by/57/calendar/447?tpl=251| archive-date = 14 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. {{канец цытаты}} Францішак Аляхновіч быў з вялікаю ўрачыстасцю пахаваны на [[Кальвінскія могілкі (Вільня)|Кальвінскіх могілках]] у цэнтры Вільні. У 1989 годзе адбылося яго сімвалічнае перазахаванне на могілках [[Роса|Росы]], бо Кальвінскія могілкі былі знесены за савецкім часам<ref name=niva/>. Творы Францішка Аляхновіча ізноў пачалі друкаваць і ставіць на беларускай сцэне ў 1990-х гадах<ref name=marakou>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19219 АЛЯХНОВІЧ Францішак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100419090820/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19219 |date=19 красавіка 2010 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Bazylišk (1918).pdf|міні|злева|«Базылішк» („Bazylišk“), 1918. Выдадзены [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]]] Францішак Аляхновіч дэбютаваў у друку ў 1917 (газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]»), супрацоўнічаў таксама ў газетах і часопісах «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», «[[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]]», «[[Рунь (часопіс)|Рунь]]». Ёсць аўтарам 17 п’ес не лічачы аднаактавы дадатак «Заручыны Паўлінкі». Творы Францішка Аляхновіча зноў пачалі друкаваць і ставіць на беларускай сцэне ў 1990-х гадах. У 2006 годзе выйшлі выбраныя творы. Выкарыстоўваў псеўданімы і крыптанімы: ''А-віч''; ''Ф. А.''; ''Ф. О.''; ''Фр.''; ''Я.Монвід''; ''І.Монвід''; ''Ю.Монвід.'' === Драматургія === [[Выява:У капцюрох ГПУ.pdf|thumb|200px|У капцюрох ГПУ, 1937]] * «[[На Антокалі]]» (1905, перароблена ў 1942<ref name=s539>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 539|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>) * «[[:s:На вёсцы|На вёсцы]]» (напісана 1916<ref>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 7|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref>, асобнае выданне — 1919<ref name=davednik/>) * «Бутрым Няміра» (1916) * «[[Манька]]» (1917, другая рэдакцыя ў 1924<ref name=main/> пад назваю «Дрыгва», асобнае выданне — 1925<ref name=davednik/>) * «Базылішк» (1917) * «У лясным гушчары» (пастаўлена 1917, асобнае выданне — 1932<ref name=davednik/>, перароблена ў 1943<ref name=s539/>) * «Папараць-кветка» (1917) * «[[Калісь]]» (напісана 1917<ref name=art2/>, асобнае выданне — 1919<ref name=davednik>[http://slounik.org/80797.html Аляхновіч Францішак] // {{Кніга|загаловак = Беларускія пісьменнікі: 1917—1990|адказны = Аляксей Гардзіцкі|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|isbn = 5-340-00709-X}}</ref>) * «Дзядзька Якуб» (1918) * «Чорт і Баба» (1918) * «[[:s:Заручыны Паўлінкі|Заручыны Паўлінкі]]» (пастаўлена 1918, асобнае выданне — 1921<ref name=davednik/>) * «[[Страхі жыцця]]» (пастаўлена ў 1918, асобнае выданне — 1919) * «[[Цені (п’еса)|Цені]]» (пастаўлена 1919, асобнае выданне — 1920<ref name=davednik/>) * «Птушка шчасця» (пастаўлена 1920) * «[[Няскончаная драма]]» (1920, асобнае выданне — 1922<ref name=davednik/>) * «[[Шчаслівы муж]]» (асобнае выданне — 1922) * «Пан міністар» (1923, асобнае выданне — 1924<ref name=davednik/>) * «Круці не круці — трэба памярці» (1943) === Проза === * «Пісьмы ад яе» (газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», 1918<ref name=davednik/>) * «[[У капцюрох ГПУ]]» (1937) * «Страшны год» (1944, кніга ўспамінаў) === Іншае === * «Тэатр на вёсцы» (1920) * «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]» (1924, даследаванне)<ref>[http://leb.nlr.ru/edoc/365594/%D0%97%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%BA%D1%96/0 Заручыны Паўлінкі: п’еса ў 1 акце з песнямі і скокамі]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Ацэнкі == Дзякуючы творчасці Францішка Аляхновіча здабыткам беларускай літаратуры стаў вобраз рэфлексаванага інтэлігента альбо інтэлігента-ідэолага (Сымон у «[[Страхі жыцця|Страхах жыцця]]», Сцяпан у «[[Цені (п’еса)|Ценях]]», Костусь у «[[Няскончаная драма|Няскончанай драме]]»), які рэзка кантраставаў з вобразамі інтэлігентаў у папярэднікаў драматурга, што выяўляліся выхадцамі з сяла і, нягледзячы на рознае паходжанне і выхаванне, былі прасякнуты яго трывогамі і клопатамі. Літаратурны вобраз-тып Аляхновіча — гэта чалавек з тонкай псіхалагічнай арганізацыяй, схільны да філасофствавання, які адчувае сябе лішнім у жыцці, але тым не менш здольны аналізаваць свае пачуцці ў моманты найвышэйшага душэўнага напружання<ref name=baa1>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 341—343. — 583 с.</ref>. У філасофска-эстэтычнай канцэпцыі Францішка Аляхновіча моцна адчуваецца ўплыў еўрапейскай «новай драмы». [[У. Ковель]] адзначае, што параўнальна аналіз п’ес польскага драматурга {{нп3|Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіслава Пшыбышэўскага|pl|Stanisław Przybyszewski}} і Францішка Аляхновіча дае ўсе падставы сцвярджаць, што менавіта гэты пісьменнік найбольш паўплываў на творчасць аўтара<ref name=baa1/>. Аўтар выкарыстоўвае стылявы эфект «падводнай плыні», калі героі выказваюцца аб сваім набалелым звычайна-штодзённай мовай, за нейтральна-славеснай абалонкай якой адгадваюцца заглушаныя інтэнсіўныя эмоцыі. Таксама драматург выкарыстоўвае прыём інтэлектуальнага асэнсавання падзей самімі персанажамі і незавершаную канцоўку, што дапускае новы працяг вырашэння пастаўленых праблем. Складаная праблематыка п’ес Аляхновіча з прыярытэтам суадносін паміж душэўным патэнцыялам чалавека і здзяйсненнем ім свайго прызначэння згодна з этычнымі законамі і патрабаваннямі была наватарскай для беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя і працягвала традыцыі «новай драмы» заходнееўрапейскай літаратуры<ref name=baa1/>. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Nagrobek Franciszka Alachnowicza.jpg|міні|Сімвалічная магіла Францішка Аляхновіча на могілках [[Роса|Росы]], Вільня, 2019 г.]] [[Файл:Нашлепка.jpg|міні|Стандартныя маркі Беларусі з памятнай наддрукоўкай.]] У 1989 годзе на віленскіх могілках [[Роса|Росы]] беларускай грамадой створаная сімвалічная магіла Францішка Аляхновіча і часовая, зробленая з пластыку, мадэль помніка аўтарства скульптара Эдуарда Падбярэскага. З часам яна сапсавалася і яе прыбралі, пакінуўшы замест драўляны крыж. Грошы на аднаўленне помніка збіралі талакой. У 2022 годзе напярэдадні [[Дзяды|Дзядоў]] на магіле пастаўлены новы помнік (скульптар Аідас Рыціс Васіляўскас)<ref>[https://www.facebook.com/kiryll.atamanchyk/posts/pfbid05doifbGMy5TUvtYHD4qsZiPqDoLKooGZeKPmjyWtFfwDQqX8Wnnh4rC6Jn7AJpJSl facebook.com/kiryll.atamanchyk]</ref>. У 2013 годзе [[Беларускі ПЭН|Беларускі ПЭН-цэнтр]] сумесна з [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] заснаваў [[Прэмія імя Францішка Аляхновіча|прэмію імя Францішка Аляхновіча]] за найлепшы твор, напісаны ў зняволенні.<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/premija_aliakhnovicha.html|title=Прэмія імя Францішка Аляхновіча|website=Беларускi ПЭН|date=2013-07-19|access-date=2024-07-05}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Аляхновіч Францішак}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Аляхновіч Францішак}} * Аляхновіч Ф. Выбраныя творы / Укл., прадм. А. Сабалеўскага. — Мн., 2005. — 544 с. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}} ** Крывіцкі Л. (Луцкевіч Л.). Францішак Аляхновіч // Ніва (Беласток). 1990, № 2-3. ** [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Сабалеўскі А.]] Адметны след // Спадчына. 1990, № 3. ** [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Сабалеўскі А.]] На адраджэнскай хвалі // Полымя. 1992, № 5. ** Бяляцкі А. «Як я памру…» // Маладосць. 1990, № 10. ** [[У. І. Няфёд|Няфёд У. І.]] Францішак Аляхновіч: Тэатральная і грамадска-палітычная дзейнасць. Мн., 1996. ** {{Крыніцы/ЭГБ|1}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [[Алег Іванавіч Карповіч|А. І. Карповіч]]. [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/pict/DSC02420.jpg Партрэт драматурга і пісьменніка Францішка Аляхновіча] * [http://old.knihi.com/alachnovic/ Францішак Аляхновіч. У капцюрох ГПУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120502041003/http://old.knihi.com/alachnovic/ |date=2 мая 2012 }} * [http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html Францішак Аляхновіч. Страшны год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111026134347/http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html |date=26 кастрычніка 2011 }} * Францішак Аляхновіч. [http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/09.04.2012/minister.pdf Пан міністр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004531/http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/09.04.2012/minister.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] * [http://belarus8.tripod.com/ZapisyBINIM/alexnovic.htm ВІРЖЫНІЯ ШЫМАНЕЦ. Пад выкляццем. Калі тэатр ставіць пытанні палітычнай і культурнай гісторыі Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916180031/http://belarus8.tripod.com/ZapisyBINIM/alexnovic.htm |date=16 верасня 2008 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl15/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.html Луцкевіч Антон. Тарашкевіч і Аляхновіч // НАША СЛОВА. № 37 (1448), 11 верасня 2019] // на [[pawet.net]] * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1933al/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0_'%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0'_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B2%D1%8F%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0,_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C_1933_%D0%B3..html Мацкевіч Юзаф, Мацкевіч Станіслаў. Віленская газета 'Слова' пра вяртанне Францішка Аляхновіча, верасень 1933 г. // Наша слова.pdf № 20 (72), 17 траўня 2023; № 21 (73), 24 траўня 2023.] // на [[pawet.net]] {{Добры артыкул|Літаратура|Пісьменнік}} {{^}}{{Творы Францішка Аляхновіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аляхновіч Францішак}} [[Катэгорыя:Францішак Аляхновіч| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Забітыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] 3ogx8qnk3m6nmd4kf1o2m7quwv3e0cs 0 23352 5171725 4997536 2026-07-27T10:50:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171725 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |партрэт = Francišak Kušaĺ.jpeg}} '''Франці́шак Вінцэ́нтавіч Ку́шаль''' ([[16 лютага]] [[1895]], в. [[Пяршаі]], [[Мінскі павет]] — [[25 мая]] [[1968]], [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]) — беларускі вайсковы і палітычны дзеяч, афіцэр войскаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], кіраўнік штаба [[Беларускі корпус самааховы|Беларускай самааховы]], камендант [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] (вафен-штурмбанфюрэр СС) у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Муж паэткі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]. == Біяграфія == === Раннія гады. У беларускім руху === Нарадзіўся ў сялянскай каталіцкай сям’і. Бацькі працавалі на графа Тышкевіча, узімку нарыхтоўвалі дровы, улетку касілі графскія сенажаці. У маленстве Францішак Кушаль працаваў пастухом, у 10 гадоў пайшоў у школу. Скончыў [[Пяршаі|Пяршайскую]] народную школу, а ў 1910 годзе паступіў у гарадское вучылішча ў [[Івянец|Івянцы]]. Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] сям’я пераехала з Пяршаяў у Забор’е<ref>{{cite web|url = http://rv-blr.com/literature/2023|title = Біяграфія Франца Кушаля|author = Наталля Арсеннева|authorlink = Наталля Арсеннева|date = |publisher = rv-blr.com|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200102091801/http://rv-blr.com/literature/2023|archivedate = 2-1-2020|accessdate = 2-1-2020}}</ref>. У 1915 годзе быў мабілізаваны ў армію [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Па сканчэнні школы малодшых камандзіраў у тым самым годзе накіраваны ў Віленскае пяхотнае вучылішча, якое скончыў у 1916 годзе. Атрымаў ранг [[прапаршчык]]а, прайшоў кароткі стаж у палку недзе ў [[Астрахань|Астрахані]], а потым у рангу падпаручніка быў адразу адасланы на фронт, знаходзіўся пад [[Крэва]]м. Служыў на Заходнім фронце ў шэрагах 115-га Астраханскага запаснога, а ў 1916 годзе быў пераведзены да 276-га Купянскага палка стральцоў камандзірам роты, даслужыўся да чыну штабс-капітана. Па распадзе царскага войска вярнуўся на Беларусь. Даведаўшыся, што ў [[Мінск|Менску]] адкрылася беларуская кнігарня, Францішак Кушаль пехатой прайшоў 70 кіламетраў, каб туды трапіць — там пазнаёміўся з [[Алесь Гарун|Алесем Гаруном]] і далучыўся да беларускай справы. Прыняў удзел у дзеянні беларускіх нацыянальных арганізацый. У 1918 годзе ўзначаліў беларускую моладзевую арганізацыю ў Івянцы, а ў сярэдзіне 1919 года ўвайшоў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны]], за што пазней быў арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі. З пачаткам [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў 1919 годзе стаўленне Польшчы да беларускага руху змянілася, [[Юзаф Пілсудскі]] пагадзіўся на стварэнне беларускага войска. Вызвалены Кушаль з жніўня 1919 года працаваў намеснікам старшыні [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]], у ваенных дзеяннях на фронце ўдзелу не браў. Па акупацыі бальшавікамі Менска Вайсковая камісія была эвакуявана ў [[Лодзь]] і там неўзабаве распушчана, а Францішак прыехаў у [[Вільнюс|Вільню]] шукаць працы. У 1920 годзе ад тыфусу памерла маці і наймалодшая сястра. Атрымаўшы доўгатэрміновую пазыку і прадаўшы маёмасць, Кушалі пераехалі ў Доры. === У Войску Польскім === Па заканчэнні вайны застаўся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1922 годзе далучыўся да [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]]. Адвучыўшыся ў польскім ваенным вучылішчы ў Рэмбертове, ён быў прызначаны ў 80-ты Слонімскі пяхотны полк, ажаніўся з [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталляй Арсенневай]] і пераехаў у 1922 годзе ў [[Слонім]], адкуль праз год быў пераведзены на Польскае Памор’е. Працяглы час быў афіцэрам 66-га Кашубскага палка пяхоты ў [[Хэлмна|Хэлмне]], у якім апроч іншага выконваў абавязкі каменданта унтэр-афіцэрскай школы. Тут Кушаль скончыў курс цяжкіх кулямётаў у [[Торунь|Торуні]], быў камандзірам кулямётнай роты ў палку, камандзірам афіцэрскага курса для падхарунжых, камандзірам падафіцэрскай школы, а пазней — выхаваўцам і камандзірам роты у 2-м Кадэцкім корпусе. У 1932—1936 гадах быў выкладчыкам у Корпусе кадэтаў № 3 у [[Равіч (горад)|Равічы]], адкуль быў пераведзены з Кадэцкага корпуса ізноў у 13-ты пяхотны полк у [[Пултуск]]у пад Варшавай. Пазней выкладаў у школе падхаружых пяхоты ў [[Камарова (Польшча)|Камарове]] каля места [[Остраў Мазавецка]]. Атрымаў чыны паручніка і капітана, быў узнагароджаны срэбным Крыжам заслугі. Камандаваў батальёнам у часе [[Польская абарончая вайна (1939)|Польскай абарончай вайны 1939 года]], у баях у раёне [[Львоў|Львова]] трапіў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] палон. 22 верасня 1939 года інтэрнаваны ў СССР. Разам з іншымі польскімі афіцэрамі трапіў у Старабельскі лагер (цяпер [[Луганская вобласць]]), дзе ўтрымлівалася 4 тысячы чалавек. Амаль усе зняволеныя былі расстраляныя, аднак Францішак Кушаль быў перавезены ў Бутырскую турму, дзе быў у зняволенні разам з высокапастаўленымі польскімі ваеннапалоннымі, у тым ліку з генералам [[Уладзіслаў Андэрс|Уладзіславам Андэрсам]]. Адтуль перад [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] яго перавезлі ў [[Валожын]] — «па месцы жыхарства», быццам на «перагляд справы». У пачатку 1941 года вызваліўся, паводле Наталлі Арсенневай, ён уцёк разам з іншымі вязнямі падчас адступлення бальшавікоў. Валожын ад [[Доры|Дор]] усяго 16 кіламетраў, так што хутка Кушаль, апынуўся ў роднай хаце. Адначасова жонцы Наталлі Арсенневай было дазволена вярнуцца з ссылкі. Гэтыя акалічнасці далі магчымасць меркаваць, што ў лагеры Кушаль быў завербаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]<ref>Залесский К. А. Кушель Франц…</ref>{{факт?}}. === Другая сусветная вайна === [[Файл:Францішак Кушаль на прысязе БКА.jpg|міні|Францішак Кушаль на прысязе Беларускай краёвай абароны ў Мінску, 25 сакавіка 1944 г.]] Да пачатку нямецка-савецкай вайны ў 1941 годзе пражываў у [[Беласток]]у. У часе нямецкай акупацыі Францішак Кушаль супрацоўнічаў з немцамі. З снежня 1941 года быў камендантам падафіцэрскай школы [[Беларуская дапаможная паліцыя|Беларускай дапаможнай паліцыі]] ў [[Мінск]]у. З кастрычніка 1941 года быў шэфам аддзела самааховы Цэнтральнай рады [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. У чэрвені — ліпені 1942 года на загад Івана Ермачэнкі, шэфа Беларускай самааховы, распрацаваў праект стварэння [[Беларускі корпус самааховы|Вольнага корпуса Беларускай самааховы]]. Са жніўня да канца лістапада быў камендантам афіцэрскіх курсаў у Мінску, пад канец лістапада стаў галоўным вайсковым рэферэнтам Беларускай самааховы, на гэтай пасадзе кіраваў працай акруговых і павятовых рэферэнтаў. У красавіку 1943 года спыніў гэтую дзейнасць у сувязі з расфармаваннем немцамі Беларускай самааховы. З жніўня 1943 года быў галоўным упаўнаважаным па пытаннях беларускіх аддзелаў дапаможнай паліцыі. У студзені 1944 года стаў начальнікам аддзела вайсковых спраў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. З сакавіка 1944 года шэф галоўнага камандавання [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]]. Удзельнічаў у выданні часопіса «[[Беларус на варце]]». У часе наступу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] эвакуяваўся ў Германію. Увесну 1945 года стаў камандзірам аднаго з палкоў [[30 грэнадзёрская дывізія войскаў пры СС|30-й грэнадзёрскай дывізіі СС (1-й беларускай)]], якая ў апошнія дні красавіка 1945 года без бою [[Капітуляцыя|капітулявала]] амерыканцам. Перабываў у лагеры для інтэрнаваных у [[Рэгенсбург]]у. === Пасля вайны. Эміграцыя ў ЗША === Пазбег [[Рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыі]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1947 годзе ў Германіі заснаваў Аб’яднанне беларускіх ветэранаў. У 1950 годзе выехаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У 1952—1954 узначальваў [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]]; удзельнічаў у выданні яго газеты «[[Беларус (газета)|Беларус]]». Адзін з заснавальнікаў газеты «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]». Выступаў у друку з публіцыстычнымі матэрыяламі (таксама па пытаннях вайсковай гісторыі Беларусі<ref name="БЭ 18-9">БелЭн у 18 т., Т.9…</ref>), аўтар успамінаў пра дзеячаў беларускай культуры<ref name="Маракоў">Маракоў Л. У.…</ref>. Выконваў функцыі вайсковага міністра [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] на выгнанні, пазней сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] у выгнанні<ref>{{cite web|url = https://www.radabnr.org/%d1%84%d1%80%d0%b0%d0%bd%d1%86%d1%96%d1%88%d0%b0%d0%ba-%d0%ba%d1%83%d1%88%d0%b0%d0%bb%d1%8c/|title = Францішак КУшаль|author = |authorlink = |date = |publisher = radabnr.org|language = be-x-old|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200102085733/https://www.radabnr.org/%d1%84%d1%80%d0%b0%d0%bd%d1%86%d1%96%d1%88%d0%b0%d0%ba-%d0%ba%d1%83%d1%88%d0%b0%d0%bb%d1%8c/|archivedate = 2-1-2020|accessdate = 2-1-2020}}</ref>. Пахаваны на могілках ў [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэры]] ({{#statements:P119}}), [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]<ref name="Могілкі">{{крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі|}}</ref>. Побач пахаваная ягоная жонка [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]<ref>[https://naviny.by/rubrics/society/2013/01/31/ic_articles_116_180694 Пантэон Беларусі. Наталля Арсеннева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190707153102/https://naviny.by/rubrics/society/2013/01/31/ic_articles_116_180694 |date=7 ліпеня 2019 }}</ref>. == Сям’я == У 1922 годзе ажаніўся з паэткай Наталляй Арсенневай, у шлюбе мелі двух сыноў — Яраслава (1923—1943) і Уладзіміра (1924—?). Яраслаў загінуў ад выбуху закладзенай савецкімі партызанамі бомбы, у мінскім тэатры ў часе прадстаўлення. Уладзімір ажаніўся з Наталляй Куліковіч (1928—1967), дачкой [[Мікалай Шчаглоў-Куліковіч|Мікалая Шчаглова-Куліковіча]], ад якой меў двух дзяцей — Пятра і Наталлю, якіх пасля смерці жонкі дапамагалі даглядаць ягоныя бацькі<ref name="Юрэвіч">[[Л. Юрэвіч|Юрэвіч, Л.]] [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=20132-1.pdf Шматгалосы эпісталярыум : гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Лявон Юрэвіч. — Мінск : ??, 2012. — 6 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 20)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Творы == * [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bka.html Спробы стварэння беларускага войска] — Мн., 1999; * Сорак два гады таму: (Жменя ўспамінаў аб Алесю Гаруну) // На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі. — Мн., 1994. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/033/Кушаль_Ф._Дарога_да_Катынскага_лесу.html Дарога да Катынскага лесу] // на [[pawet.net]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Леанід Маракоў|Маракоў Л.У.]]|частка = |загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794-1991. Энц. даведнік. У 10 т.|арыгінал =|месца = Мн.|выдавецтва = |год = 2003|том = 1|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 985-6374-04-9|тыраж = }} * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Rocznik Oficerski 1924|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego|год = 1924|том = |старонкі = 280, 381|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Rocznik Oficerski 1928|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Ministerstwo Spraw Wojskowych|год = 1928|том = |старонкі = 80, 234|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Rocznik Oficerski 1932|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych|год = 1932|том = |старонкі = 75, 594|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{Кніга|аўтар = Залесский К.А.|частка = Кушель Франц|загаловак = Кто был кто во второй мировой войне. Союзники Германии|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = |год = 2003|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кушаль Францішак}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] beexn97752i8r8u3zyvmvaj8dq09cqp 0 23416 5171724 5133037 2026-07-27T10:38:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171724 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Багушэвіч}} {{Пісьменнік}} '''Франці́шак Бенеды́кт Казімі́равіч Багушэ́віч''' ({{lang-be-latin|Francišak Benedykt Bahuševič|1}}, {{lang-pl|Franciszek Benedykt Bohuszewicz}}; {{ДН|21|3|1840|9}}, [[фальварак]] [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіраны]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]], [[Віленская губерня|Літоўска-Віленская губерня]] — {{ДС|28|4|1900|15}}, фальварак [[Кушляны]], [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]], [[Віленская губерня]]) — [[Беларусь|беларускі]] грамадскі дзеяч, паэт, празаік, публіцыст і перакладчык, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Адзін з пачынальнікаў новай [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], яе класік. Літаратурная творчасць і грамадская дзейнасць Францішка Багушэвіча стала падмуркам ідэалогіі беларускага [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальна-вызваленчага руху]] пачатку {{nobr|XX ст.}} Найбольш вядомы беларускамоўнымі паэтычнымі зборнікамі «[[Дудка беларуская]]», «[[Смык беларускі]]» і прадмовамі да іх. Пісаў і друкаваўся толькі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Ствараў вершы таксама па-польску, на польскай мове ўся публіцыстычная спадчына. == Імя і псеўданімы == Карыстаўся псеўданімамі: ''Мацей Бурачок'', ''Сымон Рэўка з-пад Барысава'' (тагачаснай [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]: ''Maciej Buraczok'', ''Szymon Reŭka z pad Barysowa''), у польскамоўнай публіцыстыцы выкарыстоўваў псеўданімы: ''Huszicz'', ''Ten'', ''Tamten'', ''Demos'' і інш. Сваім іменем у беларускіх вершах падпісваўся лацінкай як ''Franciś Bohuszewicz''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/Kouna|title=Kouna — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2025-12-13}}</ref>. У беларускіх перавыданнях і публікацыях першай паловы XX стагоддзя сустракаюцца беларусізаваныя формы імя: ''Франціш Багушэвіч'', ''Пранціш Багушэвіч'' (тагачаснай лацінкай: ''Franciš Bahušewič'', ''Pranciš Bahušewič'', пазней таксама ''Bahuševič''). == Паходжанне == [[Выява:Belarus-Kushlany.jpg|thumb|left|[[Сядзібна-паркавы комплекс Багушэвічаў|Дом-музей]] у [[Кушляны|Кушлянах]]]] Францішак Багушэвіч нарадзіўся ў [[фальварак|фальварку]] [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіраны]], каля [[Вільня|Вільні]] (цяпер [[Віленскі раён]] [[Літва|Літвы]]) у сям’і выхадцаў з дробнай [[шляхта|шляхты]] Казіміра і Канстанцыі (у дзявоцтве — Галаўня) Багушэвічаў. Доўгі час лічылася, што двор гэты арандаваўся бацькам паэта. Але Свіраны належалі Галаўням, з роду якіх паходзіла маці, Канстанцыя. Яна і паехала да сваіх бацькоў і дзядоў перад нараджэннем сына (першым быў сын Уладзіслаў-Антон, старэйшы за Францішка на чатыры гады)<ref>{{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 373 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }}</ref>. Быў ахрышчаны ў [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёле]] ў суседнім мястэчку [[Рукойні]]. У перыяд паміж 1841 і 1846 гадамі сям’я перабралася ў спадчынны маёнтак [[Кушляны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]], які належаў Багушэвічам з сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Паводле купчай, запісанай у актавыя гродскія кнігі Ашмян 13 сакавіка 1749 года, продак паэта Антон Багушэвіч за 450 польскіх злотых «''набыў маёнтак Кушляны або Мігуцяны''» з сялянамі ад [[Кунцэвічы (род)|Кунцэвічаў]]. Перш чым прапісацца на [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмяншчыне]], род Багушэвічаў на пачатку XVIII ст. абжываўся ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]]. Паводле архіўных матэрыялаў, 7 чэрвеня 1729 года Міхал Савіцкі падпісаў дарчую, згодна з якой маёнтак Шкірлава або Бароўшчына з вёскамі Хвашчаны і Мышкавічы (разам з сялянамі) у Полацкім ваяводстве падараваў швагру свайму Юрыю Аўгусцінаву Багушэвічу і яго сыну Казіміру, а іншых яго сыноў Антона і Франца Багушэвіча «''грашыма адарыў''». Продкі Францішка Багушэвіча перабіваліся не толькі з зямельнага арандатарства, але служылі і ў войску (прадзед Казімір у 1783 годзе атрымаў чын [[Ротмістр|ротмістра]] Ашмянскага павета, Аляксандр стаў ротмістрам Літоўскай кавалерыі). Бацька ж паэта жыў выключна з зямлі і паводле «ўводнага акта» ад 1 ліпеня 1837 года стаў валодаць маёнткам [[Кушляны]] з 34 сялянскімі [[Рэвізская душа|душамі]]. Сваякі паэта яшчэ ў канцы XVIII ст. (паводле рэвізіі 1795) былі запісаны шляхтай [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], а ў 1830 і 1845 іх шляхецкія прывілеі пацвердзіў сенат геральдыі. Уладзіслаў-Антон (нар. 1835), Франц-Бенядзікт (нар. 1840), Валяр’ян-Язэп (нар. 1841) і Апалінар (нар. 1846), сыны Казіміра і Канстанцыі Багушэвічаў былі запісаны ў першую кнігу мясцовай геральдыі<ref>{{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 374 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1863).jpg|міні|злева|Францішак Багушэвіч, 1863 г.]] Дзіцячыя гады пісьменніка прайшлі ў асяроддзі блізкім да сялянскага. Пачатковую адукацыю Францішак Багушэвіч атрымаў у [[Віленская гімназія|Віленскай гімназіі]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Богушевич Франтишек Бенедикт Казимирович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 66 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, якую скончыў 26 ліпеня 1861 года. Пасябраваў з [[Цітус Далеўскі|Цітусам Далеўскім]], [[Юльян Чарноўскі|Юллянам Чарноўскім]], Вінцэнтам Віткоўскім, Канстанты Далеўскім, [[Зыгмунт Мінейка|Зыгмунтам Мінейкам]], якія сталі пазней актыўнымі ўдзельнікамі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] і аказалі ўплыў на станаўленне светапогляду Багушэвіча. У часе навучання асаблівую цікавасць выказваў да славянскіх моў, [[матэматыка|матэматыкі]] і заканадаўства. Яшчэ гімназістам Багушэвіч не застаўся абыякавым да гісторыі і культуры краю, усталяваў сувязі з музеем старажытнасцей у [[Вільня|Вільні]], перадаўшы туды ў 1865 годзе некалькі прадметаў краязнаўча-археалагічнага характару<ref>У спісе вучняў Віленскай гімназіі, няздольных уносіць устаноўленую за навучанне плату, прозвішча Францішка сустракаецца побач з імем яго малодшага брата Валяр’яна. У пастанове педагагічнай рады ад 17 чэрвеня 1861 года яго імя названа ў ліку чатырох лепшых выпускнікоў навучальнай установы. Паводле: {{кніга |аўтар = Багушэвіч Ф. |частка = |загаловак = Творы: Для сярэд. і ст. шк. узросту |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = |год = 2001 |том = |старонкі = 6 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У тым жа годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] на фізіка-матэматычны факультэт<ref name="БС"/>, аднак праз 2 месяцы быў выключаны за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях<ref name="БС"/><ref>На знак пратэсту супраць новых універсітэцкіх правілаў, якія абмяжоўвалі правы навучэнцаў, студэнты, вярнуўшыся з летніх вакацый, адмовіліся прымаць матрыкулы (заліковыя кніжкі). Барацьба скончылася крывавай сутычкай на ўніверсітэцкім ганку 24 кастрычніка. 14 лістапада Багушэвіч скіраваў новую заяву на імя рэктара з просьбай звольніць яго з універсітэта з прычыны цяжкай хваробы і неспрыяльнага клімату.</ref>. Вярнуўся на радзіму, працаваў настаўнікам у вёсцы [[Доцішкі]]<ref>Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя. Т. 9. Гродзенская вобласць. Кн. 1 — Мн., 2015. С. 561.</ref>, [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] (цяпер — [[Воранаўскі раён]]) у школцы, адкрытай уладальнікам маёнтка Аляксандрам Звяровічам. Уступіў у мясцовае рэвалюцыйнае таварыства «пянтковічаў». Актыўны ўдзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], быў паранены ў баі ў [[Аўгустоўская пушча|Аўгустоўскіх лясах]]<ref name="БС" />. Яго бацька, сястра і брат Апалінар дапамагалі рэвалюцыянерам. Ратуючыся ад рэпрэсій, вымушаны быў хавацца, а потым пераехаў на Украіну. 7 мая 1865 года ён падаў заяву з просьбай аб навучанні ў {{нп3|Нежынскі юрыдычны ліцэй|Нежынскім юрыдычным ліцэі|ru|Нежинский юридический лицей}}<ref name="БС" />. Яго прашэнне аб вызваленні ад аплаты за навучанне не была задаволена «''з прычыны адсутнасці вакансій''». [[Ніжын|Нежын]] быў абраны Багушэвічам невыпадкова: у час яго вучобы тут працаваў старшым лектарам сваяк па маці Аляксандр Галаўня. Новаспечаны ліцэіст імкнуўся зарабляць на жыццё рэпетытарствам. [[Файл:Francišak Bahuševič, Mykhaylo Nosenko. Францішак Багушэвіч, Михайло Носенко (1876).jpg|міні|Францішак Багушэвіч (злева) з судовым прыставам Міхайлам Насенкам. Чарнігаў, 1876 г.]] Вучоба скончылася 26 ліпеня 1868 года. А 17 жніўня, калі Багушэвічу выпісвалі атэстат, ён ужо быў на службе ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]], адкуль у 1869 годзе перавёўся ў [[Кралявецкі павет]] (цяпер [[Сумская вобласць]]) судовым следчым. Праз два гады (за гэты час ён папрацаваў у [[Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскім павеце]]) зноў быў у Чарнігаве<ref name="БС" />, але не затрымаўся надоўга, яшчэ раз змяніўшы месца працы: 21 ліпеня 1871 года загадам Міністэрства юстыцыі ён быў прызначаны судовым следчым у [[Гразявецкі павет]] [[Валагодская губерня|Валагодскай губерні]]. Праз год ён вяртаецца на Украіну, каб сем месяцаў папрацаваць старшым следчым [[Барзнянскі павет|Барзнянскага павета]] і перайсці на службу ў [[Канатоп]]<ref name="БС" />. У 1883 годзе каранацыя новага імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] суправаджалася шырокай амністыяй: тысячы паўстанцаў, у тым ліку Багушэвіч, вярнуліся на радзіму. 2 лютага 1884 года ён падаў прашэнне ў Нежынскі акруговы суд з просьбай звольніць са службы — фактычна, пайсці ў адстаўку. На той час ён быў уладальнікам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава 3-й ступені]], [[Калежскі саветнік|калежскім саветнікам]]. Меў падарванае здароўе, не нажыў капіталу і пад старасць спрабаваў зарабляць прыватнай адвакацкай практыкай. 25 сакавіка Францішак Багушэвіч вяртаецца ў горад сваёй маладосці — Вільню<ref name="БС" />. Цяпер ужо не адзін, а з жонкай Габрыэляй з дому Шклёнікаў, мінчанкай, з якой узяў шлюб у 1874 годзе, меў дачку Канстанцыю (Туньку) і сына Тамаша Вільгельма<ref>{{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 379 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }}</ref>. Працаваў у судовай палаце. Асноўнымі кліентамі яго былі [[сялянства|сяляне]] і гарадская бедната. Пісаў артыкулы ў часопіс «{{нп3|Kraj|Kraj|ru|Kraj}}» («Край») [[польская мова|па-польску]]. Менавіта ў віленскі перыяд разгарнулася яго літаратурная і публіцыстычная дзейнасць. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (XIX).jpg|міні|злева|Францішак Багушэвіч.]] Пасля смерці варшаўскага сваяка Тадэвуша ў 1896 годзе, Багушэвіч атрымаў добрую спадчыну. Паэт здолеў разлічыцца з пазыкамі, адбудаваць нанова занядбаную бацькоўскую сядзібу ў Кушлянах. 20 мая 1898 года Францішак Багушэвіч напісаў заяву на фактычнае вызваленне ад абавязкаў прысяжнага паверанага пры Віленскім акруговым судзе. Ён кінуў службу ў царскім судзе, дзе наспеў востры канфлікт з некаторымі калегамі і начальствам, каб аддацца творчай працы<ref>{{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 389 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }}</ref>. Пасля звальнення жыў у [[Кушляны|Кушлянах]] (цяпер [[Смаргонскі раён]]), дзе і памёр. Пахаваны ў вёсцы [[Жупраны]] [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]]. == Творчасць == [[Выява:Auth-Bahuschevich.jpeg|thumb||Аўтограф верша Багушэвіча «Маліся, бабулька, да Бога»]] [[File:Dudka biełaruskaja — Vokladka.jpg|thumb|«Дудка беларуская» (арыгінал лацінкай: Dudka białaruskaja), 1891 г.]] Вытокі творчасці Францішка Багушэвіча ў грамадскім жыцці Беларусі, цесна звязаны з фальклорам, а таксама з лепшымі эстэтычнымі традыцыямі славянскай паэзіі.<ref>Александровіч С. Багушэвіч // БЭ. Т. 2. С. 211</ref> Першымі вядомымі паэтычнымі спробамі Францішка Багушэвіча лічаць знойдзеныя ў [[Львоў|Львове]] вершы на польскай мове: «Новы 1886 год», «Прывід надзеі», «Хто гэта?» («Nowy rok 1886», «Widmo nadziei», «Kto to?»), напісаныя ў 1885—1886 гадах. Верш «Nowy rok 1886» — узор [[Альбомная лірыка|альбомнай лірыкі]] сярэдняга гатунку; верш «Kto to?» ёсць палітычнай сатырай на аднаго з тагачасных дзяржаўных дзеячаў — магчыма [[Ота фон Бісмарк|Бісмарка]]. І толькі «Widmo nadziei» вылучаецца сваім настроем і ўзлётам духу, як філасофская спроба асэнсаваць высокія паняцці чалавечага быцця. У архіве [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] захаваўся аўтограф байкі Францішка Багушэвіча на беларускай мове «Воўк, ягня, авечка» (паводле зместу, 1886). Відаць, польскамоўныя спробы паэта не на шмат апярэджвалі беларускамоўныя<ref>Янушкевіч Я. Францішак Багушэвіч… С. 380</ref>. Першае вядомае публічнае выступленне Багушэвіча-літаратара адбылося 4 красавіка 1885 года на старонках польскага часопіса «Край» («Kraj»), што выдаваўся ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Віленскі карэспандэнт пісаў пра эканамічны крызіс, гаспадарчае жыццё і судовую практыку ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходніх губернях]] (цяперашняя тэрыторыя Беларусі, Літвы і Украіны). За сем гадоў (1885—1891) «Край» змясціў звыш паўсотні артыкулаў і нататак, якія дасылаў Францішак Багушэвіч, падпісваючы іх рознымі псеўданімамі: Huszicz (утворана ад скарачэння прозвішча), Ten, Tamten, Demos і інш. Яго віленскія допісы саркастычныя і балюча-праўдзівыя, статыстычна-інфармацыйныя і ярка публіцыстычныя. Выступленні Багушэвіча на старонках «Краю» ў канцы 1880-х гадоў спыніліся і амаль канчаткова перарваліся. Даследчык [[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Язэп Янушкевіч]] лічыць, што супрацоўніцтва трэба разумець як нежаданне пісьменніка падтрымліваць згодніцкую палітыку, да якой схіляліся польскія ліберальныя дзеячы.<ref>''Янушкевіч Я.'' Францішак Багушэвіч… С. 381—382.</ref> [[Файл:Смык беларускі (1894).pdf|page=3|міні|злева|Першае выданне кнігі «Смык беларускі» (арыгінал лацінкай: [[wikisource:be:Смык беларускі (1894)|Smyk białaruski]]), 1894 г.]] Увосень 1891 года ў [[Кракаў|Кракаве]] выходзіць першы зборнік паэта «[[Дудка беларуская]]» пад псеўданімам ''Мацей Бурачок'', хоць яшчэ ў лісце ад 23 жніўня (4 верасня) 1891 года да Яна Карловіча Багушэвіч называў свой зборнік не як «Дудка беларуская», а «Жалейка»<ref>''Багушэвіч, Ф.'' Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты. — Мінск: Маст.літ., 1991. — С. 218.</ref>. Пры жыцці паэта пад псеўданімамі былі надрукаваны вершаваны зборнік «[[Смык беларускі]]» ([[Познань]], 1894) і апавяданне «[[Тралялёначка]]» ([[Кракаў]], 1892). Кнігі друкаваліся на тэрыторыі [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] (Кракаў) і [[Прусія|Прусіі]] (Познань), бо ў Расійскай імперыі быў забаронены друк па-беларуску лацінкай, таксама гэтыя кнігі паводле зместу не прайшлі б расійскую цэнзуру. На беларускія землі кнігі Багушэвіча траплялі кантрабандай. Лёс іншых твораў Багушэвіча — зборнікаў «Скрыпачка беларуская» і «Беларускія апавяданні Бурачка» дагэтуль нявысветлены. У некаторых некралогах па аўтару згадвалася, што кніжка паспела выйсці ў свет і нават з партрэтам аўтара, але ніводнага асобніка выдання дагэтуль не выяўлена. Польскі літаратар [[Люцыян Узембла]] ў адным са сваіх артыкулаў напісаў нават пра змест «Скрыпачкі»: ''«Складаюць яе выдатныя творы, напісаныя таленавіта: маналогі, байка, сялянская элегія, з’едлівая аповесць»''<ref name="ReferenceA">''Александровіч С.'' Пуцявіны роднага слова. Праблемы развіцця беларускай літаратуры і друку другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя. — Мн. 1971.</ref>. У 1906 годзе выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» паведамляла на старонках «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]», што ў хуткім часе збіраецца выдаць «Скрыпачку», але ўрэшце, гэта так і не было зроблена. Пра тое, што рукапіс «Скрыпачкі» меў прафесар [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]], захавалася нямала сведчанняў, найбольш аўтарытэтнае сярод якіх — сведчанне яго асабістага знаёмага прафесара [[Міхаіл Мікалаевіч Піятуховіч|Міхаіла Піятуховіча]]. Пасля высылкі Эпімаха-Шыпілы ў пачатку 1930-х гадоў з [[Мінск|Менска]] ў [[Ленінград]], лёс рукапісу невядомы. Ва ўсялякім выпадку, у Беларускую акадэмію навук рукапіс не быў перададзены разам з яго бібліятэкай<ref>Аднак на думку Адама Мальдзіса, гэты экзэмпляр са збораў даваеннага Інстытута літаратуры АН БССР трапіў падчас вайны ў рукі беларускага дзеяча [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанціна Езавітава]]. «Скрыпачка» была выдадзена за мяжой з партрэтам аўтара і амаль цалкам перахоплена на граніцы падчас перапраўкі. Захаваўся толькі адзін асобнік. ''Мальдис А.'' Белорусские сокровиша за рубежом. Мн., 2009. С. 188.</ref>. Акрамя «Скрыпачкі беларускай», не дайшоў да нашых часоў таксама і зборнік «Беларускія апавяданні Бурачка», які за год да смерці паэта быў здадзены ў Віленскую губернскую друкарню. «Наша ніва» друкавала апавяданні менавіта з гэтага зборніка<ref>Адам Станкевіч. З Богам да Беларусі. Збор твораў. Вільня, 2008. С. 968.</ref>. Выступаючы ад імя ўсяго працоўнага [[беларусы|беларускага народа]], Францішак Багушэвіч быў пераважна ідэалагічным прадстаўніком [[сялянства]]. З сялянствам, а таксама з дэмакратычнай [[інтэлігенцыя]]й звязваў ён свае вызваленчыя ідэалы. Жывымі і яркімі паўсталі ў яго творах вобразы сялян Аліндаркі («Кепска будзе»), Петрука Пантрука («У судзе»), Ануфрыя Скірдзеля («Балада»), Мацея («Хрэсьбіны Мацюка») і інш. Сацыяльныя пытанні востра ставяцца ў вершах «Бог не роўна дзеле», «Не цурайся», «Ахвяра». Цыкл «Песні» (зборнік «Смык беларускі») — узор выкарыстання беларускай народнай песні і насычэння яе сацыяльным і філасофскім зместам. З болем чуючы, як «''звякаюць ланцугі на людцах''», са смуткам гледзячы на «''зямельку слязьмі залітую''», паэт верыў у час, калі «''перастанем плакаць мы над сваёй доляй''»<ref name="ReferenceA" />. Багатая і разнастайная яго спадчына ў жанравых адносінах: паэма («Кепска будзе!»), вершаванае апавяданне, блізкае формай да гутарак («У астрозе», «Быў у чысцы», «Свая зямля»), публіцыстычны маналог («Мая душа», «Дурны мужык, як варона»), філасофскі роздум («Праўда», «Думка»), верш-прысвячэнне («Яснавяльможнай пані Арэшчысе»), байка («Воўк і авечка»), сатыра («Праўдзівая гісторыя аб замучаным дукаце»), апрацоўка народнай казкі («Хцівец і скарб на святога Яна») і інш. Францішку Багушэвічу належаць і першыя ў беларускай літаратуры празаічныя творы. Апавяданні «Сведка», «Палясоўшчык», «Дзядзіна» зместам і формай звязаны з народнай гумарэскай; «Тралялёначка» бліжэй да літаратурнай традыцыі, тут увасоблена расслаенне беларускай вёскі, вясковыя багацеі, што прыйшлі на змену радавітым панам<ref name="ReferenceA" />. У творчасці Францішка Багушэвіча спалучаны гісторыка-філасофскае і мастацкае асэнсаванне лёсу беларускага народа, моцныя матывы нацыянальнага адраджэння. Палітычнае і грамадскае крэда паэта найбольш выразна выказана ў прадмове да зборніка «Дудка беларуская», дзе выкладзены погляды на беларускую мову як на мову «''нам ад Бога даную''», «''для нас святую''». Францішак Багушэвіч лічыў мову «''адзежай душы''», асновай існавання нацыі, заклікаў шанаваць родную мову, «''каб не ўмёрлі''». У прадмове акрэслены вехі гісторыі края з часу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у якім Беларусь была «''як тое зярно ў гарэху''», прыблізна вызначана яе тэрыторыя («''ад Вільна да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, дзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат іншых мястэчак і вёсак…''»).<ref>''Содаль У.'' Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч // ЭГБ у 6 т. Т. 1. Мн., 1993. С. 276.</ref> Светапогляд і ідэйныя перакананні адлюстроўвалі наспелыя патрэбы нацыянальнага адраджэння і развіцця народаў, пазбаўленых сваіх суверэнных правоў на самастойнае грамадскае і духоўна-культурнае існаванне, адбудову сваёй дзяржавы. У публіцыстычных прадмовах (напрыклад, да зборніка «Дудка беларуская») і праграмных вершах Францішка Багушэвіча выказаны асноватворныя прынцыпы ідэалогіі нацыянальнага вызвалення. Праблему мовы ён вылучае як асноўную праблему нацыянальнага жыцця, лічыў нацыянальную мову найважнейшай формай выяўлення духоўнасці народа, найбольш устойлівай, асноўнай прыкметай нацыі. Моцным было ідэйна-творчае ўздзеянне Францішка Багушэвіча на паслядоўнікаў. Яго спадчыну наследавалі ў сваёй творчай дзейнасці [[Адам Гурыновіч]], [[Алаіза Пашкевіч|Цётка]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Язэп Фларыянавіч Ціхінскі|Язэп Ціхінскі]] і іншыя. == Мова Багушэвіча == [[Файл:Dudka białaruskaja Macieja Buraczka.pdf|page=22|міні|Пачатак верша «[[wikisource:be:Дудка беларуская (1891)/Praŭda|Praŭda]]». Першае выданне «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» (1891), выдадзенай, як і ўсе пажыццёвыя выданні Багушэвіча, [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]].]] Багушэвіч пісаў і друкаваў свае творы [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]<ref>Беларускі літаратуразнавец доктар [[Павел Гіляравіч Каравайчык|Павел Каравайчык]] (псеўд. ''Павел Любецкі'') сцвярджаў, што паэт завяшчаў аддаць зборнік у друк толькі пры ўмове, што кніга будзе надрукавана лацінскімі літарамі (Павел Любецкий. О белорусском литературном языке. // Чырвоны шлях, 1918, № 7 — 8, С. 13.)</ref>. Цяпер яны выдаюцца [[кірыліца]]ю, таму сучасны чытач не бачыць усіх асаблівасцей пісьма Багушэвіча, спосабы перадачы паэтам беларускай фанетыкі лацінкай. Так, зваротная часціца цяперашняй літаратурнай мовы -''цца'' перадаецца як -''tca'' — ''zdajetca'', ''razlijetca'', ''śmiajetca'' (у рукапісах паэта часціца гэта паслядоўна пішацца -''cca'', але пры наборы «Дудкі беларускай» яе не стала). Мяккае беларускае ''в'' (''вясёлы, весела, вяселле'') у Багушэвіча цвёрдае — ''wasoły'', ''wasoła'', ''wasele''. Такое напісанне адпавядае гаворкам на радзіме паэта. З яго родных гаворак і форма ''miłości'' (''мілосьці''), ''radości'' (''радосьці''); дыялектныя канчаткі ў давальным і месным склонах у назоўнікаў першага скланення: ''awieczca'', ''na dudca'', ''pry darożce'', ''u chatce'', ''pa reczca''. У друкаваных лацінкаю творах амаль не перадаецца падаўжэнне зычных: ''hranie'', ''powitanie'', ''zboże'' (выключэнне — ''plamienniach'', ''zdarennie''). Пад уплывам [[польская мова|польскай мовы]] альбо дыялектаў Багушэвіч піша: ''afiara'' — сучаснае ''ахвяра'', ''afiarujuczy'' (''ахвяруючы''), ''fala'' (''хваля''); часам не перадае дзеканне: ''dwie'', ''dmie'' («Хрэсьбіны Мацюка»), ''razadmie'', ''ledwie'' («Сватаны»); непаслядоўна ўжывае [[Прыстаўны гук|прыстаўное]] w: ''u wastrozie'', ''nawuki'' — ''nauki'', ''wajczym''-''ajczym'' («Дурны мужык, як варона»). Больш-менш паслядоўна перадае Багушэвіч мяккасць зычных перад наступным зычным: ''aśminki'' (''асьмінкі''), ''imość'' (''імасць''), ''gości'' (''госьці''), адмоўе не як ня: ''niaznaisz'', ''niawiedaisz''. Лацінская графіка дазваляла Багушэвічу перадаваць [[Ґ|выбухное ґ]]: ''szmygnuŭ''. У мове пісьменніка пераважаюць нацыянальнае гукавое афармленне лексічных адзінак і структура фраз. Пры выкарыстанні слоў ён робіць раскрыццё гістарычна абумоўленых сэнсавых і гістарычных адценняў, дзякуючы якім яно становіцца першаэлементам літаратуры, ёмістай характаралагічнай дэталлю пры абмалёўцы пэўных з’яў рэчаіснасці, прадметаў, а таксама пры стварэнні вобразаў. Галоўны герой у літаратурнай спадчыне пісьменніка — селянін, і аўтар стылізаваў мову сваіх твораў пад мову апавядальніка селяніна, дасягаючы пры гэтым адзінства формы і зместу<ref>Шакун Л. М. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Мн., 1963. С. 233</ref>. Багушэвіч цалкам прытрымліваецца народнай эстэтыкі слова, імкнецца да максімальнай сэнсавай самастойнасці кожнай моўнай адзінкі. Напрыклад, некаторыя дзеясловы: Каб жыта '''ўдалося''' («Мая дудка»); Па судах '''агалеў''' («Як праўды шукаюць»); Унадзіўся надта ён [ураднік] '''лазіць''' па хатах («У судзе»). На народную словатворчасць зарыентаваны ў мове Багушэвіча афіксальныя і бязафіксныя ўтварэнні. Ён ужывае чыста фальклорныя, народна-паэтычныя формы слоў з суфіксамі суб’ектыўнай ацэнкі: Хмаркі цёмныя, мае братанькі // Вецер гоне вас без дарожанькі, // І нідзе ж для вас няма хатанькі..// адпачнеце аж у Божанькі («Хмаркі»). Словы з суфіксамі суб’ектыўнай ацэнкі сустракаюцца і ў празаічных творах (у апавяданні «Трылялёначка» — паненачка, сіротачка, кузынка, кузінятачка, дзіцятка, цяньклявенкая, драбнюсенькая і інш.). Лёгка ўпісваюцца ў агульную моўную палітру твораў Багушэвіча дзеяслоўныя ўтварэнні тыпу: ''закасіўся'', ''заараўся'': Да навукі ён не браўся // '''Закасіўся''', '''заараўся''' («Дурны мужык, як варона»); '''Пераеўся''' хлеб да крышкі («Кепска будзе»). Добра выкарыстоўвае гукапераймальныя дзеясловы-выклічнікі, якія абазначаюць імгненнае аднаразовае дзеянне: Калі дзверы '''«скрыпель»''', а я '''«шусць»''' праз людзей, // Ды на двор, ды ў карчму, да кабылы барздзей («У судзе»); Аж пан '''хап''' за рукі, '''трэсь''' мяне па твары («Скацінная апека»). Імкнучыся максімальна прыблізіць мову сваіх твораў да мовы селяніна, Багушэвіч шырока выкарыстоўвае прастамоўную лексіку з грубаватай эмацыянальнай афарбоўкай: А '''брахаў''' дык '''брахаў''' і сябе ўсё хваліў («У судзе»); '''Морду''' ''круце набок і за'' '''кудлы''' ''трасе'' («Быў у чысцы»). [[Выява:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1889).jpg|200px|left|thumb|Фотаздымак Багушэвіча 1889 г.]] Багата ў тэкстах Багушэвіча ўзята з фальклорнай спадчыны. Гэта традыцыйна-народныя эпітэты: ''Той'' '''куртаты''' ''зашчыт, як кадзіла, памог'' («У судзе»); ''А кума ж была'' '''праворна''' («Кепска будзе»); разгалінаваная сістэма метафар: ''Бедна ж мая хатка'' '''расселася''' ''з краю'' («Мая хата»); [Гора] ''улезла ў хату'' («Гора»); ''каб умеў'' '''кіраваць''' ''я пяром'' («Не цурайся»); метанімія і сінекдаха: Тут '''кажух''' і '''шынель''', і '''бурнос''', '''лапсардак''', // І '''сурдут''', і '''мундзір'''… («У судзе»). Францішак Багушэвіч часта карыстаўся параўнаннем. Амаль у кожны верш ці апавяданне ён увёў трапныя і арыгінальныя параўнанні. Сярод іх, як і ў фальклоры, пераважаюць гэтак званыя лакальныя адзінкі, пабудаваныя на супастаўленні са з’явамі і прадметамі навакольнага жыцця: ''Каб скакалі горы…''// '''Як паны на балі''' («Мая дудка»); ''Скрабуць шкуру нажом'', '''як на боты тавар''' («Быў у чысцы»). Бальшынёй параўнанняў пісьменнік падкрэсліваў сутнасць сацыяльнай вобразнай псіхалогіі. Паэт спачувае селяніну, які маркотны, '''як магіла''' («Кепска будзе»); ''цянюсенькі'', '''як той кнот''' («Бог не роўна дзеле»); паважае чалавека працы, што пры спрыяльных умовах гэтак жа, як і пан, кніжку б ''счыркаў'', '''як папар''' («не цурайся»). Гнеўную, сатырычную накіраванасць маюць аўтарскія параўнанні пры абмалёўцы пана, у якога ''рукі'', '''як падушкі''', // '''Як кісель''' ''дрыжыць жывот ''(«Бог не роўна дзеле»), кашуля…// '''як той снег, як папер''' («Не цурайся»). Багушэвіч выкарыстоўвае менавіта такія параўнальныя звароты, якія ў цесным узаемадзеянні з іншымі моўнымі сродкамі набываюць дадатковыя сэнсавыя адценні. Шырока прадстаўлены ў творах Багушэвіча фразеалагізмы. Пераважаюць агульнавядомыя ўстойлівыя словазлучэнні з ярка выражаным прастамоўным адценнем: ''У сведкі ўлезці'', '''ні села — ні пала''' («Як праўды шукаюць»); ''Зборшчык, як дым той'', '''лезе ў вочы''' («Балада»). Часам у творы арганічна ўключаюцца прыказкі і прымаўкі, утвараючы адпаведны стылявы каларыт: ''Смачны жабе гарэх, бо зубоў Бог не даў'' («У судзе»). Глыбока авалодаўшы фразеалагічнымі скарбамі роднай мовы, паэт не толькі выкарыстаў гатовае, але і сам стварыў афарыстычныя выслоўі: ''І авечка, хоць дурная'', // ''А воўка ж пазнае!'' («Воўк і авечка»); ''Не надта ж свабодна ў гэтай свабодзе'' («Быў у чысцы»). Багацце мовы Багушэвіча ярка праяўляецца ў [[Сінонімы|сінаніміцы]], ён выкарыстоўвае цэлую сістэму найменняў прадметаў і з’яў. Слова ''селянін'' мае эквіваленты — ''мужык, наш брат, гаспадар, браце мой, братцы, бядота, дзеці Зямлі-маткі''. Надзвычай багатая ў пісьменніка дзеяслоўная сінанімія. Два і больш блізкія па значэнні словы, а таксама словазлучэнні пісьменнік часта размяшчае адно за адным (градацыя) ці праз некалькі лексічных адзінак, каб узмацніць сэнсавае ці эмацыянальна-экспрэсіўнае значэнне: ''Іх'', '''закіпеў''' той князь, аж'' '''зароў''', // ''Аж'' '''вылупіў вочы, счырванеў''' ''ён, як кроў''… («Хрэсьбіны Мацюка»); ''Каб душа'' '''балела''', ''гледзячы на долю'', // ''Каб'' '''сэрца шчымела і рвалася з болю?''' («Праўда»). [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1898).jpg|міні|Францішак Багушэвіч, 1898 г.]] Паўтор слоў, словазлучэнняў і сказаў — адзін з эфектыўных сінтаксічных прыёмаў у мове мастацкіх твораў. У Багушэвіча ён сустракаецца неаднаразова: Гаварыў, гаварыў, ажно піць захацеў («У судзе»); А ўсе піша, піша, піша // І нагой усё калыша, // Пісаў, пісаў, даў другому («Кепска будзе») і інш. Пісьменнік выкарыстоўваў традыцыйна-фальклорныя прыёмы двух- або трохразовага паўтору для ўзмацнення экспрэсіі выказвання, падкрэслівання лейтматыву якой-небудзь думкі ці ідэі. У некаторых вершах ён цалкам арыентаваўся на фальклорныя ўзоры (напрыклад, «Песні» са зборніка «Смык беларускі»). Тут спецыфічныя для фальклору рытарычныя фігуры, словазлучальныя структуры, вонкавыя афармленні, жывыя размоўныя інтанацыі. Францішак Багушэвіч жыў і пісаў у той час, калі яшчэ не былі выпрацаваны адзіныя агульнанацыянальныя моўныя нормы. У яго творах, як і ў творах іншых пісьменнікаў 2-й паловы ХІХ ст., яскрава адлюстраваліся агульныя заканамернасці развіцця беларускай літаратурнай мовы. Побач з агульнаўжывальнай лексікай сустракаюцца тэрытарыяльна абмежаваныя словы: ''наўда'' (карысць), ''[[ройсты]]'' (кусты на балоце), ''ляк'' (страх), ''цёнгле'' (заўсёды), ''гілёс'' (балота) і іншыя. Сустракаюцца таксама непаслядоўныя напісанні, нематываваныя запазычанні, адхіленні ад агульнапашыраных фанетычных і марфалагічных з’яў.<ref>Ламека У., Содаль У. Багушэвіч Францішак Казіміравіч // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 68</ref> Творчасць Багушэвіча ў значнай ступені садзейнічала працэсу развіцця [[беларуская мова|беларускай мовы]]. == Ацэнкі дзейнасці == {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Без разрываў = 1 | Загаловак = [[Адам Гіляры Каліставіч Гурыновіч|Адам Гурыновіч]] | Змест = <pre> Дзякуй табе, браце, Бурачок Мацею, За тое, што ў сэрцы збудзіў ты надзею, Што між братоў нашых знаходзяцца людзі З кахаючым сэрцам і баляшчай грудзяй. Дзякуй табе, браце, і за тыя словы, Што ўспомнілі звукі нашай роднай мовы. Бяры, браце, дудку, наладзь і жалейку, Няхай песнь смутная ідзе у калейку І будзіць у сэрцах мысль аб лепшай долі, Якой мы не зналі дагэтуль ніколі. </pre> | Подпіс = }} Даследчык гісторыі беларускага нацыянальнага руху ў XIX — пачатку XX ст. [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Павел Церашковіч]] лічыць, што Багушэвіч сфармуляваў беларускую нацыянальную ідэю ці не ў самай радыкальнай форме. Прадмову да «Дудкі» можна лічыць тыповым нацыянальным маніфестам<ref>Терешкович П. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. Мн., 2004. С. 133.</ref>. На думку беларускага гісторыка [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алеся Смаленчука]] літаратурная дзейнасць Багушэвіча моцна паўплывала на афармленне беларускай культурнай традыцыі. Яго з поўным правам можна назваць адным з тых «філалагічных падбухторшчыкаў», ролю якіх у нацыянальных працэсах вельмі ацэньваў [[Бенедыкт Андэрсан]]<ref>Смалянчук А. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях 1864 — люты 1917 г. СПб, 2004.</ref>. Высока ацэньваў творчасць Багушэвіча і яго ўплыў на будучыню беларускага нацыянальнага руху [[Адам Станкевіч]]. == Цікавыя факты == [[Файл:Язэп Драздовіч. Партрэт Ф. Багушэвіча.jpg|міні|«Партрэт Францішка Багушэвіча». [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], 1930 г.]] Сябар Багушэвіча [[Зыгмунт Вінцэнтавіч Нагродскі|Зыгмунт Нагродскі]], які меў краму сельскагаспадарчых прылад у Вільні, надзяляў «Дудкай беларускай» сваіх пакупнікоў-сялян<ref name="ReferenceA"/>. Будучы кіраўнік польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі]] (зямляк Нагродскага) у маладосці кіраваў кантрабандай «Дудкі беларускай» з [[Кракаў|Кракава]] на Беларусь<ref>Латышонак А. Жаўнеры БНР. Беласток-Вільня, 2009. С. 262</ref>. Беларускі дзеяч [[Лявон Іванавіч Дубейкаўскі|Лявон Вітан-Дубейкаўскі]] ў часе адбудовы аднаго з касцёлаў на Магілёўшчыне пазнаёміўся з маладым мясцовым святаром, які адкрыў для яго беларускую літаратуру. Першаю беларускаю кнігаю для архітэктара стала «Дудка беларуская». Захоплены вершамі, Дубейкаўскі, разам са сваім сябрам, перапісваў іх і завучваў на памяць<ref>[http://media.catholic.by/nv/n5/art7.htm Ляхоўскі У. Рупіўся дзеля Бога і людзей: Жыццёвы шлях Лявона Вітан-Дубейкаўскага // [[Наша вера]]. 1997. № 4]</ref>. Цалкам напамяць ведаў «Дудку беларускую» [[Алесь Гарун]]<ref>На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі / Уклад. Б. Сачанка. Мн., 1994, С. 40</ref>. Францішак Багушэвіч, акрамя стварэння літаратурных твораў, займаўся і [[лексікаграфія|лексікаграфічнай працай]]. Па даручэнні [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] ён ствараў картатэку беларускіх слоў<ref>Луцкевіч А. Жыццё і творчасьць Фр. Багушэвіча ва ўспамінах ягоных сучасьнікаў // Спадчына, № 1-2, 2001, С. 56</ref>. Польскі даследчык [[Рышард Радзік]] адзначае, што ў кніжцы твораў Багушэвіча, якая налічвае больш за 200 старонак, польскамоўныя тэксты складаюць больш чым палову аб’ёму<ref>Radzik R. Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowościowych w Europie Srosdkowo-Wschodniej XIX stulecia. Lublin, 2000. S. 238.</ref>. Але ўсяго ў паэтычнай спадчыне Багушэвіча 48 вершаваных твораў, з якіх толькі 14 на польскай мове<ref name="ReferenceB">''Янушкевіч Я.'' Францішак Багушэвіч // Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — 2. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 387. — ISBN 978-985-08-1167-7.</ref>. Прычым пры жыцці выдадзеныя зборнікі «Дудка беларуская» і «Смык беларускі», якія зрабілі славу Багушэвіча менавіта як беларускамоўнага паэта, склалі вершы выключна на беларускай мове. З той прычыны многія сучаснікі (напрыклад, [[Максім Гарэцкі]]) і адзначалі, што пісаў Багушэвіч «''толькі па-беларуску''»<ref name="ReferenceB"/>. Сярэдняе і заможнае каталіцкае дваранства [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]] Расійскай імперыі (цяперашняя тэрыторыя Беларусі) вызначала сябе і як «[[Ліцвіны|літвіны]]» і як «палякі»<ref name="ReferenceC">''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 115—124.</ref>. Тэрмін «палякі» быў для іх [[палітонім]]ам і звязваўся з ідэяй адраджэння «Польшчы» — былой федэрацыйнай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref name="ReferenceC"/>. Францішак Аскерка ўспамінаў, што паўплывала на паэта заняцца творчасцю на беларускай мове: «''Багушэвіч, мой блізкі сусед і добры знаёмы (…) — паўстанец 1863 года, гарачы патрыёт паляк, які ў асабістых са мной даволі частых размовах сказаў, што адзінай прычынай, якая падштурхнула яго і яго папярэднікаў пісаць на [[беларуская мова|гэтай гаворцы]], быў страх перад магчымай [[русіфікацыя]]й мясцовага сялянства''»<ref>{{кніга |аўтар = Małgorzata Moroz |загаловак = "Krynica". Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu |месца = [[Беласток]]|выдавецтва = [[Беларускае гістарычнае таварыства]]|год = 2001|старонкі = 33|старонак = 230 |isbn = 83-915029-0-2}}</ref>. Самавызначэнне «беларусы» было непапулярным сярод многіх карэнных каталіцкіх дваран, што азначала б факт [[русіфікацыя|абрусення]], бо ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] «беларусы» (галоўным чынам, сялянскае праваслаўнае насельніцтва краю) паводле афіцыйнай расійскай ідэалогіі і навукі лічыліся за складовую частку «рускага народа», адзінага ў трох галінах («вялікарусах», «беларусах» і «маларусах»)<ref>''Czapska, M.'' Florian Czarnyszewicz … С. 166—167.</ref><ref>Цікава, што беларускамоўная паэтэса і дваранка [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч (Цётка)]] словамі «Гаўрылы з Полацка» расказала, што паўплывала на яе ўласны выбар пачаць вызначаць сябе не «полькай» і «літоўкай» (што было характэрна для мясцовых каталіцкіх дваран), а беларускай: ''«Доўга я гадаў і думаў, як сябе зваць, ці то палякам, ці то літоўцам, бо слова „тутэйшы“ мне неяк не смакавала. І так колькі гадоў я хістаўся, то на ту, то на другую сторану, аж покі не папала ў мае рукі „Дудка“ Мацея Бурачка; яна то мне сказала, што хто гаворыць па-тутэйшаму, па-мужыцкаму, значыцца ён гаворыць па-беларуску, а хто гаворыць па-беларуску, той беларус»''. Гл.: ''Цётка''. Творы…С. 5.</ref>. З той прычыне сын Францішка Багушэвіча не пагадзіўся са сваім бацькам вызначаць сябе як «беларус», вызначаў сябе толькі як «паляк» і адмовіўся аддаць зацікаўленым асобам архіў бацькі<ref>Цьвікевіч А. Западно-руссизм. Нарысы з гісторыі грамадскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. Мн., 1993. С. 190</ref>. == Спадчына == [[Выява:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|thumb|Паштоўка часоў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] з цытатай Францішка Багушэвіча]] Пры жыцці творы Францішка Багушэвіча ў Расійская імперыі былі забаронены. Яны выдадзены асобнымі кнігамі і лістоўкамі ў час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]], аднак у 1908 на іх накладзены арышт. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] упершыню выдадзены ў 1922 годзе («Дудка беларуская»). Аднак у 1930-я гады ў БССР творчасць Багушэвіча абвешчана буржуазна-кулацкай, нацыяналістычнай, да 1940 года яго кнігі не друкаваліся. 3 чэрвеня 1937 года Галоўліт БССР выдаў загад № 33, паводле яго ўсе выданні твораў Францішка Багушэвіча трэба было спаліць.<ref>Лукашук А. 421° паводле Галоўліту // Спадчына, 1996, № 3, С. 80, 88</ref> У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] імя паэта было сцягам барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне, выходзілі яго кнігі, навуковыя працы пра творчасць паэта. Творы Францішка Багушэвіча ў Заходняй Беларусі перавыдаваліся пяць разоў, пры гэтым «Дудка» перавыдавалася чатыры разы (1921, 1927 і два выданні ў 1930) — большай папулярнасцю карысталіся толькі творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы. (у) Мадэрная гісторыя Беларусі. Вільня, 2006. С. 294</ref>. «Смык» і «Дудка» былі выдадзены ў міжваеннай Літве ў [[Коўна|Коўне]] ў 1922 годзе [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрствам беларускіх спраў Літвы]]<ref>Кісялёў Г. Багушэвіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 Т. Т. 1. Мн., 1992. С. 184; Казлоўскі М. Пра кніжнікаў і кнігі. Нататкі бібліяфіла, эпісталярная спадчына. Мн., 2010. С. 96.</ref>. У Другую сусветную вайну вершы Францішка Багушэвіча друкаваліся ў газеце «[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]», іх патрыятычныя радкі заклікалі змагацца за волю і незалежнасць Беларусі.<ref>Содаль У. Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч // ЭГБ у 6 т. Т. 1. — Мн., 1993. С. 276</ref> Захаваўся сямейны альбом Багушэвічаў (Нацыянальны музей Беларусі), лісты да [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] (ЦДГА Літвы, Аддзел рукапісаў Львоўскай дзяржаўнай навуковай бібліятэкі імя В. Стафаніка), [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]] (Інстытут літаратурных даследаванняў Польскай АН), А. Карповіча (Аддзел рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі АН Літвы). Гэта важныя дакументальныя сведчанні светапогляду паэта, гісторыі напісання паасобных твораў і выдання «Дудкі беларускай», матэрыяльных умоў і абставін яго жыцця. [[Лявон Вольскі]] сумесна з [[Аляксандр Памідораў|Аляксандрам Памідоравым]] у альбоме «[[Белая яблыня грому]]» запісалі песню Багушэвіча «Немец»<ref>[http://music.fromby.net/article/2038/ Вольскі і Памідораў з песняй пра немца [[Тузін Гітоў]], 9 сакавіка 2010 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126103212/http://music.fromby.net/article/2038/ |date=26 лістапада 2011 }}</ref>. == Бібліяграфія (пажыццёвыя выданні) == * [[Дудка беларуская|Dudka białaruskaja Macieja Buraczka]]. Kraków: Wł. L. Anczyc i S^KA, 1891 * [[s:Tralalonaczka_(1892)|Tralalonaczka]]. Kraków: Drukowau swaim kosztam Wł. L. Anczyca i S^KA, 1892 * [[s:Haspadary,_dla_Was_piszym_heta_apawiadannie…|Haspadary, dla was piszym heta apawiadańnie]]. Kraków, 1893 * [[Смык беларускі|Smyk białaruski]]. Poznań: R. Nikulski, 1894 * Dudka biełaruskaja Macieja Buraczka. Krakou: Wł. L. Anczyc i S^KA, 1896 == Ушанаванне памяці == === Беларусь === [[Выява:Grave of Fratsishak Bagushevich.jpg|thumb|Магіла паэта.]] [[Выява:buraczok.jpg|thumb|left|[[Камень Мацея Бурачка|Камень-помнік Багушэвічу]] ў бары ля Кушлянаў. Малюнак [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]]] [[Выява:Franciszek Bohuszewicz - Napoleon Rouba artykul - Kuryer Litewski 1906 nr 84 s 1.jpg|thumb|Артыкул [[Напалеон Роўба|Напалеона Роўбы]] «Паэт Белай Русі» аб Францішку Багушэвічу ў газеце [[краёўцы|«краёўцаў»]] [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] у шостую гадавіну смерці паэта, 1906 г.]] На месцы пахавання Багушэвіча, могілках каля [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|касцёла ў вёсцы Жупраны]] сям’ёй і сябрамі паэта быў усталяваны драўляны крыж, які прастаяў да 1940 года. На магілу паэта былі ўскладзены жалобныя вянкі з вялікіх палотнішчаў з надпісамі «Мацею Бурачку ад мужычкоў-беларусаў», «Змоўклі песні тыя, што іграў на дудцы», «Паэту і прыяцелю ад сялян і рамеснікаў» (па-польску), «Цнатліваму і заслужонаму». У 1901 годзе ў інтэр’еры Жупранскага касцёла ўстаноўлена белая мармуровая пліта, зробленая віленскім скульптарам Я. Арасімовічам, з надпісам «FRANCISZKOWI BOGUSZEWICZOWI 1840—1900 PRZYJACIELE» ({{lang-be|Францішку Багушэвічу 1840—1900 сябры}}). [[Камень Мацея Бурачка|Камень Багушэвіча]] стаіць ва ўрочышчы Лысая гара, што непадалёк ад вёскі [[Кушляны]]. Ля валуна Багушэвіч сустракаўся з сябрамі, хаваў пад ім рукапісы і забароненыя публікацыі. На бакавой грані каменя сябрамі класіка беларускай літаратуры быў высечаны надпіс «PAMIECI MACIEJA BURACZKA 1900 R» (Памеці Мацея Бурачка 1900 р.). За савецкім часам імя Багушэвіча было прысвоена [[калгас]]у (цяпер  — СВК у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]]) (1951), Жупранскай сярэдняй школе (1962), Ашмянскаму краязнаўчаму музею (1953). [[Выява:Smargon leta2010 06.JPEG|thumb|злева|Вялікі постар з тварам Багушэвіча на адным з дамоў у [[Смаргонь|Смаргоні]].]] У 1958 годзе ў Жупранах устаноўлены [[Помнік Францішку Багушэвічу (Жупраны)|бюст Багушэвіча]] аўтарства скульптара [[Заір Ісакавіч Азгур|Заіра Азгура]]. 22 сакавіка 1970 года ў Жупранах адкрыўся Музей Францішка Багушэвіча, дзе захоўваюцца каля 300 экспанатаў, якія звязаныя з жыццём літаратара<ref>Лукша, Г. А памяць жыве: 25 гадоў музею Ф. Багушэвіча ў Жупранах // Роднае слова. — Мінск: 1995. — № 3. — С. 70—71.</ref>. Імем Францішка Багушэвіча названая [[Плошча Францішка Багушэвіча (Мінск)|адна з плошчаў]] у [[Мінск]]у (з 2000 года)<ref>[http://bdg.by/news/news.htm?13285,1 В Минске появится площадь Богушевича и улица Сырокомли, Белорусская деловая газета, 19 июля 2001 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305150230/http://bdg.by/news/news.htm?13285,1 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>, а таксама [[Плошча Францішка Багушэвіча (станцыя метро)|станцыя]] [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі метро]], размешчаная на гэтай плошчы. 16 чэрвеня 2006 года адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. У мастацкім афармленні ўваходнага партала бібліятэкі на тэму развіцця сусветнага і славянскага пісьменства выкарыстана таксама вядомая [[цытата]] Багушэвіча з прадмовы да зборніка «Дудка беларуская» — «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі». 6 верасня 2009 года ў [[Смаргонь|Смаргоні]] быў усталяваны бронзавы помнік Францішку Багушэвічу<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=29295 Айцец беларускай нацыянальнай ідэі паўстаў у бронзе]. [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 8 верасня 2009 г. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915185505/http://nn.by/index.php?c=ar&i=29295 |date=15 верасня 2009 }}</ref>. [[Сяргей Аляксандравіч Адашкевіч|Сяргей Адашкевіч]] у 1980-х гадах стварыў бюст «Францішак Багушэвіч»<ref>[http://adradjency.narod.ru/zmagary/pict/20022.jpg Сяргей Аляксандравіч Адашкевіч (1918, Мінск). 80-я гады. Бюст «Францішак Багушэвіч».]</ref>. [[Яўген Мікалаевіч Ціхановіч|Яўген Ціхановіч]] у 1980 годзе напісаў «Партрэт Францішка Багушэвіча»<ref>[http://adradjency.narod.ru/zmagary/pict/DSC02572.jpg Яўген Мікалаевіч Ціхановіч. «Партрэт Францішка Багушэвіча»]</ref>. [[Мікола Купава]] стварыў каляровыя лінарыты «Партрэт зачынальніка новай беларускай літаратуры Францішка Багушэвіча» (1976)<ref>[http://adradjency.narod.ru/zmagary/pict/DSC00289.jpg Мікола Мікалаевіч Купава. «Партрэт зачынальніка новай беларускай літаратуры Францішка Багушэвіча»]</ref> і «Францішак Багушэвіч 1840—1900», таксама лінарыт «Францішак Багушэвіч» (1976). [[Уладзімір Іванавіч Мелехаў|Уладзімір Мелехаў]] для помніка «Змагарам за родную мову» адліў барэльеф «Францішак Багушэвіч» (2004)<ref>[http://adradjency.narod.ru/zmagary/pict/IMG_2768.jpg Уладзімір Іванавіч Мелехаў. На помніку «Змагарам за родную мову» Барэльеф «Францішак Багушэвіч»]</ref>. === Іншыя краіны === Ва [[Украіна|ўкраінскім]] [[Ніжын|Нежыне]] на будынку, дзе вучыўся Францішак Багушэвіч, усталяваная памятная дошка. Яго іменем названая вуліца ў горадзе [[Канатоп|Канатопе]]<ref>Кісялёў Г. Багушэвіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 Т. Т. 1. Мн., 1992. С. 184</ref>. У незалежнай [[Літва|Літве]] памятныя дошкі былі ўсталяваныя ў вёсках [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіраны]] і [[Савічуны]] Віленскага раёна, у Савічунах — на будынку размешчанай на вуліцы Багушэвіча (з 1997) бібліятэкі, якая таксама носіць імя Францішка Багушэвіча (з 2001)<ref>[http://nn.by/?c=arprint&i=25096 Памяць пра Багушэвіча на Віленшчыне [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 1 красавіка 2009 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У верасні 2010 года ў [[Вільня|Вільні]], на будынку па вуліцы Arklių, 18 (Конскай), які стаіць на месцы былога дома, дзе з 1884 па 1898 гады жыў Францішак Багушэвіч, адбылося адкрыццё памятнай дошкі. Ва ўрачыстай цырымоніі ўпершыню за многія гады ўзялі ўдзел як беларуская грамада і мэр Вільні, гэтак і прадстаўнікі [[Беларусь|Беларусі]] на чале з тагачасным міністрам культуры [[Павел Паўлавіч Латушка|Паўлам Латушкам]]<ref>[http://vilnia-by.com/archives/1923 Страчаная сталіца. Беларускія шыльды на вуліцах Вільні]</ref>. {|align="center" !colspan="4"| ||| [[Выява:F. Boguševičiaus biblioteka ir Savičiūnų kultūros centras.JPG|міні|none|200px|Бібліятэка ім. Ф. Багушэвіча ў [[Савічуны|Савічунах]], Віленскі раён, Літва]] ||| [[Выява:Paminklinė lenta Svironyse, F. Boguševičiaus gimimo vietoje.JPG|міні|none|220px|Памятныя шыльда ў [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіранах]], Віленскі раён, Літва]] ||| [[Выява:Paminklinė lenta F. Boguševičiui ant jo vardo bibliotekos Savičiūnuose.JPG|міні|none|190px|Памятныя шыльда на Бібліятэцы ў Савічунах, Віленскі раён, Літва]] ||| |} == У філатэліі == <center><gallery> File:Stamps of Belarus, 2015-11.jpg|[[Паштовая марка|Марка]] [[Беларусь|Беларусі]] да 175-годдзя з дня нараджэння Францішка Багушэвіча File:1060 (175 hadoŭ z dnia naradžennia Franciška Bahuševiča) - First day cover.jpg|[[Канверт першага дня]] Беларусі да 175-годдзя з дня нараджэння Францішка Багушэвіча </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == * [[Сцяпан Александровіч|Александровіч С.]] Пуцявіны роднага слова. Праблемы развіцця беларускай літаратуры і друку другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя. Мн. 1971. с. 91 — 105. * Багушэвіч Ф. Творы: Для сярэд. і ст. шк. узросту.-2-е выд. Мн., 2001. * ''Багушэвіч, Ф.'' Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты / Ф. Багушэвіч ; Уклад., прадм. [[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Я. Янушкевіча]]; камент. [[Уладзімір Ільіч Содаль|У. Содаля]], Я. Янушкевіча; маст. Г. Хінка-Янушкевіч. — Мінск : Маст.літ., 1991. — 309 с. * Барысенка В. Францішак Багушэвіч і праблема рэалізма ў беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя. — Мн., 1957. * [[Валерый Булгакаў|Булгакаў В.]] Гісторыя беларускага нацыяналізму. Вільня, 2006. * [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў Г]]. Багушэвіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 Т. Т. 1. Мн., 1992. С. 182—184. * Ламека У., Содаль У. Багушэвіч Францішак Казіміравіч // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 67 — 69. * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]] Жыццё і творчасьць Фр. Багушэвіча ва ўспамінах ягоных сучасьнікаў // Спадчына, № 1-2, 2001, С. 35 — 64. * [[Адам Мальдзіс|Мальдзіс А.]] У пошуках багушэвічаўскай шкатулкі // Падарожжа ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] З гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры. Навук.-папул. нарысы. Мн., 1969. С. 168—173. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік. Мн.: БелЭн, 1995. ISBN 985-11-0016-1 * «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай…»: да 170-годдзя з дня нараджэння Францішка Багушэвіча (1840—1900) [Электронны рэсурс]. / Нацыянальная бібліятэка Беларусі; складальнікі: Л. Г. Гушчынская і інш.; рэдактары: Л. В. Гарбачова, К. У. Прэнц.-Электронныя, тэкставыя, графічныя даныя і праграма (3, 7 Гб): Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2009 * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * Содаль, У. Сцежкамі Мацея Бурачка / У. Содаль. — Мн., 1991. * Творы / Прадм. [[Я. Янушкевіч]]а. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2009. * {{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 373 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }} * [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|''Цётка'']]. Творы / Цётка; [укладанне, прадмова і каментарыі Сцяпана Александровіча]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1976. — 302 с. * [[Марыя Чапская|''Czapska, M.'']] Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice / M. Czapska. — Warszawa : Więź, 2006. — S. 164—171. * Moroz, M. [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/moroz/krynica/krynica_01.htm «Krynica». Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120214103144/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/moroz/krynica/krynica_01.htm |date=14 лютага 2012 }} / M. Moroz. — Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства, 2001. — 230 с. — ISBN 83-915029-0-2. * [[Рышард Радзік|''Radzik, R.'']] Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * Romanowski, A. Pozytywizm na Litwie. Polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. Krakòw: Universitas, 2003. S. 40 — 43, 287, 298, 308—309, 314, 402, 404—405, 408, 420. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://knihi.com/bahusevic/ Творы на knihi.com] * {{Cite web|lang=be|url=https://bellitmuseum.by/franczishak-bagushevich-sczezhkami-maczeya-burachka/|title=Францішак Багушэвіч “Сцежкамі Мацея Бурачка” {{!}} Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|date=2025-03-19|access-date=2025-11-26|url-status=dead}} * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/bahusziewicz/Францішак_Багушэвіч_на_Лідчыне.html Содаль Уладзімір. Францішак Багушэвіч на Лідчыне;] * [http://pawet.net/library/o_philology/019/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD._%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C_%D0%A4%D1%80._%D0%91%D0%B0%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D1%9E_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html Луцкевіч Антон. Жыцьцё і творчасьць Фр. Багушэвіча ў успамінах ягоных сучасьнікаў // Запісы Беларускага Навуковага таварыства. Вільня, 1938. Сшытак 1. С. 16-34.] {{Добры артыкул|Літаратура|Пісьменнік}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Багушэвіч Францішак}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Францішак Багушэвіч| ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ніжынскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Мікалая Гогаля]] [[Катэгорыя:Калежскія саветнікі]] s5l1p624rqpj6213c2meuo3aiolky0h 0 23474 5171597 4195790 2026-07-27T03:34:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171597 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж |Імя = |Арыгінальнае напісанне = |Тлумачэнне імя = |Тып = |Міфалогія = |Пол = |Перыяд жыцця = |Выява = |Памер = |Подпіс = |Імя на іншых мовах = |Грэцкае напісанне = |Лацінскае напісанне = |У іншых культурах = |Мясцовасць = |Занятак = |Паходжанне = |Згадванні = |Дынастыя = |Бацька = |Маці = |Брат = |Сястра = |Муж = |Жонка = |Дзеці = |Месца пахавання = |Звязаныя паняцці = |Звязаныя персанажы = |Звязаныя падзеі = |Атрыбуты = |Характэрныя рысы = |Вахана = |Мантра = |Вікісховішча = }} '''Фараней''' ({{lang-grc|Φορωνεύς}}, {{lang-grc2|Φορωνέας}}) — [[Міфалогія|міфічны]] заснавальнік [[Аргоская дзяржава|Аргоскай дзяржавы]] ў [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]] на [[Паўвостраў Пелапанес|Пелапанесе]]. Фаранею прыпісвалі ўвядзенне на Пелапанесе першапачатковай культуры, грамадскага ўпарадкавання і рэлігійных абрадаў, у прыватнасці культу багіні [[Гера|Геры]]. Падобна [[Праметэй|Праметэю]], ён лічыўся першым чалавекам, які перанёс агонь з неба на зямлю. Яго ўважалі за нацыянальнага героя і на яго магіле ўчынялі ахвярапрынашэнні. Яго дачка Ніоба, паводле падання, была першай з жанчын, у якую закахаўся [[Зеўс]]. == Гл. таксама == * [[Старажытнагрэчаская міфалогія]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|140}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru~книги/Классические%20древности/Фороней/ Фороней]{{Недаступная спасылка}} // ''Любкер Ф.'' Реальный словарь классических древностей [Пер. с нем.]. — М.: ДиректМедиа Паблишинг, 2007.{{ref-ru}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]] lg6dh3hq8ndigzes0j18ugq49ciaoeu 0 23858 5171732 5170986 2026-07-27T11:03:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171732 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб =Herb Roch III.svg | Шырыня герба = | Подпіс герба =[[Рох III (герб)|герб «Рох III»]] | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = ''Дзядзька Пранук'' | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род =[[Род Умястоўскіх|Умястоўскія]] | Бацька = Ян Ануфрыевіч Умястоўскі | Маці = | Жонка = Гелена [[Род Дунін-Марцінкевічаў|Дунін-Марцінкевіч]] | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = [[1903]]—[[1928]] | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = верш «''Вецер''» ([[Санкт-Пецярбург]], [[1903]]) | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікітэка =Аўтар:Францішак_Умястоўскі }} '''Францішак Янавіч Умястоўскі''' ({{ДН|10|2|1882|29|1}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]] — [[кастрычнік]] {{ДН|||1940}}, мясцовасць [[Катынь (сяло)|Катынь]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]], [[Расія]]) — беларускі [[празаік]], [[паэт]], [[публіцыст]], [[грамадскі дзеяч]]. Карыстаўся літаратурным псеўданімам ''«Дзядзька Пранук»''. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === [[File:Alakhnovich1.jpg|thumb|Вяселле Францішка Умястоўскага. Першы справа стаіць [[Францішак Аляхновіч]].]] Належаў да [[кальвінізм|кальвінісцкага]] сярэднезаможнага [[Шляхта|шляхецкага]] [[Род Умястоўскіх|роду Умястоўскіх]] гербу «Рох III», прадстаўнікі якога ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] займалі розныя земскія пасады ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў першай палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Нарадзіўся ў дваранскай сям’і Яна Ануфрыевіча Умястоўскага і Ганны Аляхновіч. Дзед Францішка — Ануфрый Умястоўскі — быў удзельнікам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] і таму расійскай уладай быў пазбаўлены маёнтка. Сям’я Францішка была беднай, не мела маёнтка, таму, хоць і мела шыкоўны радавод, ужо адносіла не да катэгорыі маянткоўцаў, а катэгорыі малазаможнай дваранскай інтэлігенцыі. Ажаніўся з Геленай [[род Дунін-Марцінкевічаў|Дунін-Марцінкевіч]], якая паходзіла з каталіцкага дваранскага роду. Стрыечным братам Францішка Умястоўскага быў [[Францішак Аляхновіч]]. === Адукацыя === [[File:Photo of Francishak (Franciszak) Umiastouski as a student.jpg|thumb|Францішак Умястоўскі падчас вучобы. Здымак з фондаў сучаснага Віленскага Беларускага Музея імя Івана Луцкевіча.]]Вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут|Санкт-Пецярбургскім тэхналагічным інстытуце]]. Падчас вучобы ў [[1902]]—[[1904]] гадах уваходзіў у падпольную арганізацыю студэнцкай моладзі «Круг беларускай народнай прасветы і культуры». === Літаратурная і грамадская дзейнасць === Першы твор (верш «Вецер») апублікаваў на [[беларуская мова|беларускай мове]] ў «Каляднай пісанцы на 1904 год» (Санкт-Пецярбург, 1903). У [[1906]] годзе браў удзел у выданні газеты «[[Наша доля]]». У [[1908]] годзе жыў у вёсцы [[Існаўда (вёска)|Існаўда]] Віцебскай губерні. На працягу [[1908]]—[[1914]] гадоў друкаваў апавяданні ў газеце «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Апавяданні «Страх», «У лесе», «Доктар ад [[каўтун]]а», «Не мужыцкі розум» напісаны пад відавочным уплывам беларускага фальклору. Перакладаў творы [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] і [[Мікалай Гогаль|Мікалая Гогаля]]. Уваходзіў у кола тых дзеячаў беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху, якія ўключыліся ў склад [[краёўцы|ліберальна-дэмакратычнай плыні руху краёўцаў]]<ref name="ReferenceA">''Смалянчук, А.Ф.'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй... С. 342.</ref>. Друкаваў свае артыкулы ў газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]], якая была галоўнай трыбунай [[краёўцы|«краёвасці»]]<ref name="ReferenceA"/>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў мабілізаваны ў расійскую армію. З [[1919]] года быў сярод галоўных стваральнікаў беларускіх ваенных фарміраванняў і быў прадстаўніком [[Цэнтральная беларуская школьная рада|Цэнтральнай беларускай школьнай рады]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. У [[верасень|верасні]] [[1920]] года ўзначаліў [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускую вайсковую камісію]], якая займалася арганізацыяй беларускага войска. Планавалася, што разам з польскімі арміямі беларускае войска будзе змагацца ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з [[бальшавікі|бальшавікамі]] для ажыццяўлення праекту польска-беларускай федэрацыі, дэклараванай [[Юзаф Пілсудскі| Пілсудскім]]. Пасля жыў у Вільні. У [[1919]] годзе напісаў артыкул пра гісторыю выдання газеты «Наша доля». На матэрыялах вайны напісаў апавяданне «Стася» (1921). Выступаў пераважна як публіцыст. У [[1927]]—[[1928]] гадах выдаваў паланафільскую газету «[[Беларускі дзень]]» і часопіс «[[Беларуская культура (1927)|Беларуская культура]]». У [[1928]] годзе адышоў ад грамадскай і культурна-асветніцкай дзейнасці. [[File:Helena Dunin-Marcinkiewicz and Franciszak Umiastowski.jpg|thumb|Гелена Дунін-Марцынкевіч і Францішак Умястоўскі (1910-я). Здымак з фондаў сучаснага Віленскага Беларускага Музея імя Івана Луцкевіча.]] === Гібель === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў мабілізаваны як паручнік запасу ў [[1939]] годзе ў польскую армію. [[18 верасня]] [[1939]] года трапіў у савецкі палон. Інтэрнаваны ў лагер у [[Казельск]]у. Загінуў у [[Катынь (сяло)|Катыні]]. == Творы == * Стася: Апавяданне. Вільня, 1921. * Аб «Нашай долі» (1906) // Беларусь. 1919, 17-18 снеж. * Зборнік «Беларускіх ведамасцей». № 1. Вільня, 1921. * Беларускія ведамасці. 1921, 23 вер. * У кн.: Анталогія беларускага апавядання: У 2 т. Мн., 1967. Т. 1. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19843] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015918/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19843 |date=5 сакавіка 2016 }} C. 285—286. * [[Р. Зямкевіч|Зямкевіч Р.]] Воўчы білет самазванцу рэдактару-выдаўцу «Нашай долі» (1906) — яснавяльможнаму «пану графу» Францішку Умястоўскаму // Думка працы. 1928, 28 студз. * {{крыніцы/БП (1992-95)||Францішак Умястоўскі}} Т. 6. * ЭГБ. T. 6. Ч 1. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. 406 с. * ''Горны А.'' [https://www.academia.edu/9248974/%D0%94%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D1%8B_%D0%A4._%D0%A3%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_1927_1928_%D0%B3%D0%B3._ Дзейнасць паланафільскай групы Ф. Умястоўскага і Беларускай радыкальнай народнай партыі ў Заходняй Беларусі (1927—1928 гг.)] // Гістарычныя шляхі, узаемадзеянне і ўзаемаўплывы беларускага народа і суседзяў: Зборнік навуковых артыкулаў. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2014. С. 111—115. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00192/%D0%90%D0%B1_'%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D0%BB%D1%96'.html Умястоўскі Францішак. Аб "Нашай Долі" // Беларускія ведамасці. 1921. №3.; Умястоўскі Ф. Праўда аб рэдагаваньні "Нашае Долі". (Адказ на пісьмо С. Барывоя) // Беларускі дзень. № 40, 24 сьнежня 1927.] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == * [http://www.genealogia.okiem.pl/umiastowski.htm Радавод Умястоўскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150324144403/http://www.genealogia.okiem.pl/umiastowski.htm |date=24 сакавіка 2015 }} // genealogia.okiem.pl {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Умястоўскі Францішак}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] [[Катэгорыя:Умястоўскія|Францішак]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларускай Народнай Рэспублікі]] 134kmh8aaeq4rtwgz78i952yvd3rhxa 0 23962 5171432 5170882 2026-07-26T19:31:04Z 5171432 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}} {{Кінематаграфіст}} '''Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{кінарэжысёр|СССР|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|Беларусі}}, {{кінасцэнарыст|Беларусі|XXI стагоддзя|XX стагоддзя|СССР}} грамадскі дзеяч, палітык. Член Міжнароднай і Еўразійскай акадэмій тэлебачання і радыё. Лаўрэат міжнародных кінафестываляў у [[Нью-Ёрк]]у, [[Сан-Францыска]], Жэневе, [[Берлін]]е, [[Мюнхен]]е, [[Лейпцыг]]у, [[Бялград]]зе, Кіеве, Санкт-Пецярбургу. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 кастрычніка 1947 года ў [[Адэса|Адэсе]]. Скончыў [[Адэскі тэхналагічны інстытут]]. Пасля размеркавання ў [[Мінск]] супрацоўнічаў як пазаштатны аўтар з [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачаннем]], пазней — [[рэжысёр]]. У 1981 годзе скончыў [[Ленінградскі дзяржаўны інстытут тэатру, музыкі і кінематаграфіі]]<ref>{{Cite web |url=https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2019 |archive-date=26 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126212935/https://tip.by/jurij-hashhevatskij-ponjatno-chto-jeta-sistema-ruhnet/ |url-status=dead }}</ref>. Памёр 23 ліпеня 2026 года ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Аўтар больш як трыццаці кінафільмаў, многія адзначаныя прызамі міжнародных фестываляў: «Гэта ціхае жыццё ў Глыбокім» (1985), «Тут быў Крылоў» (1987), «Сустрэчны пазоў» (1989), «Усё добра» (1991), «Рускае шчасце» (1992), «Аазіс» (1996), «Час Чжоў Энлая» (1998), «Богі сярпа і молата» (2000), «Дажыць да кахання» (2002), «Каўказскія нявольнікі» (2002), «У пошуках ідышу» (у сааўтарстве з А. Гарадніцкім і інш., 2008). Найбольш вядомая стужка — «[[Звычайны прэзідэнт]]» (54 мін., 1996)<ref>https://www.kinopoisk.ru/film/obyknovennyy-prezident-1996-224616/</ref>, знятая ў жанры палітычнага [[памфлет]]у. Праца ўзнагароджаная Прэміяй міру на Берлінскім кінафестывалі, Гран-пры «Human Rights Watch» у Нью-Ёрку, прызам «Залатая брама» ў Сан-Францыска. Аўтар сцэнару стужкі — [[Леанід Міндлін]], у якасці прадзюсара выступіў [[Пётр Паўлавіч Марцаў|Пётр Марцаў]]. У стужцы зняўся экс-міністр МУС Беларусі [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрый Захаранка]], які ў 1999 годзе будзе выкрадзены недалёка ад свайго дому. Розгалас мела і стужка «[[Плошча (фільм)|Плошча]]», знятая ў жанры дакументальнай хронікі, прысвечанай [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкай кампаніі 2006 года]] і абаронцам палатачнага лагера на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] Мінска. == Грамадская дзейнасць == Стаяў ля вытокаў Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры ў 1988 годзе<ref>https://belisrael.info/?p=14600</ref>, увайшоў у праўленне гэтай грамадскай арганізацыі<ref>https://belisrael.info/?p=1613</ref>, аднак неўзабаве пакінуў яго з-за нязгоды з метадамі кіраўніцтва<ref>https://belisrael.info/?p=14880</ref>. У канцы 1990-х гадоў уваходзіў у Савет дырэктароў Сусветнай асацыяцыі беларускіх яўрэяў<ref>http://www.jewukr.org/observer/jo07_26/p1101_r.html</ref>. == У палітыцы == Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]. Адзначаў, што з’яўляецца паслядоўным апанентам рэжыму Лукашэнкі. Перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкімі выбарамі 2001 года]] быў членам штаба [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямёна Домаша]]. Удзельнічаў у [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкіх выбарах 2016 года]] па Свіслацкай выбарчай акрузе № 94. На гэтых выбарах Юрыю Хашчавацкаму налічылі 0,4 % галасоў выбаршчыкаў. У акрузе балатавалася 7 кандыдатаў, а перамогу атрымаў кандыдат ад прэзідэнцкай «вертыкалі» [[Валерый Іосіфавіч Варанецкі|Валерый Варанецкі]] з 40,7 % галасоў. == Фільмаграфія == * 1985 — Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім (дакументальны) * 1986 — Вяртанне ў Хатынь (фільм-спектакль) * 1986 — Паглядзі на свой дом (дакументальны) * 1987 — Упарты чалавек (дакументальны) * 1987 — Тут быў Крылоў (дакументальны) * 1987 — Прызыўнікі (мастацкі, тэлевізійны)<ref>[https://pinsk.eu/news/485/ Гісторыя кіно і Пінск]</ref><ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/10569/annot/ Старонка стужкі Прызыўнікі на сайце kino-teatr.ru]</ref> * 1988 — Вандроўцы (дакументальны) * 1988 — Майстры і чаляднікі (дакументальны) * 1988 — Формула паскарэння (дакументальны) * 1989 — Сустрэчны пазоў (дакументальны) * 1989 — У неба на коле (дакументальны) * 1989 — Хто сёння адсутнічае * 1990 — Прамежкавы чалавек * 1990 — Магістраль (дакументальны) * 1991 — Аранжавыя жылеты (дакументальны) * 1991 — Усё харашо (дакументальны) * 1992 — Рускае шчасце (дакументальны) * 1993 — Жарсці аб Марыянне (дакументальны) * 1994 — Хлеб Ізраіля (дакументальны) * 1996 — Аазіс (дакументальны) * 1996 — [[Звычайны прэзідэнт]] (дакументальны) * 1997 — Рэха маўчання (дакументальны) * 1998 — Час Чжоў Эньлая (дакументальны) * 2000 — Богі Сярпа і Молата (дакументальны) * 2002 — Дажыць да кахання (дакументальны) * 2002 — Каўказскія нявольнікі (дакументальны) * 2003 — Святы доктар * 2003 — Сонечны клоўн (дакументальны) * 2007 — [[Плошча (фільм)|Плошча]] (дакументальны) * 2007 — Уперад, у мінулае * 2008 — {{Не перакладзена 5|У пошуках ідышу|У пошуках ідышу|ru|В поисках идиша}} (дакументальны, супольна з Аляксандрам Гарадніцкім) * 2010 — [[лабатамія (фільм)|Лабатамія]] * 2011 — Звычайныя выбары (дакументальны) === Кінаўзнагароды === * За фільм «Гэтае ціхае жыццё ў Глыбокім»: ** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Кіеў|Кіеве]] (1985) * За фільм «Тут быў Крылоў»: ** Гран-пры Ўсесаюзнага фестываля тэлевізійных фільмаў у [[Мінск]]у (1987) * За фільм «Прызыўнікі»: ** Гран-пры фестываля беларускага кіно (Мінск, 1987) * За фільм «Сустрэчны пазоў»: ** Гран-пры «Залаты кентаўр» [[Міжнародны кінафестываль «Пасланне да Чалавека»|Міжнароднага кінафестывалю «Пасланне да Чалавека»]] ([[Санкт-Пецярбург]], 1989) * За фільм «Рускае шчасце»: ** прыз «Астанкіна» за лепшы тэлефільм і прэмія на міжнародным кінафестывалі ў [[Екацярынбург]]у ** «Golden Gate Award» ([[Сан-Францыска]], 1998) * За фильм «Аазіс»: ** Прыз жюры міжнароднага кінафестывалю экалагічных фільмаў ([[Фрайбург]], 1996) * За фільм «[[Звычайны прэзідэнт]]»: ** Прэмія імя Сахарава расіїскага саюза пісьменнікаў «Апрель» ([[Масква]], 1997) ** «Кінапрэмія Міру» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага міжнароднага кінафестывалю]] (форум) у 1997 г. ** Гран-пры [[Human Rights Watch]] ([[Нью-Ёрк]], 1998) ** «Golden Gate Award» (Сан-Францыска, 1998) * За фільм «Каўказскія нявольнікі»: ** Гран-пры Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў — міжнародны кінафестываль дакументальных фільмаў у [[Жэнева|Жэневе]] (2004) ** Залатая ўзнагарода міжнароднага кінафестывалю ў [[Бялград]]зе (2004) == Узнагароды == * [[Медаль да стагоддзя БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Афіцыйны сайт}} *[http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ Юрый Хашчавацкі на сайце часопіса «Сеанс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080804053638/http://seance.ru/category/names/haschevatskiy-yuriy/ |date=4 жніўня 2008 }} *[http://kinote.info/articles/2153-lobotomiya-po-yuriyu-khashchevatskomu «Лабатамія» па Юрыю Хашчавацкаму. — Інтэрв’ю 20.04.2010] *[http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 Ю. Хашчавацкі — МА ТБ і Радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120316022038/http://www.interatr.org/people/index.php?ELEMENT_ID=674 |date=16 сакавіка 2012 }} *{{Imdb імя|4235030}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Хашчавацкі Юрый Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Расійскага дзяржаўнага інстытута сцэнічных мастацтваў]] bmql1ypu0z8cdav3ta27qiqilqn8oz6 0 24530 5171236 5151086 2026-07-26T13:07:15Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171236 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Emmentaler.jpg|thumb|250px|Традыцыйны швейцарскі сыр «Эменталь»]] '''Сыр''' — харчовы прадукт, які атрымліваецца з сырапрыдатнага малака з выкарыстаннем ферментаў, якія згортваюць малако, і малочнакіслых бактэрый ці шляхам плаўлення розных малочных прадуктаў і сыравіны немалочнага паходжання з ужываннем соляў. == Харчовая каштоўнасць == Сыры адрозніваюцца высокім утрыманнем бялкоў (да 25 %), малочнага тлушчу (да 60 %) і мінеральных рэчываў (да 3,5 %, не лічачы [[Кухонная соль|кухоннай солі]]). Бялкі сыру лепш засвойваюцца арганізмам, чым малочныя. Экстрактыўныя рэчывы сыроў спрыяльна ўздзейнічаюць на стрававальныя залозы, узбуджаюць апетыт. Пажыўныя рэчывы, якія змяшчаюцца ў сыры, засвойваюцца арганізмам амаль цалкам (98-99 %). У сырах утрымліваюцца вітаміны A, D, E, B1, B2, B12, PP, C, пантатэнавая кіслата і іншыя. У залежнасці ад утрымання тлушчу і бялку энергакаштоўнасць сыру значна вагаецца. Сыр з’яўляецца як бы канцэнтратам малака: бялкі, тлушчы, мінеральныя рэчывы ўтрымліваюцца ў ім прыкладна ў тых жа прапорцыях, высока ўтрыманне ў ім кальцыя і фосфару, якія знаходзяцца ў сыры ў аптымальна збалансаваных суадносінах. == Класіфікацыя == [[Файл:Production of cheese 1.jpg|thumb|250px|Вырабніцтва сыра]] === Сычужныя === Па тэхналогіі вытворчасці сыры падзяляюцца на цвёрдыя, мяккія, рассольныя і перапрацаваныя (плаўленыя). Сычужны фермент (рэнін, ён жа хімазін) — стрававальны фермент жывёльнага паходжання, які вылучалі з страўнікаў цялятаў (пасля забою). Узрост такіх цялят звычайна не больш за 10 дзён. Сычужны фермент выкарыстоўваецца для стварожвання малака і прыгатавання сыроў. З развіццём геннай інжынерыі стала магчымым атрымаць з жывёл гены, адказныя за вытворчасць хімазіна, і ўставіць іх у некаторыя бактэрыі, грыбы або дрожджы, каб яны выраблялі хімазін падчас ферментацыі<ref name="pmid6304731">{{cite journal | author = Emtage JS, Angal S, Doel MT, Harris TJ, Jenkins B, Lilley G, Lowe PA | title = Synthesis of calf prochymosin (prorennin) in Escherichia coli | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-06_80_12/page/3671 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 80 | issue = 12 | pages = 3671–5 |date=June 1983 | pmid = 6304731 | pmc = 394112 | doi = 10.1073/pnas.80.12.3671|issn = 0027-8424 }}</ref>,<ref name="pmid6283469">{{cite journal | author = Harris TJ, Lowe PA, Lyons A, Thomas PG, Eaton MA, Millican TA, Patel TP, Bose CC, Carey NH, Doel MT | title = Molecular cloning and nucleotide sequence of cDNA coding for calf preprochymosin | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 10 | issue = 7 | pages = 2177–87 |date=April 1982 | pmid = 6283469 | pmc = 320601 | doi = 10.1093/nar/10.7.2177 }}</ref>. Генетычна мадыфікаваныя мікраарганізмы спыняюць сваё існаванне пасля ферментацыі, а хімазін вылучаюць з культуральной вадкасці, па гэтай прычыне сыр не ўтрымлівае якога-небудзь кампанента або інгрэдыента ГМА<ref name="GMO Database">{{cite web|url=http://www.gmo-compass.org/eng/database/enzymes/83.chymosin.html|publisher=GMO Compass|title=Chymosin|access-date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326181805/http://www.gmo-compass.org/eng/database/enzymes/83.chymosin.html|archive-date=26 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Прадукты на аснове рэкамбінантнага хімазіна (Fermentation-Produced Chymosin, FPC) прысутнічаюць на рынку з 1990 года. За наступныя 20 гадоў яны сталі ўспрымацца як ідэальна прыдатныя ферменты для згортвання малака<ref name="Law 2010 100–101">{{cite book | author = Law BA | title = Technology of Cheesemaking | year = 2010 | publisher = Wiley-Blackwell | location = UK | isbn = 978-1-4051-8298-0 | pages = 100–101 | url = http://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405182989.html | access-date = 3 лютага 2015 | archive-date = 26 снежня 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231226085910/https://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405182989.html | url-status = dead }}</ref>. Да 1999 годзе каля 60 % цвёрдых сыроў у ЗША<ref name="USDA">{{cite web |url=http://fpc.state.gov/6176.htm|title=Food Biotechnology in the United States: Science, Regulation, and Issues|publisher=U.S. Department of State|access-date=2006-08-14}}</ref> і да 80 % ва ўсім свеце<ref name="pmid16537950">{{cite journal | author = Johnson ME, Lucey JA | title = Major technological advances and trends in cheese | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-dairy-science_2006-04_89_4/page/1174 | journal = J. Dairy Sci. | volume = 89 | issue = 4 | pages = 1174–8 |date=April 2006 | pmid = 16537950 | doi = 10.3168/jds.S0022-0302(06)72186-5 }}</ref> было выраблена з выкарыстаннем рэкамбінантнага хімазіна. У залежнасці ад метаду выпрацоўкі, сярод сычужных сыроў можна вылучыць цвёрдыя, мяккія і рассольныя. ==== Цвёрдыя ==== * [[Пармезан]] — самы вядомы і сусветна папулярны італьянскі гатунак цвёрдага сыру доўгага паспявання. Масавая доля тлушчу — 32 %. * тыпу Швейцарскага — сыры цыліндрычнай формы, маюць вялікія вочкі круглявай формы, саладкавата-рэзкі смак; масавая доля тлушчу — 50 % на сухое рэчыва (Швейцарскі, Савецкі, Алтайскі, Маскоўскі); * тыпу Галандскага — сыры круглявай пляскатай, авальнай формы, маюць дробныя вочкі, востры, злёгку кіслявы смак; масавая доля тлушчу — 45 % на сухое рэчыва (Кастрамскі, Яраслаўскі, Галандскі); * тыпу горнага цёрачнага — ужываецца ў цёртым выглядзе, выкарыстоўваецца ў якасці прыправы (Горнаалтайскі, Каўказскі); * тыпу чэдэра — мае форму цыліндра, вочкі адсутнічаюць, кансістэнцыя мяккая; масавая доля тлушчу — 50 %, злёгку кіслявы смак (чэдэр, чорны Алтай); * тыпу Расійскага — цыліндрычная форма, пяшчотная кансістэнцыя, масавая доля тлушчу — 50 % (Расійскі); * вэнджаныя сыры — масавая доля тлушчу — 55 %, маюць смак вэнджання (Расійскі); * паўцвёрдыя сыры — без вочак, масавая доля тлушчу — 20, 30, 45 % (Латвійскі, Літоўскі, Каўнаскі і інш.); * тыпу Угліцкага — мае форму бруска, скарынку мяккую, масавая доля тлушчу — 45 % (Угліцкага). * чырвоны сыр — з арэхамі ўнутры ==== Мяккія ==== * тыпу Дарагабужскага — маюць налёт слізі на скарынцы, вочкі адсутнічаюць, масавая доля тлушчу — 45 % (Дарагабускі, Медынскі, Дарожны, Калінінскі і інш.); * тыпу камамбера — па форме — цыліндр масай 130 г., на паверхні белы налёт цвілі, масавая доля тлушчу — 60 %, з прыемным прысмакам шампіньёнаў; * тыпу Смаленскага — цыліндр, масай 0,8-1,2 кг, на скарынцы плямы сухой слізі, масавая доля тлушчу — 45 % (Паляўнічы, Смаленскі, закусачны); * тыпу ракфора — сыр працяты цвіллю сіне-зялёнага колеру, форма — цыліндр 2-3,5 кг, масавая доля тлушчу — 45 % (Ракфор). ==== Расольныя ==== Іх асноўнае адрозненне складаецца ў тым, што яны спеюць і захоўваюцца ў расоле, не маюць скарынкі, вочкі дробныя рознай формы, цеста ломкае, масавая доля тлушчу — 40-45 %, солі — 7 % (Асецінскі, сулугуні, брынза і інш.). Расольныя сыры дзеляць на мяккія і цвёрдыя. У Еўропе вялікай папулярнасцю карыстаюцца расольныя сыры, аналагічныя грэчаскаму Фета, тлустасць якіх можа перавышаць 50 %. У адрозненне ад класічнага рэцэпту, іх гатуюць з каровінага малака. Аднак вытворцы з краін за межамі Грэцыі, якая зарэзервавала для сябе гэту гандлёвую марку, імкнуцца даваць сваёй прадукцыі назву, падобную на грэчаскую (фетакі, фетакса, сіртакі і т. Д.). === Кісламалочныя === Кісламалочныя сыры вырабляюць з абястлушчанага малака, сквашанага малочнакіслай закваскай. Пасля паспявання (1-1,5 мес.) змешваюць з соллю, спецыямі. Сырную масу падсушваюць і фармуюць. Малюнка ў сыру няма. Найбольш распаўсюджаны сыр -кісламалочны зялёны цёрачны. Сыры падзяляюцца на цёрачныя (зялёны сыр), тварожныя і тварожныя непаспяваючая. Перапрацаваныя (плаўленыя) сыры выпрацоўваюць плаўленнем сычужных кісламалочных натуральных сыроў з даданнем тварагу, смятаны, малака, сметанковага масла, спецый і напаўняльнікаў (какава-парашок, кава, ванілін і інш.). Плаўленыя сыры бываюць салодкія, пастаабразныя, каўбасныя, кансервавыя, з грыбамі, з лукам і элітныя, вельмі дарагія гатункі з ласосем, з грэцкімі арэхамі. Плаўленыя сыры, з’яўляючыся прадуктам другаснай перапрацоўкі, спакаваныя ў фальгу або ў герметычныя ўпакоўкі, маюць больш доўгі тэрмін захоўвання, менш адчувальныя да перападаў тэмператур. Гэта дазваляе павялічыць сезон продажу плаўленых сыроў і раёны яго распаўсюджвання. === Сыроватачныя === Сыроватка, якая застаецца пасля каагуляцыі казеіну пры вырабе цвёрдых або мяккіх сыроў, змяшчае так званы сыроватачны бялок, альбумін, які каагулюецца пры больш высокай тэмпературы. Гэта дазваляе вырабляць яшчэ некалькі гатункаў сыроў. * Рыкота * Бруност === Па выкарыстанні цвілі з роду Penicillium === Некаторыя сыры падрыхтоўваюць з выкарыстаннем ядомых відаў цвілі з роду Penicillium. Такія сыры могуць быць пакрытыя цвілевай скарыначкай, як, напрыклад, бры, гермелін і камамбер, ці ж могуць быць працятыя па ўсім аб’ёме сіне-зялёнай цвіллю (так званыя блакітныя сыры), як, напрыклад, ракфор і гарганцола. === Па ўздзеянні вэнджаннем === Некаторыя сыры пасля падрыхтоўкі падвяргаюць вэнджанню для надання сыру адмысловага смака і водару і для паляпшэння стойкасці да псавання пры захоўванні. == Вядомыя віды сыроў == === Французскі мімалёт === У Францыі, у ваколіцах Ліля, робяць шарападобны сыр мімалёт. Французскі сыр з каровінага малака мімалёт першапачаткова пачалі вырабляць у Нідэрландах, пазней ён перавандраваў у Францыю, дзе яго вырабляюць верагодна з часоў першай сусветнай вайны. Першапачаткова сыр мімалёт ужывалі толькі як мяккі сыр (mimou — ад французскага паўмяккі), які не патрабаваў працяглага паспявання і меў злёгку масляністую кансістэнцыю з арэхава-фруктовым водарам. Затым высветлілася, што пры паспяванні ад шасці месяцаў да двух гадоў ён становіцца цвёрдым і набывае асаблівы гаркаваты адценне ў фруктовым прысмаку. Для таго каб атрымаўся сапраўдны мімалёт, на паверхню сыру селяць маленькага кляшча з роду Acarus. Клешч прагрызае ў скарынцы мікраскапічныя дзірачкі, праз якія сыр «дыхае», што неабходна для яго паспявання. == Вытворчасць і спажыванне сыроў == [[Файл:Gorgonzola 1.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Гарганцола»]] [[Файл:Cheese 16 bg 050606.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Камамбер»]] [[Файл:Cheese 40 bg 053006.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Гаўда»]] {| class="wikitable" style="width:30em;" ! colspan=2|Найбуйнейшыя вытворшчыкі<br />(у тысячах тон)<ref>[[United States Department of Agriculture]] for the US and non European countries in 2006 '' [https://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070811125439/http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm|date=11 жніўня 2007}}''and [[Eurostat]] for European countries in 2008 '' [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1073,46870091&_dad=portal&_schema=PORTAL&p_product_code=TAG00040]''</ref> |- | {{USA}} || style="text-align:right;"| 4,275 (2006) |- | {{GER}} || style="text-align:right;"| 1,927 (2008) |- | {{FRA}} || style="text-align:right;"|1,884 (2008) |- | {{ITA}} || style="text-align:right;"| 1,149 (2008) |- | {{NED}} || style="text-align:right;"| 732 (2008) |- | {{POL}} || style="text-align:right;"| 594 (2008) |- | {{BRA}}|| style="text-align:right;"| 495 (2006) |- | {{EGY}} || style="text-align:right;"| 462 (2006) |- | {{ARG}} || style="text-align:right;"| 425 (2006) |- | {{AUS}} || style="text-align:right;"| 395 (2006) |} Найбуйнейшым экспарцёрам сыру ў вартасным выразе з’яўляецца Францыя; Германія займае другое месца (і першае — па колькасці). Сярод найбуйнейшых 10 экспарцёраў толькі Ірландыя, Новая Зеландыя, Нідэрланды і Аўстралія арыентуюць сваю сырную прамысловасць пераважна на экспарт; экспартуюцца адпаведна 95 %, 90 %, 72 % і 65 % іх прадукцыі.<ref>Паводле дадзеных FAO і Eurostat.</ref>. {| class="wikitable" style="width:30em;" ! colspan=2|Найбуйнейшыя экспарцёры сыру (толькі сыр з каровінага малака) — 2004<br />(у тысячах долараў США)<ref>[[UN Food & Agriculture Organisation]] (FAO)''[http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=exp&resource=901&ryear=2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023220409/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=exp&resource=901&ryear=2004|date=23 кастрычніка 2012}}''</ref> |- | {{FRA}} || style="text-align:right;"| 2,658,441 |- | {{GER}} || style="text-align:right;"| 2,416,973 |- | {{NED}} || style="text-align:right;"| 2,099,353 |- | {{ITA}} || style="text-align:right;"| 1,253,580 |- | {{DEN}} || style="text-align:right;"| 1,122,761 |- | {{AUS}} || style="text-align:right;"| 643,575 |- | {{NZL}}|| style="text-align:right;"| 631,963 |- | {{BEL}} || style="text-align:right;"| 567,590 |- | {{IRL}} || style="text-align:right;"| 445,240 |- | {{UK}} || style="text-align:right;"| 374,156 |} Германія з’яўляецца найбуйнейшым імпарцёрам сыру, на другім і трэцім месцы — Вялікабрытанія і Італія<ref>[https://web.archive.org/web/20090307040117/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=imp&resource=901&ryear=2004 IMPORTS: Countries by commodity (sorted by value]. fao.org</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Крупнейшие потребители сыра<br /> — 2009<ref>{{cite web|url=http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil&s2=cons&s3=consglo&page=tc-ft|title=Total and Retail Cheese Consumption — Kilograms per Capita|publisher=Canadian Dairy Information Centre|access-date=2010-08-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvsjF2x?url=http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> ! Спажыванне сыру ў кілаграмах на душу насельніцтва ў год |- | {{GRE}} || 31.1 |- | {{FRA}} || 26.1 |- | {{ISL}} ||25.4 |- | {{GER}} ||22.6 |- | {{SUI}} || | 21.4<ref>Union suisse des paysans, [http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html Consommation de fromage par habitant en 2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121111022659/http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html |date=11 лістапада 2012 }}</ref> |- | {{NED}} || 21.0 |- | {{ITA}} || 20.9 |- | {{FIN}} || 20.7 |- | {{TUR}} || 19.4 |- | {{SWE}} || 18.9 |- | {{AUT}} ||17.4 |- | {{CZE}} || 16.7 |- | {{ISR}} || 16.4 |- | {{NOR}} ||15.3 |- | {{USA}} || 14.8 |- | {{CAN}} || 12.3 |- | {{AUS}} || 12.0 |- | {{ARG}} || 11.3 |- | {{HUN}} || 11.0 |- | {{UK}} || 10.9 |- | {{POL}} || 10.8 |} Эмменталь (выкарыстоўваецца ў асноўным у якасці інгрэдыента) і камамбер з’яўляюцца найбольш распаўсюджанымі сырамі ў Францыі<ref>{{cite web|url=http://www.cidil.fr/1152.0.html?&i=2&j=3|title=Cidilait, '&#39;Le fromage'&#39;|publisher=Cidil.fr|access-date=2010-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20041222064950/http://www.cidil.fr/1152.0.html?&i=2&j=3|archive-date=22 снежня 2004|url-status=dead}}</ref>. Ісландыя з’яўляецца трэцім па велічыні спажыўцом — 25,4 кг на чалавека. У ЗША спажыванне сыру хутка расце, і вырасла амаль у тры разы ў перыяд паміж 1970 і 2003 гадамі. Спажыванне на душу насельніцтва ў 2003 годзе дасягнула 14.8 кілаграм. Мацарэла — любімы сыр Амерыкі, галоўным чынам таму, што гэта адзін з асноўных інгрэдыентаў піцы<ref>{{cite web|author=Jean Buzby|url=http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/February05/Findings/CheeseConsumption.htm|title=USDA|publisher=Ers.usda.gov|date=2005-02-01|access-date=2010-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516025457/http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/February05/Findings/CheeseConsumption.htm|archive-date=16 мая 2008|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя сыра == Сыр з’яўляецца найстаражытнейшым харчовым прадуктам, чыё паходжанне, якое папярэднічала пісьмовай гісторыі, як мяркуецца, ляжыць у тэхналогіі трансфармацыі пэўных відаў малака ў сырныя галавы, зробленыя з выкарыстаннем сычужных ферментаў, атрыманых з страўніка (сычуга) жуйных жывёл. Дагэтуль не існуе пераканаўчых сведчанняў, якія паказваюць на тое, дзе менавіта зарадзіўся тэхналагічны працэс вырабу сыру (сыраробства) — у Еўропе, Цэнтральнай Азіі, на Блізкім Усходзе або Сахары. Самыя раннія сведчанні аб вырабнітцве сыру ў археалагічнай летапісе датуюцца 5500 годам да н.э. — на тэрыторыі сучаснай Польшчы выяўленыя сіты, на якіх выяўленыя малекулы малочных тлушчаў<ref>{{cite web|url=http://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020|title=Art of cheese-making is 7,500 years old|publisher=Nature|date=12 December 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6E6nWAS3c?url=http://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020|archive-date=1 лютага 2013|access-date=3 лютага 2015|url-status=live}} англ.</ref>. Самае старое меркаваныя тэрміны пачатку вырабніцтва сыру адносяць да 8000 годзе да н.э., калі ўпершыню былі прыручылі авечкі. Шкуры і ўнутраныя органы забітых жывёл чалавек выкарыстоўвае з старажытных часоў. Верагодна, працэс утварэння сыру быў знойдзены выпадкова ў працэсе выкарыстання страўніка жвачных жывёл у якасці ёмістасці для захоўвання малака, у выніку пад дзеяннем сычужных ферментаў малако пераўтваралася ў тварог і сыроватку. Існуе некалькі варыянтаў легенды пра тое, што сыр адкрылі арабскія качэўнікі, якія выкарыстоўвалі апісаны вышэй метад для захоўвання малака<ref>Jenny Ridgwell, Judy Ridgway, ''Food around the World'', (1986) Oxford University Press, ISBN 0-19-832728-5 англ.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moscowfood.coop/archive/cheeses.html|title=Vicki Reich, '&#39;Cheese'&#39; January 2002 Newsletter|publisher=Moscowfood.coop|access-date=2010-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923040515/http://www.moscowfood.coop/archive/cheeses.html|archive-date=23 верасня 2006|url-status=dead}} англ.</ref>. Згодна з старажытнагрэчаскім міфам, традыцыя сыраробства распаўсюдзілася ў Еўропе ў антычныя часы — яшчэ старажытнагрэчаскі герой Арыстэус (Aristaeus) валодаў мастацтвам вырабу сыру задоўга да таго, як грэкам стала вядома віно. Паводле сведчання Плінія Старэйшага выраб сыру стала складаным прадпрыемствам таго часу і з’явілася на свет за межамі Старажытнага Рыма<ref>{{cite web|url=http://www.thenibble.com/REVIEWS/main/cheese/cheese2/history.asp|title=The History Of Cheese: From An Ancient Nomad’s Horseback To Today’s Luxury Cheese Cart|work=The Nibble|publisher=Lifestyle Direct, Inc.|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6E6na74SM?url=http://www.thenibble.com/REVIEWS/main/cheese/cheese2/history.asp|archive-date=1 лютага 2013|url-status=live}}</ref>, куды каштоўныя замежныя сыры былі дастаўлены, каб задаволіць густы рымскай эліты. == Пастэрызацыя == Шматлікія агенцтвы бяспекі харчовых прадуктаў з розных краін свету папярэджваюць аб небяспецы выкарыстання сырога малака і рызыкі, звязанай з ужываннем у ежу сыроў, якія не прайшлі працэдуры пастэрызацыі ці іншага метаду дэзінфекцыі. Да прыкладу, прадстаўнікі Упраўлення па кантролі якасці харчовых прадуктаў і лекавых сродкаў у ЗША сцвярджаюць, што ўжыванне сырога малака або выраб з яго мяккага сыру ці іншых сыроў можа прывесці да «сур’ёзных інфекцыйных захворванняў, уключаючы лістэрыоз, бруцэлёз, сальманелёз і сухоты»<ref name="consumeraffairs">[http://www.consumeraffairs.com/news04/2005/fda_cheese.html FDA Warns About Soft Cheese Health Risk"]. [[Consumer Affairs]]. Retrieved October 15, 2005. англ.</ref>. Згодна з заканадаўствам ЗША ўсё сыры, вырабленыя з сырога малака на тэрыторыі ЗША з 1944 года, (а з 1951 года ўключаючы і імпарт) павінны быць вытрыманыя не менш за 60 сутак. Акрамя таго, на тэрыторыі Аўстраліі дагэтуль дзейнічае шырокая забарона на вытворчасць сыроў з сырога малака, хоць у апошнія гады зроблены выключэнні як для швейцарскіх: Груер ({{lang-fr|Gruyère}}), Эменталь (або Эменталер) і Сбрынц ({{lang-de|Sbrinz}}), так і для французскага сыру Ракфор ({{lang-fr|Roquefort}})<ref name=mercer>Chris Mercer (2005). [http://www.ap-foodtechnology.com/news/ng.asp?id=62799-fsanz-roquefort-speciality-cheese «Australia lifts Roquefort cheese safety ban».]. Retrieved October 22, 2005. англ.</ref>. У цяперашні час па ўсім свеце існуе тэндэнцыя да пастэрызацыі сыроў, нават калі гэта не патрабуецца па законе. Тым не менш, абавязковасць пастэрызацыі сыроў з’яўляецца спрэчным пытаннем. Адзін з аргументаў супраць — пастэрызацыя здольная змяніць смак сыру. Ва ўсім свеце часцяком лічыцца, што непастэрызаваныя сыры валодаюць лепшымі смакавымі якасцямі і гэта ўжо з’яўляецца падставай да таго, каб не ставіць пад працэсу пастэрызацыі ўсе віды сыроў. У дадатак да ўсяго, на думку некаторых аўтараў, пытанні аховы здароўя звязаны з завышанымі патрабаваннямі, альбо рабіліся сцвярджэнні, што вытворчасць сыроў з пастэрызаванага малака не забяспечвае ў канчатковым выніку бяспекі гатовай прадукцыі<ref name="fletcher">Janet Fletcher. [http://www.specialtyfood.com/news-trends/featured-articles/retail-operations/the-myths-about-raw-milk-cheese/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120429183524/http://www.specialtyfood.com/news-trends/featured-articles/retail-operations/the-myths-about-raw-milk-cheese/ |date=29 красавіка 2012 }}. Retrieved June 22, 2011. англ.</ref>. Цяжарныя жанчыны таксама могуць сутыкнуцца з дадатковымі рызыкамі і праблемамі пры ўжыванні традыцыйных сыроў. Так, Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША папярэджваюць аб небяспецы цяжарным жанчынам, звязанай з ужываннем у ежу мяккіх сыроў і спелых (цвёрдых) сыроў з сінімі пражылкамі з-за рызыкі развіцця лістэрыоза, які можа прывесці да выкідка або нанесці шкоду для здароўя дзіцю ў час родаў<ref name=americanpregnancy>[http://www.americanpregnancy.org/pregnancycomplications/listeria.html Listeria and Pregnancy.]. Retrieved February 28, 2006. англ.</ref>. == У культуры == У Расіі самая вялікая галоўка сыру вагой у 721 кг была выраблена ў Алтайскім краі і прадстаўлена на «Свяце сыру» ў Барнауле 14 верасня 2007 года<ref>[http://www.amic.ru/news/?news_id=74822 Насыщенная программа I Международного фестиваля «Праздник сыра» в Барнауле завершится фейерверком :: ИА АМИТЕЛ]</ref>. У Францыі ёсць асаблівы закон, ён называецца «Закон аб назвах кантраляваных па паходжанні». Па гэтым законе сыр, чыё найменне адбываецца ад геаграфічнай вобласці Францыі, можа праводзіцца толькі ў гэтай самай вобласці Францыі. Сёння такіх сыроў налічваецца 36. Вядомыя так званыя лічбы ў сыры — лічбы з чорнага або сіняга харчовага пластыка ([[поліэтылен]]), якія часам сустракаліся ў кавалачку сыру. Пры вырабе сырнай галавы ўціснутымі ў яе пластыкавымі лічбамі адзначалі дату вырабу, нумар варэння і іншую інфармацыю. Пасля замененыя чарнільнымі штампамі, меркавалася, што скарыначка сыру разам са штампам павінна зразацца. У цяперашні час патрэбная інфармацыя часцей за ўсё выпальваецца лазерам на скарыначцы сыру ці наносіцца на ўпакоўку. Некаторыя сырзаводы — у прыватнасці, Важгальскі ў Кіраўскай вобласці — дагэтуль змяшчаюць лічбы ў сыр (інфармацыя сапраўдная на канец жніўня 2014 года). У цэлым калекцыяніраванне сырных этыкетак называецца тырасеміяфіліяй (tyrosemiophilia)<ref>{{cite web|url=http://www.sberatel-ksk.cz/storage/anketa_se_2009.doc|title=Data about largest cheese label collections compiled by the Czech Curiosity Collectors' Club|publisher=Klub sběratelů kuriozit (Curiosity Collectors' Club)|access-date=2010-09-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvvUoBS?url=http://www.sberatel-ksk.cz/storage/anketa_se_2009.doc|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.virtualroom.de/cheese.htm|title=Cheese label|publisher=Virtualroom.de|access-date=2010-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925192135/http://www.virtualroom.de/cheese.htm|archive-date=25 верасня 2006|url-status=dead}}</ref>. У англійскай мове слова сыр (cheese) пры вымаўленні расцягвае вусны, утвараючы падабенства ўсмешкі. Аналагічны эфект таксама назіраецца ў беларускай мове пры працяжным вымаўленні слова «крызіс». Эфект выкарыстоўваецца пры партрэтнай здымцы ў фатаграфіі. Папулярнае перакананне аб тым, што мышы любяць сыр, з’яўляецца памылкай, навязаным грамадству такімі мультфільмамі як «Том і Джэры», «Чып і Дэйл спяшаюцца на дапамогу». На самай справе, больш за ўсё грызуны аддаюць перавагу прадукты без моцнага паху, напрыклад збожжы і садавіна. Прычына з’яўлення памылкі крыецца ў тым, што сыр пакідалі на стале і ён быў больш даступным. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сыр|Вештарт Г. Ф.|320}} * {{крыніцы/БелЭн|15|Сыраро́бства|Фамічэнка К. В.|322}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Сыры и сыроварение}} * {{артыкул|загаловак=Сыр|выданне=Краткая энциклопедия домашнего хозяйства|месца=М.|выдавецтва=Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия»|год=1959}} * ''Белова О. В.'' Сыр // Славянские древности: Этнолингвистическийсловарь в 5-ти томах / Под общей ред. Н. И. Толстого. —Т. 5: С(Сказка)—Я(Ящерица). — М.: Международные отношения, 2012. — С. 220—222. — 736с. — (Институт славяноведения РАН) — ISBN 978-5-7133-1380-7.{{ref-ru}} * {{cite book |last=Ensrud |first=Barbara | title=The Pocket Guide to Cheese |year=1981 |isbn=0-7018-1483-7 |publisher=Lansdowne Press |location=Sydney}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Steven |title=Cheese Primer |publisher=Workman Publishing Company |year=1996 |isbn=0-89480-762-5 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/cheeseprimer00jenk }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking |url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3 |edition=Revised |publisher=Scribner |year=2004 |isbn=0-684-80001-2 |pages=[https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3/page/51 51]–63 |chapter=Cheese}} * {{cite web|first=James|last=Mellgren|year=2003|url=http://www.gourmetretailer.com/gourmetretailer/magazine/article_display.jsp?vnu_content_id=1911696|title=2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese|access-date=2005-10-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvwRrqq?url=http://www.gourmetretailer.com/index.html?vnu_content_id=1911696|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=live}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Cheese}} * {{з|ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Сыр/|title=Сыр}} * [http://vivovoco.astronet.ru/VV//JOURNAL/SCIAM/CHEESE/CHEESE.HTM Ф. В. Косиковский Искусство сыроварения] * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/226/ Сыр СССР] * [http://bestresto.ru/index.php/2010-11-29-15-33-06/63-2011-04-03-11-22-40 Сырная дегустация. Ресторанный этикет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130130151422/http://bestresto.ru/index.php/2010-11-29-15-33-06/63-2011-04-03-11-22-40 |date=30 студзеня 2013 }} * [http://www.cheesemania.ru Сайт о сыре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210925234617/http://cheesemania.ru/ |date=25 верасня 2021 }} {{Малако}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Сыр| ]] [[Катэгорыя:Ферментаваная ежа]] 68o7yi1m1fagdtellfsh04e1htu7otn 0 25066 5171385 4883165 2026-07-26T18:21:29Z M.L.Bot 261 5171385 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная вобласць}} '''Зэмгалэ''', '''Земгалія''' або '''Семігалія''' ({{lang-lv|Zemgale}}) — адна з пяці гістарычных абласцей [[Латвія|Латвіі]], названая ад старажытнага [[балты|балцкага]] племя [[земгалы|земгалаў]]. Размешчаная на поўдні краіны па левым беразе [[Дзвіна|Дзвіны]] і мяжуе з [[Селія|Селіяй]], [[Курляндыя|Курляндыяй]] і літоўскай [[Аўкштота|Аўкштотай]]. У [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] Семігалія, была часткай Курляндыі і ў яе складзе стала складовай часткай Латвіі. Таму ў [[герб Латвіі|гербе Латвіі]] яна не прадстаўлена асобнай зоркай, а толькі ў звязку з Курляндыяй. У XIII стагоддзі захопленая нямецкімі рыцарамі, стала часткай [[Лівонія|Лівоніі]]. З 1561 года ў Курляндскім герцагстве (у 1596-1617 -- самастойнае Земгальскае герцагства), у 1795-1917 -- усходняя частка [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Ландшафт Семігаліі - раўнінны. Акрамя Заходняй Дзвіны важнай ракой з'яўляецца [[Ліелупе]]. Найболей буйнымі гарадамі Семігаліі з'яўляюцца былая сталіца [[Елгава]], а таксама [[Баўска]]. Галоўная турыстычная славутасць рэгіёна -- [[Рундальскі палац]] пад Баўскай. == Гл. таксама == * [[Рэгіёны Латвіі]] * [[Міса (рака)|Рака Міса]] {{Краіны гістарычнай Латвіі}} [[Катэгорыя:Земгале]] fmxdue1hazczaet7xnd6qgx3iymyzzt 0 25474 5171496 5121006 2026-07-26T21:05:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171496 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Кубань Краснадар | Лагатып = Logo Kuban Krasnodar.gif | ПоўнаяНазва = {{lang-ru|НАО «Футбольный клуб „Кубань“»}} | Мянушкі = {{lang-ru|Жёлто-зелёные}} (Жоўта-зялёныя) | Горад = [[Краснадар]], [[Расія]] | Заснаваны = 7 мая [[1928]] | Расфарміраваны = 2018 | Стадыён = [[Кубань (стадыён)|Кубань]], [[Краснадар]] | Умяшчальнасць = 31 654 | Прэзідэнт = | Трэнер = [[Яўген Калешын]] | Чэмпіянат = [[Футбольная нацыянальная ліга|ФНЛ]] | Сезон = [[Футбольная нацыянальная ліга 2017/2018|2017/18]] | Месца = 9 месца | Сайт = http://www.fckuban.ru | pattern_la1 =_bra10h | pattern_b1 =_bra10H | pattern_ra1 =_bra10H | pattern_sh1 =_bra10v | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 008000 | socks1 = FFFF00 | pattern_la2 =_dinamo1011t | pattern_b2 =_dinamo1011t | pattern_ra2 =_dinamo1011t | pattern_sh2 =_por10a | pattern_so2 = | leftarm2 = 008000 | body2 = 008000 | rightarm2 = 008000 | shorts2 = 008000 | socks2 = 008000 }} '''«Кубань»''' — былы [[Расія|расійскі]] [[футбол]]ьны клуб з горада [[Краснадар]], [[Краснадарскі край]], расфарміраваны ў 2018 годзе. Хатні стадыён — [[Кубань (стадыён)|«Кубань»]]. Колеры клуба — жоўты і зялёны. == Гісторыя == === Вытокі === На Кубані футбол з’явіўся ў пачатку XX стагоддзя, калі ім сталі займацца члены розных спатыўных клубаў [[Краснадар|Екацерынадара]] таго часу. Спачатку матчы праводзіліся выключна ўнутры клубаў, нароўні са змаганнямі па іншых відах спорту, але паступова новая гульня стала зацікаўліваць ўсё больш людзей, таму сталі праводзіцца і нерэгулярныя таварыскія сустрэчы паміж рознымі клубамі горада. Першы міжгародні матч быў згуляны ў Екацерынадары 6 жніўня (паводле іншых звестак 9 жніўня) 1912 года, калі мясцовы клуб «Ахілес» (паводле іншых звестак зборная Екацерынадара, аснову якой складалі ігракі клуба «Ахілес») разграміў новарасійскую «Алімпію»<ref>Андрей Костылев. [http://www.aksport.ru/index.php?news=on&year=07&paper=on&num=38&script=sc19 В 100 лет настроение прекрасное!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180612143502/http://www.aksport.ru/index.php?news=on&year=07&paper=on&num=38&script=sc19 |date=12 чэрвеня 2018 }} // Независимая спортивная газета. — 2007. — № 38.</ref> (паводле іншых звестак «Алімпію-2») з лікам 5:0<ref>Серов Е. Краснодарские достижения-99 // Спорт-Экспресс Футбол. — 1999. — № 31 (от 26 октября). — С. 27.</ref> (паводле іншых звестак 5:1). З 1913 году стаў праводзіцца ўжо паўнавартасны чэмпіянат горада, матчы паміж гарадскімі камандамі, «Ахілес», «Спорт», «Вікторыя» і іншымі, сталі рэгулярнымі. З-за распачатых неўзабаве войн і палітычных узрушэнняў, якія змянілі да непазнавальнасці аблічча краіны, аб футболе ў той час вядома вельмі мала, большасць крыніц былі страчаны, і ў наш час гісторыю футбола ў дарэвалюцыйным Екацерынадары і Краснадары 1920-х гадоў аднаўляць даводзіцца літаральна па макулінках, а шматлікія дадзеныя, па ўсёй бачнасці, ужо страчаны беззваротна. === «Дынама» === Да таго, як пачалі праводзіцца паўнавартасныя, масавыя чэмпіянаты, сярод аматараў футбола былі папулярныя таварыскія матчы «Дынама» з наймацнейшымі камандамі Расіі, [[Украінская ССР|Украіны]], [[Закаўказзе|Закаўказзя]] і суседзяў па [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]]. Акрамя гэтых гульняў, у горадзе праводзіліся матчы розных таварыскіх турніраў, як розыгрыш «Кубка Сяброўства», у якім удзельнічалі розныя спартыўныя клубы горада і зборная каманда Краснадарскага вайсковага гарнізона. Паводле захаваных дадзеных, сустрэчы дадзенага турніру пачыналіся даволі арыгінальна: над гульнявым полем зніжаўся самалёт, з якога скідаўся футбольны мяч<ref>[http://fckuban.ru/club/history/h28 История клуба до Великой Отечественной войны. 1928 год]. Официальный сайт ФК «Кубань»</ref>. У 1931 годзе «Дынама» займела ўласны стадыён, які быў пабудаваны ў самым цэнтры Краснадара, гэты стадыён існуе і па сённяшні дзень, з’яўляючыся найстарэйшым захавалым спартыўным будынкам горада. У тым жа годзе «Дынама» стала пераможцам спартакіяды народаў Паўночнага Каўказа<ref>[http://fckuban.ru/club/history/h31 История клуба до Великой Отечественной войны. 1931 год]. Официальный сайт ФК «Кубань».</ref>. У 1935 годзе дынамаўцы ў складзе зборнай Краснадара ўдзельнічалі ў чэмпіянаце СССР, які праводзіўся тады сярод зборных гарадоў. На групавым этапе ў [[Пяцігорск]]у каманда правяла 3 гульні за 5 дзён: 26 чэрвеня згуляла ўнічыю 2:2 з камандай [[Эрывань|Эрывані]], 28 чэрвеня перамагла каманду [[Махачкала|Махачкалы]] з лікам 1:0, а 30 чэрвеня прайграла гаспадарам поля — футбалістам Пяцігорска з лікам 1:2, і ў выніку заняла толькі 3 месца ў групе, на чым і скончыла свой выступ у чэмпіянаце СССР сярод гарадоў. == Змены назвы клуба == * 1928—1953: «Дынама» * 1954—1957: «Нафтавік» * 1958—1960: «Кубань» * 1960—1962: «Спартак» * 1963—2018: «Кубань» == Дасягненні == * Чэмпіён [[РСФСР]]: [[1948]], [[1962]], [[1973]], [[1987]] * Фіналіст [[Кубак Расіі па футболе|Кубка Расіі]]: 2015 {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.fckuban.ru/ Афіцыйная старонка клуба] {{Бібліяінфармацыя}} {{Расійская Прэм’ер-ліга}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Расіі|Кубань Краснадар]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы СССР|Кубань Краснадар]] [[Катэгорыя:ФК Кубань Краснадар| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2018 годзе]] tn1uc3ca77lpm2lw84gt1w4hondmu1u 0 26378 5171710 4809415 2026-07-27T10:14:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171710 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Французы <br /> (''les Francais'') | image = | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 42 244 000 | popplace = {{Сцягафікацыя|Францыя}} — 38736 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Бельгія}} — 124 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Германія}} — 15 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Манака}} — 77 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Італія}} — 142 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Іспанія}} — 54 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 1798 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Маўрыкій}} — 74 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Сенегал}} — 47 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Французская Гвіяна}} — 20 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Мадагаскар}} — 132 тыс. <br /> | langs = [[Французская мова|Французская]], [[Аксітанская мова|аксітанская]] | rels = [[каталіцызм]], [[пратэстантызм]] | related = [[валоны]], [[манегаскі]], [[каталонцы]] }} '''Францу́зы''' ({{lang-fr|les Français}}) — [[Раманскія народы|раманскі народ]], асноўнае насельніцтва [[Францыя|Францыі]]. Жывуць таксама ў сумежных дзяржавах [[Еўропа|Еўропы]], заморскіх [[Дэпартаменты Францыі|дэпартаментах Францыі]], былых французскіх калоніях, [[ЗША]] і іншых краінах. Агульная колькасць (2012 г.) — 42 244 000 чал.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11234 French]</ref> Асноўная [[мова]] — [[Французская мова|французская]]. У мінулым на поўдні Францыі таксама была шырока распаўсюджана [[аксітанская мова]]. Акрамя таго, французы як палітычная [[нацыя]] прадстаўляюць усіх грамадзян Францыі незалежна ад іх [[этнас|этнічнага]] паходжання, што вызначана Грамадзянскім кодэксам Францыі. == Гісторыя == [[File:Place de la Révolution exécution capitale.jpg|thumb|left|Вялікая Французская рэвалюцыя]] У [[антычнасць|антычнасці]] на тэрыторыі сучаснай [[Францыя|Францыі]] жылі розныя па паходжанню народы. Большую частку насельніцтва складалі [[Кельты|кельцкія]] плямёны [[галы|галаў]], на поўдні жылі [[лігуры]], [[іберы]]-[[аквітаны]] і [[васконы]] (продкі [[баскі|баскаў]]), а ў [[7 стагоддзе да н.э.|VII]] — [[6 стагоддзе да н.э.|VI]] ст. да н.э. з’явіліся [[эліны|грэкі]] і [[фінікійцы]]. Ужо да прыходу [[Старажытны Рым|рымлян]] у [[Галія|Галію]] перасяляліся [[германцы|германскія]] плямёны. У [[58]] — [[52]] гг. Галія была заваявана рымлянамі. Да сярэдзіны 1 тысячагоддзя н.э. на яе землях адбываўся імклівы працэс раманізацыі, які асабліва адчуваўся на поўдні краіны і вельмі павярхоўна закранаў насельнікаў паўночных памежных рэгіёнаў. Галія з’яўлялася буйным пастаўшчыком у Рым [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] прадукцыі. У часы [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] на яе тэрыторыі было заснавана каля 100 [[горад|гарадоў]]. З [[3 тагоддзе|III]] ст. н.э. Галія адчувала ўсё большы націск суседзяў-германцаў. У [[5 стагоддзе|V]] — [[6 стагоддзе|VI]] стст. яна была захоплена [[вестготы|вестготамі]], [[франкі|франкамі]], [[бургунды|бургундамі]]. У вобласці [[Арморыка]] (сучасная [[Брэтань]]) пасяліліся кельты з суседняй [[Востраў Вялікабрытанія|Брытаніі]] (продкі [[брэтонцы|брэтонцаў]]). Паступова [[франкская дзяржава]] [[Меравінгі|Меравінгаў]] пашырала свае межы. У [[751]] г. [[Піпін Кароткі]] заснаваў дынастыю франкскіх манархаў [[Каралінгі|Каралінгаў]]. Яго сын [[Карл Вялікі]] ([[742]]—[[814]] гг.) ператварыў дзяржаву франкаў у магутную [[імперыя|імперыю]], у склад якой увайшла ўся тэрыторыя Францыі, значныя часткі [[Германія|Германіі]], [[Італія|Італіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і інш. У [[843]] г. яна распалася, прычым Францыя апынулася ў складзе дзяржавы заходніх франкаў. У [[911]] г. выхадцы са [[Скандынавія|Скандынавіі]] заснавалі [[Нармандыя|Нармандыю]]. Пасля заваявання Галіі германцамі тут адбыліся істотныя змены. Германцы не імкнуліся наўмысна разбураць існуючы лад. Многія парадкі, заведзеныя яшчэ рымлянамі, захоўваліся даволі працяглы час. Важным было прыняцце франкамі [[каталіцызм]]у. [[Каталіцкая царква]] захоўвала [[лацінская мова|лацінскую мову]], хаця трэба прызнаць, што да [[8 стагоддзе|VIII]] — [[9 стагоддзе|IX]] стст. нават [[літаратурная мова]] зведала значныя змены. У яе ўвайшло шмат слоў германскага паходжання, асабліва тых, што мелі адносіны да ваеннай справы і адміністрацыйнага кіравання. У канцы VIII ст., калі Карл Вялікі імкнуўся адрадзіць пісьменнасць, прыйшлося складаць спецыяльны гласар, куды ўвайшло некалькі сотняў народных слоў, невядомых у класічнай лаціне. У [[842]] г. [[Карл II Лысы]] склаў клятву (''sermen'') на раманскай мове, якую некаторыя даследчыкі ўжо лічаць [[французская мова|французскай]]. На поўдні, дзе лацінская мова зведала ўплыў вестготаў, пачала фарміравацца [[Аксітанская мова|мова ''ок'']]. У [[12 стагоддзе|XII]] ст. яна набыла літаратурную аснову і стала галоўнай мовай [[Трубадуры|трубадураў]]. Гарады першапачаткова захоўвалі старыя традыцыі, але яны зведалі ў ранняе [[Сярэднявечча]] моцны [[эканоміка|эканамічны]] і [[дэмаграфія|дэмаграфічны]] заняпад. У аграрных раёнах распаўсюдзілася абшчыннае землекарыстанне па германскаму ўзору. Адначасова з ростам дзяржавы ўкараняліся [[феадалізм|феадальныя]] прывілегіі. Ужо ў перыяд кіравання Каралінгаў вылучыліся асобныя рэгіёны, што мелі значную спецыфіку — [[Нейстрыя]], [[Бургундыя]], [[Аквітанія (гістарычная вобласць Францыі)|Аквітанія]] і [[Аўстразія]]. У [[10 стагоддзе|X]] ст. у Францыі вылучыліся буйныя феадальныя дамены — [[граф]]ствы і [[герцаг]]ствы, кіраўнікі якіх вельмі ўмоўна залежалі ад каралеўскай улады ў Нейстрыі, дзе нават вылучылася вобласць [[Іль-дэ-Франс]] з цэнтрам у [[Парыж]]ы. Яе кантралявалі непасрэдна каралі. Землі паўднёвай Францыі эканамічна былі больш злучаны з [[Міжземнае мора|Міжземнамор’ем]]. Гэта садзейнічала далейшаму падзелу краіны на [[культура|культурныя]] і [[дыялект]]ныя рэгіёны. Наяўнасць розных сацыяльных пластоў, меўшых розны [[права]]вы статус, прывяло да з’яўлення [[саслоўе|саслоўнай]] культуры. У сярэднявечнай Францыі саслоўны культурны падзел на [[рыцар]]аў, [[святар]]оў, [[мяшчане|гараджан]] і [[Сялянства|сялян]] быў вельмі значным. З [[11 стагоддзе|XI]] ст. каралі Францыі праводзілі палітыку аб’яднання дзяржавы. Асабліва важным было далучэнне багатых паўднёвых зямель [[Праванс]]а ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст. падчас войн з [[Альбігойцы|альбігойцамі]], заходніх зямель у выніку [[Стагадовая вайна|Стагадовай вайны]] і [[Бургундыя|Бургундыі]] ў [[1482]] г. [[Людовік XI]] правёў шэраг рэформ, якія садзейнічалі цэнтралізацыі, але эканамічныя і культурныя сувязі паміж рэгіёнамі ўсталёўваліся вельмі паступова. У [[15 стагоддзе|XV]] ст. усталявалася адзіная для Францыі [[Галіканская царква]]. У [[1539]] г. [[Францыск I]] выдаў закон аб выкарыстанні французскай мовы ў [[суд]]овай і адміністрацыйнай сферах. Рэлігійныя войны [[1562]]—[[1592]] гг. прывялі да перамяшчэння вялікай колькасці насельніцтва. Істотныя наступствы мела эпоха [[абсалютызм]]у. З мэтай абмежавання буйных феадалаў і павышэння асабістых прыбыткаў каралі Францыі садзейнічалі пашырэнню правоў дробных шляхцічаў і гараджан. Яшчэ ў перыяд аб’яднання большасць сялян атрымалі асабістую свабоду. У абсалютысцкай дзяржаве сфарміраваўся пласт чыноўнікаў і адміністратараў, якія арыентаваліся на адзіныя ўзоры мовы і культуры. Францыя ператварылася ў каланіяльную імперыю. Перасяленцы ў французскіх калоніях, незалежна ад паходжання, атаясамлялі сябе з Францыяй і абаранялі яе дзяржаўныя сімвалы. У [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. адбывалася экспансія французскай прыдворнай культуры ў іншыя краіны Еўропы. На яе арыентаваліся заможныя жыхары самой Францыі. Французская мова набыла міжнародны характар. У гады [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] была абвешчана ідэя адзінай французскай [[нацыя|нацыі]]. У адрозненні ад [[нямецкая класічная філасофія|нямецкіх філосафаў]], французскія [[рацыяналізм|рацыяналісты]] арыентаваліся на нацыю, якая аб’ядноўвалася палітычна, а не моўна. Такое палітычнае тлумачэнне і атаясненне французаў менавіта з дзяржавай характэрна і ў нашы дні. Уводзілася заканадаўства з адзінымі для ўсіх грамадзян правамі, дзяржава брала пад кантроль школу і адукацыю. Прызыўная сістэма садзейнічала таму, што большасць маладых мужчын служыла ў [[армія|арміі]], дзе мела магчымасць пашырыць кантакты з прадстаўнікамі іншых рэгіёнаў, вывучыць французскую літаратурную мову і набыць агульную нацыянальную тоеснасць. Гэта адыграла значную ролю ў перыяд [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войн]], калі Францыя заявіла пра сябе як гегемон Еўропы. У канцы XVIII—XIX стст. адбывалася індустрыалізацыя і павелічэнне гарадскога насельніцтва за лік мігрантаў з сельскай мясцовасці. Французскі [[пралетарыят]] дэманстраваў значную згуртаванасць падчас [[рэвалюцыя|рэвалюцыйных]] падзей [[1848]], [[1870]]—[[1871]] гг. Пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] і набыцця незалежнасці большасці французскіх калоній вызначыліся сучасныя межы Францыі, пашырыліся грамадзянскія правы. == Народная культура == === Сям’я === [[File:Le Nain Brothers - Peasant Family - WGA12580.jpg|thumb|Сялянская сям’я, XVII ст.]] Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. і нават пазней у [[Францыя|Францыі]], асабліва ў сельскай мясцовасці, мелася шмат пашыраных [[сям'я|сем’яў]], калі жанатыя сыны не адлучаліся ад бацькоў. Гэта тлумачыцца [[эканоміка|эканамічнымі]] асаблівасцямі (звычайна 1 сям’я валодала або арандавала 1 зямельны надзел, прычым адносна невялікі, каб яго далей дзяліць) і больш раннімі [[шлюб]]амі, чым у суседніх [[Еўропа|еўрапейскіх]] краінах. Законы [[1938]] г. і [[1943]] г. сцвярджалі правіла, згодна якому дзеці, што пакідалі гаспадарку бацькоў, гублялі права спадчыны. Усе дзеці атрымоўвалі роўнае права на маёмасць бацькоў, але па традыцыі зямлю і дом успадкоўваў старэйшы сын, а яго браты і сёстры атрымоўвалі ад яго кампенсацыю. У асяроддзі рабочых, дзе дзеці рана пачыналі працаваць і станавіліся эканамічна незалежнымі ад бацькоў, пераважалі малыя нуклеарныя сем’і. У традыцыйных сем’ях главой лічыцца бацька. У сельскай мясцовасці ён сам размяркоўвае прыбыткі. У гарадах сямейны [[бюджэт]] звычайна кантралюе маці. Характэрна, што ўжо ў канцы [[Сярэднявечча]] ў Францыі склаўся асобны інстытут карміцелек — жанчын, якія зараблялі грудным гадаваннем і выхаваннем немаўлят. Звычайна да карміцелек звярталіся прадстаўнікі [[шляхта|шляхты]], каралеўскія служкі, [[горад|гараджане]]. Паміж сям’ёй карміцелькі і яе выхаванцамі маглі ўсталёўвацца вельмі цесныя, амаль сваяцкія ўзаемаадносіны. Дзяцей на выхаванне таксама бралі [[кляштар]]ы. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пашырылася практыка перадаваць дзяцей на выхаванне ў спецыяльныя пансіёны. У [[вёска]]х гэты абавязак найчасцей выконвалі бабуля і дзядуля, часам больш старэйшыя дзеці, але не самі бацькі. У наш час адказнасць за выхаванне кладзецца на бацькоў, дзіцячыя садкі і школы, але розніца ва ўспрыманні сям’і як адзінага цэлага ў буйных гарадах і вёсках захоўваецца. У сельскай мясцовасці і дробных гарадах прыняты абавязковыя вячэрнія сумесныя абеды і сямейная ўзаемадапамога. У мінулым [[вяселле]] лічылася адной з галоўных падзей у жыцці і ўяўляла сабою складаны [[абрад]]. Маладыя звычайна дамаўляліся аб шлюбе незалежна ад бацькоў. Пасля гэтага сам жаніх або яго прадстаўнік ''intermediaire'' шоу рабіць прапанову аб шлюбе ў сям’ю нявесты. Адказ даваўся ў іншасказальнай форме. У выпадку станоўчага рашэння прасілі свата сесці справа ад нявесты, распальвалі [[печ]] і г. д. Станоўчы адказ дазваляў маладому чалавеку адкрыта сустракацца з абранай, суправаджаць яе на святы, кірмашы, вячоркі. Між тым, бацькі жаніха і нявесты неаднаразова абменьваліся візітамі, аглядалі гаспадарку, дамаўляліся пра пасаг. Ён мог уключаць [[грошы]], [[мэбля|мэблю]], [[вопратка|вопратку]] і інш. У выпадку дамоўленасці адбывалася заручыны ''fiangailles'', ''accord''. Бацька жаніха рабіў падарунак у выглядзе пярсцёнка ці іншых каштоўнасцей. Калі вяселле раптам зрывалася, то гэты падарунак павінен быў вярнуцца былому гаспадару. Пасля [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]] шлюб рэгістраваўся толькі ў дзяржаўных органах. Касцёльныя цырымоніі сталі не абавязковымі. Але і да гэтага практыкаваліся дэталёвыя шлюбныя кантракты ''contrat de mariage'', зафіксаваныя ў [[натарыус]]а. Запрашэнне на вяселле маладыя рабілі асабіста. Акрамя сваякоў і сяброў запрашалі хросных бацькоў, прадстаўнікоў улады, святароў, паважаных гараджан або аднавяскоўцаў. Напярэдадні вяселлі жаніх арганізоўваў вясёлую вечарыну для сяброў. Нявеста таксама магла запрашаць да сябе сябровак. Вяселле гулялі ў час, калі не было важных гаспадарчых заняткаў або рэлігійных свят. Зраніцы жаніх і яго суправаджалыя ішлі да дома нявесты, пры гэтым гучна крычалі, стралялі ў паветра, спявалі [[песня|песні]]. Нявеста раздавала белыя банты і стужкі. Вясельная працэсія размяркоўвалася па парах і накіроўвалася ў [[касцёл]]. Суседзі маглі спыніць картэж і запатрабаваць умоўны выкуп. Пасля цырымоніі пры выхадзе з касцёла новым мужу і жонцы давалі з’есці [[мяса|мясны]] [[суп]] ці [[малако|малочную]] зацірку, абсыпалі збожжам, арэхамі і каляровымі цукеркамі. Застолле арганізоўвалі ў доме жаніха, але часцей у карчме або нават на адкрытым паветры. Нават у нашы дні захоўваецца жартаўлівы звычай выкрадання адным з нежанатых госцяў жаніха туфлі або белай падвязкі з нагі нявесты. «Злодзей» дэманструе скрадзенае астатнім прысутным, пасля чаго абвяшчае аўкцыён па яго продажу. Усе, хто пакідае вяселле, атрымоўваюць пачастунак са стала. Маладыя маглі пайсці да шлюбнага ложка да таго, як застолле сканчалася. У такім выпадку сябры ўрываліся да іх, прапаноўвалі выпіць [[віно|віна]] або з’есці нясмачную страву. === Народная архітэктура === [[File:Maison normande.jpg|thumb|Жылая пабудова ў Нармандыі]] Народныя [[архітэктура|архітэктурныя]] традыцыі [[Францыя|Францыі]] фарміраваліся стагоддзямі. Некаторыя тыпы пабудоў і спосабы будаўніцтва ўзніклі яшчэ ў [[антычнасць|антычнасці]]. У розных раёнах краіны часцяком сустракаюцца мураваныя жытлы. Пераважна для іх выкарыстоўваецца [[вапняк]], радзей — [[базальт]] (у [[Авернь|Аверні]]) або [[сланец]] (на паўночным усходзе). Найбольш старыя мураваныя жытлы захаваліся ў Цэнтральнай Францыі. Звычайна яны ладзіліся з [[прыродны камень|камянёў]], замацаваных [[гліна]]й. [[Фундамент]] заглыбляўся ў зямлю да 1 м. У ранейшыя часы на палетках можна было ўбачыць часовыя летнія хаціны з шырокіх каменных пліт. У [[Нармандыя|Нармандыі]], некаторых паўночных і паўночна-усходніх рэгіёнах папулярны [[каркас]]ныя дамы. У мінулым пераважаў [[фахверк]]авы спосаб будаўніцтва, пазней [[дрэва|драўляныя]] сцены, запоўненыя знутры глінай і [[салома]]й, сталі тынкаваць з усіх бакоў, і яны знешне мала адрозніваюцца ад каменных. Фундамент каркасных будынкаў робяць з каменю або [[цэгла|цэглы]], што асабліва важна ў мясцовасцях, дзе магчыма сезоннае затапленне. У [[Дэльта (рака)|дэльце]] [[Рона|Роны]] калісьці былі распаўсюджаны каркасныя хаціны з [[вяз]]авых калоў, сцены якіх пакрывалі звязкамі [[Трыснёг звычайны|трыснягу]]. У [[Міжземнае мора|міжземнаморскім]] рэгіёне таксама будавалі без каркаса з сумясі зямлі, гліны і саломы. У Альпах добра вядомы драўляныя [[зруб]]ныя хаты ''shalet''. З рымскіх часоў жытло і гаспадарчыя пабудовы паўсюдна ўзводзілі яшчэ і з цэглы, накрывалі [[дахоўка]]й. Толькі на поўначы да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у сельскай мясцовасці дамінавалі саламяныя стрэхі, у [[гара]]х — з [[гонт]]у. Планіроўка жытла можа быць рознай. У [[Іль-дэ-Франс]] і суседніх рэгіёнах будавалі замкнёныя агароджаныя двары з домам пасярэдзіне. Знешне такія сядзібы нагадвалі невялікія [[Замак|замкі]]. У [[Пікардыя|Пікардыі]] жылыя і гаспадарчыя пабудовы складалі [[чатырохвугольнік]] з унутраным дваром пасярэдзіне. На поўдні пераважалі невялікія хаты са спадзістымі дахамі, да іх прыбудоўваліся сушыльні для [[садавіна|садавіны]], галубятні і [[вежа]]падобныя [[свіран]]ы для [[збожжа]]. Як правіла жылая прастора ўключала некалькі памяшканняў — залу, кухню і спальні. Абавязкова рабіўся склеп для захоўвання [[віно|віна]] і іншых прадуктаў. === Фальклор === [[File:Antoine Watteau - The French Comedy - WGA25442.jpg|thumb|Французская камедыя, XVIII ст.]] Французскі [[фальклор]] пачаў фарміравацца ўжо ў эпоху [[Сярэднявечча]]. Захавалася каля 90 [[эпас|эпічных]] [[песня|песенных]] [[паэма|паэм]], складзеных у [[11 стагоддзе|XI]] — [[14 стагоддзе|XIV]] стст. Звычайна вылучаюць 4 эпічных цыклы. Першы прысвечаны [[Карл Вялікі|Карлу Вялікаму]]. Другі — [[Гільём Святы|Гільёму Святому]]. Трэці — [[феадалізм|феадальнаму]] разладу. Чацвёрты — дзеянню [[хрысціянства|хрысціянскіх]] [[святы]]х і [[рыцары|рыцараў]]-[[Крыжовыя паходы|крыжакоў]]. У высокім сярэднявеччы існавала прафесія вандроўных [[акцёр]]аў-''жанглёр''аў. Яны перамяшчаліся па краіне, наведвалі [[кірмаш]]ы, народныя сходы, адначасова пелі, танцавалі, паказвалі [[Ілюзіянізм|фокусы]] і [[акрабатыка|акрабатычныя]] нумары. У [[12 стагоддзе|XII]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стст. з’явіўся [[лацінская мова|лацінамоўны]] фальклор, які належаў студэнтам і манахам, што таксама вандравалі паміж [[горад|гарадамі]] і [[кляштар]]амі. З народнымі песнямі першапачаткова была звязана [[паэзія]] [[трубадуры|трубадураў]], а таксама гарадскіх паэтаў-[[сатыра|сатырыкаў]], якія пісалі кароткія навелы-''фа́бліа''. Пазнейшыя літаратары ([[Франсуа Віён]], [[Франсуа Рабле]], [[Шарль Перо]] і інш.) таксама багата запазычвалі народныя сюжэты. З [[15 стагоддзе|XV]] ст. выпускаліся зборы народных песень, звычайна з [[гумар]]ыстычным або [[каханне|любоўным]] зместам. Да [[16 стагоддзе|XVI]] ст. узнікла прафесія ''шансанье'' — прафесійных спевакоў, якія часткова перапрацоўвалі народныя песні, часткова складалі іх самі. Асабліва былі знакаміты шансанье [[Парыж]]а. Акрамя таго, з’явіліся прафесійныя [[тэатр]]ы. Яны запазычылі народныя жартаўлівыя спевы для новага жанру, які атрымаў назву ''вадэвіль'' ([[18 стагоддзе|XVIII]] ст.). У канцы XVIII — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. цікавасць да народнай культуры ў Францыі адрадзілася. Праводзіліся песенныя зборы ''гагета'', якія суправаджаліся сумесным спажываннем віна, вясёлымі карнаваламі, шэсцямі. Гагеты адлюстроўвалі [[дэмакратыя|дэмакратычныя]] традыцыі Францыі, часцяком набывалі сацыяльны і палітычны пратэст. Традыцыі шансанье жывыя і ў нашы дні. Яны аказваюць значны ўплыў на французскую эстраду. === Традыцыйная кухня === {{main|Французская кухня}} [[File:La fromagée.png|thumb|Французскія рабочыя снедаюць вострым сырам]] Французы вядомы сваімі багатымі [[кулінарыя|кулінарнымі]] традыцыямі. Яны адрозніваюцца ў залежнасці ад рэгіёна, прычым у сельскай мясцовасці гэтыя адрозненні значна большыя, чым у [[горад|гарадах]]. Гараджане імкнуцца захоўваць сталы трохразовы рэжым прыёму ежы. Ён падзяляецца на сняданак (''petit dejeuner''), падабед (''dejeuner'') і абед (''diner''). Абед звычайна гатуецца ўвечары, на ім збіраецца ўся [[сям'я]]. Першай абеднай стравай з’яўляецца [[суп]]. У [[вёска]]х супы раней былі асноўнай стравай, але агульнасямейныя застоллі прыняты былі пераважна ў [[зіма|зімовую]] пару або на [[свята|святы]]. Значную частку традыцыйнай кухні складае [[гародніна]] ([[фасоля]], [[латук]], [[бульба]], [[баклажан]]ы, [[спаржа]], [[Тамат звычайны|памідоры]], розныя віды [[Капуста|капусты]] і [[Цыбуля|цыбулі]], інш.). Яе вараць, смажаць, ужываюць у якасці [[гарнір]]у, дадатку да іншых страў або самастойнай стравы. На поўдні сучаснай [[Францыя|Францыі]] вараная гародніна ''ratatouille'' доўгі час заставалася асноўнай ежай бедных сялян. Ужо ў [[Сярэднявечча|сярэднявеччы]] важную ролю ў забеспячэнні харчам, асабліва ва ўнутраных рэгіёнах і на поўначы адыгрывалі [[бабовыя]] культуры. Звычайна з іх варылі густую зацірку ''bouillie'', якую запраўлялі [[галіт|соллю]], духмянымі травамі, пасыпалі [[пшаніца|пшанічным]] [[хлеб]]ам або смажанамі сухарамі. З [[мука|мукі]] [[Метлюжковыя|зёлкавых]] культур рабілі розныя віды выпечкі. Ужыванне ў ежу прадуктаў [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] залежала ад асаблівасцей канкрэтнай мясцовасці. Там, дзе было дастаткова [[луг]]оў і пашы, асабліва ў [[гара|горных]] раёнах, елі [[ялавічына|ялавічыну]] і [[Бараніна|бараніну]]. На поўначы і ўсходзе — [[свініна|свініну]]. Топленым свіным [[сала]]м запраўлялі супы, агароднінныя гарніры, бульбу, мазалі яго на хлеб. Сала і [[мяса]] ішлі на прыгатаванне [[соус|падліў]] ''sauce''. Каля буйных гарадоў, а то і ў саміх гарадах трымалі [[Трусы (жывёлы)|трусоў]], [[Гусь свойская|гусакоў]] і мясных [[Шызы голуб|галубоў]]. [[яйка|Яйкі]] [[курыца|курэй]] мелі шырокае кулінарнае выкарыстанне. Яешня лічылася стравай, якая магла замяніць мяса. Малочныя прадукты ўжываліся ў меншай колькасці, чым у іншых краінах Еўропы. Адзіным значным выключэннем з’яўляецца [[сыр]]. У Францыі існуе шмат розных гатункаў сыру. Раней яго рабілі пераважна ў горных рэгіёнах, [[Брэтань|Брэтані]], прывозілі з суседняй [[Італія|Італіі]]. Кіслявы сыр са спецыямі добра захоўваўся і дзякуючы свайму таннаму кошту быў даступны для большасці простых людзей. Найбольш папулярны напой — [[віно]]. Французы да нашых дзён з’яўляюцца рэкардсменамі па спажыванню віна. У [[Нармандыя|Нармандыі]] і на поўначы таксама п’юць [[сідр]] і [[піва]]. Вядомы моцныя [[алкагольныя напоі]] на аснове [[Вінаградзіна|вінаграднага]], фруктовага або збожжавага [[спірт]]у. У XVIII—XIX стст. шырока распаўсюдзілася [[кава]]. [[Чай]] стаў ужывацца адносна позна, прычым першапачаткова гараджанамі. == Выдатныя асобы == * [[Жанна д’Арк]] * [[Рэнэ Дэкарт]] * [[Людовік XIV]] * [[Шарль Перо]] * [[Марсель Пруст]] * [[Жан Эмануэль Жылібер]] * [[Андрэ Ленотр]] * [[Луі Дзюпрэ (танцоўшчык)|Луі Дзюпрэ]] * [[Нікаля Верт]] * [[Шарль дэ Голь]] * [[Брыжыт Бардо]] * [[Жак-Іў Кусто]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://france.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/cultural/ Гісторыя: Старонка афіцыйнага сайта пасольства Французскай Рэспублікі] {{lang-be}} * [http://www.lexilogos.com/francais_langue_histoire.htm Гісторыя французскай мовы на lexilogos.com] {{lang-fr}} * [http://www.everyculture.com/Cr-Ga/France.html Краіны і іх культуры: Францыя] {{lang-en}} * [http://www.vie-publique.fr/documents-vp/nationalite_histoire.pdf Гісторыя французскага грамадзянства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222055645/http://www.vie-publique.fr/documents-vp/nationalite_histoire.pdf |date=22 лютага 2016 }} {{lang-fr}} * [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ahess_0395-2649_1988_num_43_1_283477_t1_0111_0000_001 «Вызначэнне Францыі» Фернана Брадэля] {{lang-fr}} * [http://www.pierreseche.com/VAFrance.html Народная архітэктура Францыі] {{lang-fr}} * [http://www.le-mariage.com/traditions Шлюбныя традыцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130330105337/http://www.le-mariage.com/traditions/ |date=30 сакавіка 2013 }}{{lang-fr}} * [http://www.canalvie.com/vie-de-couple/articles/pourquoi-pas-un-mariage-a-la-francaise-2185/ Вяселле па-французску]{{lang-fr}} * [http://www.branche-rouge.org/les-articles/thematiques/articles/musique/chansons-medievales-et-traditionnelles-francaises Сярэднявечныя і народныя песні]{{lang-fr}} * [http://www.cuisine-france.com/recettes.htm Французская кулінарыя] {{lang-fr}} {{Францыя ў тэмах}} [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Францыі]] [[Катэгорыя:Раманскія народы]] cs245t8z9wm5xtvixcvdkyqrj2243s1 0 29666 5171331 4698697 2026-07-26T16:04:21Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5171331 wikitext text/x-wiki '''Беларускі нацыянальны камісарыят''' ('''Белнацкам''') — аддзел [[Народны камісарыят па справах нацыянальнасцей, СНК РСФСР|Народнага камісарыята па справах нацыянальнасцей]] (Наркамнац) [[СНК РСФСР]]. Быў створаны дэкрэтам Савета народных камісараў РСФСР, з удзелам [[БСДРП|Беларускай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]]. Дзейнічаў у [[Петраград]]зе (з [[13 лютага]] [[1918]] да сакавіка 1918), пазней у [[Масква|Маскве]] (да сакавіка 1919). Працаваў у цеснай сувязі з [[Беларускія секцыі РКП(б)|Беларускімі секцыямі РКП(б)]]. Старшыня — камісар [[А. Р. Чарвякоў]] (да мая 1918). == Гісторыя == Белнацкам меў аддзяленні ў Петраградзе, Маскве, [[Віцебск]]у, Саратаве, [[Смаленск]]у. Перад ім стаялі задачы: інфармаванне партыйных бальшавіцкіх органаў аб патрэбах беларусаў, інфармаванне беларускага насельніцтва аб усіх кроках і мерапрыемствах савецкай улады. Белнацкам — у процівагу ўрада [[БНР]] — вёў агітацыйную, культурна-асветніцкую, выдавецкую працу, прапагандуючы ідэю стварэння беларускай савецкай дзяржавы. Белнацкам ажыццяўляў масавую агітацыю і прапаганду ідэй савецкай улады сярод беларусаў-бежанцаў. Для правядзення агітацыйнай і культурна-асветнай працы Белнацкамам былі створаны клубы [[Беларуская хатка (Петраград)|«Беларуская хатка» ў Петраградзе]], [[Беларус (клуб)|«Беларус» у Маскве]], выходзіла газета «[[Дзянніца (газета)|Дзяннiца]]», часопісы «Чырвоны шлях», «Беларуская крыніца», а таксама быў арганізаваны [[Беларускі народны ўніверсітэт]]. Удзельнічаў у абвяшчэнні [[ССРБ]] ([[1919]]). == Супрацоўнікі == * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Генадзь Багдановіч]] (загадчык юрыдычнага аддзела) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Ігнат Дварчанін]] (сакратар культурна-асветнага аддзела, cакавік — ліпень 1918) * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (загадчык бежанскага аддзела) * [[Зміцер Жылуновіч]] (сакратар, люты — снежань 1918) * [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсей Канчар]] (загадчык навукова-статыстычнага аддзела) * [[Павел Гіляравіч Каравайчык|Павел Каравайчык]] (загадчык выдавецкага аддзела) * Дзмітрый Сабалеўскі<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1088439668971476/|title=Фота яшчэ аднаго вельмі цікавага і крышачку забытага цяпер дзеяча беларускага руху перыяду 1917-1918 гадоў Зміцера Сабалеўскага|author=Аляксандр Горны|website=Запісы беларусаведа -- facebook.com|date=2024-01-28|access-date=2024-02-09}}</ref> * [[Фёдар Фёдаравіч Турук|Фёдар Турук]] == Гл. таксама == * [[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]] * [[Зажынкі (альманах)]] * [[Беларус (клуб)|Клуб Беларус]] * [[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Скалабан В.]]'' Беларускі нацыянальны камісарыят // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} — С. 448. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі]] [[Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Санкт-Пецярбургу]] 80pymi1h3ikhtaalya29yjcjwn2pr4l 0 30684 5171250 4943185 2026-07-26T13:34:12Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Дзяцінства]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171250 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Crowded_swing.jpg|міні|Дзеці гушкаюцца на [[Арэлі|арэлях]]]] [[Файл:Young_Pioneers_of_China,_School_Opening.jpg|міні|Група юных піянераў Кітая, 2009]] '''Дзіця''', [[множны лік]] '''дзеці''' — у асноўным значэнні, [[чалавек]] у [[Узрост|перыяд]] [[дзяцінства]]. Узроставыя межы дзяцінства адрозніваюцца ў розных [[культура]]х, тэорыях жыццёвага цыкла і [[Юрыспрудэнцыя|юрыдычных сістэмах.]] У агульным выпадку, дзіцем называюць чалавека ад нараджэння да заканчэння [[Палавое выспяванне|пубертатнага]] перыяду. [[Дзяўчынка]] — дзіця [[Жанчына|жаночага]] полу; [[хлопчык]] — дзіця [[Мужчына|мужчынскага]] полу. Раздзел медыцыны, прысвечаны дзіцячаму здароўю, называецца [[педыятрыя]]. == Гістарычныя звесткі == [[Файл:Children_games_Louvre_Ma99_n2.jpg|міні|Дзеці гуляюць у [[мяч]], Рымская імперыя, 2 стагоддзе н. э.]] Вучэнне пра дзіця, як прынята лічыць, бярэ свой пачатак у IV стагоддзі да нашай эры кнігай бацькі медыцыны [[Гіпакрат]]а «Аб прыродзе дзіцяці». У далейшым (I—II стагоддзi) аб выхаванні і доглядзе дзяцей пішуць [[Цэльс]], [[Гален]] і Соран. У наступныя 15 стагоддзяў практычна паўтаралася тое, што было выкладзена раней у Галена і Сорана. Аднак высокая [[дзіцячая смяротнасць]], з’яўленне дабрачынных арганізацый, а таксама стварэнне ў некаторых краінах [[Еўропа|Еўропы]] выхаваўчых дамоў (прытулкаў) для падкідышаў і беспрытульных дзяцей спрыялі абуджэнню цікавасці да асаблівасцяў дзіцячага арганізма ў XV—XVII стагоддзях — апублікавана вялікая колькасць прац, прысвечаных выхаванню і выходжванню дзяцей<ref name="Мазурин">{{кніга|аўтар=[[Андрей Уладзіміравіч Мазурын|А. В. Мазурин]], [[Игар Міхайлавіч Варанцоў|И. М. Воронцов]].|частка=|загаловак=Пропедевтика детских болезней|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=1-е изд|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Медыцына (выдавецтва)|Медицина]]|год=1986|том=|старонкі=6-19|старонак=432|серыя=|isbn=|тыраж=100000}}</ref>. У [[Расійская імперыя|Расіі]] [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]] выдае указ «О строении в Москве госпиталей для помещения незаконнорождённых младенцев и о даче им и их кормилицам денежного жалования». Пазней [[Міхаіл Васільевіч Ламаносаў|М. В. Ламаносаў]] выказвае ідэю стварэння народных богадзелен для незаконнанароджаных і выдання настаўленняў па лячэнні дзіцячых хвароб у сваім лісце «О размножении и сохранении Российского народа». Аднак першыя выхаваўчыя дамы ў Расеі (1763 год — у Маскве, 1771 год у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]) былi адкрытыя толькі дзякуючы намаганням І. І. Бецкага, які ўласнаручна склаў праекты гэтых дамоў і распрацаваў навучанні аб выхаванні і доглядзе дзяцей. == Перыяды взросления == Дзіця — арганізм, які пастаянна расце і развіваецца на кожным узроставым этапе, валодае пэўнымі марфалагічнымі, фізіялагічнымі і псіхалагічнымі асаблівасцямі. У постнатальным (пасляродавым) перыядзе адрозніваюць: * ''перыяд нованароджанасці'' (першыя чатыры тыдні (28 дзён) жыцця), * ''грудны ўзрост'' (з 29-га дня жыцця да 1 года)<ref name="me">[http://enc-dic.com/enc_medicine/Grudno-rebnok-35482/ Грудной ребёнок. Медицинская энциклопедия]</ref>, * ясельны або ''праддашкольный перыяд'' (ад 1 года да 3 гадоў), * ''дашкольны перыяд'' (ад 3 да 7 гадоў), * ''малодшы школьны ўзрост'' (ад 7 да 11 гадоў), * ''падлеткавы ўзрост'' (ад 11 да 18 гадоў). === Грудное дзіця === [[Файл:Baby_-_by_Patrick_Jayne_and_Thomas.jpg|міні|Грудное дзіця]] Грудное дзіця — дзіця ва ўзросце да аднаго года. Адрозніваюць перыяд [[Нованароджанае дзіця|нованароджанасці]] (першыя 4 тыдні пасля нараджэння) і грудны ўзрост (ад 4 тыдняў да 1 года). Развіццё груднога дзіцяці аказвае вырашальны ўплыў на яго далейшае разумовае і фізічнае развіццё. Яго [[арганізм]] няўстойлівы да знешніх уздзеянняў, успрымальны да захворванняў, таму яму неабходны найбольш дбайны догляд. Грудны ўзрост характарызуецца асабліва інтэнсіўным ростам і развіццём. Ва ўзросце ад аднаго да трох месяцаў рост дзіцяці павялічваецца штомесяц на 3 см; у 4—6 месяцаў — на 2,5 см, у 7—9 месяцаў — на 1, 5—2 см, у 10—12 месяцаў — на 1 см. За першы год жыцця рост дзіцяці павялічваецца ў сярэднім ў 1,5 разы, дасягаючы 75 см, маса цела павялічваецца ў сярэднім у 3 разы, дасягаючы 10 кг. ==== Анатама-фізіялагічныя асаблівасці ==== Дзеці груднога ўзросту маюць пяшчотную, лёгка ўразлівую [[Скура|скуру]], недаразвітыя вывадныя пратокі потавых залоз. Потаадлучэнне за першы год жыцця падвойваецца, але часта мае неадэкватны характар (можа павялічыцца пры пахаладанні). Апакрынныя [[потавыя залозы]] не функцыянуюць. Рост валасоў у гэтым узросце запаволены, за першы год жыцця іх таўшчыня павялічваецца ў сярэднім з 0,06 мм да 0,08 мм. У гэтым узросце інтэнсіўна нарастае як маса падскурнай клятчаткі, так і колькасць тлушчавых клетак. Грудныя дзеці маюць большую, чым дарослыя, адносiну падскурнай тканіны да масы цела. Пры нараджэнні ўтрыманне [[Тлушчы|тлушчу]] ў падскурнай тканіны складае 35,5 %, за год яно павялічваецца да 56 %. [[Косць|Косная тканіна]] немаўлят змяшчае менш, чым у дарослых, мінеральных рэчываў. Больш тоўстая, чым у дарослых, надкосніца ўдзельнічае ў утварэнні новай касцяной тканіны. Паступова з’яўляюцца пункты акасцянення, у [[Шкілет|шкілеце]] назапашваюцца [[солі кальцыя]], косці цвярдзеюць. За час першага года жыцця ўтрыманне [[Кальцый|кальцыю]] ў костках становіцца больш у сярэднім у 3,5 разы (з 28 да 100 г). З’яўляюцца фізіялагічныя выгібы [[пазваночнік]]а. Швы паміж костак [[чэрап]]а, наяўныя ў нованароджанага дзіцяці, да 3—4 месяцаў ўшчыльняюцца, малое цемечка закрываецца да 4—8-га тыдня; вялікае цемечка — да канца першага года жыцця. Форма грудной клеткі бочкападобная, мае гарызантальнае размяшчэнне [[Рабро|рэбраў]]. Першыя малочныя зубы з’яўляюцца ў 6—8 месяцаў, у гадавалам ўзросце павінна быць 8 зубоў. Мышачная сістэма развітая слаба, адносiна масы мышц да масы цела прыметна менш, чым у дарослага чалавека. [[Мускулы|Мышцы]], асабліва згінальнікі, у нованароджаных маюць повышаны [[тонус]], які ў рук нармалізуецца да 2—2,5 месяцаў, у ног — да 3—4 месяцаў, пры гэтым знікае звычайна сагнуты стан канечнасцей. Ужо сфармаваныя [[бронхі]] маюць вузкі прасвет, іх мышачныя і эластычныя валокна развітыя слаба. Недастатковае развіццё мае эластычная тканіна [[Лёгкія|лёгкіх]]. На працягу першага года жыцця расце колькасць [[Лёгачная альвеола|альвеол]], адпаведна дыхальная паверхня лёгкіх павялічваецца на першым годзе жыцця ў 4 разы, а хвілінны аб’ём дыхання — з 635 да 2200 см³. Частата [[Дыханне|дыхання]] паступова становіцца радзей. У нармальных грудных дзяцей на адно дыханне прыпадае прыкладна 3 ўдары сэрца. [[Сэрца]] да 8 месяцаў павялічвае сваю масу ў 2 разы, у асноўным за кошт патаўшчэння міякарда. [[Пульс]] паступова становіцца радзей: у гадавалым узросце яго частата не перавышае 120 удараў у хвіліну. === Развіццё асобы малодшага школьніка === На развіццё асобы малодшага школьніка мае сэнс паглядзець у святле фарміравання ў яго ўнутранай пазіцыі, вынікам дзеяння якой з’яўляецца яго адвольныя [[паводзіны]] — стратэгічная мэта ўсяго псіхічнага развіцця ў цэлым у гэтым узросце. У малодшым школьным узросце вядучым фактарам станаўлення адвольных паводзін з’яўляецца вучэбная дзейнасць, збольшага праца ў сям’і. Апошняя звязаная з абавязкамі ў сям’і, калі сама дзейнасць пачынае насіць выражаны адвольны характар. # Для развіцця адвольных паводзін важна ўменне дзіцяці не толькі кіравацца мэтамі, якія ставіць перад ім дарослы, але і ўменне самастойна ставіць такога роду мэты і ў адпаведнасці з імі самастойна арганізоўваць і кантраляваць свае паводзіны і разумовую дзейнасць. Неабходна памятаць аб магутным пабуджальным значэнні мэты для пераадолення цяжкасцяў. '''''Мэта''''' тады выконвае сваю канструктыўную функцыю, калі яна фармуецца перад пачаткам дзейнасці і калі яна звязана з не вельмі вялікім аб’ёмам маючай адбыцца працы. У адваротным выпадку дзіця адмаўляецца ад дзейнасці. # Наступны момант звязаны з ростам значэння адносін паміж школьнікамі. Менавіта ў гэты перыяд узнікаюць калектыўныя сувязі, фарміруецца грамадскае меркаванне, ўзаемная ацэнка, патрабавальнасць і іншыя феномены грамадскага жыцця. Выяўленае імкненне да зносін з таварышамі назіраецца на парозе 4-5 класаў. Прычым гэтая [[Патрэбнасць|патрэба]] рэзка ўзрастае ў тых дзяцей, у якіх раней яна была ледзь прыкметная. Бо кожнае дзіця хоча знайсці сваё месца, хоча быць прынятым і прызнаным сваімі таварышамі. У гэтым узросце адзначаецца моцная цякучасць ўзаемаадносін паміж дзецьмі, у аснове чаго ляжыць імкненне дзіцяці знайсці для сябе найбольш блізкага таварыша і сябра. # Адвольнасць паводзін абумоўлівае станаўленне і развіццё ў вучняў 4-5 класаў пачуцця даросласці. Адрозніваюць: * сацыяльна-маральную даросласць, якая выяўляецца ў адносінах з дарослымі, у удзеле дзіцяці ў клопатах аб сям’і, яе дабрабыце, сістэматычнай дапамогі бацькам. Звычайна гэта бывае ў сям’і, дзе перажываюцца цяжкасці, дзе дзіця бярэ на сябе выкананне дарослых абавязкаў; * інтэлектуальную даросласць, якая выяўляецца ў імкненні дзіцяці нешта ведаць і ўмець па-сапраўднаму, што стымулюе яго пазнавальную дзейнасць; * раўненне дзіцяці на якасці «сапраўднага мужчыны» і «сапраўднай жанчыны» як вынік прамога пераймання і выпрацоўка ў сабе такіх дарослых якасцяў, як сіла, смеласць, мужнасць, вынослівасць, вернасць у дружбе, клопат аб іншых і да т. п. Паказчыкам ўзнікнення пачуцця даросласці можна лічыць: * узнікненне жаданняў і патрабаванняў «дарослага» да сябе стаўлення з боку навакольных, * імкненне да самастойнасці і жаданне засцерагчы некаторыя сферы свайго жыцця ад ўмяшання дарослых, * наяўнасць уласнай лініі паводзін, уласных поглядаў і імкненне іх адстаяць. Псіхолагі лічаць{{якія?}}, што з’яўленне пачуцця даросласці з’яўляецца важным псіхалагічным наватворам гэтага перыяду і па яго з’яўленнi можна меркаваць аб пачатку новага этапу асобаснага развіцця дзіцяці. === Падлеткавы перыяд === Узроставы перыяд, у якім адбываецца палавое паспяванне дзіцяці і перастраенне арганізма на больш высокі ўзровень развіцця, — паўналецце. Падлетак — [[Мужчына|юнак]] або дзяўчына ў пераходным ад [[дзяцінства]] да юнацтва ўзросце. Сучасная навука вызначае падлеткавы ўзрост у залежнасці ад краіны (рэгіёну пражывання) і культурна-нацыянальных асаблівасцяў, а таксама пола (ад 12-14 да 15-17 гадоў). На 2011 год у свеце налічваецца больш за мільярд падлеткаў<ref name="autogenerated1">[http://www.unic.ru/bill/?ndate=2011-02-28#4641 Информационный центр ООН в Москве — Пресс-бюллетень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120920090134/http://www.unic.ru/bill/?ndate=2011-02-28#4641 |date=20 верасня 2012 }}</ref>. == Перыяды псіхічнага развіцця == {{Гл. таксама|Галаўны мозг чалавека#Развіццё галаўнога мозга|l1=Развіццё&nbsp;галаўнога мозга чалавека}}Інтэлект чалавека праходзіць у сваім развіцці некалькі асноўных стадый.<ref name="piage">Флейвелл Джон Х. Генетическая психология Жана Пиаже. М., 1967. С. 202.</ref> Ад нараджэння да 2 гадоў працягваецца перыяд сэнсаматорнага інтэлекту; ад 2 да 11 гадоў — перыяд падрыхтоўкі і арганізацыі канкрэтных аперацый, у якім вылучаныя падперыяд дааперацыянальных уяўленняў (ад 2 да 7 гадоў) і падперыяд канкрэтных аперацый (ад 7 да 11 гадоў); з 11 гадоў прыблізна да 15 доўжыцца перыяд фармальных аперацый. === Асноўныя стадыі развіцця === ==== Перыяд сэнсаматорнага інтэлекта (0—2 гады) ==== {{Гл. таксама|Немаўля}}Ад нараджэння да двух гадоў паступова развіваецца арганізацыя перцэпцыйных і рухальных узаемадзеянняў з навакольным светам. Гэта развіццё ідзе ад абмежаванасці прыроджанымі [[рэфлекс]]амі да звязанай арганізацыі сэнсаматорных дзеянняў у дачыненні да непасрэднага атачэння. На гэтай стадыі магчымыя толькі непасрэдныя маніпуляцыі з рэчамі, але не дзеянні з [[сімвал]]амі, ўяўленнямі ва ўнутраным плане. ==== Перыяд падрыхтоўкі і арганізацыі канкрэтных аперацый (2—11 гадоў) ==== ===== Падперыяд дааперацыянальных прадстаўленняў (2—7 гадоў) ===== Тут здзяйсняецца пераход ад сэнсаматорных функцый да унутраных — сімвалічных, гэта значыць да дзеянняў з ўяўленнямі, а не з знешнімі аб’ектамі. Сімвалічная функцыя — «здольнасць адрозніваць абазначэнне ад пазначаемага і з прычыны гэтага магчымасць выкарыстоўваць першае для таго, каб успомніць другое або паказаць на яго». У [[Немаўля|маленстве]] дзіця хоць і можа ўспрымаць сэнсарны сігнал як [[знак]] падзеі, якая рушыць услед за ім, але не здольнае прайграць ва ўнутраным плане знак не ўспрымаемай актуальна падзеі, які не з’яўляецца канкрэтнай часткай гэтай падзеі. ===== Падперыяд канкрэтных аперацый (7—11 гадоў) ===== Яшчэ на стадыі дааперацыянальных уяўленняў дзіця набывае здольнасць здзяйсняць некаторыя дзеянні з ўяўленнямі. Але толькі ў перыяд канкрэтных аперацый гэтыя дзеянні пачынаюць аб’ядноўвацца, каардынавацца адно з адным, утвараючы сістэмы інтэграваных дзеянняў (у адрозненне ад асацыятыўных звязкаў). Такія дзеянні называюцца ''аперацыямі''. Аперацыі — «дзеянні, інтэрыярызаваныя і арганізаваныя ў структуры цэлага»; аперацыяй называецца «любы акт уяўлення, які з’яўляецца складовай часткай арганізаванай сеткі супаставімых адзін з адным актаў»<ref>Флейвелл Джон Х. Генетическая психология Жана Пиаже. М., 1967. С. 222.</ref>. Усякая здзяйсняная (актуалізуемая) аперацыя з’яўляецца элементам цэласнай сістэмы магчымых (патэнцыйных) у дадзенай сітуацыі аперацый. ==== Перыяд фармальных аперацый (11—15 гадоў) ==== Асноўная здольнасць, якая з’яўляецца на стадыі фармальных аперацый, — здольнасць мець справу з ''магчымым'', гіпатэтычным, а знешнюю рэчаіснасць успрымаць як прыватны выпадак таго, што магчыма, магло б быць. Рэальнасць і ўласныя перакананні дзіцяці перастаюць неабходным чынам вызначаць ход развагі. Дзіця цяпер глядзіць на задачу не толькі з пункту гледжання непасрэдна дадзенага ў ёй, але перш за ўсё задаецца пытаннем пра ўсе магчымыя адносіны, якія могуць iснаваць памiж элементамi непасрэдна дадзенага. == Выхаванне == '''Выхаванне''' — працэс фарміравання чалавечай асобы. У працэсе выхавання дзіця рыхтуецца да асабістага, грамадскага, вытворчага і культурнага жыцця. Выхаванне грае асноўную ролю ў маральным, разумовым і фізічным развіцці дзіцяці. Асноўнымі відамі выхавання з’яўляюцца сямейнае, або хатняе, і грамадскае. Грамадскае выхаванне ўключае ў сябе школы, дашкольныя і пазашкольныя ўстановы, дзіцячыя і моладзевыя арганізацыі. У працэсе выхавання на дзіця аказваюць арганізаванае сумеснае ўздзеянне дзейнасці сям’і, сістэмы грамадскага выхавання і ўвесь ўклад жыцця грамадства, узровень развіцця навукі і тэхнікі, літаратура, мастацтва, СМІ. Выхаванне найцяснейшым чынам звязана з навучаннем, якое з’яўляецца важнейшым выхаваўчым сродкам. Выхаванне забяспечвае пераемнасць паміж старэйшымі і малодшымі пакаленнямі, перадачу назапашанага вопыту па навучанні ведам, захаванню і развіццю здароўя, светапогляду і г. п.<ref name="bse">{{З ВСЭ|http://enc-dic.com/enc_sovet/Vospitanie-5690.html}}</ref>. Выхаванне адбываецца пры дапамозе наступных асноўных сродкаў: * прыклад, у першую чаргу падаваемы выхавальнікам выхаванцу; * загад, у тым ліку патрабаванне і забарона; * перакананне; * прывучванне; * [[навучанне]]; Навука аб выхаванні — [[педагогіка]] — выяўляе і даследуе ўсе фактары, якія дзейнічаюць у працэсе выхавання<ref name="фэс">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1976#ВОСПИТАНИЕ0 Воспитание. Философский энциклопедический словарь. 2010.]</ref>. Асноўнымі напрамкамі выхавання дзяцей з’яўляюцца: * пастаяннае, але па магчымасці не дакучлівае накіраванне дзейнасці дзіцяці, спачатку толькі ў працэсе гульняў, пазней — пры ўдзеле ў хатніх справах і працоўнай дзейнасці; * дапамога ў пашырэнні кругагляду, растлумачэнне сутнасці з’яў, аб якіх дзіцяці неабходна ведаць і якія яму цікавыя; * фарміраванне неабходных маральных якасцяў; * заахвочванне заняткаў фізкультурай і [[спорт]]ам. Педагагічная навука рэкамендуе паступовы сістэматычны рост патрабаванняў да дзяцей у залежнасці ад узросту<ref>{{З ВСЭ|http://enc-dic.com/enc_sovet/Semenoe-vospitanie-80610.html}}</ref>. У старажытнасці выхаванне дзяцей не мела характару спецыфічнай дзейнасці. Жыццёвы вопыт старэйшых пакаленняў вусна перадаваўся з пакалення ў пакаленне ў працэсе працоўнай дзейнасці, а таксама пры правядзенні розных [[абрад]]аў і гульняў. Выхаванне забяспечвала ў першую чаргу іх фізічнае развіццё, развівала іх працоўныя здольнасці. == Асаблівасці фізіялогіі == У нованароджаных і дзяцей ранняга ўзросту патрэбнасці ў [[кісларод]]зе і адводзе [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслага газу]] і [[Мачавіна|мачавіны]] прапарцыйна значна больш, чым у дарослых. Дыханне дзіцяці вельмі адрозніваецца ад дарослага, [[слізістая абалонка]] [[Лёгкія|лёгкіх]] тонкая і ранімая, але больш гнуткая, часта з багатымі вылучэннямі слізі, лепшай мукацыліярнай дзейнасцю; больш эфектыўны [[кашаль]] і чханне, але яны менш кантраляваныя, чым у дарослых. Частата дыхання (у адносінах да масы цела) у дзіцяці ад 6 месяцаў да 4 гадоў у тры разы больш, чым у дарослага, а для дзіцяці ад 5 да 11 гадоў — у два разы. Гэта азначае, што арганізм дзіцяці лепш забяспечваецца кіслародам, чым арганізм дарослага, але таксама больш ўразлівы, калі ўдыхае забруджанае паветра; а менавіта: у той час як арганізм дарослага паглынае таксічныя газы або аэразольныя завісі з разліку 1 мг на 1 кг масы цела ў суткі, то дзіця ва ўзросце ад 6 месяцаў да 4 гадоў паглынае ў тры разы больш, і пры гэтым яго дэтаксікацыйны патэнцыял часта ніжэй, чым у дарослых. == Здароўе == {{Гл. таксама|Здароўе}}{{Дадаткова|Педыятрыя}}Сочыць за цягам працэсаў росту і развіцця дзяцей, а таксама станам здароўя і звязанымі з гэтым праблемамі самастойная вобласць медыцыны — ''[[педыятрыя]]''. У адрозненне ад іншых медыцынскіх спецыяльнасцяў, якія займаюцца ў асноўным вывучэннем асобных органаў і сістэм альбо плыні біялагічных працэсаў, педыятрыя вывучае любыя адхіленні, якія ўзнікаюць у працэсе росту, развіцця, і магчымыя парушэнні стану здароўя дзіцяці, таму што цячэнне паталагічных працэсаў у дзяцей істотна адрозніваецца ад такіх у дарослых, а рэакцыя арганізма на захворванні змяняецца па меры росту дзіцяці. Сярод іншага, у абавязкі педыятра ўваходзіць забеспячэнне для ўсіх дзяцей арганізаванага калектыву ([[Дзіцячы сад|яслі]], дом дзіцяці, [[Дзіцячы сад|дзіцячы камбінат]], [[школа]], інтэрнат, стацыянар) спрыяльных умоў дасягнення імі прыроднага патэнцыялу развіцця. Такім чынам, педыятры знаходзяцца ў авангардзе службаў сацыяльнага клопату аб дзецях, выступаючы ў ролі ахоўнікаў фізічнага, разумовага і эмацыйнага развіцця дзяцей<ref name="Behrman" />. Стан здароўя дзяцей у розных папуляцыях зямнога шара і выкліканыя гэтым праблемы часта абумоўленыя многімі, нярэдка ўзаемазлучанымі, фактарамі, сярод якіх: # распаўсюджванне ([[эпідэміялогія]]) узбуджальнікаў [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных захворванняў]] і іх носьбітаў (асоб са сцёртымі формамі захворванняў); # геаграфічнае становішча, [[клімат]]ычныя ўмовы, [[экалогія]]; # сельскагаспадарчыя рэсурсы і звычаі; # сацыяльна-культурны ўзровень грамадства, [[адукацыя]], эканамічнае развіццё; # частата носьбітства генаў некаторых [[Спадчынныя хваробы|спадчынных хвароб]]. У цяперашні час асаблівая ўвага надаецца сацыяльным і паводніцкім аспектам дапамогі дзецям: пачынаючы ад перагляду звыклых метадаў выхавання дзіцяці і заканчваючы ўкараненнем важных праграм, накіраваных на прафілактыку жорсткага абыходжання з дзецьмі ранняга і больш старэйшага ўзросту, а таксама нездавальняючага догляду за дзіцем. Прафілактычны накірунак у педыятрыі ў першую чаргу ўключае мерапрыемствы, накіраваныя на папярэджанне захворванняў і магчымага развіцця [[Інваліднасць|інвалідызацыі]] падрастаючага пакалення<ref name="Behrman">{{Кніга|загаловак=Педиария (руководство)|адказны=Под ред. Р. Е. Бергмана, В. К. Вогана|выданне=Пер. с англ. под ред. [[Ігар Міхайлавіч Варанцоў|Воронцова И. М]] — 2-е изд. перераб. и доп|год=1991|том=1 (Общие вопросы)|isbn=5-225-00537-3 0-03 011442-X}}</ref>: * першасная прафілактыка (спробы папярэдзіць развіццё захворвання да яго пачатку): [[Прышчэпка|імунізацыя]] насельніцтва, хлараванне (абеззаражанне) або фтараванне вады (прафілактыка [[Карыес зубоў|карыесу]] зубоў), [[пастэрызацыя]], дератызацыя, прафілактыка траўматызму і гэтак далей; * другасная прафілактыка (выяўленне, распазнаванне і абмежаванне прадвеснікаў захворванняў, а таксама вызначэнне і лячэнне захворванняў на ранніх стадыях, напрыклад парушэнні паставы ў падлеткаў); * трацічная прафілактыка (мерапрыемствы, накіраваныя на прадухіленне прагрэсавання абмежавання функцый, абумоўленага выяўленым захворваннем, напрыклад фізіятэрапеўтычныя метады лячэння ў пацыентаў з хранічнымі неўралагічнымі парушэннямі, накіраваныя на прадухіленне развіцця кантрактур). == Юрыдычны статус == Статус «дзіцяці» роўна як і «дарослага» вар’іруецца ў розных культурах і юрыдычных сістэмах. У цяперашні час Канвенцыя аб правах дзіцяці вызначае дзіця як чалавечую істоту да дасягнення васемнаццацігадовага ўзросту. === Ўзрост паўналецця === * У большасці краін паўналецце наступае з 18 гадоў. * Мінімальны ўзрост паўналецця усталяваны на Фарэрскіх астравах — 14 гадоў. * На Кубе паўналецце наступае з 16 гадоў. * У Расіі паўналецце наступае ў 18 гадоў. * У ЗША паўналецце наступае ў 21 год. ''Гл. таксама — [[Паўналецце]]'' === Правы дзіцяці === {{Гл. таксама|Ювенальная юстыцыя}}У адпаведнасці з міжнародным і расійскім заканадаўствам дзіця ад нараджэння мае неад’емныя правы, якія гарантуюцца яму дзяржавай: дзіця, як і любая чалавечая істота, мае неад’емнае права на жыццё, на павагу яго поглядаў і права свабоднага выказвання гэтых поглядаў па ўсіх закранаючых яго пытаннях, мець і выказваць сваё меркаванне, права атрымліваць і перадаваць інфармацыю ў розных формах, права на абарону ад дыскрымінацыі, права на адукацыю, на адпачынак і вольны час і г. д. Традыцыйна мяркуюць, што чалавек застаецца дзіцем да 13-16 гадоў, але, у залежнасці ад кантэксту, можна выкарыстоўваць іншыя вызначэннi, напрыклад легальны узрост, калі можна купляць спіртныя напоі, атрымаць пашпарт, галасаваць на выбарах, ці «[[Узрост сексуальнай згоды|узрост згоды]]». Іншы спосаб вызначэння, цi перастаў чалавек быць дзіцем, — па дасягненні палавой сталасці. Да наступлення паўналецця чалавек не валодае ўсёй паўнатой юрыдычных правоў, адказнасць за яго нясе бацька ці іншы законны прадстаўнік (напрыклад, [[Апека|апякун]]). У большасці краін існуюць законы, па якіх непаўналетнім забаронены продаж [[Алкагольныя напоі|алкагольнай]] і [[Нікацін|тытунёвай прадукцыі]]. Таксама існуюць законы аб абароне дзяцей ад шкоднай інфармацыі (забароненая, напрыклад, дэманстрацыя [[гвалт]]у, парнаграфіі, прапаганда ўжывання [[наркотык]]аў і [[Самагубства|суіцыду]]). У [[Расія|Расіі]] з [[1 верасня]] [[2012|2012 года]] дзейнічае федэральны закон, які ўсталёўвае правілы для ўсіх крыніц [[Сродкі масавай інфармацыі|масавай інфармацыі]]. == Гл. таксама == * [[Фізічнае развіццё]] * [[Сусветны дзень дзіцяці]] * [[Міжнародны дзень дзіцячага тэлебачання і радыёвяшчання]] * [[Міжнародны дзень дзіцячай кнігі]] * [[Псіхалогія бацькоўства]] * [[Дзеці-салдаты]] * [[Дзеці — ахвяры заган дарослых]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Філип Ар'ес]]|частка=Ребенок и семейная жизнь при Старом порядке.|загаловак=Открытие детства|арыгінал=|спасылка= http://ec-dejavu.ru/c/Childhood.html|адказны=|выданне=|месца=Екатеринбург|выдавецтва=|год=1999|том=|старонак=|isbn= |тыраж=}} * {{кніга |аўтар = Божович Л. И.|частка = |загаловак = Личность и её формирование в детском возрасте |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = |год = 1968|том = |старонак = |isbn = |тыраж =}} * {{кніга |аўтар = Ю. Б. Гиппенрейтер.|частка = |загаловак = Общаться с ребенком. Как? |nodot=1|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = АСТ, Астрель, |год = 2007|том = |старонак = 240 |isbn = 978-5-271-15458-4|тыраж =30000}} == Спасылкі == * [http://www.arfi.mhost.ru/Prava_rebenka/Convenc.doc Канвенцыя аб правах дзіцяці] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сям’я]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Дзяцінства]] 319n4bzwlzpsjhkdg9bibd11erq5lgo 0 32423 5171404 4937343 2026-07-26T18:46:02Z Için warum 153459 5171404 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Вялікая Восмата |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 41|lat_sec = 19.02 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 36|lon_sec = 25.44 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = 144,1 |Даўжыня = 2,56 |Шырыня = 0,67 |Плошча = 1,12 |Аб'ём = 0,00521 |Даўжыня берагавой лініі = 7,26 |Найбольшая глыбіня = 8,8 |Сярэдняя глыбіня = 4,6 |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = да 0,19 |Празрыстасць = да 2 |Плошча вадазбору = 203 |Упадаюць = рака Асмоціца |Выцякаюць = рака Копань |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Вялі́кая Во́смата''' — [[возера]] ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] ў басейне ракі [[Свіна|Свіна́]], за 33 км на паўночны-захад ад горада [[Гарадок]], сярод [[лес]]у. == Назва == На думку І. Шарухі, назва возера складаецца з асноў ''-см-'' і ''-та-'' і азначае «балотнае возера»<ref>И. Н. Шарухо. Результаты аналища топонимического пласта информационного слоя культурных ландшафтов: на примере гидронимии Полоцкого Поозерья // Проблеми безперервної географічної освіти і картографії. Збірник наукових праць. Випуск 27. Харків, 2018. С. 68.</ref>. На думку Р. Аўчыннікавай, фармант ''-т-'' у складзе назвы Восмата і іншых гідронімаў Падзвіння звязаны з фіна-угорскім геаграфічным тэрмінам ''то'' «возера»<ref>Р. И. Овчинникова. Отражение древней физико-географической лексики в субстратной гидронимии бассейна Западной Двины финно-угорского происхождения // Вестник БГУ. Серия 2. № 2. Минск, 1993. С. 62.</ref>. На думку Ю. Трусмана, назва возера Восмата паходзіць ад фін. ''ahmatta, ahma, osma'' «расамаха»<ref>Ю. Ю. Трусман. Этимология местных названий Витебской губернии. Ревель, 1897. С. 60.</ref>. == Гідраграфія == Плошча паверхні 1,12 км². Даўжыня 2,56 км, найбольшая шырыня 0,67 км. Даўжыня берагавой лініі 7,26 км. Найбольшая глыбіня возера 8,8 м, сярэдняя 4,6 м. Аб’ём вады 5,21 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 203 км². [[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 2—3 м (на поўначы і поўдні месцамі да 10 м), параслі лесам, які падступае да ўрэзу вады. [[Літараль]]ная зона вузкая, шырынёй 5—10, на ўсходзе да 10 метраў. Дно спачатку пясчанае, пасля да глыбіні 7 м ілістае, глыбей выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. На возеры 2 астравы агульнай плошчай 0,2 га. Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], праточнае. Надводная расліннасць уздоўж берагоў утварае паласу шырынёй 4—90 м, падводная распаўсюджваецца на адлегласці 20—150 м ад берага. На захадзе ў возера ўпадае рака [[Рака Асмоціца|Асмоціца]], на поўдні выцякае рака [[Рака Копань|Копань]] (злучае з возерам [[Беразінец (возера)|Беразінец]]); злучана [[пратока]]й з возерам [[Малая Восмата]]. == Фаўна == У возеры водзяцца [[шчупак звычайны]], [[лешч]], [[акунь]], [[плотка]], [[гусцяра]] і іншыя [[рыбы]]. == Іншае == На Верхнім Падняпроўі і Павоччы ёсць рачныя назвы Осьма, Восьма, Осма<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.</ref><ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.</ref><ref>В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.</ref>. Ёсць літоўскія гідронімы Asveja, Ašva, Ašvija, Ašmena<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.</ref>. Ад варыянтаў індаеўрапейскага *''ak-'' / *''ak'-'' паходзяць літоўскае {{lang-lt2|akmen-}} «камень» і {{lang-lt2|ašmen-}} «вастрыё», якія маюць славянскія і іранскія адпаведнікі<ref>Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.</ref>. На Верхнім Павоччы ёсць назвы рэчак Гардата, Акатаўка<ref>В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1}} * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Обалі]] [[Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна]] axjix24d1je4l14kalqlqyw9c5e5a9w 5171415 5171404 2026-07-26T18:56:43Z Için warum 153459 5171415 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Вялікая Восмата |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 41|lat_sec = 19.02 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 36|lon_sec = 25.44 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = 144,1 |Даўжыня = 2,56 |Шырыня = 0,67 |Плошча = 1,12 |Аб'ём = 0,00521 |Даўжыня берагавой лініі = 7,26 |Найбольшая глыбіня = 8,8 |Сярэдняя глыбіня = 4,6 |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = да 0,19 |Празрыстасць = да 2 |Плошча вадазбору = 203 |Упадаюць = рака Асмоціца |Выцякаюць = рака Копань |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Вялі́кая Во́смата''' — [[возера]] ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] ў басейне ракі [[Свіна|Свіна́]], за 33 км на паўночны захад ад горада [[Гарадок]], сярод [[лес]]у. == Назва == На думку І. Шарухі, назва возера складаецца з асноў ''-см-'' і ''-та-'' і азначае «балотнае возера»<ref>И. Н. Шарухо. Результаты анализа топонимического пласта информационного слоя культурных ландшафтов: на примере гидронимии Полоцкого Поозерья // Проблеми безперервної географічної освіти і картографії. Збірник наукових праць. Випуск 27. Харків, 2018. С. 68.</ref>. На думку Р. Аўчыннікавай, фармант ''-т-'' у складзе назвы Восмата і іншых гідронімаў Падзвіння звязаны з фіна-угорскім геаграфічным тэрмінам ''то'' «возера»<ref>Р. И. Овчинникова. Отражение древней физико-географической лексики в субстратной гидронимии бассейна Западной Двины финно-угорского происхождения // Вестник БГУ. Серия 2. № 2. Минск, 1993. С. 62.</ref>. На думку Ю. Трусмана, назва возера Восмата паходзіць ад фін. ''ahmatta, ahma, osma'' «расамаха»<ref>Ю. Ю. Трусман. Этимология местных названий Витебской губернии. Ревель, 1897. С. 60.</ref>. == Гідраграфія == Плошча паверхні 1,12 км². Даўжыня 2,56 км, найбольшая шырыня 0,67 км. Даўжыня [[берагавая лінія|берагавой лініі]] 7,26 км. Найбольшая глыбіня возера 8,8 м, сярэдняя 4,6 м. Аб’ём вады 5,21 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 203 км². [[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. [[Схіл|Схілы]] катлавіны вышынёй 2—3 м (на поўначы і поўдні месцамі да 10 м), параслі лесам, які падступае да ўрэзу вады. [[Літараль]]ная зона вузкая, шырынёй 5—10, на ўсходзе да 10 метраў. Дно спачатку пясчанае, пасля да глыбіні 7 м ілістае, глыбей выслана [[Сапрапель|сапрапелем]]. На возеры 2 астравы агульнай плошчай 0,2 га. Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], праточнае. Надводная расліннасць уздоўж берагоў утварае паласу шырынёй 4—90 м, падводная распаўсюджваецца на адлегласці 20—150 м ад берага. На захадзе ў возера ўпадае рака [[Рака Асмоціца|Асмоціца]], на поўдні выцякае рака [[Рака Копань|Копань]] (злучае з возерам [[Беразінец (возера)|Беразінец]]); злучана [[пратока]]й з возерам [[Малая Восмата]]. == Фаўна == У возеры водзяцца [[шчупак звычайны]], [[лешч]], [[акунь]], [[плотка]], [[гусцяра]] і іншыя [[рыбы]]. == Іншае == На Верхнім Падняпроўі і Павоччы ёсць рачныя назвы Осьма, Восьма, Осма<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.</ref><ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.</ref><ref>В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.</ref>. Ёсць літоўскія гідронімы Asveja, Ašva, Ašvija, Ašmena<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.</ref>. Ад варыянтаў індаеўрапейскага *''ak-'' / *''ak'-'' паходзяць літоўскае {{lang-lt2|akmen-}} «камень» і {{lang-lt2|ašmen-}} «вастрыё», якія маюць славянскія і іранскія адпаведнікі<ref>Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.</ref>. На Верхнім Павоччы ёсць назвы рэчак Гардата, Акатаўка<ref>В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1}} * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Обалі]] [[Катэгорыя:Азёры Гарадоцкага раёна]] 1oij4ly2o35dp71kzigppa06ju5p8t0 0 32845 5171647 5108959 2026-07-27T06:39:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171647 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Ферды́нанд Ру́шчыц''' (''Фердынанд Эдуардавіч Рушчыц''; {{lang-pl|Ferdynand Ruszczyc}}; {{ДН|10|12|1870}}, маёнтак [[Багданава (Вішнеўскі сельсавет)|Багданава]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]], цяпер [[Валожынскі раён]] — {{ДС|29|10|1936}}, Багданава) — мастак, графік, тэатральны дэкаратар і выкладчык. Яскравы прадстаўнік культурных супярэчнасцей сваёй эпохі. Пераняў і працягваў традыцыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага]], рускага, польскага, французскага мастацтва. У некаторых творах адметны ўплыў [[мадэрн]]у. Аказаў пэўны ўплыў на далейшае развіццё жанру пейзажу ў польскім мастацтве. Матэрыялізаваў магутны нацыянальна-патрыятычны імпульс, характэрны для польскага мастацтва ў цэлым і для мастацтва мяжы ХІХ—XX стагоддзяў у прыватнасці. Яго вельмі суцэльная па духу творчасць мела непасрэднае дачыненне да фарміравання польскага нацыянальна-рамантычнага пейзажу канца [[XIX стагоддзе|ХІХ]] — пачатку XX стагоддзя і найбольш ярка адлюстроўвала яго мастацкую праблематыку<ref name="diss">Колесникова Татьяна Анатольевна. [http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/197376.html Национально-романтический пейзаж конца XIX — начала XX века в творчестве Фердинанда Рущица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307060816/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/197376.html |date=7 сакавіка 2016 }} : Дис…. канд. искусствоведения : 17.00.09 СПб., 2004 308 с. РГБ ОД, 61:05-17/147</ref>. У яго творчасці знайшлі адлюстраванне жыццё і побыт беларускага народа, пераламіліся традыцыі беларускага рэалістычнага жывапісу. Дачка мастака Яніна Рушчыц сцвяржала, што яе бацька заўсёды лічыў сябе ''«тутэйшым»'', г. зн. [[Беларусы|беларусам]]<ref>{{cite web |url =http://archiwum.thenews.pl/1/92/Artykul/303524 |title =У Менску прайшоў вечар памяці мастака Фэрдынанда Рушчыца |author = |date = |work = |publisher = |accessdate = |lang = }}</ref>. == Паходжанне == [[Файл:Ferdynand, Edvard Ruščycy. Фэрдынанд, Эдвард Рушчыцы (1881).jpg|міні|злева|Фердынанд з бацькам Эдвардам Рушчыцам (1881).]] Род [[Рушчыцы (род)|Рушчыцаў]] паходзіў з маёнтка [[Збірагі]] на Берасцейшчыне. Дзед мастака, Фердынанд, быў адвакатам, абараняў інтарэсы [[Радзівілы|Радзівілаў]] і жыў пераважна ў Вільні. Пасля шлюбу з Ганнай Чаховіч атрымаў у пасаг маёнтак Вайгяны ля Багданава. У 1836 годзе ён набыў на аўкцыёне маёнтак Багданава. Дзядуля і бабуля, Фердынанд і Ганна з [[Чаховічы|Чаховічаў]], мелі 9 дзяцей. Бацька, Эдвард, — капітан царскай арміі, абсальвент брэсцкага Кадэцкага корпуса. Маці, Альвіна з дому Мюнхаў, была датчанкай. Нарадзілася ў [[Нексё]] на востраве [[Борнхальм]]. Яе бацька Маркус Мюнх быў уладальнікам гандлёвага карабля. Бацькі Фердынанда сустрэліся ў [[Ліепая|Лібаве]] ([[Латвія]]), дзе служыў Эдвард. У Рушчыцаў было пяцёра дзяцей: чатыры дачкі і малодшы сын Фердынанд. Адпаведна сямейным рэлігійным прынцыпам дачок хрысцілі і выхоўвалі згодна з веравызнаннем іх маці (у евангелісцкай веры), а сына ― веравызнаннем бацькі (у рымска-каталіцкай)<ref name=":0">Пракапцоў Уладзімір. Зямля і неба Фердынанда Рушчыца. Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2020.</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і вучнёўства === Родавым гняздом Рушчыцаў быў маёнтак [[Багданава (Вішнеўскі сельсавет)|Багданаў]], які яны былі вымушаны пакінуць на нейкі час у выніку паразы [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Кастуся Каліноўскага]], а сядзібу і зямлю здалі ў арэнду. Месцам далейшага жыхарства Рушчыцаў стала [[Ліепая|Лібава]], дзе бацька атрымаў пасаду ў будаўнічай канторы [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]]. У 1870-я гады ён пераехаў з сям’ёй у [[Мінск]], дзе стаў начальнікам рахункаводаў ва ўпраўленні будаўніцтвам чыгункі. Дзяцінства і юнацтва будучага мастака прайшло ў Мінску. У 1883 годзе ён паступіў у [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую мужчынскую гімназію]], якую скончыў у 1890 годзе з залатым медалём. Там ён атрымаў пачатковую мастацкую адукацыю ў выкладчыка [[Кузьма Якаўлевіч Ермакоў|Кузьмы Якаўлевіча Ермакова]], выхаванца Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў<ref name="belvirtclub" />. Менавіта Ермакоў прывіў Фердынаду любоў да малюнку і колеру, шмат распавядаў пра асновы рэалізма ў мастацтве. На працягу ўсяго жыцця мастак з павагай і ўдзячнасцю згадваў свайго першага настаўніка<ref name=":0" />. Бацька не ўхваляў захапленне сына, бо лічыў, што маляваннем не заробіш на жыццё, і настойваў, каб той пайшоў па слядах дзеда. Увосень 1890 года Фердынанд паступіў на юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], дзе на працягу двух гадоў старанна вучыўся і толькі ў 1891 годзе падаў прашэнне ў Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў з просьбай залічыць яго вольным слухачом на аддзяленне жывапісу<ref name="belvirtclub">{{cite web |url = http://belvirtclub.narod.ru/weekend/i_003_ruschits.htm |title = Фердинанд Рущиц, художник из Воложина |author = Каролина ДЯТЛИКОВИЧ |date = 11.04.2002 |publisher = "Свободные новости" |accessdate = 2011-12-23 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061011182915/http://belvirtclub.narod.ru/weekend/i_003_ruschits.htm |archivedate = 11 кастрычніка 2006 |url-status = dead }}</ref>. У 1892—1897 гадах навучаўся жывапісу ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай імператарскай Акадэміі мастацтваў]] спачатку пад кіраўніцтвам [[Іван Іванавіч Шышкін|Івана Шышкіна]], а пасля таго, як той пакінуў акадэмію — у [[Архіп Іванавіч Куінджы|Архіпа Куінджы]], вучнямі якога таксама былі [[Аркадзь Рылоў]], [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|Мікалай Рэрых]], [[Вільгельм Пурвіт]], [[Канстанцін Урублеўскі]]. У сваім дзённіку Рушчыц пісаў: {{цытата|Я паказаў свае эцюды Куінджы. Напэўна, ён ведаў, што я вучань Шышкіна, ва ўсякім разе, судзіў ён іх далёка стражэй, чым працы іншых вучняў.|}} Паводле парады Шышкіна ў 1894―1895 гадах выехаў у Крым, дзе зрабіў шэраг жывапісных замалёвак алоўкам. У 1896 годзе падарожнічаў праз [[Шчэцін]] і востраў [[Руген]] у Паўднёвую Швецыю ([[Кальмар (Швецыя)|Кальмар]] і [[Вісбю]]), а на наступны год адведаў дацкі востраў [[Борнхальм]], дзе нарадзілася яго маці. [[Файл:Ferdynand Ruščyc. Фэрдынанд Рушчыц (1885).jpg|thumb|200px|Фердынанд Рушчыц, 1885 год.]] У час вучобы Рушчыца як каларыста высока ацаніў [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілля Рэпін]]. У Акадэміі пасябраваў з [[А. Рылоў|А. Рыловым]] і іншымі вучнямі, якія вызнавалі рэалізм, узбагачаны вопытам французскіх [[Імпрэсіянізм|імпрэсіяністаў]]. У 1897 годзе з поспехам дэбютаваў на дыпломнай выставе, прэзентаваўшы тры вялікія карціны: «Вячэрняя зорка», «Трытоны» і «Вясна»; апошнюю набыў мецэнат [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|Павел Траццякоў]]. === Творчы шлях === 4 лістапада 1897 года Рушчыц скончыў акадэмію і атрымаў званне мастака. У 1898 годзе, на вясновай выставе ў Акадэміі, маскоўскі калекцыянер і мецэнат [[Сава Марозаў]] купіў карціну «Зімовы млын», што дазволіла маладому мастаку здзейсніць працяглую вандроўку па [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. За два месяцы ён наведаў [[Берлін]], [[Дрэздэн]], [[Кёльн]], [[Парыж]], [[Брусель]], [[Мілан]], [[Верона|Верону]], [[Венецыя|Венецыю]], [[Вена|Вену]]. Пасля доўгі час жыў у [[Сядзібна-паркавы комплекс Рушчыцаў (Багданава)|сядзібе Багданава]], якую пасля шматгадовага заняпаду давёў да ладу яго бацька, зрэдку падарожнічаў па [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расія|Расіі]]. У 1899 годзе прайшла першая выстаўка ў [[Вільнюс|Вільні]]. Браў удзел у грамадскім і культурным жыцці горада, супрацоўнічаў з тэатрам<ref name="belvirtclub"/><ref name="artdic">{{cite web |url = http://artdic.ru/artis/134/rushchits.htm |title = РУЩИЦ, Фердинанд |author = |date = |work = |publisher = Словарь терминов искусства |accessdate = 2011-12-23 |lang = ru }}</ref>. Прымаў эпізадычны ўдзел у аб’яднанні «[[Свет мастацтва, арганізацыя|Свет мастацтва]]» (між іншым, удзельнічаў у выстаўцы ў [[Масква|Маскве]] ў 1902 годзе). У 1900 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] ўвайшоў у кола ўдзельнікаў таварыства польскіх мастакоў мадэрнісцкай арыентацыі «Штука» ({{langi|pl|„Sztuka“}}; «Мастацтва»). Тым часам Рушчыц стварыў своеасаблівую эпічную сагу пра лёс простых людзей. Першым у гэтай серыі лічыцца палатно «[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Зямля]]» ({{lang-pl|Ziemia}}; 1898), якую з-за выхаду за звыклыя рамкі не прынялі ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], але на выставе 1899 года ў Варшаве гэты твор набыло Таварыства прыгожых мастацтваў «Захента». Наступным творам стала карціна «[[Ля касцёла]]» ({{lang-pl|Koło kościoła}}; 1899). Яшчэ адно палатно «У свет» ({{lang-pl|W świat}}) пра тых, хто вымушаны сыйсці з абжытых родных месцаў і шукаць працу ў далёкім краі, было створана ў 1901 годзе. Працягам і магутным завяршэннем тэмы сталі «Эмігранты» ([[1902]]), дзе знясіленыя людзі пакідаюць радзіму ў пошуках лепшай долі. Тэма палатна, імаверна, была навеяная масавай эміграцыяй беларусаў у [[Амерыка|Амерыку]] ў пачатку XX стагоддзя. Карціны Рушчыца экспанаваліся ў Варшаве і Пецярбургу, крытыкі адразу заўважылі яго выключны дарунак каларыста<ref name="ikleiner.">{{cite web |url = http://www.ikleiner.ru/lib/painter/painter-0082.shtml |title = Рущиц Фердинанд |author = Бoгдaнoв П.С., Бoгдaнoвa Г.Б. |date = |work = |publisher = Илья Клейнер |accessdate = 2011-12-23 |lang = ru }}</ref>. У 1902 годзе атрымаў узнагароду Акадэміі ведаў у Кракаве за карціну «Лясны ручай». У гэтым жа годзе яму даручылі правесці ў залі венскага таварыства «Сецэсія» першую экспазіцыю кракаўскай суполкі «Sztuka». У 1903 годзе Фердынанд Рушчыц упершыню арганізаваў выстаўку таварыства «Sztuka» ў Вільні, у садзе былога [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|бернардзінскага кляштара]]. У 1903―1904 гадах жыў у невялічкім мястэчку Влохі пад Варшавай. Разам з мясцовымі мастакамі Каралем Ціхім, Эдвардам Траяноўскім, Конрадам Крыжакоўскім і Казімірам Стаброўскім браў актыўны ўдзел у адраджэнні Школы прыгожых мастацтваў у Варшаве. Вілу Рушчыца часта наведваў [[Мікалоюс Чурлёніс|Чурлёніс]]. У 1907 годзе, пасля смерці [[Ян Станіслаўскі|Яна Станіслаўскага]], Рушчыца запрасілі на пасаду загадчыка кафедрай пейзажнага жывапісу ў [[Кракаўская акадэмія мастацтваў|Кракаўскую акадэмію мастацтваў]] і адначасова абралі старшынёй таварыства «Sztuka», але інтрыгі ў акадэміі і разлады сярод кракаўскіх мастакоў вымусілі яго ўжо ў 1908 годзе адмовіцца ад яе. У тым жа годзе пераехаў з [[Кракаў|Кракава]] ў [[Вільнюс|Вільню]], каб у меру сваіх ''«сіл служыць справе ўздыму мастацкай культуры гэтай часткі края»''<ref name="belvirtclub" />. У 1908 годзе ў мастацкай творчасці Рушчыца адбыўся важны злом ― ён стварыў карціну «Гняздо» і да канца свайго жыцця больш не звяртаўся да жывапісу. [[Файл:Ferdynand Ruščyc. Фэрдынанд Рушчыц (1918).jpg|thumb|200px|left|Партрэт Ф. Рушчыца, 1918.]] Надалей актыўна працаваў як тэатральны мастак і кніжны графік, рабіў эскізы дэкарацый і касцюмаў, адказваў за афармленне юбілейнай пастаноўкі паэта [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] (да 100-годдзя з дня нараджэння) «Ліла Венеда» Польскага тэатра Нуны Младзяеўскай. Наступнай тэатральнай пастаноўкай Рушчыца стаў спектакль «Нязломны князь» Ю. Славацкага, прымеркаваны да 80-годдзя [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] і пастаўлены ў зале «Лютні» Віленскага архіва. У 1910 годзе выдаў першы нумар «Віленскага штотыднёвіка», які быў прысвечаны мастацка-культурным падзеям краю<ref name=":0" />. Пасля выхаду 15-га нумару выхад штотыднёвіка быў забаронены царскай цэнзурай. Смерць бацькі ў 1910 годзе ўсклала на мастака новыя абавязкі, звязаныя з апекай гаспадаркі ў Багданаве. Ён быў вымушаны дзяліць свой час паміж Вільняй і Багданавам<ref name="belvirtclub" />. У 1911 годзе арганізаваў выстаўку польскага мастацтва ў мінскім клубе «Вогнішча», у чым яму дапамаглі мясцовыя творцы: [[Яраслаў Тышынскі]], [[Генрых Уладзіслававіч Вейсенгоф|Генрых Вейсенгоф]], [[Багуслаў Адамовіч]], [[Атон Краснапольскі]]. Упершыню ў Мінску дэманстравалі працы вядомых кракаўскіх мастакоў, сярод якіх Ян Станіслаўскі, [[Юзаф Віткевіч]], [[Ксаверы Дунікоўскі]]. Адкрыццё выстаўкі ператварылася ў сапраўдную культурную падзею, якая па словах мінскага скульптара [[Ян Багушэўскі|Яна Багушэўскага]] прадвяшчала вялікае прабуджэнне ''«з жадданнем тварэння ў грудзях»''<ref name=":1">Шунейка Яўген. Зямля і неба Фердынанда Рушчыца // Праспект Незалежнасці. — Мінск: Галіяфы, 2012. Сс. 5-21.</ref>. У пачатку 1911 года падрыхтаваў у віленскай гарадской зале дабрачынны вечар-кірмаш для Дома Сэрца Езуса «У свеце казак і забавак», стварыў для яго эскізы касцюмаў. аформіў вокладку і праілюстраваў шматлікімі малюнкамі часопіс «Літва і Русь» у памяць пра [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлю]], выдаў альбом «Вільня праз стагоддзі» з рэпрадукцыямі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]] і асабістымі малюнкамі. Акрамя таго, Рушчыц збіраў творы народных майстроў (тканіны, паясы) і актыўна працаваў над захаваннем помнікаў мінуўшчыны. Пад кіраўніцтвам свайго сябра [[Ян Булгак|Яна Булгака]] збіраў фотаздымкі помнікаў архітэктуры для «Гарадскога архіва фатаграфій», які зацвярджалі ў гарадской управе. У 1912 годзе мастак пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Гінай Рэуцкай, якая была маладзейшай за мастака на 22 гады, і 25 лістапада 1913 года ажаніўся з ёй (шлюб адбыўся ў віленскім касцёле святога Барталамея ў Зарэччы). У шлюбе з Гінай нарадзілася шасцёра дзяцей (Фердынанд, Яніна — 1914, Багдан — 1915, Оскар — 1917, Эва — 1922, Барбара — 1925). Ад вялікіх філасофскіх абагульненняў, якімі былі адзначаныя яго работы ранняга перыяду, перайшоў да пошукаў каляровых і кампазіцыйных эфектаў, пісаў інтэр’еры багданаўскай сядзібы, рабіў замалёўкі і эцюды любімых куткоў прыроды<ref name="belvirtclub" />. [[Файл:Vilnia,_Pahonia._Вільня,_Пагоня_(F._Ruščyc,_1913).jpg|міні|Афіша выставы аўтарства Фердынанда Рушчыца, на якой намаляваны [[віленскія пальмы]], арнаментаваныя народныя паяскі і разьбяное [[прасніца]] на фоне герба «[[Пагоня]]». Подпісы на афішы зроблены на чатырох мовах: [[Руская мова|рускай]], [[Польская мова|польскай]], [[Літоўская мова|літоўскай]] і [[Беларуская мова|беларускай]]. 1913 год]] Вялікую ўвагу надаваў куратарству над развіццём народнай творчасці Беларусі і Літвы. У 1913 годзе распрацаваў плакат [[Першая краёвая выстаўкі дробнага промыслу і народнай творчасці (1913)|Першай краёвай выстаўкі дробнага промыслу і народнай творчасці]] ў Вільні, дзе разам з гістарычнай геральдыкай скампанаваныя народныя паясы, велікодныя ''«[[віленскія пальмы]]»'', [[прасніца]]. На плакаце ўпершыню ў практыцы еўрапейскай прыкладной графікі з’явіўся подпіс кірілічнымі літарамі на беларускай мове. Апрача ўсяго, на выставе была шырока прадстаўлена народная творчасць Мінскай губерні, што выклікала станоўчы водгук у газеце «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref name=":1" />. У сувязі з гэтай выстаўкай быў апублікаваны адмысловы нумар часопіса «[[Wieś Ilustrowana]]» (9/1913), прысвечаны народнаму мастацтву Літвы і Беларусі, падрыхтаваны пад апекай Фердынанда Рушчыца. У 1914 годзе па замове дырэктара Польскага тэатра ў Варшаве Арнольда Шыфмана, зрабіў эскізы дэкарацый і строяў да пастаноўскі «Баладыны» Ю. Славацкага<ref>{{Cite web |url=https://artbelarus.by/ru/collection/5097.html |title=Архіўная копія |access-date=24 студзеня 2021 |archive-date=29 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129123453/https://artbelarus.by/ru/collection/5097.html |url-status=dead }}</ref>. У канцы лета 1915 года зноў пераехаў у Багданава, дзе і перажыў перыяд Першай сусветнай вайны. === Віленскі перыяд === [[Файл:Ferdynand Ruszczyc stroj akademicki.jpg|thumb|200px|left|Фердынанд Рушчыц у акадэмічным адзенні дэкана Універсітэта Стэфана Баторыя.]] 19 красавіка 1919 года вярнуўся ў Вільню, прыняў актыўны ўдзел у стварэнні [[Вільнюскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У пачатку мая 1919 года стаў членам камітэта Адбудовы Віленскага ўніверсітэта, выказаўся за наданне ў якасці патрона ўстановы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Заняўся стварэннем аддзялення прыгожых мастацтваў. У жніўні 1919 года [[Юзаф Пілсудскі]] прызначыў яго адным з пяці першых чальцоў Акадэмічнага сената, у верасні атрымаў званне звычайнага прафесара аддзялення прыгожых мастацтваў. 12 кастрычніка браў удзел ва ўрачыстым адкрыцці ўніверсітэта. Праекту дзве табліцы з гербам Стэфана Баторыя і польскім Арлом, якія былі ўмураваныя ў галоўны фасад універсітэта, стварае інтэр’ер Калоннай залі і залі Снядэцкіх, таксама аўтар праекту рэктарскага ланцуга і ўніверсітэцкай пячаткі<ref>Krzysztofowicz-Kozakowska Stefania. Ferdynand Ruszczyc. Krakćw: Kluszczyński, 2007.</ref>. Для аддзялення прыгожых мастацтваў падбірае будынак былога бернардынскага кляштара, і ў лістападзе 1919 года там распачаліся заняткі, што па словах самога мастака ''«сімвалізавала ўваскрэшанне даўніх традыцый мастацтва на тэрыторыі віленскай навучальнай установы»''<ref>Інеўска Эльжбета. Фердынанд Рушчыц. Грамадзянін Незалежнай. Мінск: Галіяфы, 2019.</ref>. Быў абраны радным горада Вільня і ўзначальваў камісію па вызначэнню назваў вуліц і паркаў. Улетку 1920 года падчас бальшавіцкага наступлення вымушаны эвакуяваць у Варшаву, дзе працуе на аддзел прапаганды генеральнага інспектарату. {{Фотамантаж | photo1a = Central_Lithuania_1920_14B.jpg | photo1b = Central_Lithuania_1920_15B.jpg | photo2a = Central_Lithuania_1920_16B.jpg | photo2b = Central_Lithuania_1920_17B.jpg | photo3a = Central_Lithuania_1920_18B.jpg | photo3b = Central_Lithuania_1920_19B.jpg | position = right | text = Блок паштовых марак, створанага Фердынандам Рушчыцам дызайну, 1920 год. }} У 1920 годзе распрацаваў дызайн блоку паштовых марак [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], які выдалі ў снежні 1920 года і запусцілі ў абарот у студзені-лютым 1921 года. 15 студзеня 1921 года аднаўляюцца заняткі аддзялення прыгожых мастацтваў. Акрамя педагагічнай працы Рушчыц таксама выконваў функцыі чальца ўніверсітэцкага сенату, шматразова абіраўся дэканам і намеснікам дэкана. Пад яго кіраўніцтвам ва ўніверсітэце развіваўся стыль ''«віленскага неакласіцызму»''. Актыўнасць Рушчыца праявілася ў самых розных сферах: творчай, педагагічнай, навуковай. Разам з педагогамі і студэнтамі ён займаўся інсцэніроўкамі, рабіў эскізы да сцягоў універсітэта, стварыў экспазіцыі мемарыяльных залаў выбітных дзеячоў гісторыі, навукі і культуры, афармляў кнігі, часопісы, дэкарацыі да ўрачыстасцей і шматлікіх тэатральных пастановак у Віленскім універсітэце. У 1921 годзе стаў арганізатарам першай афіцыйнай выстаўкі польскіх мастакоў у [[Вялікі палац (Парыж)|Гран-Пале]] ў [[Парыж]]ы. Сцены былі ўпрыгожаныя матывамі слуцкіх паясоў. За падрыхтоўку выставы быў узнагароджаны [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]]. Быў адным з ініцыятараў стварэння ў Вільні помніка [[Станіслаў Манюшка|Манюшку]] і на яго адкрыцці ў 1922 годзе выступіў з урачыстай прамовай. У гэтым жа годзе спраектаваў срэбраны саркафаг для рэліквій [[Казімір Казіміравіч|святога Казіміра]]. У 1927 годзе быў членам камітэта па ўшанаванню памяці Юліуша Славацкага, у 1928 годзе ўдзельнічаў у пачатку працы віленскага радыёвяшчання. Быў членам камітэту па арганізацыі каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|Маці Божай Вострабрамскай]]. 28 красавіка 1929 года як прадстаўнік Віленскага ўніверсітэта прыняў удзел у адкрыцці помніка Адама Міцкевічу ў Парыжы, дзе прачытаў прамову на французскай мове. У 1931 годзе браў удзел у рэстраўрацыі Маці Божай Вострабрамскай, спраектаваў размяшчэнне там тысяч вотаў. Браў удзел у камітэце па ліквідацыі наступстваў павадкі ў Вільні, а таксама у археалагічных даследаваннях падзямелляў [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскага кафедральнага сабора]], з натуры замаляваў парэшткі [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], якія былі знойдзены сярод каралеўскіх пахаванняў Працаваў старшынёй камісіі па ахове помнікаў старажытнасці, наведваў руіны замкаў у [[Крэўскі замак|Крэве]], [[Мірскі замак|Міры]], [[Лідскі замак|Лідзе]] і інш., збіраў гістарычныя звесткі пра іх і рабіў замалёўкі, эцюды. Сярод яго вучняў ― беларускія мастакі [[Пётра Сергіевіч]] і [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|Міхаіл Сяўрук]]. Пісьменнік Міхал Крыспін Паўлікоўскі такім чынам падсумаваў вынікі культурнай дзейнасці Рушчыца ў Вільні: ''«Трыццацігадовая мастацкая дыктатура Рушчыца — гэта новы залаты век адроджанай Вільні»''<ref>Pawlikowski Michał K. Sumienie Polski i inne szkice kresowe. Łomianki: LTW, 2014. S. 45.</ref>. === Апошнія гады жыцця === [[Файл:Ruszczyc Tomb.jpg|міні|Магіла Ф. Рушчыца ў Багданаве.]] У 1932 годзе цяжка захварэў. Хвароба пазбавіла яго магчымасці гаварыць, а таксама пісаць правай рукой. Толькі дзякуючы адданасці і намаганням жонкі і дачкі жыццё Рушчыца атрымалася падоўжыць на чатыры гады. У першы перыяд хваробы Рушчыц знаходзіўся ў Вільні. У 1933 годзе стан яго здароўя настолькі палепшыўся, што ён мог здзяйсняць непрацяглыя шпацыры па горадзе разам з суправаджэннем. У 1935 годзе мастак назаўжды пераехаў у Багданава. Ён навучыўся пісаць левай рукой, спрабаваў маляваць. У гэтыя гады ім былі створаны шматлікія малюнкі членаў сям’і, напісаны некалькі эцюдаў з матывамі Багданава. Аднак да канца жыцця мастак працягваў працаваць толькі левай рукой. У 1935 годзе прэзідэнт Польшчы [[Ігнацы Масціцкі]] ўдастоіў яго звання ганаровага прафесара [[Вільнюскі ўніверсітэт|УСБ]]. Памёр 30 кастрычніка 1936 годзе ў Багданаве, пахаваны на мясцовых могілках<ref>[http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2015_December/Bogdanovo/IMG_2337.jpg Месца пахавання Фердынанда Рушчыца ў мястэчку Багданава Валожынскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190418093326/http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2015_December/Bogdanovo/IMG_2337.jpg |date=18 красавіка 2019 }}</ref>. == Творчасць == {{Асноўны артыкул|Спіс карцін Фердынанда Рушчыца}} {{цытата|Як я мару, перш за ўсё, быць добрым сынам сваёй Радзімы, для яе працаваць, араць. І калі штосьці вырасце, аддаць ёй у падарунак увесь плён, бо я люблю яе сэрцам і толькі ёй належу целам і душой…}} У сваёй творчасці Рушчыц аддаваў перавагу светлым матывам. Майстра краявідаў, ён бачыў тэмы для сваіх прац у кожным фрагменце беларускай прыроды, так і называў свае карціны: «Млын», «Берагі Вілейкі», «Лясны ручай».<ref name="belvirtclub" /> У пейзажах, такіх як «Пустка» і «Стары млын», адчуваюцца чалавечыя перажыванні. Шматлікія пейзажы Рушчыца адзначаны экспрэсіяй, драматызмам і манументальнасцю формаў, ім уласцівы лаканізм і прастата кампазіцыі, а таксама востра індывідуальная своеасаблівасць. Малюнак мастака заўсёды выразны, пластыка аб’ёмаў аголена<ref name="Богданаўская">{{cite web |url = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5019 |title = Богданаўская “святыня думання” Фердынанда Рушчыца |author = Барыс КРЭПАК |date = |work = |publisher = «Культура» |accessdate = 2011-12-23 |lang = be |url-status = dead |archive-date = 5 сакавіка 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305183200/http://kimpress.by/index.phtml?id=5019&page=2 }}</ref>. Кампазіцыі палотнаў Рушчыца простыя і лаканічныя, аднак у іх заўсёды ёсць адчуванне рэальнай прасторы. Яны вельмі матэрыяльныя, паветраныя<ref name="ikleiner." />. Стары драўляны млын недалёка ад Багданава, [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Багданава)|касцёлы ў Багданаве]] і [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|Вішневе]], роднае гняздо Рушчыцаў — упадабаныя матывы, да якіх Фердынанд ахвотна вяртаўся і пісаў у розны час дня і года, кожны раз адкрываючы ў іх штосьці новае. Любімай парой аўтара была ранняя вясна, калі прырода абуджалася ад зімовага сну. Сярод усёй творчасці вылучаецца т. з. ''«багданаўскі цыкл»''<ref name="belvirtclub" />. У такіх палотнах, як «Мост зімою», «З берагоў Вілейкі», «Зімовая казка», «Старыя яблыні», выразна адчуваецца свядомае прынцыповае жаданне мастака адысці ад празаічнага эмпірызму пейзажаў-эцюдаў<ref name="Богданаўская"/>. Крытыкі адзначалі выключны дарунак Фердынанда Рушчыца як каларыста, а мастацтвазнаўцы назвалі мастака ''«майстрам чатырох стыхій»''<ref name="artmuseum">{{cite web|url=http://www.artmuseum.by/ru/vyst/proshedshie-vyistavki/ferdinand-rushhicz-(1870-%E2%80%93-1936).-k-140-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-xudozhnika|title=Фердинанд Рущиц (1870 – 1936). К 140-летию со дня рождения художника|author=|date=|work=|publisher=Нацыянальны мастацкі музей РБ|accessdate=2011-12-23|lang=ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Працаваў над кніжнай графікай. Стварыў ілюстрацыі ці аформіў звыш пяцідзесяці кніг. Сярод іх — даведнік па Вільні ({{langi|pl|„Przewodnik po Wilnie“}}) [[Юльюш Клос|Юльюша Клоса]]. У 1910—1932 гадах супрацоўнічаў з тэатрамі, аформіў 15 спектакляў. Аўтар дэкарацый для пятнаццаці тэатральных пастановак, уключаючы «Вяселле» [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] (1910), «Баладзіна» (1914) і «Лістападаўская ноч» (1930) [[Станіслаў Выспяньскі|Станіслава Выспяньскага]]; інсцэнаваў шэраг драматычных твораў (апроч пералічаных — [[Сід, Карнель|Сід]] [[П’ер Карнель|П’ера Карнеля]] ў віленскім тэатры, 1924). Пісаў артыкулы пра помнікі даўніны Вільны. Палотны захоўваюцца ў музеях [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]], [[Расія|Расіі]], а таксама еўрапейскіх і амерыканскіх збораў, у тым ліку прыватных. === Творы ў беларускіх калекцыях === У [[Беларусь|Беларусі]] да апошняга часу захоўвалася толькі адна карціна Фердынанда Рушчыца — «[[Ля касцёла]]», набытая ў 1957 годзе па ініцыятыве дырэктаркі Мастацкага музея [[Алена Васілеўна Аладава|Алены Аладавай]] у маскоўскага калекцыянера Абрама Шустэра<ref>Вусава Надзея. Нядзеля ля касцёла // Наша гісторыя. 2020. № 11. Сс. 48-51.</ref>. У лістападзе 2019 года Нацыянальны мастацкі музей набыў у сям’і мастака яшчэ тры невялікіх творы з ранняга перыяду творчасці — «Мінскі краявід» (1890), «Саборная плошча. Мінск» (каля 1890), «Дахі Мінска» (каля 1911). У прыватнай калекцыі захоўваецца твор «Партал касцёла» (пад якім апазнаецца партал касцёла бенедыкцінцаў у Тынцу, што дазваляе яго аднесці да нешматлікіх твораў кракаўскага перыяду 1907—1908 гадоў). У 2015 годзе «[[Белгазпрамбанк]]» набыў у сваю [[карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка|карпаратыўныю калекцыю]] палотны «Пейзаж. Вілія» і «Пуня і азярод» (1899), а таксама эскіз дэкарацыі «Заля Кіркора» да пастаноўкі «Баладына» Юліуша Славацкага (1914), у 2016 годзе дадаткова была набыта карціна «Сядзіба ў Багданава»<ref name="artbelarus">[http://artbelarus.by/be/collection.html Карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160117120742/http://artbelarus.by/be/collection.html |date=17 студзеня 2016 }}</ref>. <gallery caption="Выбраныя творы"> Файл:Ruszczyc-Pustka.jpg|Пустэча. Восеньскі вечар Файл:Ruszczyc Old house.jpg|Стары дом Файл:Ziemia.jpg|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Зямля]] Файл:Dom w Bohdanowie.jpg|Дом у Багданаве Файл:Ostatnie sniegi.jpg|Апошні снег Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|Старыя яблыні Файл:Mlyn zima 1.jpg|Млын узімку, 1897 Файл:Ля касцёла.jpg|[[Ля касцёла]], 1899. Файл:Вясна-Рушчыц.jpg|Вясна </gallery> == Памяць == [[Файл:Ferdynand Ruszczyc in the Vilnius Academy of Arts.JPG|thumb|Мемарыяльная дошка ў двары [[Вільнюская мастацкая акадэмія|Вільнюскай мастацкай акадэміі]].]] [[Файл:Ferdynand Ruszczyc 2020 stamp of Belarus.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2020.]] * Імем Фердынанда Рушчыца названа [[вуліца Фердынанда Рушчыца|вуліца]] ў [[Вялікая Сляпянка|Вялікай Сляпянцы]] ў Мінску, дзе 19 снежня 2002 года адбылося адкрыццё памятнага знака ў гонар жывапісца на доме № 1<ref>[https://www.nlb.by/upload/medialibrary/be8/ruszczyc_9.jpg Мемарыяльная дошка на доме па вул. Ф. Рушчыца ў Мінску]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * У 2002 годзе на беларускую мову быў перакладзены дзённік Ф. Рушчыца [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/016/Рушчыц_Ф._Дзённік.html «Да Вільні: 1894—1904»]. * У вёсцы Багданава каля школы, дзе знаходзіцца музей мастака, пастаўлены помнік Ф. Рушчыцу<ref>{{cite web |url = http://fruschic.narod.ru/musei.htm |title = Музей Ф. Рушчыца ў Багданаўскай школе |author = |date = |work = |publisher = |accessdate = 2011-12-23 |lang = be }}</ref> * У 2020—2021 гадах у Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі была праведзена юбілейная выстаўка да 150-годдзя нараджэння мастака. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == {{col-begin}} {{col-2}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|старонкі= 479—480|артыкул =Рушчыц Фердынанд|аўтар=Л. У. Салодкіна}} * Рушчыц Фердынанд // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1к}} — С. 147. * Архіў музея Ф. Рушчыца Багданаўскай сярэдняй школы (МФР). Цякучы архіў. Успаміны Я. Рушчыц * ''Аноп Л.'' Жыў на зямлі Мастак // ЛіМ. — 1989. — № 46. — С. 14-15. * ''Вітава Р.'' Вяртанне Ф. Рушчыца. // Культура. — 2000. — № 40. — С. 8-9. * ''Габрусь С.'' Памяць. Валожынскі раён. — Мн., 1996. — С. 139—143. * ''Грамыка А.'' У кожнага «свой» Рушчыц // Мастацтва. — 2001. — № 4. — С. 26-29 * ''Дробаў Л. М.'' Гісторыя беларускага мастацтва. — Мн., 1989. — Т. 3. — С. 324—329. * ''Дробаў Л. М.'' У пошуках Рушчыца // Культура. — 1998. — № 30. — С.10-15. * ''Дробаў Л. М.'' «Беларускія мастакі XIX стагоддзя». Мінск, 1971. * ''Інеўска Эльжбета.'' Фердынанд Рушчыц. Грамадзянін Незалежнай. Мінск: Галіяфы, 2019. * ''Палікарпаў В.'' «Ля касцёла» // Дыялог. — 2000. — № 6. — С. 16-17.Пракапцоў Уладзімір. Зямля і неба Фердынанда Рушчыца. Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2020. * ''Прускі А.'' Узнімаючыся да Рушчыца // Мастацтва. — 2004. — № 5. — С. 43-44. * ''Рушчыц Ф.'' Дзённік. Да Вільні. — Мн., 2002. — С. 5-26. * ''Трыгубовіч В.'' З Багданава — у вялікі свет // Мастацтва. — 2000. — № 5. — С. 37. * ''Шаранговіч Н.'' Дзедавы сцяжынкі, або Беларускія стыхіі Фердынанда Рушчыца // Мастацтва. — 2004 — № 10. — С. 22-25. * ''Шунейка Я.'' Непатапляльная [[каравела]] // Мастацтва. — 2001. — № 2. — С. 35-39. {{col-2}} * ''Aleksandrowiczowa M.'' Dzieje teatru wileńskiego // Wilno i Ziemie Wileńska. — Wilno, 1937. — Tom 2. — S. 168—175. * ''Aleksandra Giełdoń-Paszek.'' Ferdynand Ruszczyc jako pedagog i pejzażysta Wileńszczyzny. — Dailės istorijos studijos. 1 tomas: XX amžiaus pradžios Vilnius: modernėjančios kultūros židinys = Wilno początku XX wieku: ognisko modernizującej się kultury. Straipsnių rinkinys lietuvių ir lenkų k., sudaryt. L. Laučkaite, Vilnius: Kultūros, filosofijos ir meno institutas, sp. «Sapnų sala», 2004. ISBN 9986-638-48-8. S. 81—87. * ''Anna Bernat''. Ferdynad Ruszczyc, Edipresse Polska, 2007, ISBN 978-83-7477-221-1. * ''Bułhak J.'', Dlaczego Ruszczyc przestał malować, Wilno 1936, s. 5 * ''Bułhak J.'', Wiek męski Ferdynanda Ruszczyca, w: Ferdynand Ruszczyc. Życie i dzieło. Księga zbiorowa, Wilno 1935, s. 58 * ''Hulewicz W.'' Artysta-obywatel. Z powodu jubileuszu Ferdydanda Ruszczyca // Kurier Wileński. — 1927. — № 122. — S. 2-7. * ''Jankowski C.'' Ruszczyc // Słowo. — 1927. — № 121. — S. 2-9. * ''Jankowski C.'' Powiat Oszmiański. — Petersburg, 1896. — Tom 1. — S. 228—248. * ''Morelowski M.'', Ferdynand Ruszczyc. Człowiek i dzieło. Wilno 1937, s. 13 * ''Remer J.'' W służbie sztuki. U źródel twórczości Ferdynanda Ruszczyca. Alma Mater Vilnensis. -Wilno, 1927. — S. 28-31. * ''Ruszczys F.'' Wspomnienia Dni Mickiewiczowskich w Paryżu Liść wawrzynu i płatek róży.- Wilno, 1937. — S. 114—123. * ''Ruszczyc F.'', Dziennik, cz.I, Warszawa 1994. * ''Ruszczyc F.'', Dziennik, cz. II, Warszawa 1996. * ''Studnicki W. G.'' Rodowód Ferdynanda Ruszczyca // Ferdynand Ruszczyc — Życie i dzieło. — Wilno, 1939. — S. 349—360. * ''Tichy K.'' Wspomnienia o Ferdynandzie Ruszczycu // Ferdynand Ruszczyc — Życie i dzieło. — Wilno, 1939. — S. 3-7. * ''Widawski J.'' Ferdynand Ruszczyc wśród młodzieży uniwersyteckiej Wilno // Ferdynand Ruszczyc — Życie i dzieło. — Wilno, 1939. — S. 327—336. * Wileńskie środowisko artystyczne 1919—1945, Kazimierz Brakoniecki, Jan Kotłowski, Lech Lechowicz, Olsztyn 1989. {{col-end}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ferdynand Ruszczyc}} * {{Rodovid|456594}} * [https://www.artmuseum.by/by/vyst/virt/da-150-goddzya-ferdyinanda-rushchyicza.html Фердынанд Рушчыц: віртуальная выстаўка да 150-годдзя з дня нараджэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200617181900/https://www.artmuseum.by/by/vyst/virt/da-150-goddzya-ferdyinanda-rushchyicza.html |date=17 чэрвеня 2020 }} // [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [http://fruschic.narod.ru/index.htm Старонка пра Фердынанда Эдуардавіча Рушчыца] * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5053 Богданаўская «святыня думання» Фердынанда Рушчыца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305142136/http://kimpress.by/index.phtml?id=5053&page=2 |date=5 сакавіка 2016 }} «Культура» * [https://web.archive.org/web/20030713214148/http://nasz-czas1.tripod.com/012/antone.html Beata Antonienko. Ferdynand Ruszczyc (1870—1936)]{{ref-pl}} * [http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Ruszczyc/Index.htm Galeria Malarstwa Polskiego ]{{ref-pl}} * Рушчыц Ф. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/016/Рушчыц_Ф._Дзённік.html Дзённік] — Мн.: Медысонт, 2002. * [http://media.catholic.by/nv/n3/art5.htm АПОСТАЛ ДУХОЎНАСЦІ] «Наша вера» {{ref-be}} * {{cite web |url = http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/ferdynand-ruszczyc |title = Ferdynand Ruszczyc |author = Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk |date = красавік 2004 |publisher = Culture.pl |accessdate = 2011-12-23 |lang = pl |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120322233349/http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/ferdynand-ruszczyc |archivedate = 22 сакавіка 2012 |url-status = dead }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рушчыц Фердынанд}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] [[Катэгорыя:Рушчыцы (род)|Фердынанд]] [[Катэгорыя:Фердынанд Рушчыц| ]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Валожынскім раёне]] 7l7uim5nd7wu6nehutvt5a4h2j471du 0 33316 5171487 5048180 2026-07-26T20:44:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171487 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Дынама Мінск | Лагатып = ФК Дынама Мінск.png | ШырыняЛагатыпа = 200px | ПоўнаяНазва = ЗАТ «Футбольны клуб „Дынама-Мінск“» | Мянушкі = бела-блакітныя, дынамікі | Горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1927]] | Стадыён = [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] | Умяшчальнасць = 22 246 | Кіраўнік = [[Андрэй Толмач]] | ПасадаКіраўніка = Генеральны дырэктар | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] | Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] | Месца = 1 месца | Сайт = https://dinamo-minsk.by/blr | pattern_la1 = _dinamominsk20h | pattern_b1 = _dinamominsk20h | pattern_ra1 = _dinamominsk20h | pattern_sh1 = _dinamominsk20h | pattern_so1 = _dinamominsk20h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _dinamominsk20a | pattern_b2 = _dinamominsk20a | pattern_ra2 = _dinamominsk20a | pattern_sh2 = _dinamominsk20a | pattern_so2 = _dinamominsk20a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 0000FF }} '''«Дынама»''' — беларускі [[футбольны клуб]] з горада [[Мінск]]а, адзін з самых тытулаваных клубаў Беларусі. Каманда была створана ў [[1927]] годзе. Гуляла ў вышэйшай лізе [[Чэмпіянат СССР па футболе|чэмпіянату СССР]]. У 1982 годзе заняла ў ім першае месца. З 1992 года мінскае «Дынама» выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Назвы клуба == * «Дынама» (1927—1953) * «Спартак» (1954—1959) * «Беларусь» (1960—1962) * «Дынама» (з 1963 года) == Гісторыя клуба == === Першыя гады === Днём нараджэння мінскага «Дынама» прынята лічыць дату першага дакументальна пацверджанага матча каманды. Ён адбыўся 18 чэрвеня 1927 года ў [[Смаленск]]у, дзе мінчукі сустрэліся з мясцовымі аднаклубнікамі і атрымалі першую ў сваёй гісторыі перамогу — 2:1. У тым жа 1927 годзе «Дынама» паклала ў сваю скарбонку і першы трафей, выйграўшы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянат БССР]]. Цікава, што першапачаткова ўдзел у гэтым спаборніцтве прымалі каманды гарадоў. Сярод іх была і зборная Мінска, якая заваявала пуцёўку ў фінальны турнір, дзе сталічным футбалістам супрацьстаялі зборныя Гомелю і Віцебску. Аднак у фінале гуляла ўжо не зборная Мінска, а футбольная каманда «Дынама». Справа ў тым, што калектыў практычна цалкам складаўся з «дынамаўцаў», якія і настаялі на тым, каб выступаць пад такой назвай. Нежаданне выступаць пад сцягам горада выклікала буру абуранасці з боку грамадскасці. Футбалістаў вінавацілі ў паводзінах, нявартым савецкіх грамадзян, у схільнасці ўплыву буржуазных спартыўных грамадстваў. Але, як вядома, пераможцаў не судзяць. «Дынама» ў бліскучым стылі расправілася з супернікамі і заваявала званне чэмпіёна [[БССР]]. Спачатку з лікам 4:1 былі пераможаныя гаспадары фінальнага турніру — зборная Гомеля. Затым быў цяжкі матч з Віцебскам, перапынены пры рахунку 1:1 з-за цемры. Пераігроўка выдалася не менш зацятай: 2:2 у асноўны час, і толькі на 9-й хвіліне трэцяга (!) дадатковага тайма мінчук Ціхаміраў прынёс перамогу сваёй камандзе. На наступны год «дынамаўцам» не атрымалася паўтарыць свой поспех, паколькі ва Усебеларускай спартакіядзе зноў выступала зборная Мінска, сфарміраваная з футбалістаў трох лепшых каманд рэспублікі — «Дынама», ОБВШ і Н-скай дывізіі. Сталічныя футбалісты завяршылі свой выступ на стадыі паўфіналу, саступіўшы камандзе Полацка. Галоўнай падзеяй футбольнага жыцця [[СССР]] у 1928 годзе стала правядзенне Усесаюзнай спартакіяды ў Маскве, удзел у якой прыняла і зборная [[БССР]], якая заняла пятае месца. Лепшым бамбардзірам беларускай каманды стаў «дынамавец» Ціхаміраў, які забіў 4 мяча. Яшчэ гэты год быў знамянальны тым, што спартыўнае таварыства «Дынама» прыступіла да будаўніцтва новага спартыўнага стадыёна на месцы былога іпадрома. Напачатку 1930-х гадоў у жыцці мінскага «Дынама» адбылася знамянальная падзея — у каманды з’явіўся свой стадыён. Размяшчаўся ён там, дзе сёння знаходзіцца паркавая частка сучаснага стадыёна, быў драўляным і змяшчаў 10 тысяч гледачоў. Характэрна, што кожны з дынамаўцаў зрабіў свой унёсак у будаўніцтва спартыўнай арэны, бескарысліва адпрацаваўшы па 100 гадзін. Да гэтага часу футбол стаў ужо самым папулярным выглядам спорту ў [[СССР]]. Не была выключэннем і [[Беларусь]]. Футбалісты мінскага «Дынама» хадзілі ў кумірах у сталічнай публікі. Шмат у чым паспрыяла гэтаму выхад на экраны ў 1936 годзе мастацкага фільма «Брамнік». Каб патрапіць на яго, у мінскіх кінатэатраў выбудоўваліся велізарныя чэргі. === Удзел у першынстве СССР да вайны === У 1936 годзе прайшоў першы чэмпіянат СССР. Праўда, футбольнай каманды «Дынама» (Мінск) сярод яго ўдзельнікаў не было. Мінчукі, якія яшчэ не мелі статуту каманды майстроў, гулялі на першынства рэспублікі, якое ў чарговы раз выйгралі ў 1937 годзе. Толькі два гады праз сталічная каманда стала камандай майстроў. У 1940 годзе яна была ўключана ў склад пятнаццаці каманд, якім на наступны год атрымалі магчымасць выступаць у вышэйшай лізе саюзнага чэмпіянату. Так што сезон 1941 гады мінскія заўзятары чакалі з нецярпеннем. Гонар дэбютаваць у эліце савецкага футбола выпала наступным футбалістам: брамнікі — Аляксандр Дорахаў, Аляксандр Кваснікаў, палявыя гульцы — Леанід Салаўёў, Аляксандр Маляўкін, Міхась Воўкаў, Абуш Чалакян, Міхась Карабко, Сяргей Нікульцаў, Васіль Панфілаў, Аляксандр Абрамаў, Якаўлеў, Васіль Панамароў, Эрык Рэйстэр, Яўген Піскароў, Кастусь Балясаў, Пётр Ігнатаў, Мікалай Шэвялянчык, Мікалай Зіноўеў. 27 красавіка 1941 гады «Дынама» правяло ў Мінску першы матч саюзнага першынства супраць іншага дэбютанта вышэйшай лігі ленінградскага «Спартака» і атрымала перамогу з лікам 2:1. Далей каманду чакала параза ў Тбілісі ад мясцовых аднаклубнікаў, вікторыя ў Маскве над першай прафсаюзнай камандай, і два запар паразы ад адэскага «Спартака» і ад дзейснага чэмпіёна — маскоўскага «Дынама». Таму да чарговай хатняй гульні 15 чэрвеня супраць каманды «Стаханавец» са [[Данецк|Сталіна]] мінчукі рыхтаваліся асабліва старанна. Аднак і ў гэтай сустрэчы дынамаўцам не наканавана было дамагчыся дадатнага выніку. Дзякуючы бездакорнай гульні свайго галкіпера, перамогу з лікам 2:1 атрымалі госці. Гэта быў апошні футбольны матч «Дынама» ў тым фатальным годзе. Праз тыдзень пачалася вайна… === Вялікая Айчынная вайна === Вайна заспела футбалістаў сталічнага «Дынама» ў Мінску. Паколькі каманда ўваходзіла ў структуру [[НКУС]] і была паўваенным калектывам, то ўжо на другі дзень вайны дынамаўцам выдалі абмундзіраванне, зброю і загадалі адпраўляцца ў Маскву. Як распавядаў пасля вайны адзін з ігракоў той каманды Мікалай Шавялянчык, футбалісты самастойна знайшлі ў падпаленым горадзе грузавік, на якім і накіраваліся па Магілёўскай шашы ў бок Масквы, кожную хвіліну рызыкуючы патрапіць пад бамбардзіроўку або нарвацца на варожы дэсант. Ехалі, пакуль не скончыўся бензін. Калі той закончыўся, а заправіцца не было дзе, далей пайшлі пешшу ў натоўпе ўцекачоў. У Магілёве футбалістам дапамог першы сакратар ЦК КПБ [[Панцеляймон Панамарэнка]], які выдзяліў дзве машыны, на якіх каманда даехала да Смаленска, а адтуль сяк-так дабралася і да Масквы. Па прыбыцці ў сталіцу футбалісты адправіліся на стадыён «Дынама». Тут у ліпені 1941-га фарміравалася Асобная мотастралковая брыгада адмысловага прызначэння — знакаміты ОМСБОН. У яе ўваходзілі 800 лепшых спартсменаў краіны, а таксама працоўныя маскоўскіх прадпрыемстваў, выкладчыкі і курсанты школ НКУС, чэкісты-аператыўнікі, памежнікі. У склад гэтай брыгады былі залічаны і мінскія футбалісты. ОМСБОН нёс патрульную службу, удзельнічаў у стварэнні абарончых меж, мініраванні важных аб’ектаў, ажыццяўляў выведвальныя і дыверсійныя дзеянні на акупаванай ворагам тэрыторыі. У кастрычніку 1941 года, калі Масква была абвешчана на аблогавым становішчы, часова стаў часткай гарнізона сталіцы і браў удзел у баявых дзеяннях у Падмаскоўе. 7 лістапада 1941 гады ў складзе ОМСБОН футбольная каманда мінскага «Дынама» на чале са старэйшым трэнерам Львом Карчэбокавым удзельнічала ў парадзе савецкіх войскаў на [[Красная плошча (Масква)|Чырвонай плошчы]]. Пасля таго як вораг быў адкінуты ад Масквы, футбалісты, якія неслі патрульную службу, ахоўвалі ваенныя аб’екты. Шэраг з іх прасіліся на фронт, але адпусцілі толькі некаторых. Касцяк каманды захаваўся, і пасля пераломнай перамогі пад Сталінградам з дынамаўцаў ізноў сфарміравалі футбольную каманду, якая некаторы час выступала ў першынстве Масквы пад назвай «Ваенная частка маёра Іванова». Крыху пазней каманду перайменавалі ў «Дынама-2». У 1944 годзе дынамаўская каманда ўжо іграла ў Кубку СССР, прычым дайшла да паўфіналу. === Пасляваенны час === <!--Вясна 1945 гады. Вайна набліжалася да канца. Жыццё ў Савецкай краіне паступова вярталася ў мірнае рэчышча. Ужо ў сярэдзіне мая павінен быў стартаваць першы паваенны чэмпіянат СССР па футболе, у ліку ўдзельнікаў якога было і мінскае «Дынама». Праўда, на шляхі вяртання вялікага футбола ў беларускую сталіцу стаяла адна істотная праблема. Дзе праводзіць хатнія матчы? Бо даваенны стадыён быў разбураны, а на ўзвядзенне новага патрабаваўся час. Таму сталі ўдарнымі тэмпамі прыводзіць у парадак стадыён «Харчавік», які размяшчаўся на беразе Свіслачы ў парку імя Горкага. Тым часам мінскае «Дынама» ў Сухумі поўным ходам рыхтавалася да пачатку саюзнага першынства. Дахаты дынамаўцы вярнуліся 6 мая, а тры дня праз адправіліся ў Брэст, дзе вікторыяй над мясцовым «Спартаком» (2:1) адсалютавалі Вялікай Перамозе. Адразу ж пасля матча сталічная каманда ўзяла курс на Тбілісі, дзе 14 мая ёй мела быць стартаваць у чэмпіянаце краіны паядынкам супраць ленінградскага «Зеніту». Супрацьстаянне прадстаўнікоў двух гарадоў-герояў завяршылася баявой нічыёй — 1:1. Аўтарам першага гала ў паваеннай гісторыі футбольнага клуба «Дынама» (Мінск) стаў паўабаронца Барыс Курнеў. Далей рушылі ўслед паразы ад аднаклубнікаў з Ленінграда (0:4) і Тбілісі (0:5) і перамога над сталінградскім «Трактарам» (4:1). Наступны матч мінчукі чакалі з адмысловым нецярпеннем, паколькі гульня, нарэшце вось, павінна была адбыцца ў Мінску. 14 чэрвеня дзесяць тысяч якія знудзіліся па футболе мінчукоў прыйшлі на стадыён «Харчавік», каб паглядзець на паядынак сваіх улюбёнцаў з маскоўскім «Дынамам». Аднак іх падтрымкі апынулася не досыць, каб перагуляць адну з наймоцных на той момант каманд краіны. Забіўшы тры неўзаемных мяча, масквічы пацвердзілі свой статут фаварытаў чэмпіянату і прыпсавалі мінскім аднаклубнікам хатні дэбют. Аднак нават гэта параза не магла азмрочыць радасці заўзятараў ад вяртання вялікага футбола ў беларускую сталіцу. У далейшым мінчукі выступалі са зменнымі поспехам, чаргуючы яркія перамогі з крыўднымі паразамі. Як следства, па выніках чэмпіянату «Дынама» абгрунтавалася на 9-м месцы, набраўшы 17 ачкоў у 22 матчах. Чэмпіянат краіны 1946 года склаўся для мінскага «Дынама» вельмі няўдала. Каманда толькі ў апошнім туры гарантавала сабе захаванне прапіскі ў вышэйшай лізе. Дало пра сябе ведаць адсутнасць добра падрыхтаваных рэзерваў. Аднак па канчатку першынства былі зроблены адпаведныя высновы, і перад стартам новага сезона беларускія заўзятары чакалі ад сваіх улюбёнцаў не толькі прыгожай гульні, але і годнага выніку. Нажаль, пачало было проста якія бянтэжаць — сем параз запар. З вяртаннем на нанова адбудаваны стадыён «Дынама» справы ў дынамаўцаў пайшлі весялей. Але занадта шмат ачкоў было страчана на старце, каб разлічваць на штосьці больш, чым захаванне месца ў класа «А». Перад чэмпіянатам 1948 гады мінская лютва ўзмацнілася некалькімі новымі гульцамі. З маскоўскага «Дынама» ў каманду прыйшлі Аляксандр Назараў, Валерый Бехтенев, а таксама добра знаёмы мінскім заўзятарам Барыс Курнеў. Мінчукі стартавалі 2 мая ў Ерэване, атрымаўшы перамогу над мясцовымі аднаклубнікамі (2:1). Аднак гэта гульня была прызнана таварыскай у сувязі з якая змянілася сістэмай розыгрышу. Кіраўнікі савецкага футбола палічылі, што праводзіць чэмпіянат у 30 каманд не вельмі зручна, і вырашылі заднім лікам (!) скараціць колькасць удзельнікаў да 14. Зрэшты, гэты фальстарт не адбіўся на гульні дынамаўцаў, якія выдатна пашумелі на старце і доўгі час знаходзіліся ў групе лідараў. Але кароткая лаўка запасных не дазволіла камандзе ўтрымаць набраны тэмп да канца чэмпіянату. 15 параз запар адкінулі мінчукоў на 12-е выніковае месца. Гэтак жа няўдала склаўся для «Дынама» і чэмпіянат 1949 гады — усяго толькі 15-е радок у турнірнай табліцы. А год праз каманда і зусім выляцела ў клас «Бы». Прычым права выступаць у найнізкай лізе дынамаўцам прыйшлося аспрэчваць у двухраундовой двубоі з пераможцам першынства БССР 1950 гады — камандай Акруговай хаты афіцэраў. Першы матч прынёс перамогу армейцам (1:0), у зваротным паядынку з такім жа рахункам мацней апынулася «Дынама». Не выявіла пераможца і дадатковая сустрэча — 1:1. Якая зацягнулася спрэчка прэтэндэнтаў завяршыўся толькі 3 снежня, калі дынамавец Макараў у дадатковы час дакладным ударам схіліў чару шаляў у карысць сваёй каманды. У 1951 годзе «бела-блакітныя» вярнулі сабе месца сярод наймоцных каманд класа «А». Але адставанне мінчукоў ад лепшых каманд краіны ў тэхнічным і тактычным плане было занадта прыкметным. Як следства, чарговае растанне з вышэйшым дывізіёнам. Падобная сітуацыя ў корані не ўладкоўвала кіраўніцтва рэспублікі. Таму было прынята рашэнне ствараць калектыў, здольны не толькі вярнуць прапіску ў вышэйшай лізе, але і трывала там замацавацца. З гэтай мэтай у каманду быў запрошаны знакаміты галкіпер Аляксей Хомич. Актыўна ўводзілася ў склад таленавітая моладзь у твары Івана Мозера, Уладзіміра Нуждина, Вячаслава Артемова, Юрыя Прохорова. У 1953 годзе абноўленае «Дынама» бліскуча прайшло турнірны шлях у класе «Б» і вярнулася ў групу наймоцных. На гэты раз не для таго, каб выступаць у якасці статыстаў. У сезон 1954 гады каманда ўступіла з новай назвай. Загадам Кіравання па фізічнай культуры і спорту Міністэрства адукацыі БССР футбалісты і трэнеры мінскага «Дынама», якія заваявалі права выступаць у класе «А» былі залічаны ў склад футбольнай каманды майстроў «Спартак». І варта прызнаць, што змена назвы дабратворна адбілася на гульні мінчукоў. Ужо стартавы матч чэмпіянату супраць маскоўскага «Лакаматыва», які адбыўся па просьбе азербайджанскай грамадскасці ў Ерэване, хоць і не выявіў пераможца (0:0), але прадэманстраваў велізарны патэнцыял мінскай лютвы. Пацверджаннем гэтага стала серыя гучных перамог над лідарамі савецкага футбола. Спачатку дзякуючы дублю Івана Мозера быў зрынуты чэмпіён краіны — маскоўскі «Спартак» (2:1). Затым ахвярай мінскіх спартакаўцоў упалі грозныя маскоўскія армейцы (1:0). А 31 мая на мінскім стадыёне «Дынама» ў прысутнасці 35000 гледачоў мінчукі ўпершыню ў сваёй паваеннай гісторыі адолелі якое лідыравала ў чэмпіянаце сталічнае «Дынама» (1:0). Вока заўзятараў цешыла не толькі яркая гульня каманды, але і месца ў турнірнай табліцы — пасля вікторыі над «Дынамам» спартакаўцы ўзлезлі на дагэтуль нябачаны першы радок. І нібы ўбоявшись уласнага спрыту, зменшылі звароты, патрываўшы шэраг неабавязковых параз. Як следства, першы круг мінская каманда завяршыла толькі пятой. Праўда, якія рушылі неўзабаве перамогі над «Крыламі Саветаў» (2:0), «Зенітам» (2:0), «Тарпеда» (2:1) і кіеўскім «Дынамам» (3:2) вярнулі дзёрзкага пачаткоўца ў што лідыруе групу. Ключавым у размеркаванні месцаў на пастаменце павінен быў стаць паядынак мінчукоў з маскоўскімі аднаклубнікамі 25 ліпеня ў Мінску. Аднак мінскія аматары футбола так і не ўбачылі сустрэчы прэтэндэнтаў на медалі. У сувязі з адкрыццём у Латвіі другой Усесаюзнай спартакіяды грамадства «Спартак» матч вядучых каманд краіны было вырашана перанесці ў Рыгу, дзе пры агідным судзействе латышскай судзейскай брыгады мінчукі пацярпелі паражэнне — 2:3. Зрэшты, гэта няўдача не зламала спартакаўцоў, якія годна правялі фіналь чэмпіянату і ўпершыню ў гісторыі клуба заваявалі бронзавыя медалі ўсесаюзнага першынства. Іх уладальнікамі сталі: футбалісты А.Хоміч, Н.Макараў, П.Мімрык, А.Ягораў, І.Мозер, В.Голубеў, В.Арцёмаў, А.Галашчапаў, Г.Абрамовіч, Б.Курнеў, В.Маляўкін, В.Ходзін, Ю.Бачурын, а таксама трэнеры М.Базенянкоў і М.Шавялянчык. Гэты поспех дазваляў беларускім заўзятарам спадзявацца на ўдалы выступ каманды і ў наступным сезоне. Аднак бронза 1954 гады так і засталася адзіным дасягненнем мінчукоў пад сцягам «Спартака». Другая палова 50-х складалася для мінскага «Спартака» вельмі няўдала. Каманда ніяк не магла знайсці тую гульню, якая дазволіла ёй заваяваць «бронзу» чэмпіянату СССР 1953 гады. Як следства, сталыя растанні з вышэйшай лігай, якія год праз змяняліся абнадзейлівымі вяртаннямі. Так працягвалася да 1959 гады, калі спартакаўцы, фінішаваўшы сёмымі ў чэмпіянаце краіны сярод каманд класа «Б», не змаглі вярнуць сабе прапіску ў групе наймоцных. Перад пачаткам сезона 1960 гады Федэрацыя футбола СССР прыняла рашэнне з мэтай папулярызацыі футбола ў краіне пашырыць клас «А» да 22 каманд і праводзіць чэмпіянат у два этапу. Дзякуючы гэтаму рэфармаванню Беларусь вярнула сабе месца ў вышэйшай лізе. Абараняць гонар рэспублікі ў барацьбе з лепшымі футбольнымі калектывамі краіны мела быць камандзе пад назвай «Беларусь», укамплектаванай футбалістамі мінскага «Спартака» і «Ураджая» і ўзмоцненай гульцамі з іншых клубаў краіны. З маскоўскага «Тарпеда» прыйшлі Альберт Дзенісенка, Віталь Арбутаў, Уладзімір Церахаў, з маскоўскага «Дынама» — Анатоль Жукаў, з мікалаеўскага «Авангарда» — Анатоль Маёраў. Шэфства над новай лютвой узяў Мінскі трактарны завод. Старт «Беларусі» ў чэмпіянаце выдаўся проста феерычным — пяць перамог запар! Прычым, сярод зрынутых былі такія гранды савецкага футбола, як маскоўскі «Спартак» і кіеўскае «Дынама». За ўвесь першы круг мінчукі патрывалі ўсяго дзве паразы — ад алма-атинского «Кайрата» (0:2) і армейцаў Масквы (0:3) — і заслужана займалі першае месца ў сваёй групе. Усё з нецярпеннем чакалі ад дэбютанта вышэйшай лігі новых неспадзевак. Але працягу не рушыла ўслед. Другі круг мінская лютва правяла вельмі нестабільна, чаргуючы ўдалыя матчы з адкрыта правальнымі, і завяршыла групавы этап на шостым месцы, якое давала «Беларусі» права змагацца толькі за месцы з 7-га па 11-е. Для каманды, яшчэ ўчора якая прэтэндавала на медалі, гэта было вялікім расчараваннем. Так што нядзіўна, што мінчукі не змаглі наладзіцца на матчы суцяшальнага турніру і фінішавалі ў чэмпіянаце толькі адзінаццатымі. Перад сезонам 1961 гады ў «Беларусі» пачаўся працэс змены пакаленняў. Каманду пакінулі дасведчаныя Леанід Нікуленкп, Анатоль Ільін, Анатоль Маёраў, на змену якім прыйшла цэлая група выхаванцаў беларускага футбола: Іван Савосцікаў, Юрый Пышнік, Леанід Гарай, Мікалай Чаргінец. З маскоўскага ЦСКА ў Мінск перабраўся Міхаіл Мустыгін. Амаладжэнне складу не прайшло бясследна. У наступных двух чэмпіянатах мінчукі не набылі поспеху, стабільна фінішуючы на 19-м месцы. Тым часам, былі і пазітыўныя моманты. Так, у 1961 годзе «Беларусі» быў уручаны прыз газеты «Савецкі спорт», як самай карэктнай камандзе краіны. А ў 1962-м адным з найлепшых бамбардзіраў першынства стаў нападнік мінчан Міхаіл Мустыгін, які забіў 16 мячоў. На гэтым завяршаецца кароткая гісторыя каманды майстроў пад назвай «Беларусь». Пасля «бронзавага» поспеху 1963 гады «Дынама» ніяк не атрымоўвалася намацаць гульню, якая дазволіла б ім ізноў падняцца на пастамент саюзнага першынства. Быццам бы па-ранейшаму ярка дзейнічаў грозны тандэм нападнікаў Малафееў — Мустыгін, на чый рахунак даводзілася львіная дзель камандных галоў, асвоіліся ў ролі лідараў Леанард Адамаў, Іван Мозер, Іван Савосцікаў, актыўна ўводзіліся ў склад перспектыўная моладзь, а выніку ўсё не было. Не лепшую паслугу мінчукам аказвалі штогадовыя турнэ па краінах Афрыкі, якія парой даводзіліся на самы разгар чэмпіянату. Адмовіцца ж было немагчыма, паколькі за ўсім гэтым крыліся палітычныя матывы. З такіх паездак футбалісты вярталіся змарнелымі далёкімі пералётамі, а часцяком і з траўмамі, што не магло не адбіцца на выступе каманды. Так, у 1965-м шмат у чым менавіта турнэ па Тунісе пакінула «Дынама» за бортам прызавой тройкі. У падапечных Аляксандра Севидова проста не хапіла сіл на фіналь чэмпіянату. Затое ў Кубку СССР 1965 гады «бела-блакітныя» выступілі як ніколі ўдала. Адолеўшы ў паўфінале чэмпіёна краіны тбіліскае «Дынама», мінчукі ўпершыню ў сваёй гісторыі выйшлі ў фінал, дзе іх чакаў грозны маскоўскі «Спартак». Першая сустрэча каманд у Маскве 14 жніўня пераможца не выявіла (0:0), у які адбыўся назаўтра дадатковым матчы мацней апынуліся сталічныя футбалісты (2:1). У сезоне 1967 гады дынамаўцы пры досыць нядрэннай гульні зноў спыніліся ў кроку ад пастамента. Невялікім суцяшэннем для каманды магло паслужыць толькі тое, што іх форвард Міхась Мустыгин з 19 мячам стаў лепшым бамбардзірам першынства. У наступныя гады вынікі «Дынама» пайшлі на змяншэнне, у чым, зрэшты, не было нічога дзіўнага — у камандзе пачаўся працэс змены пакаленняў. Пасля чэмпіянату 1969 гады развіталіся з футболам куміры беларускіх заўзятараў Міхаіл Мустыгін, Эдуард Зарэмба, Веніямін Арзамасцаў і Анатоль Глухотка. На трэнерскую працу перайшоў Іван Мозер. А 21 кастрычніка 1971 гады на мінскім стадыёне «Дынама» перад матчам «Дынама» (Мінск) — «Дынама» (Масква) адбылася цырымонія правадоў з вялікага футбола лепшага бамбардзіра ў гісторыі каманды Эдуарда Малафеева. Нападнік мінчукоў тройчы ўваходзіў у лік 33-х лепшых гульцоў СССР (1963, 1967, 1968), у 1971 годзе стаў лепшым бамбардзірам чэмпіянату краіны, у тым жа года ўвайшоў у члены клуба бамбардзіраў імя Рыгора Фядотава. За сваю кар’еру ён згуляў 255 матчаў у вышэйшай лізе і правёў у вароты супернікаў 100 мячоў. На рахунку Малафеева 40 матчаў і 6 забітых мячоў за зборную СССР. За гэтыя дасягненні Спорткамітэт СССР узнагародзіў яго медалём «За выбітныя спартыўныя дасягненні». Перад пачаткам сезона 1974 гады мінскае «Дынама», якое выступала гэтыя гады ў першай лізе, узначаліў заслужаны трэнер СССР Міхась Бозененков. Дапамагалі яму ўслаўленыя ў мінулым гульцы каманды Анатоль Ягораў, Эдуард Малафееў і Леанард Адамаў. У калектыў улілася вялікая група выхаванцаў мінскіх ДЮСШ — Юрый Курбыка, Валерый Шавейка, Сяргей Бароўскі, Пётр Васілеўскі і інш. Аднак задача выйсця ў групу наймоцных апынулася мінчукам не па плячы. Вырашыць яе ім атрымалася толькі на наступны год, калі «Дынама» ўжо пад кіраўніцтвам Яўгена Гаранскага датэрмінова забяспечыла сабе пуцёўку ў вышэйшую лігу. 1976 год выдаўся для дэбютанта класа «А» асабліва цяжкім. У сувязі з удзелам зборнай СССР у чэмпіянаце Еўропы і XXI Алімпійскіх гульнях было праведзена два чэмпіянату краіны — вясновы і восеньскі. У вясновай частцы гэтага футбольнага марафона мінчукі выглядалі цалкам годна, заняўшы 9-е выніковае месца, а вось на восень сіл у іх ужо не хапіла. Атрымаўшы ўсяго дзве перамогі, «Дынама» размясцілася на апошнім 16-м месцы і разам з маскоўскім «Спартаком» пакінула вышэйшую лігу. Няўдалы выступ пацягнуў за сабой чарговую змену кіраўніцтва. У руля каманды ўстаў Алег Базилевич, які працаваў раней з кіеўскім «Дынамам». Новы трэнерскі штаб надаваў вялікую ўвагу функцыянальнай падрыхтоўцы і патрабаваў безумоўнага выканання абранай на гульню канцэпцыі. Але для выйсця ў клас «А» гэтага апынулася недастаткова. У чэмпіянаце 1977 гады мінчукі не змаглі падняцца вышэй 4-га месцы і на наступны год пад кіраўніцтвам Базилевича распачалі чарговую спробу ўвайсці ў вышэйшую лігу. Місія здавалася цалкам пасільнай, паколькі дынамаўская моладзь ужо паспела набрацца досыць досведу, каб вырашаць сур’ёзныя задачы. Пацвердзілі гэта і першыя гульні чэмпіянату, у якіх каманда дзейнічала ярка і атрымлівала буйныя перамогі. Аднак трэнерскі штаб не заахвочваў творчую імправізацыю на поле, навязваючы футбалістам строгія тактычныя схемы, у сувязі з чым гульня «Дынама» паступова блякла, а выйсце ў групу наймоцных станавіўся ўсё больш сумніўным. У якая склалася сітуацыі Беларускі савет «Дынама» вырашыўся на адважны крок — даручыць кіраўніцтва лепшым клубам рэспублікі мясцовым спецыялістам. Выбар упаў на Эдуарда Малафеева, паспяхова працавалага ў Брэсце. Нядаўні кумір беларускіх заўзятараў без ценю нясмеласці прыняў каманду ў сярэдзіне сезона, здолеў натхніць футбалістаў на творчасць і самаадданасць і вярнуў-ткі Беларусі месца ў вышэйшай лізе. Тады яшчэ ніхто нават не падазраваў, што праз некалькі гадоў менавіта пад яго кіраўніцтвам мінскае «Дынама» даможацца самага гучнага поспеху ў сваёй гісторыі… --> === У суверэннай Беларусі === == Дасягненні == ==== {{Сцяг|СССР}} СССР ==== '''[[Чэмпіянат СССР па футболе|Чэмпіянат СССР]]''' * ''Чэмпіён СССР (1)'': 1982 * ''Бронзавы прызёр (3)'': 1954, 1963, 1983 '''[[Кубак СССР па футболе|Кубак СССР]]''' * ''Фіналіст (2)'': 1965, 1987 '''[[Кубак Футбольнага саюза СССР]]''' * ''Фіналіст (1)'': 1989 '''[[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіянат БССР]]''' * ''Чэмпіён БССР (6)'': 1937—39, 1945, 1951, 1975 * ''Срэбны прызёр чэмпіянатаў БССР (5)'': 1934, 1935, 1946, 1952, 1977 * ''Бронзавы прызёр чэмпіянатаў БССР (2)'': 1940, 1947 '''[[Кубак БССР па футболе|Кубак БССР]]''' * ''Уладальнік Кубка БССР (2)'': 1936, 1940 * ''Фіналіст (1)'': 1945 ==== {{Сцяг|Беларусь}} Беларусь ==== '''[[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіянат Беларусі]]''' * ''Чэмпіён (9)'': 1992, 1993, 1994, 1995, 1995 (восень), 1997, 2004, 2023, 2024 * ''Срэбраны прызёр (9)'': 1996, 2001, 2005, 2006, 2008, 2009, 2014, 2015, 2017 * ''Бронзавы прызёр (7)'': 2000, 2003, 2012, 2013, 2016, 2018, 2021 '''[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]''' * ''Пераможца (3)'': 1992, 1994, 2003 * ''Фіналіст (3)'': 1996, 1998, 2013 '''[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]''' * ''Пераможца (1)'': 2025 ==== [[Файл:Simple gold cup.svg|18px]] Футбольныя прызы (СССР) ==== * ''За справядлівую гульню'': 1961 * ''За волю да перамогі'': 1976 (в), 1982 * ''Кубак прагрэсу'': 1979, 1982 * ''Агрэсіўнаму госцю'': 1982 * ''Граза аўтарытэтаў'': 1986 * ''Імені Рыгора Фядотава'': 1982 == Статыстыка == {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="10" style="background: white; color:#436EEE"|'''Дынама ў чэмпіянаце СССР''' |- !style="background: #436EEE; color:white" width=7%|'''Год''' !style="background: #436EEE; color:white" width=20%|'''Ліга''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''Г''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''П''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''Н''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''П''' !style="background: #436EEE; color:white" width=6%|'''М''' !style="background: #436EEE; color:white" width=4%|'''А''' !style="background: #436EEE; color:white" width=10%|'''Месца''' !style="background: #436EEE; color:white" width=37%|'''Бамбардзіры''' |- |1950 |Клас А |36 |9 |5 |22 |44-73 |23 |17(23) |Бармашаў — 11 |- |1951 |Клас Б |34 |21 |7 |6 |57-30 |49 |2(18) |Шавялянчык — 20 |- |1952 |Клас А |13 |1 |3 |9 |10-29 |5 |14(14) |Шавялянчык, Мозер, Васільеў, Юраў — 2 |- |1953 |Клас Б, 1-6 месцы |22 |13 |7 |2 |36-13 |33 |1(27) |Ягораў — 4 |- |1954 |Клас А |24 |12 |6 |6 |29-23 |30 |3(13) {{Бр|Бронза}} |Ягораў — 7 |- |1955 |Клас А |22 |2 |6 |14 |13‑32 |10 |12(12) |Ягораў — 3 |- |1956 |Клас Б, 1 зона |34 |18 |11 |5 |45-26 |47 |1(18) |Карнееў — 9 |- |1957 |Клас А |22 |1 |7 |14 |11-40 |9 |12(12) |Нікуленка — 3 |- |1958 |Клас Б, 3 зона |30 |18 |5 |7 |56-25 |41 |2(16) |Ерахавец — 10 |- |1959 |Клас Б, 2 зона |28 |13 |5 |10 |33-28 |31 |7(15) |[[Генадзь Барысавіч Хасін|Хасін]] — 9 |- |1960 |Клас А, 7-12 месцы |30 |13 |5 |12 |32-39 |31 |10(22) |[[Генадзь Барысавіч Хасін|Хасін]] — 13 |- |1961 |Клас А, 11-22 месца |32 |7 |10 |15 |29-44 |24 |19(22) |[[Міхаіл Мустыгін|Мустыгін]] — 7 |- |1962 |Клас А, 13-22 месцы |30 |10 |6 |14 |34-41 |26 |19(22) |[[Міхаіл Мустыгін|Мустыгін]] — 17 |- |1963 |Першая група А |38 |18 |12 |8 |47-27 |48 |3(20) {{Бр|Бронза}} |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 21 |- |1964 |Першая група А |32 |7 |17 |8 |24-21 |31 |9(17) |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 10 |- |1965 |Першая група А |32 |14 |9 |9 |37-27 |37 |4(17) |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 17 |- |1966 |Першая група А |36 |11 |13 |12 |36-39 |35 |11(19) |[[Міхаіл Мустыгін|Мустыгін]] — 8 |- |1967 |Першая група А |36 |13 |17 |6 |47-31 |43 |4(19) |[[Міхаіл Мустыгін|Мустыгін]] — 19 |- |1968 |Першая група А |38 |17 |12 |9 |52-36 |46 |6(20 |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 11 |- |1969 |Першая група А, 1-14 месцы |32 |8 |11 |13 |22-37 |27 |13(14) |Каберскі, Талейка — 4 |- |1970 |Вышэйшая група А |32 |11 |10 |11 |33-29 |32 |9(17) |Васільеў — 9 |- |1971 |Вышэйшая |30 |8 |12 |10 |36-43 |28 |11(16) |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 16 |- |1972 |Вышэйшая |30 |10 |11 |9 |27-28 |31 |8(16) |Васільеў — 9 |- |1973 |Вышэйшая |30 |7 |3+6 |14 |21-36 |17 |15(16) |Грыгор’еў, Васільеў, [[Уладзімір Барысавіч Курнеў|Курнеў]], Словак, Варонін — 3 |- |1974 |Першая |38 |21 |9 |8 |60-38 |51 |3(20) |[[Эдуард Малафееў|Малафееў]] — 14 |- |1975 |Першая |38 |21 |8 |9 |52-31 |50 |2(20) |Грыгор’еў — 13 |- |1976(вясна) |Вышэйшая |15 |6 |3 |6 |17-18 |15 |9(16) |Васілеўскі — 5 |- |1976(восень) |Вышэйшая |15 |2 |4 |9 |10-21 |8 |16(16) |[[Аляксандр Пракапенка|Пракапенка]], [[Анатоль Мікалаевіч Байдачны|Байдачны]] — 4 |- |1977 |Вышэйшая |38 |19 |9 |10 |48-29 |47 |4(20) |[[Аляксандр Пракапенка|Пракапенка]] — 11 |- |1978 |Першая |38 |21 |11 |6 |57-28 |53 |3(20) |[[Аляксандр Пракапенка|Пракапенка]] — 16 |- |1979 |Вышэйшая |34 |15 |6 |13 |48-38 |36 |6(18) |[[Аляксандр Пракапенка|Пракапенка]] — 14 |- |1980 |Вышэйшая |34 |11 |12 |11 |41-42 |32(-2) |10(18) |Васілеўскі — 10 |- |1981 |Вышэйшая |34 |11 |13 |10 |44-39 |32 |9(18) |Васілеўскі — 14 |- |1982 |Вышэйшая |34 |19 |9 |6 |63-35 |47 |1(18) {{Зл|Чэмпіён}} |Гурыновіч — 13 |- |1983 |Вышэйшая |34 |17 |9 |8 |51-34 |43 |3(18) {{Бр|Бронза}} |Гурыновіч — 17 |- |1984 |Вышэйшая |34 |15 |13 |6 |43-28 |40 (-3) |5(18) |[[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Кандрацьеў]] — 12 |- |1985 |Вышэйшая |34 |16 |9 |9 |40-31 |41 |4(18) |[[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Кандрацьеў]] — 11 |- |1986 |Вышэйшая |30 |10 |8 |12 |37-40 |28 |10(16) |[[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Кандрацьеў]] — 13 |- |1987 |Вышэйшая |30 |12 |9 |9 |33-25 |33 |5(16) |[[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Кандрацьеў]] — 10 |- |1988 |Вышэйшая |30 |7 |11 |12 |29-34 |25 |12(16) |Шырокі — 5 |- |1989 |Вышэйшая |30 |11 |7 |12 |35-33 |29 |9(16) |Мятліцкі, [[Сяргей Рыгоравіч Герасімец|Герасімец]] — 5 |- |1990 |Вышэйшая |24 |6 |3 |15 |20-34 |15 |12(13) |[[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Мархель]] — 6 |- |1991 |Вышэйшая |30 |9 |11 |10 |29-31 |29 |8(16) |Вялічка — 9 |} {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="10" style="background: white; color:#436EEE"|'''Дынама ў чэмпіянаце Беларусі''' |- !style="background: #436EEE; color:white"|'''Год''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Ліга''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Г''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''П''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Н''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''П''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''М''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''А''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Месца''' !style="background: #436EEE; color:white"|'''Бамбардзіры''' |- |1992 |Вышэйшая |15 |11 |3 |1 |<nowiki>38–7</nowiki> |25 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Валянцін Бялькевіч|Бялькевіч]] — 7 |- |1992/93 |Вышэйшая |32 |26 |5 |1 |<nowiki>90–25</nowiki> |57 |1(17) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Сяргей Бараноўскі|Бараноўскі]] — 17 |- |1993/94 |Вышэйшая |30 |24 |4 |2 |<nowiki>76–20</nowiki> |52 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Пётр Качура|Качура]] — 14 |- |1994/95 |Вышэйшая |30 |20 |8 |2 |<nowiki>83–24</nowiki> |48 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Яўген Кашанцаў|Кашанцаў]] — 18 |- |1995-восень |Вышэйшая |15 |12 |2 |1 |<nowiki>42–13</nowiki> |38 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Пётр Качура|Качура]] — 15 |- |1996 |Вышэйшая |30 |23 |6 |1 |<nowiki>83–20</nowiki> |75 |2(16) {{Ср|Срэбра}} |[[Уладзімір Міхайлавіч Макоўскі|Макоўскі]] — 23 |- |1997 |Вышэйшая |30 |21 |7 |2 |<nowiki>74–24</nowiki> |70 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Уладзімір Міхайлавіч Макоўскі|Макоўскі]] — 16 |- |1998 |Вышэйшая |28 |11 |6 |11 |<nowiki>39–38</nowiki> |39 |8(15) |[[Аляксандр Вяжэвіч|Вяжэвіч]] — 7 |- |1999 |Вышэйшая |30 |14 |9 |7 |<nowiki>51–30</nowiki> |51 |6(16) |[[Аляксандр Вяжэвіч|Вяжэвіч]] — 15 |- |2000 |Вышэйшая |30 |19 |5 |6 |<nowiki>49–21</nowiki> |62 |3(16) {{Бр|Бронза}} |[[Аляксандр Вяжэвіч|Вяжэвіч]], [[Сяргей Уладзіміравіч Кавальчук|Кавальчук]] — 9 |- |2001 |Вышэйшая |26 |16 |5 |5 |<nowiki>52–21</nowiki> |53 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Пётр Качура|Качура]] — 12 |- |2002 |Вышэйшая |26 |12 |6 |8 |<nowiki>44–28</nowiki> |42 |7(14) |[[Максім Цыгалка|Цыгалка]] — 11 |- |2003 |Вышэйшая |30 |20 |4 |6 |<nowiki>62–24</nowiki> |64 |3(16) {{Бр|Бронза}} |[[Сяргей Карніленка|Карніленка]] — 18 |- |2004 |Вышэйшая |30 |24 |3 |3 |<nowiki>64–18</nowiki> |75 |1(16) {{Зл|Чэмпіён}} |[[Андрэй Разін|Разін]] — 12 |- |2005 |Вышэйшая |26 |15 |5 |6 |<nowiki>50–26</nowiki> |50 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Леанід Ковель|Ковель]] — 9 |- |2006 |Вышэйшая |26 |15 |7 |4 |<nowiki>44–22</nowiki> |52 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Эдуарду Марэйра Араужу|Эду]] — 10 |- |2007 |Вышэйшая |26 |8 |11 |7 |<nowiki>27–28</nowiki> |35 |9(14) |[[Бруно Мбанангой|Мбанангой]] — 7 |- |2008 |Вышэйшая |30 |19 |5 |6 |<nowiki>49–29</nowiki> |62 |2(16) {{Ср|Срэбра}} |[[Роберт Рак|Рак]] — 10 |- |2009 |Вышэйшая |26 |14 |8 |4 |<nowiki>38–18</nowiki> |50 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Аляксандр Гаўрушка|Гаўрушка]] — 8 |- |2010 |Вышэйшая |33 |17 |5 |11 |<nowiki>49–34</nowiki> |56 |4(12) |[[Сяргей Кісляк|Кісляк]] — 9 |- |2011 |Вышэйшая |33 |14 |7 |12 |<nowiki>50–43</nowiki> |49 |4(12) |[[Бруна Фурлан|Фурлан]] — 11 |- |2012 |Вышэйшая |30 |16 |8 |6 |<nowiki>37–19</nowiki> |56 |3(11) {{Бр|Бронза}} |[[Станіслаў Драгун|Драгун]] — 7 |- |[[Сезон 2013 ФК Дынама Мінск|2013]] |Вышэйшая |32 |15 |9 |8 |<nowiki>44–33</nowiki> |54 |3(12) {{Бр|Бронза}} |[[Эрнан Фігерэда|Фігерэда]] — 10 |- |[[Сезон 2014 ФК Дынама Мінск|2014]] |Вышэйшая |32 |18 |7 |7 |<nowiki>44–21</nowiki> |61 |2(12) {{Ср|Срэбра}} |[[Ненад Адамавіч|Адамавіч]], [[Ігар Стасевіч|Стасевіч]] — 8 |- |[[Сезон 2015 ФК Дынама Мінск|2015]] |Вышэйшая |26 |15 |8 |3 |<nowiki>36–13</nowiki> |53 |2(14) {{Ср|Срэбра}} |[[Чыгозэ Удожы|Удожы]] — 10 |- |[[Сезон 2016 ФК Дынама Мінск|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>46–28</nowiki> || '''55''' || '''3''' (16) {{Бр|Бронза}} || [[Уладзімір Хвашчынскі|Хвашчынскі]] — 8 |- |[[Сезон 2017 ФК Дынама Мінск|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] || 30 || 22 || 2 || 6 || <nowiki>46–15</nowiki> || '''68''' || '''2''' (16) {{Ср|Срэбра}} || [[Антон Сарока|Сарока]] — 12 |- |[[Сезон 2018 ФК Дынама Мінск|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] || 30 || 18 || 9 || 3 || <nowiki>41–17</nowiki> || '''63''' || '''3''' (16) {{Бр|Бронза}} || [[Уладзімір Хвашчынскі|Хвашчынскі]] — 6 |- |2019 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] || 30 || 15 || 5 || 10 || <nowiki>43–39</nowiki> || '''50''' || '''4''' (16) || [[Ягор Зубовіч|Зубовіч]] — 8 |- |2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] || 30 || 16 || 4 || 10 || <nowiki>38–25</nowiki> || '''52''' || '''6''' (16) || [[Яўген Шыкаўка|Шыкаўка]] — 11 |- |2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] || 30 || 19 || 5 || 6 || <nowiki>55–20</nowiki> || '''62''' || '''3''' (16) {{Бр|Бронза}} || [[Аблай Мбенг|Мбенг]] — 10 |- |2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] || 30 || 16 || 11 || 3 || <nowiki>50–25</nowiki> || '''59''' || '''4''' (16) || [[Іван Бахар|Бахар]] — 11 |- |2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] || 28 || 22 || 3 || 3 || <nowiki>72–21</nowiki> || '''69''' || '''1''' (15) {{Зл|Золата}} || [[Уладзіслаў Марозаў|Марозаў]] — 16 |- |2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] || 28 || 20 || 7 || 1 || <nowiki>49–11</nowiki> || '''67''' || '''1''' (16) {{Зл|Золата}} || [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Гаўрыловіч]] — 6 |- |} {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="7" style="background: white; color:#436EEE"|'''Дынама ў еўракубках''' |- !style="background: #436EEE; color:white"| Сезон !style="background: #436EEE; color:white"| Спаборніцтва !style="background: #436EEE; color:white"| Раўнд !style="background: #436EEE; color:white"| Клуб !style="background: #436EEE; color:white"| Хатні матч !style="background: #436EEE; color:white"| У гасцях !style="background: #436EEE; color:white"| Вынік |- |1983/84 |Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў |1 раўнд |{{Сцяг|Швейцарыя||20px}} [[ФК Грасхопер|Грасхопер]] |1:0 |2:2 |'''3:2''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Венгрыя}} [[ФК Раба ЭТА|Раба ЭТА]] |3:1 |6:3 |'''9:4''' |- | | |1/4 фіналу |{{Сцяг|Румынія|1965}} [[ФК Дынама Бухарэст|Дынама (Бухарэст)]] |1:1 |0:1 |'''1:2''' |- |1984/85 |Кубак УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} [[ФК ХІК|ХІК]] |4:0 |6:0 |'''10:0''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг (Лісабон)]] |2:0 |0:2 |'''2:2''' ({{Comment|5:3|па пенальці}}) |- | | |3 раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Відзеў Лодзь|Відзеў]] |0:1 |2:0 |'''2:1''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Югаславія}} [[ФК Жэлезнічар Сараева|Жэлезнічар]] |1:1 |0:2 |'''1:3''' |- |1986/87 |Кубак УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Венгрыя}} [[ФК Дзьёр|Дзьёр]] |2:4 |1:0 |'''3:4''' |- |1987/88 |Кубак уладальнікаў Кубкаў |1 раўнд |{{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Генчлербірлігі|Генчлербірлігі]] |2:0 |2:1 |'''4:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]] |0:0 |1:1 |'''1:1^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- | | |1/4 фіналу |{{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Мехелен|Мехелен]] |1:1 |0:1 |'''1:2''' |- |1988/89 |Кубак УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Балгарыя|1971}} [[ФК Фракія Плоўдзіў|Фракія]] |0:0 |2:1 |'''2:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Румынія}} [[ФК Вікторыя Бухарэст|Вікторыя (Бухарэст)]] |2:1 |0:1 |'''2:2^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- |1993/94 |Ліга чэмпіёнаў УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Германія}} [[ФК Вердэр|Вердэр]] |1:1 |2:5 |'''3:6''' |- |1994/95 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Мальта}} [[ФК Хіберніянс Паола|Хіберніянс]] |3:1 |3:4 ([[Авертайм|дч]]) |'''6:5''' |- | | |1 раўнд |{{Сцяг|Італія}} [[ФК Лацыа|Лацыа]] |0:0 |1:4 |'''1:4''' |- |1995/96 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Румынія}} [[ФК Універсітаця Краёва|Універсітаця (Краёва)]] |0:0 |0:0 |'''0:0''' ({{Comment|3:1|па пенальці}}) |- | | |1 раўнд |{{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Аўстрыя Вена|Аўстрыя (Вена)]] |1:0 |2:1 |'''3:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Германія}} [[ФК Вердэр|Вердэр]] |2:1 |0:5 |'''2:6''' |- |1996/97 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Ірландыя}} [[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс]] |0:0 |1:1 |'''1:1^{([[Гол на вяздзе|гв]])}''' |- | | |Кваліф. раўнд |{{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]] |2:1 |0:2 |'''2:3''' |- |1997/98 |Кубак УЕФА |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Грузія|1990}} [[ФК Калхеці-1913|Калхеці-1913]] |1:0 |1:2 |'''2:2^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Нарвегія}} [[ФК Лілестром|Лілестром]] |0:2 |0:1 |'''0:3''' |- |1998/99 |Ліга чэмпіёнаў УЕФА |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Сконта|Сконта]] |1:2 |0:0 |'''1:2''' |- |2001 |Кубак Інтэртота |1 раўнд |{{Сцяг|Люксембург}} [[ФК Хабшайд|Хабшайд]] |6:0 |1:1 |'''7:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Ізраіль}} [[ФК Хапаэль Хайфа|Хапаэль (Хайфа)]] |2:0 |1:0 |'''3:0''' |- | | |3 раўнд |{{Сцяг|Германія}} [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]] |0:0 |3:4 |'''3:4''' |- |2002/03 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]] |1:4 |0:1 |'''1:5''' |- |2003/04 |Кубак УЕФА |Папяр. раўнд |{{Сцяг|Данія}} [[ФК Брондбю|Брондбю]] |0:2 |0:3 |'''0:5''' |- |2004 |Кубак Інтэртота |1 раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Одра Вадзіслаў-Слёнскі|Одра]] |2:0 |0:1 |'''2:1''' |- | | |2 раўнд |{{Сцяг|Сербія і Чарнагорыя}} [[ФК Сартыд|Сартыд]] |1:2 |3:1 ([[Авертайм|дч]]) |'''4:3''' |- | | |3 раўнд |{{Сцяг|Францыя}} [[ФК Ліль|Ліль]] |2:2 |1:2 |'''3:4''' |- |2005/06 |Ліга чэмпіёнаў УЕФА |1 раўнд |{{Сцяг|Кіпр}} [[ФК Анартосіс|Анартосіс]] |1:1 |0:1 |'''1:2''' |- |2006/07 |Кубак УЕФА |1 квал. раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Заглэмбе Любін|Заглэмбе (Любін)]] |0:0 |1:1 |'''1:1^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- | | |2 квал. раўнд |{{Сцяг|Славакія}} [[ФК Артмедыя|Артмедыя]] |2:3 |1:2 |'''3:5''' |- |2007/08 |Кубак УЕФА |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Сконта|Сконта]] |2:0 |1:1 |'''3:1''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Данія}} [[ФК Одэнсэ|Одэнсэ]] |1:1 |0:4 |'''1:5''' |- |2009/10 |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Македонія}} [[ФК Рэнова|Рэнова]] |2:1 |1:1 |'''3:2''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Нарвегія}} [[ФК Тромсё|Тромсё]] |0:0 |1:4 |'''1:4''' |- |2010/11 |Ліга Еўропы |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Эстонія}} [[ФК Калеў Сіламяэ|Калеў (Сіламяэ)]] |5:1 |5:0 |'''10:1''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Ізраіль}} [[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]] |3:1 |0:1 |'''3:2''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Бругэ|Бругэ]] |2:3 |1:2 |'''3:5''' |- |2013/14 |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Літва}} [[ФК Круоя|Круоя]] |5:0 |3:0 |'''8:0''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Харватыя}} [[ФК Лакаматыва Заграб|Лакаматыва]] |1:2 |3:2 |'''4:4^{([[Гол на выяздзе|гв]])}''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Трабзанспор|Трабзанспор]] |0:1 |0:0 |'''0:1''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015|2014/15]] |Ліга Еўропы |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Фінляндыя}} [[ФК МюПа-47|МюПа-47]] |3:0 |0:0 |'''3:0''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Румынія}} [[ФК Клуж|Клуж]] |1:0 |2:0 |'''3:0''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Насьянал|Насьянал]] |2:0 |3:2 |'''5:2''' |- | | |Група К |{{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК ПАОК|ПАОК]] |0:2 |1:6 |rowspan="3"| |- | | |Група К |{{Сцяг|Італія}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]] |0:3 |2:1 |- | | |Група К |{{Сцяг|Францыя}} [[ФК Генгам|Генгам]] |0:0 |0:2 |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/16]] |Ліга Еўропы |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Балгарыя}} [[ФК Чэрна Мора Варна|Чэрна Мора]] |1:1 |4:0 |'''5:1''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Швейцарыя||20px}} [[ФК Цюрых|Цюрых]] |1:1 ([[Авертайм|дч]]) |1:0 |'''2:1''' |- | | |Плэй-оф |{{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Зальцбург]] |2:0 |0:2 |'''2:2''' ({{Comment|3:1|па пенальці}}) |- | | |Група E |{{Сцяг|Чэхія}} [[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]] |1:0 |0:2 |rowspan="3"| |- | | |Група E |{{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |0:1 |1:2 |- | | |Група E |{{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Вільярэал|Вільярэал]] |1:2 |0:4 |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Спартак Юрмала|Спартак (Юрмала)]] |2:1 |2:0 |'''4:1''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Ірландыя}} [[ФК Сент-Патрыкс Атлетык|Сент-Патрыкс Атлетык]] |1:1 |1:0 |'''2:1''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Сербія}} [[ФК Вайводзіна|Вайводзіна (Нові-Сад)]] |0:2 |1:1 |'''1:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Фарэрскія астравы}} [[ФК Рунавік|Рунавік]] |2:1 |2:0 |'''4:1''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Македонія}} [[ФК Работнічкі Скоп’е|Работнічкі (Скоп’е)]] |3:0 |1:1 |'''4:1''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Кіпр}} [[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |1:1 |0:2 |'''1:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Ірландыя}} [[ФК Дэры Сіці|Дэры Сіці]] |1:2 |2:0 |'''3:2''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Славакія}} [[ФК ДАК 1904 Дунайска-Стрэда|ДАК 1904 (Дунайска-Стрэда)]] |4:1 |3:1 |'''7:2''' |- | | |3 адб. раўнд |{{Сцяг|Расія}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]] |4:0 |1:8 |'''5:8''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Ліепая|Ліепая]] |1:2 |1:1 |'''2:3''' |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]] |Ліга Еўропы |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Польшча}} [[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]] |0:2 |— |'''0:2''' |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Чарнагорыя}} [[ФК Дэчыч Тузі|Дэчыч (Тузі)]] |1:1 |2:1 |'''3:2''' |- | | |2 адб. раўнд |{{Сцяг|Ізраіль}} [[ФК Хапаэль Беэр-Шэва|Хапаэль (Беэр-Шэва)]] |0:1 |1:2 |'''1:3''' |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 адб. раўнд |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[ФК Жэлезнічар Сараева|Жэлезнічар (Сараева)]] |1:2 |2:2 |'''3:4''' |- |rowspan=10|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2024/2025|2024/25]] |rowspan=2|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |1 квал. раўнд |style="text-align:left;"|{{Сцягафікацыя|Арменія}} [[ФК Пюнік|Пюнік]] |0:0 |1:0 |'''1:0''' |- |2 квал. раўнд |style="text-align:left;"| {{Сцягафікацыя|Балгарыя}}[[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац Разград]] |0:2 |1:0 |'''1:2''' |- |rowspan=2|[[Ліга Еўропы УЕФА]] |3 квал. раўнд |style="text-align:left;"|{{Сцягафікацыя|Гібралтар}} [[ФК Лінкальн Рэд Імпс|Лінкальн Рэд Імпс]] |2:0 |1:2 |'''3:2''' |- |Плэй-оф |style="text-align:left;"|{{Сцягафікацыя|Бельгія}} [[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]] |0:1 |0:1 |'''0:2''' |- |rowspan=6|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|Ліга канферэнцый УЕФА]] |rowspan=6|Асноўны этап |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[ФК Харт оф Мідлатыян|Харт оф Мідлатыян]] |'''1:2''' | | |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Фінляндыя}} [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК Хельсінкі]] | |'''0:1''' | |- |style="text-align:left;"| {{Сцяг|Польшча}} [[ФК Легія Варшава|Легія Варшава]] | |'''0:4''' | |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Данія}} [[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |'''1:2''' | | |- |style="text-align:left;"| {{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} [[ФК Ларн|Ларн]] |'''2:0''' | | |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]] | | | |- |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2025/2026|2025/26]] |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |1 квал.раўнд | |style="text-align:left;"| | | |- |} {|class="wide collapsible collapsed" |- !colspan="7" style="background: white; color:#436EEE"|'''Дынама ў неафіцыйных турнірах''' |- !style="background: #436EEE; color:white"| Сезон !style="background: #436EEE; color:white"| Спаборніцтва !style="background: #436EEE; color:white"| Раўнд !style="background: #436EEE; color:white"| Клуб !style="background: #436EEE; color:white"| Вынік |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1994|1994]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група D |{{Сцяг|Расія}} [[Маладзёжная зборная Расіі па футболе|Расія U-21]] |'''0:1''' |- | | |Група D |{{Сцяг|Узбекістан}} [[ФК Нефтчы Ферган|Нефтчы (Фергана)]] |'''1:5''' |- | | |Група D |{{Сцяг|Кыргызстан}} [[ФК Алга Бішкек|Алга (Бішкек)]] |'''10:0''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1995|1995]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група В |{{Сцяг|Латвія}} [[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]] |'''0:6''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Кыргызстан}} [[ФК Кант-Ойл|Кант-Ойл]] |'''9:0''' |- | | |Група В |{{Сцяг|Туркменістан}} [[ФК Капетдаг|Капетдаг]] |'''1:1''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1996|1996]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група С |{{Сцяг|Туркменістан}} [[ФК Капетдаг|Капетдаг]] |'''5:3''' |- | | |Група С |{{Сцяг|Эстонія}} [[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]] |'''2:0''' |- | | |Група С |{{Сцяг|Украіна}} [[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |'''3:2''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Грузія|1990}} [[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |'''2:1''' |- | | |Паўфінал |{{Сцяг|Украіна}} [[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]] |'''0:4''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 1998|1998]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група А |{{Сцяг|Расія}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква]] |'''1:8''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Арменія}} [[ФК Ерэван|Ерэван]] |'''2:0''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Таджыкістан}} [[ФК Вахш|Вахш]] |'''4:1''' |- | | |1/4 фінала |{{Сцяг|Туркменістан}} [[ФК Капетдаг|Капетдаг]] |'''1:7''' |- |[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2005|2005]] |Кубак чэмпіёнаў Садружнасці |Група А |{{Сцяг|Казахстан}} [[ФК Кайрат|Кайрат (Алматы)]] |'''2:1''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Эстонія}} [[ФК Левадыя Талін|Левадыя (Талін)]] |'''2:0''' |- | | |Група А |{{Сцяг|Расія}} [[Юніёрская зборная Расіі па футболе|Расія U-19]] |'''1:1''' |- |} == Стадыён == [[Файл:Dinamo-Yuni.jpg|300px|thumb|right|Дынама-Юні]] {{main|Дынама (стадыён, Мінск)}} Да 2009 года хатнія матчы «Дынама» праводзіла на [[Дынама (стадыён, Мінск)|аднайменным мінскім стадыёне]], які знаходзіцца ў самым цэнтры горада і ўмяшчае 35 тысяч гледачоў. У 2009—2012 гадах «Дынама» гуляла на стадыёне «[[Дынама-Юні (стадыён)|Дынама-Юні]]». Ён знаходзіцца ў [[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)|Кунцаўшчыне]], на захадзе горада. Умяшчальнасць — 4500 чалавек. Стадыён быў пабудаваны ў 2000 годзе, меў назву «Дарыда» і належаў [[ФК Дарыда|аднайменнай камандзе]] з Мінскага раёна. У 2008 годзе быў выкуплены клубам «Дынама» і перайменаваны. У канцы 2012 года «Дынама-Юні» быў зачынены на рэканструкцыю. Пачынаючы з сезона 2013 каманда выступала на стадыёне «[[Трактар (стадыён, Мінск)|Трактар]]». З лета 2018 года, калі пасля рэканструкцыі быў адкрыты стадыён «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]», каманда пачала праводзіць свае матчы на ім. == Цяперашні склад == ''Станам на сакавік 2025 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Асноўны склад|url=https://dinamo-minsk.by/blr/asnouny-sklad/2025|work=Афіцыйны сайт «Дынама»|date=|access-date=2025-06-14|lang=be|url-status=dead}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Арцём Макаўчык]]||2000}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Шымаковіч||2005}} {{Ігрок|49|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арцём Каратай||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Вадзім Пігас]]||2001}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Расія}}|Аб|[[Ілля Калачоў]]||2000}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Гаўрыловіч]]||1990}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Апяцёнак||2007}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Сяргей Паліцевіч]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Вакуліч]]||1986}} {{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Калінін]]||2002}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Гана}}|Аб|[[Фард Ібрагім]]||1991}} {{Ігрок|67|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Раман Бегуноў]]||1993}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Міхаіл Аляксандраў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Холадаў||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Адяксандравіч Мякіш|Максім Мякіш]]||2000}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Малашэвіч]]||2003}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|11| {{Сцяг|Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка}}|ПА|[[Мустафа Джыме]]||2003}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Данііл Сілінскі]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзяніс Грачыха]]||1999}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Данііл Кулікоў||1998}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Дземченка]]||2005}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Цапянкоў]]||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Душан Бакіч||1999}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Карэн Варданян]]||2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Іван Бахар]]||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|Педру Ігар||2002}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Арцём Макаўчык]]|у «[[ФК Славія Мазыр|Славіі]]» да снежня 2024 года|2000}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Дзяніс Шпакоўскі]]|у «[[ФК Слуцк|Слуцк]]» да снежня 2024 года|2001}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Белаус|у «[[ФК Хваля Пінск|Хвалі]]» да снежня 2024 года|2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Коўш|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Аляксандр Свірэпа]]|у «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» Брэст да снежня 2024 года|1999}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Ніжнік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2024 года|2003}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Рылач]]|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2024 года|2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Віктар Лісоўскі|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Самуйлік|у «[[ФК Хваля Пінск|Хвалі]]» да снежня 2024 года|2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Ілья Дубінец]]|у «[[ФК Слуцк|Слуцку]]» да снежня 2024 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вадзім Скрыпчанка]] (нар. 1975) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Зубкоўскі]] (нар. 1992) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дыяна Тропнікава]] (нар. 1986) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Свірыдаў]] (нар. 1989) — трэнер па агульнай фізічнай падрыхтоўцы * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Быліна]] (нар. 1981) — трэнер-аналітык * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Дрозд]] (нар. 1975) — трэнер брамнікаў === «Дынама-2» === У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай «Дынама-2» выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арцём Каратай||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пятрашка||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Фралоў||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Іван Шымаковіч||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Яўген Ярашэвіч||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Міхаіл Аляксандраў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Апяцёнак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Арсеньеў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Бейня||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Васкабойнікаў||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Дубатоўка||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Цімур Дубовік||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Жачко||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Каняхін||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Туравец||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Адамовіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзяніс Бекарэвіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Грабцэвіч||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Дземчанка||2002}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Дрозд||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Георгій Іванюковіч||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Ісачэнка||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзяніс Літвін||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Сакалоўскі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Каліноўскі||2005}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Васіль Чарняўскі||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Дынама-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Бабіч]] (нар. 1991) — трэнер па АФП * {{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Лясун]] (нар. 1966) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Марцёшкін]] (нар. 1970) — трэнер брамнікаў == Сімволіка == <gallery caption="" widths="150px" heights="150px" class="center"> Эмблема Дынама Мінск 2.png| Эмблема Дынама Мінск 3.png| ФК Дынама Мінск.png| </gallery> == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Міхаіл Георгіевіч Базенянкоў|Міхаіл Базенянкоў]](1953—1955) * [[Дзмітрый Пятровіч Мацвееў|Дзмітрый Мацвееў]] (1956—1957) * [[Міхаіл Георгіевіч Базенянкоў|Міхаіл Базенянкоў]] (1958—1959) * [[Эдуард Малафееў]] (1978—1983) * [[Веніямін Арзамасцаў]] (1983—1986) * [[Іван Савосцікаў]] (1986—1988) * [[Эдуард Малафееў]] (1988—1991) * [[Міхаіл Вяргеенка]] (1991—1992) * [[Іван Шчокін]] (1992—1997) * [[Анатоль Мікалаевіч Байдачны|Анатоль Байдачны]] (1997) * [[Уладзімір Курнеў]] (1998) * [[Веніямін Арзамасцаў]] (1998) * [[Юрый Курненін]] (1999) * [[Павел Раднёнак]] (1999—2000) * [[Аляксандр Піскароў]] (2000—2001) * [[Георгій Пятровіч Кандрацьеў|Георгій Кандрацьеў]] (2001) * [[Эдуард Малафееў]] (2001—2002) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (2002) * [[Георгій Гюраў]] (2002—2003) * [[Анатоль Мікалаевіч Байдачны|Анатоль Байдачны]] (2003) * [[Пётр Яўгенавіч Шубін|Пётр Шубін]] (2004) * [[Юрый Уладзіміравіч Шуканаў|Юрый Шуканаў]] (2004—2005) * [[Аляксандр Мікалаевіч Башмакоў|Аляксандр Башмакоў]] (2005) * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Рабаконь|Аляксандр Рабаконь]] (2005—2006) * [[Аляксей Аляксеевіч Пятрушын|Аляксей Пятрушын]] (2006) * [[Пётр Пятровіч Качура|Пётр Качура]] (2006—2007) * [[Аляксандр Мікалаевіч Хацкевіч|Аляксандр Хацкевіч]] (2007) * [[Ігар Крывушэнка]] (2007—2008) * [[Славалюб Муслін]] (2008—2009) * [[Сяргей Гурэнка]] (2009—2010) * [[Сяргей Саладоўнікаў]] ({{в.а.}}, 2010) * [[Уладзімір Гольмак]] (2010) * [[Алег Васіленка]] (2010—2011) * [[Сяргей Аўчыннікаў]] (2011) * [[Аляксандр Сяднёў]] (2011—2012) * [[Алег Пратасаў]] (2012—2013) * [[Роберт Маскант]] (чэрвень — снежань 2013) * [[Уладзімір Журавель]] (снежань 2013 — снежань 2014) * [[Душан Угрын, 1967|Душан Угрын]] (снежань 2014 — красавік 2015) * [[Вук Рашавіч]] (май 2015 — ліпень 2016) * [[Сяргей Бароўскі]] (ліпень 2016 — май 2017) * [[Сяргей Гурэнка]] (май 2017 — снежань 2018) * [[Раман Піліпчук]] (люты — май 2019) * [[Радзіслаў Арлоўскі]] ({{в.а.}}, май — чэрвень 2019) * [[Сяргей Гурэнка]] (чэрвень 2019 — красавік 2020) * [[Леанід Кучук]] (красавік 2020 — чэрвень 2021) * [[Арцём Чалядзінскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — снежні 2021; снежань 2021 — лістапад 2022) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (з лістапада 2022) {{div col end}} == Фінансы, санкцыі ЕС == Тытульным спонсарам доўгі час (з 1999 па 2019 год) была [[Беларусь|беларуская]] група кампаній «[[Трайпл]]», заснаваная ў 1992 годзе, генеральны дырэктар [[Юрый Чыж]]. Па звестках газеты «Прессбол», бюджэт «Дынама» на сезон 2013 склаў каля 6 млн [[Долар ЗША|долараў]]<ref>{{cite web|language=ru|url=http://www.pressball.by/news/football/129999|title=Футбол. Годовой бюджет минского "Динамо" составляет порядка 6 миллионов долларов|date=2013-03-27|website=pressball.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330002746/http://www.pressball.by/news/football/129999|archive-date=2013-03-30|access-date=|dead-url=yes}}</ref>. 23 сакавіка 2012 года [[Савет Еўрапейскага саюза]] дадаў [[Юрый Аляксандравіч Чыж|Юрый Чыжа]] да [[Чорны спіс Еўрасаюза|спісу беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]], таксама пад еўрапейскія санкцыі трапілі і яго кампаніі, у тым ліку «Дынама» Мінск<ref>{{cite web|language=en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32012D0642|title=Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus|date=2012-10-17|website=eur-lex.europa.eu|archive-url=|archive-date=|access-date=2023-12-08|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|language=ru|url=http://news.tut.by/politics/280743.html|title=ЕС обнародовал черный список из 12 человек и 29 компаний|date=2012-03-25|work=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325211424/http://news.tut.by/politics/280743.html|archive-date=2012-03-25|access-date=2012-03-25|dead-url=yes}}</ref>. 6 лістапада 2015 года санкцыі супраць Чыжа і яго актываў былі знятыя<ref>{{cite web|date=2015-10-6|url=http://nn.by/?c=ar&i=157529|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006171032/http://nn.by/?c=ar&i=157529|archive-date=2015-10-06|title=Санкцыі ЕС у дачыненні да Юрыя Чыжа і яго актываў знятыя|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2015-10-06|language=be}}</ref><ref>{{cite web|language=be-tarask|url=https://www.svaboda.org/a/krutoje-pikie-juryja-cyza/27606470.html|title=Крутое піке Юрыя Чыжа: ад самага пасьпяховага бізнэсоўца Беларусі да арыштанта|date=2016-03-12|publisher=«[[Радыё Свабода]]»|author=ІК|archive-url=|archive-date=|access-date=2023-12-08|dead-url=no}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://dinamo-minsk.by/blr Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-dynama-minsk/18859}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Дынама Мінск}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:ФК Дынама Мінск| ]] [[Катэгорыя:1927 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] lxdcphmvd62bj68sf83bamms60m8r19 0 41143 5171213 5014689 2026-07-26T12:39:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171213 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Уолт Дысней | Арыгінал імя = Walt Disney | Фота = Walt Disney NYWTS.jpg | Шырыня = 270px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = 5.12.1901 | Месца нараджэння = | Дата смерці = 15.12.1966 | Месца смерці = | Грамадзянства = {{USA}} | Прафесія = [[Аніматар|мастак-мультыплікатар]] (аніматар), [[кінарэжысёр]], [[сцэнарыст]], [[прадзюсар]], [[акцёр]] | Гады актыўнасці = [[1920]]—[[1966]] | Кірунак = [[Сямейны фільм|сямейнае кіно]] | Узнагароды = {{Прэзідэнцкі медаль Свабоды}} | imdb_id = 0000370 | Сайт = [http://www.waltdisney.com/ Walt Disney Family Museum] }} [[Файл:Newman Laugh-O-Gram (1921).webm|thumb|thumbtime=2|upright=1.5|''Newman Laugh-O-Gram'' (1921)]] '''Уолт Дысней''' ({{lang-en|Walter Elias Disney}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі аніматар, прадзюсар, сцэнарыст і рэжысёр. Вялікую частку свайго жыцця прысвяціў дзейнасці ў [[Галівуд]]зе, аўтар шматлікіх [[мультфільм]]аў, стваральнік [[Дыснейленд]]а. З’яўляецца стваральнікам першых у гісторыі кінематографа гукавога і музычнага мультфільмаў. За свае незвычайна напружанае жыццё Уолт Дысней як рэжысёр зняў 111 фільмаў і быў прадзюсарам яшчэ 576 кінафільмаў. Выдатныя заслугі Дыснею ў галіне кінамастацтва адзначаны 26 статуэткамі «Оскара» і прэміяй імя Ірвінга Тальберга, якая валодае статусам «Оскара», а таксама многімі іншымі ўзнагародамі і прэміямі. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся 5 снежня 1901 года ў [[Чыкага]] ([[ЗША]]). Сярод яго продкаў былі англічане, ірландцы і немцы. У 1906 годзе сям’я пераехала на ферму ў штат [[Місуры (штат)|Місуры]], а ў 1910 годзе — у [[Канзас-Сіці (Місуры)|Канзас-сіці]]. У 14 гадоў падпрацоўваў як разносчык газет. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] год праслужыў за рулём санітарнай машыны [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа]] ў Францыі. У 1919 годзе ўладкаваўся мастаком на студыю кінарэклама, дзе пачаў ствараць свае першыя рэкламныя фільмы — тады ж у яго ўзнікла жаданне працягнуць свае эксперыменты ў свеце маляванай анімацыі. З часам Дысней адкрыў у Канзас-Сіці сваю першую студыю анімацыі «Laugh-O-Gram», дзе яго кампаньёнам і вядучым мультыплікатарам стаў Аб Айверкс. Аднак неўзабаве фірма збанкрутавала. === Дэбют === У 1922—1937 гадах ён выступаў як асабліва творчы работнік, а пасля вайны заняўся кінавытворчасцю. У 1923 годзе Дысней пераехаў у [[Лос-Анджэлес]], дзе са сваім братам Роем стварыў у [[Галівуд|Галівудзе]] [[The Walt Disney Company]] як невялікую анімацыйную студыю. Першага сакавіка 1924 года Дысней прадставіў свой першы трукавы фільм «Дзень Алісы на моры», падказаны героямі кніжкі [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] «[[Аліса ў краіне цудаў]]». Сваю серыю фільмаў, намаляваных ў 1926—1927 гадах, рэжысёр таксама назваў у гонар гераіні гэтай кнігі — «Аліса ў краіне мультыплікацыі» (усяго Дысней зняў 56 фільмаў пра прыгоды Алісы). Тады ж пачаў фармавацца стыль дыснэеўскіх фільмаў. === Мікі Маўс і іншыя === У 1927 годзе велізарную папулярнасць атрымаў фільм «Трус Освальд», а яго герой адкрыў галерэю знакамітых персанажаў з фільмаў Дыснея. Мышаня Мікі Маўса, якога намаляваў Аб Айверкс, спачатку клікалі Морцімер, але неўзабаве ён атрымаў імя, сёння добра вядомае ва ўсім свеце. Упершыню мышаня Мікі Маўс з’явіўся ў нямым фільме «Вар’яцкі аэраплан» (1928), а ў тым жа годзе стаў героем і першага гукавога фільма Дыснея — «Параходзік Вілі» (першы ў гісторыі маляваны фільм з сінхронным гукам). У першых стужках Дысней сам агучваў мышаня, і неўзабаве гэты фільм адкрыў перад рэжысёрам дарогу да поспеху. У 1929 годзе Дысней пачаў працаваць над цыклам «Наіўныя сімфоніі», і да 1938 года зняў больш за 70 серый, у тым ліку «Танец шкілетаў» (1929), «Гадкае качаня» (1932), «Тры парасяці» (1933). У гэтых фільмах з’яўляюцца сабака Плута (1930), пёс Гуфі (1932), а таксама качар Дональд Дак (1934). === «Беласнежка і сем гномаў» і «ПінокіА» === Калі Дыснею было 14 гадоў і ён падзарабляў продажам газет, у Канзас-Сіці ён убачыў кароткі нямы мультфільм пра Беласнежку, які яму запомніўся на ўсё жыццё. Восенню 1934 года Дысней зрабіў першы накід сцэнарыя паводле матываў казкі [[браты Грым|братоў Грым]]. Над апошняй версіяй гэтага сцэнарыя разам з Дыснеем працавала некалькі чалавек, уключаючы Ота Інгландэра, Эрла Харда і Тэда Сірса. 21 снежня 1937 года на экранах Амерыкі ўпершыню быў паказаны поўнаметражны анімацыйны фільм «Беласнежка і сем гномаў» паводле казкі братоў Грым. «Беласнежка» прынесла Дыснею велізарны поспех: папулярнасць, 8 млн долараў даходу і захопленыя водгукі ў прафесійнай прэсе. Неўзабаве з’явіліся новыя поўнаметражныя фільмы. «[[Пінокіа (мультфільм)|Пінокіа]]» (1940) паводле казкі італьянскага пісьменніка ΧΙΧ стагоддзя [[Карла Калодзі]] гледачамі быў успрыняты з захапленнем, якое падзялялі і крытыкі. Поспех быў вынікам тытанічнай працы: каб найлепш намаляваць сцэну, калі Пінокіа спрабуе ўцячы ад кіта, мастакі доўга вывучалі звычкі і рух сапраўдных кітоў. Музыка да гэтага фільма, аўтарамі якой былі Лі Харлайн, Поль Сміт і Нед Вашынгтон, узнагароджана прэміяй «[[Оскар]]». Была таксама адзначана песенька «Калі ты загадваеш жаданне на зорку» (музыка Лі Харлайна на словы Неда Вашынгтона). === Фантазія === Супярэчлівае меркаванне выклікала «[[Фантазія (мультфільм)|Фантазія]]» (1940) рэжысёра Уолта Дыснея па сцэнарыі Джо Гранта і Дзіка Х’юмара і пад музычным кіраўніцтвам Эдварда Пламба. Ідэя фільма ўзнікла яшчэ з часу працы над «Наіўнымі сімфоніямі», у якіх фабула цесна перапляталася з музычнымі творамі. «Фантазія» — гэта смелы эксперымент з гукам, колерам і малюнкам, спроба перадаць музыку ў лініі і колеры, падпарадкоўваючы малюнак музычнаму кантэксту. Напрыклад, Таката і фуга [[Іаган Себасцьян Бах|Іагана Себасцьяна Баха]] паказаны ў выглядзе абстрактных формаў, а музыка з балета [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]] «[[Шчаўкунок]]» суправаджаецца танцам грыбоў; на фоне «Свята вясны» [[Ігар Стравінскі|Ігара Стравінскага]] разгортваецца маляўнічы сюжэт стварэння свету. Найбольш безгустоўным фрагментам фільма крытыкі называлі сцэну, калі пад гукі «пастаральнай сімфоніі» [[Людвіг ван Бетховен|Людвіга ван Бетховена]] на экране з’яўляюцца [[кентаўры]]. Толькі ў 1960-х гадах «Фантазія» атрымала прызнанне, калі такія творы сталі масава прапагандаваць папулярную музыку. === Дамба і Бэмбі === Поўнаметражныя фільмы Дыснея часта называюць сямейнымі. У прыватнасці, гаворка ідзе пра фільм «Дамба» (1941) — музычны аповед паводле матываў кнігі Хелен Эберсан і Гаральда пра маленькае цыркавое сланяня, якае навучылася лётаць (рэжысёр — Бэн Шарпсцін). Дынамічныя прыгоды, пышная пластыка маляваных персанажаў — усё гэта прынесла фільму велізарную папулярнасць. Знакамітымі сталі сцэны параду ружовых сланоў, а таксама фантазіі сланяня, якое выпіла [[шампанскае|шампанскага]] з бочкі. Сімпатыю не толькі маладых гледачоў, але і іх бацькоў заваявала і аленяня з фільма «Бэмбі» (1942). === Папялушка і іншыя мультфільмы === У 1950 годзе Дысней стварыў маляваную версію пра сціплую дзяўчыну, якая з дапамогай добрай феі становіцца нявестай прыгожага прынца. Рэжысёрамі фільма «Папялушка» былі Вілфрэд Джэксан, Гамільтан Ласкі і Клайд Джэранімі. Сярод характэрных сцэн варта назваць тую, калі мышы, якія штурхаюць велізарны гарбуз, ператвараюцца ў пышных скакуноў, запрэжаных у карэту, а добрая фея ператварае лахманы Папялушкі ў бальную сукенку. За тэхнічнае майстэрства фільм на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]] быў узнагароджаны «Залатым мядзведзем», а Папялушка з’явілася на футболках, пасцельнай бялізне і хустачках ў многіх краінах свету. Рэжысёры, тыя, хто зняў «Папялушку», стварылі ў 1953 годзе і поўнаметражны мультфільм «Пітэр Пэн» па кнізе сэра Джэймса Бары. За ім рушылі ўслед такія знакамітыя стужкі, як «Лэдзі і валацуга» (1955), «Спячая прыгажуня» (1959) і «Сто адзін далмацін» (1961), якія сталі класікай мультыплікацыйнага кіно. === Прадзюсарская дзейнасць === У 1948 годзе Уолт Дысней пачаў здымаць сваю знакамітую серыю каляровых адукацыйных фільмаў, галоўным чынам пра прыроду — у прыватнасці, карціны «Жывая пустыня» (1953) і «Знікаючая прэрыя» (1954), рэжысёрам якіх быў Джэймс Элгар. Гэтыя фільмы заваявалі вялікую папулярнасць, раскрываючы малавядомыя бакі жыцця жывёл і раслін і выклікаючы ў гледачоў жаданне берагчы прыроду. Тады ж сталі здымаць гульнявыя прыгодніцкія фільмы, разлічаныя на юнага гледача — «Востраў скарбаў» (1950) па аповесці [[Роберт Льюіс Стывенсан|Роберта Льюіса Стывенсана]] (рэжысёр Байран Хаскін), «Робін Гуд» (1952) (рэжысёр Кен Анакін), а таксама мюзікл-кінафантазия «Мэры Попінс» (1964), які быў узнагароджаны пяццю «Оскарамі» (рэжысёр Роберт Стывенсан). Ва ўсіх гэтых фільмах Дысней выступаў як прадзюсар, сачыў за ходам здымак і аказаў вялікі ўплыў на мастацкі бок фільмаў. === Смерць === 15 снежня 1966 года Дысней памёр у Лос-Анджэлесе ад раку лёгкіх<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0000370/bio Walt Disney — Biography] {{ref-en}}</ref>. Пасля гэтага кампанія, якая носіць яго імя, прыняла стратэгічнае рашэнне адмовіцца ад паказу цыгарэт у сваіх фільмах<ref>{{Cite web |url=http://www.istorya.ru/articles/tabak.php |title=«История табака» на istorya.ru |access-date=2 лютага 2015 |archive-date=7 мая 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100507023939/http://www.istorya.ru/articles/tabak.php |url-status=dead }}</ref>. Пасля яго смерці кінастудыя працягнула здымаць анімацыйныя і гульнявыя фільмы для дзяцей усіх узростаў. У 1968 годзе Дысней быў пасмяротна узнагароджаны вышэйшай узнагародай ЗША Залатым медалём Кангрэса. Распаўсюджаная версія аб замарозцы мультыплікатара ў крыягеннай камеры, на якую ён пайшоў у надзеі на знаходжанне метаду размарозкі арганізма чалавека ў далёкай будучыні<ref>{{Cite web |url=http://www.rfi.fr/acturu/articles/107/article_1836.asp |title=«Визионер Уолт Дисней» на сайте RFI |access-date=2 лютага 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311095320/http://www1.rfi.fr/acturu/articles/107/article_1836.asp |archivedate=11 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. На самай справе яго астанкі спачываюць на могілках Форэст-лаун<ref>[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=284 Walt Disney (1901—1966) — Find A Grave Memorial]</ref>. == Асабістае жыццё == У ліпені 1925 года ажаніўся з сакратаркай сваёй студыі Ліліян Боундс (1899—1997). У 1933 годзе ў іх нарадзілася дачка Дайана Мэры (пара на працягу 8 гадоў спрабавала завесці дзіця, папярэднія дзве цяжарнасці скончыліся выкідкамі, прычыніўшы шмат пакут Уолту і Лілі). Не маючы магчымасці нарадзіць другога дзіцяці, у 1937 годзе муж і жонка ўдачарылі маленькую дзяўчынку, даўшы ёй імя Шэран Мэй Дысней (1936—1993). Даяна Мэры Дысней (1933—2013<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/kultura/771692|title=В США скончалась старшая дочь Уолта Диснея|date=2013-11-20|publisher=ИТАР—ТАСС|accessdate=2013-11-20}}</ref>) — маці семярых дзяцей, аўтар папулярнай біяграфіі Уолта Дыснея, арганізатар некалькіх праектаў, звязаных з яго імем, адзін з кіраўнікоў «The Walt Disney Company», заснавальніца музея Уолта Дыснея ў Сан-Францыска (адкрыты ў кастрычніку 2009 года). Паводле слоў Даяны, Уолт Дысней быў прыкладным сем’янінам, прысвячаў сям’і ўвесь вольны ад працы час, часта гуляў з дочкамі, і менавіта падчас гэтых шпацыраў яму прыйшла ў галаву ідэя стварыць такое месца, дзе было б цікава як дарослым, так і дзецям. Пасля такім месцам стаў Дыснэйлэнд. Дысней быў перакананым антыкамуністам<ref>[http://www.sovets.ru/business/success/1762.htm Бизнес. Истории успеха. Уолт Дисней]</ref> і доўгія гады супрацоўнічаў з ФБР<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=47375 Газета «КоммерсантЪ» от 8 мая 1993 года]</ref>, па сваёй ініцыятыве пісаў у бюро даносы на калег па Галівуду<ref>[http://gazeta.rjews.net/Lib/briman/02-briman.shtml Хроники Иерусалима]</ref>. Пасля вайны Уолт Дысней актыўна дапамагаў Камісіі па антыамерыканскай дзейнасці выяўляць схаваных камуністаў у свеце кіно. Дысней баяўся мышэй<ref>{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/34204|title=Киностудия `Уолт Дисней` отмечает свое восьмидесятилетие - Первый канал|accessdate=2013-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131226205155/http://www.1tv.ru/news/world/34204|archivedate=26 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Рэжысёрскі стыль == {{Асноўны артыкул|The Walt Disney Company}} Пачынаючы з «параходзіка Вілі» у стужках Дыснея важную ролю пачынае гуляць музыка. Гук у яго фільмах служыць не толькі фонам для дыялогаў, а становіцца іх важнай складовай часткай, музычным фонам, ствараючы гармонію ўсяго маляванага творы. Мастакі Дыснея, перад тым як маляваць жывёл, заўсёды старанна вывучалі звычкі іх жывых прататыпаў. Таму ўсе рухі на экране вельмі праўдзівыя. У «Фантазіі» Уолта Дыснея ўпершыню на шырокім экране з’яўляецца стэрэагук. Усе адзначалі высокую якасць музычнага суправаджэння гэтага фільма, якое было запісана ў выкананні Філадэльфійскага сімфанічнага аркестра пад кіраўніцтвам Леапольда Стакоўскага. Дысней адным з першых рэжысёраў пачаў выкарыстоўваць трохстужкавыя кіназдымачныя апараты для трохкаляровага працэсу «Тэхнікалор» ({{lang-en|Technicolor}}). На студыі Уолт Дысней увёў сістэму прэміравання мультыплікатараў, пазней прынятую на іншых студыях, у тым ліку і на [[Саюзмультфільм]]е. Мастак-мультыплікатар, прапанаваўшы трук рэжысёру, атрымліваў невялікае ўзнагароджанне. == Антысемітызм == Падчас жыцця і пасля смерці Дыснея актыўна абмяркоўваўся яго магчымы антысемітызм. Абвінавачванні грунтуюцца на шэрагу эпізодаў. Арт Бэбіт сцвярджаў, што Дысней наведваў сходы Германа-амерыканскага саюза<ref>Gabler, Neal. ''Walt Disney: The Triumph of American Imagination'' (2006). New York, NY. Random House. ISBN 0-679-43822-X , p. 448</ref>. Іншы аніматар, Дэвід Свіфт, звальняючыся са студыі Дыснею, наткнуўся на антысеміцкі выпад Уолта<ref>Gabler, Neal. ''Walt Disney: The Triumph of American Imagination'' (2006). New York, NY. Random House. ISBN 0-679-43822-X , p. 456</ref>. У 1938 годзе, пасля таго як грамадства было шакаванае [[Крыштальная ноч|Крыштальнай ноччу]], Дысней зладзіў прапагандысцке нацызму [[Лені Рыфеншталь]] экскурсію па сваёй студыі<ref>[http://www.nytimes.com/2011/09/25/movies/conflicting-voices-in-lars-von-triers-words-and-works.html?scp=1&sq=And%20Now%20a%20Word%20from&st=Search&_r=0 And Now a Word From the Director]</ref>. У XXI стагоддзі з рассакрэчаных дакументаў стала вядома, што Дысней ў 1940 годзе адхіліў просьбу ваюючых англічан аб дапамозе. Урад Чэрчыля таемна звярнуўся да майстра з ідэяй стварэння антынацысцкага мультыка па легендзе аб Святым Георгіі, які паражае Цмока. Біёграф Дыснея Марк Эліёт лічыць, што нежаданне рабіць фільм супраць нацыстаў было выклікана зусім не антысемітызмам: «Дысней быў сярод прыхільнікаў уплывовага руху супраць ўвязвання ЗША ў еўрапейскую вайну. Баючыся [[бальшавікі|бальшавік]]оў, яны ні ў чым не хацелі перашкодзіць Германіі разбіць Чырвоную армію. Акрамя таго, Дысней не жадаў губляць германскі рынак збыту сваіх фільмаў». == Фільмаграфія == # [[1922]] — [[Чырвоная Шапачка]] # [[1922]]—[[1927]] — [[Прыгоды Алісы]] # [[1923]] — [[Краіна цудаў Алісы]] '' ({{lang-en|Alice's Wonderland}}) '' # [[1924]] — [[Жудаснае прыгода Алісы]] '' ({{lang-en|Alice's Spooky Adventure}}) '' # [[1924]] — [[Шоу Дзікага Захаду Алісы]] '' ({{lang-en|Alice's Wild West Show}}) '' # [[1924]] — [[Гісторыя рыбалкі Алісы]] '' ({{lang-en|Alice's Fishy Story}}) '' # [[1924]] — [[Аліса і Лавец сабак]] '' ({{lang-en|Alice and the Dog Catcher}}) '' # [[1924]] — [[Аліса-міратворац]] '' ({{lang-en|Alice the Peacemaker}}) '' # [[1924]] — [[Аліса едзе ў Данію]] '' ({{lang-en|Alice Gets in Dutch}}) '' # [[1924]] — [[Аліса палюе ў Афрыцы]] '' ({{lang-en|Alice Hunting in Africa}}) '' # [[1924]] — [[Аліса і тры мядзведзя]] '' ({{lang-en|Alice and the Three Bears}}) '' # [[1924]] — [[Аліса-дудар]] '' ({{lang-en|Alice the Piper}}) '' # [[1925]] — [[Аліса змагаецца з канібаламі]] '' ({{lang-en|Alice Cans the Cannibals}}) '' # [[1925]] — [[Аліса-Тарэадор]] '' ({{lang-en|Alice the Toreador}}) '' # [[1925]] — [[Аліса становіцца нервовай]] '' ({{lang-en|Alice Gets Stung}}) '' ** 1925 — Аліса вырашае загадку '' ({{lang-en|Alice Solves the Puzzle}}) '' ** 1925 — Фабрыка Алісы па вытворчасці яек '' ({{lang-en|Alice's Egg Plant}}) '' ** 1925 — Аліса трывае няўдачу '' ({{lang-en|Alice Loses Out}}) '' ** 1925 — Аліса прыхільнік тэатра '' ({{lang-en|Alice Is Stage Struck}}) '' ** 1925 — Аліса выйграе Дэрбі '' ({{lang-en|Alice Wins the Derby}}) '' ** 1925 — Аліса выбірае чэмпіёна '' ({{lang-en|Alice Picks the Champ}}) '' ** 1925 — Алавяны поні Алісы '' ({{lang-en|Alice's Tin Pony}}) '' ** 1925 — / Alice Chops the Suey ** 1925 — / Alice the Jail Bird ** 1925 — / Alice Plays Cupid ** 1925 — / Alice Rattled by Rats ** 1925 — Аліса ў джунглях '' ({{lang-en|Alice in the Jungle}}) '' ** 1926 — Аліса на ферме '' ({{lang-en|Alice on the Farm}}) '' ** 1926 — / Alice’s Balloon Race ** 1926 — Маленькі парад Алісы '' ({{lang-en|Alice's Little Parade}}) '' ** 1926 — / Alice’s Mysterious Mystery ** 1926 — Аліса Сірата '' ({{lang-en|Alice's Orphan}}) '' ** 1926 — Аліса зачароўвае рыбу '' ({{lang-en|Alice Charms the Fish}}) '' ** 1926 — Бессэнсоўная праца Алісы '' ({{lang-en|Alice's Monkey Business}}) '' ** 1926 — Аліса ў краіне сноў '' ({{lang-en|Alice in Slumberland}}) '' ** 1926 — Аліса на Дзікім Захадзе '' ({{lang-en|Alice in the Wooly West}}) '' ** 1926 — Аліса-Пажарны '' ({{lang-en|Alice the Fire Fighter}}) '' ** 1926 — / Alice Cuts the Ice ** 1926 — / Alice Helps the Romance ** 1926 — Іспанская гітара Алісы '' ({{lang-en|Alice's Spanish Guitar}}) '' ** 1926 — / Alice’s Brown Derby ** 1926 — Аліса-дрывасек '' ({{lang-en|Alice the Lumberjack}}) '' ** 1927 — / Alice the Golf Bug ** 1927 — / Alice Foils the Pirates ** 1927 — Аліса на карнавале '' ({{lang-en|Alice at the Carnival}}) '' ** 1927 — Аліса на радэа '' ({{lang-en|Alice at the Rodeo}}) '' ** 1927 — / Alice the Collegiate ** 1927 — Аліса ў Альпах '' ({{lang-en|Alice in the Alps}}) '' ** 1927 — Аўтагонкі Алісы '' ({{lang-en|Alice's Auto Race}}) '' ** 1927 — / Alice’s Circus Daze ** 1927 — / Alice’s Three Bad Eggs ** 1927 — / Alice’s Knaughty Knight ** 1927 — Пікнік Алісы / Alice’s Picnic ** 1927 — / Alice’s Channel Swim ** 1927 — Аліса ў Кландайку '' ({{lang-en|Alice in the Klondike}}) '' ** 1927 — / Alice’s Medicine Show ** 1927 — / Alice the Whaler ** 1927 — / Alice the Beach Nut ** 1927 — / Alice in the Big League * 1927 — Пустыя шкарпэткі / Empty Socks (першы калядны мультфільм <ref>[http://www.newsru.com/cinema/12dec2014/disney.html Згублены калядны мультфільм Уолта Дыснею, створаны ім у 1927 годзе, выпадкова знайшлі за Паўночным палярным кругом]</ref><ref>[http://www.theguardian.com/film/2014/dec/11/disney-empty-socks-short-film-found-norway Lost 1927 Disney Christmas film found in Norway]</ref>) * 1927 — [[Ой настаўнік]] / Oh Teacher * 1927 — [[Механічная карова]] / The Mechanical Cow * 1927 — [[Дачка банкіра]] / The Banker’s Daughter * 1927 — [[Трус Освальд]] / Oswald the Lucky Rabbit * 1928 — [[Вар'яцкі аэраплан]] / Plane Crazy * 1928 — [[Параходзік Вілі]] / Steamboat Willie * 1929—1939 — [[Пацешныя сімфоніі]] / Silly Symphonies * 1937 — [[Беласнежка і сем гномаў (мультфільм, 1937)|Беласнежка і сем гномаў]] / Snow White and the Seven Dwarfs * 1940 — [[Пінокіа (мультфільм)|Пінокіа]] / Pinocchio * 1940 — [[Фантазія (мультфільм)|Фантазія]] / Fantasia * 1941 — [[Дамба]] / Dumbo * 1942 — [[Бэмбі (мультфільм)|Бэмбі]] / Bambi * [[1944]] — [[Тры кабальера]] / The Three Caballeros * [[1949]] — [[Прыгоды Ікебода і містэра Тодда]] / The Adventures of Ichabod and Mr. Toad * [[1950]] — [[Папялушка (мультфільм, ЗША)|Папялушка]] / Cinderella * [[1951]] — [[Аліса ў Краіне цудаў (мультфільм, 1951)|Аліса ў Краіне цудаў]] / Alice In Wonderland * [[1953]] — [[Пітэр Пэн (мультфільм)|Пітэр Пэн]] / Peter Pan * [[1955]] — [[Лэдзі і Валацуга]] / Lady and the Tramp * [[1959]] — [[Спячая прыгажуня (мультфільм)|Спячая прыгажуня]] / Sleeping Beauty * [[1961]] — [[Сто адзін далмацін]] / One Hundred And One Dalmatians * [[1963]] — [[Меч у камені(мультфільм)|Меч у камені]] Апошні фільм зняты пры жыцці Уолта Дыснея == Узнагароды і прэміі == === Кінапрэміі «[[Оскар]]» === * 1932 — Ганаровая ўзнагарода за стварэнне [[Мікі-Маўс]]а * 1933 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — Кветкі і дрэвы / Flowers and Trees (1932) * 1934 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — Тры парасяці / Three Little Pigs (1933) * 1935 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — The Tortoise and the Hare (1934) * 1936 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — Three Orphan Kittens (1935) * 1937 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — The Country Cousin (1936) * 1938 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — The Old Mill (1937) * 1939 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — Ferdinand the Bull (1938) * 1939 — Ганаровая ўзнагарода за [[Беласнежка і сем гномаў, мультфільм)|Беласнежку і сем гномаў]] (1937; Дысней атрымлівае адну паўнавартасную статуэтку «Оскара» і сем маленькіх «Оскараў» — па колькасці гномаў) * 1940 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — Гадкае качаня / The Ugly Duckling (1939) * 1942 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — Lend a Paw (1941) * 1942 — Ганаровая ўзнагарода за ўклад у паляпшэнне якасці гуку ў кіно — Фантазія (1940) (сумесна з Уільямам Гэрити і Джонам Хоўкінс) * 1942 — Прэмія імя Ірвінга Тальберга * 1943 — Найлепшы кароткаметражны мультфільм — [[Der Fuehrer's Face]] (1942) * 1949 — Найлепшы кароткаметражны фільм — Seal Island (1948) * 1951 — Найлепшы кароткаметражны фільм — Beaver Valley (1950) * 1952 — Найлепшы кароткаметражны фільм — Nature’s Half Acre (1951) * 1953 — Найлепшы кароткаметражны фільм — Water Birds (1952) * 1954 — Найлепшы дакументальны фільм — Жывая пустыня (1953) * 1954 — Найлепшы дакументальны фільм — The Alaskan Eskimo (1953) * 1954 — Найлепшы кароткаметражны фільм — Toot Whistle Plunk and Boom (1953) * 1954 — Найлепшы кароткаметражны фільм — Bear Country (1953) * 1955 — Найлепшы дакументальны фільм — Знікаючая прэрыя (1954) * 1956 — Найлепшы дакументальны фільм — Men Against the Arctic (1955) * 1959 — Найлепшы кароткаметражны фільм — Grand Canyon (1958) * 1969 — Найлепшы кароткаметражны фільм — Winnie the Pooh and the Blustery Day (1968) — пасмяротна === «[[Залаты глобус, кінапрэмія|Залаты глобус]]» === * 1948 — [[Бэмбі (мультфільм)|Бэмбі]] — за версію фільма на [[хіндзі]] * 1953 — Прэмія ім. Сесіль дэ Мілі * 1954 — Жывая пустыня * 1955 — Davy Crockett ў серыяле «Disneyland» * 1956 — [[Клуб Мікі Маўса, тэлепраграма|Клуб Мікі Маўса]] === «[[BAFTA]]» === * 1955 — Найлепшы дакументальны фільм — Знікаючая прэрыя (1954) * 1961 — Найлепшы анімацыйны фільм — [[Сто адзін далмацін, мультфільм|Сто адзін далмацін]] (1961) === Узнагароды [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] === * 1946 — Найлепшы анімацыйны фільм — Make Mine Music (1946) * 1953 — за ўклад у прызнанне фестывалю === David di Donatello === * 1956 — Лэдзі і валацуга (1955) === Directors Guild of America === * 1955 — Honorary Life Member Award === [[Залаты экран]] === * 1969 — Кніга джунгляў (1967) — пасмяротна === Laurel Awards === * 1958 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару (2-е месца) * 1959 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару (3-е месца) * 1960 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару (2-е месца) * 1961 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару * 1962 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару * 1963 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару * 1964 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару * 1965 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару * 1966 — Golden Laurel — найлепшаму прадзюсару * 1967 — Golden Laurel — спецыяльны прыз, пасмяротна === Montreal World Film Festival === * 1999 — Grand Prix Special des Amériques — за выключны ўклад у кінамастацтва, пасмяротна === Motion Picture Screen Cartoonists Awards === * 1987 — спецыяльны прыз у гонар 50-годдзя «Беласнежкі і сямі гномаў», пасмяротна === New York Film Critics Circle Awards === * 1939 — спецыяльны прыз за «Беласнежку і сем гномаў» * 1940 — спецыяльны прыз за «Фантазію» === [[Венецыянскі кінафестываль]] === * 1934 — Найлепшы анімацыйны фільм — Funny Little Bunnies (1934) * 1935 — Найлепшы анімацыйны фільм — The Band Concert (1935) * 1936 — Найлепшы сацыяльна-палітычны фільм — Il cammino degli eroi (1936); таксама адзначаны мультфільм Who Killed Cock Robin? (1935) * 1938 — прыз за «Беласнежку і сем гномаў» * 1950 — спецыяльны прыз за «Папялушку» і дакументальны фільм «In Beaver Valley» === Узнагароды «[[Эмі]]» === * 1956 — найлепшы прадзюсар === Узнагароды «[[Эні, прэмія|Эні]]» === * 1975 — ўзнагарода ім. Віндзара Макея, пасмяротна === Галівудская алея славы === Уолт Дысней мае зоркі эмблемы на [[Галівудская «Алея славы»|Алеі славы]]: адна за ўклад у кінамастацтва, іншая — за развіццё тэлебачання. == Кнігапіс == [[Файл:Disney1968.jpg|right|100px]] * Barrier, Michael (1999). ''Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-516729-5. * Mosley, Leonard. ''Disney’s World: A Biography'' (1985, 2002). Chelsea, MI: Scarborough House. ISBN 0-8128-8514-7. * Schickel, Richard and Dee, Ivan R (1967, 1985, 1997). ''The Disney Version: The Life, Times, Art and Commerce of Walt Disney''. Chicago: Ivan R. Dee, Publisher. ISBN 1-56663-158-0. * Thomas, Bob (1991). ''Disney’s Art of Animation: From Mickey Mouse to Beauty and the Beast''. New York: Hyperion. ISBN 1-56282-899-1 * Thomas, Bob (1976,1994). ''Walt Disney: An American Original'' ISBN 0-7868-6027-8 * Broggie, Michael (1997, 1998, 2005). ''Walt Disney’s Railroad Story''. Virginia Beach, Virginia. Donning Publishers. ISBN 1-56342-009-0 * Eliot, Marc (1993). ''Walt Disney: Hollywood’s Dark Prince''. Carol. ISBN 1-55972-174-X * Gabler, Neal. ''Walt Disney: The Triumph of American Imagination'' (2006). New York, NY. Random House. ISBN 0-679-43822-X ''The Disney Version: The Life, Times, Art and Commerce of Walt Disney''. Chicago: Ivan R. Dee, Publisher. ISBN 1-56663-158-0. * Sherman, Robert B. and Sherman, Richard M. (1998) «Walt’s Time: From Before to Beyond» ISBN 0-9646059-3-7. * Watts, Steven, ''The Magic Kingdom: Walt Disney and the American Way of Life'', University of Missouri Press, 2001, ISBN 0-8262-1379-0 * '''Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age''', Michael Barrier, Oxford: Oxford University Press, 1999 ISBN|0-19-516729-5. * '''Walt Disney’s Railroad Story''', Michael Broggie, Virginia Beach, Virginia. Donning Publishers. (1997, 1998, 2005) ISBN|1-56342-009-0 * '''L’Empire Disney, Robert Lanquar''', Que Sais-je ? n° 2726, Presses Universitaires de France, 2° édition, Paris 1997, (Ière 1992), ISBN|9-782-130-451839. * '''The Architecture of Reassurance: Designing the Disney Theme Parks''', Karal Ann Marling, Flammarion, 1998. ISBN|2-08013-639-9 * '''The Disney Version: The Life, Times, Art and Commerce of Walt Disney''', Richard Schickel and Ivan R. Dee, Chicago: Ivan R. Dee, Publisher. (1967, 1985, 1997) ISBN|1-56663-158-0. * '''Walt’s Time: From Before to Beyond''', Robert B. Sherman and Richard M. Sherman, 1998 ISBN|09646059. * '''Disney’s Art of Animation: From Mickey Mouse to Beauty and the Beast''', Bob Thomas, New York: Hyperion, 1991 ISBN|1-56282-899-1 * '''Walt Disney: An American Original''', Bob Thomas, (1976, 1994) ISBN|0-7868-6027-8 * Biographies de Christopher Finch ** '''Notre Ami Walt Disney''', Christopher Finch, Le Livre de Paris, Hachette, Paris, 1977 ISBN|2-245-00531-7 ** '''L’art de Walt Disney de Mickey à Mulan''', Christopher Finch, éditions de la Martinière, Paris, 1999 ISBN|2-7324-2531-1 * 100 ans de Magie ** '''Disney The first 100 Years''', Dave Smith et Steven Clack, Hypérion, New York, 1999 ISBN|0-7868-6442-7 ** '''Walt Disney : 100 ans de magie''', Dave Smith et Steven Clack, traduit par Joseph Antoine, Michel Lafon, Paris, Novembre 2001 ISBN|2-84098-743-0 * Catalogue, '''Il était une fois Walt Disney''', Réunion des musées nationaux, brochée, 2006, Paris ISBN|2-7118-5013-7 * '''Michelin''', ''Guide de tourisme de Disneyland Paris'', 2e édition 1995. ISBN|2-06-048002-7 == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.waltdisney.com/ Walt Disney Family Museum]{{ref-en}} * [http://www.sci.fi/~animato/rail/walt.html Walt Disney’s hobby: Miniature garden railroading] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090719083906/http://www.sci.fi/~animato/rail/walt.html |date=19 ліпеня 2009 }}{{ref-en}} * [http://www.time.com/time/time100/builder/profile/disney.html Time Magazine profile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060902194317/http://www.time.com/time/time100/builder/profile/disney.html |date=2 верасня 2006 }}{{ref-en}} * [http://www.justdisney.com/walt_disney Walt Disney at justdisney.com]{{ref-en}} * [http://www.disney.ru/about/biography.jsp Біяграфія Уолта Дыснея] {{start box}} {{succession box |title=Старшыня Walt Disney Company |before= - |after=[[Рой Олівер Дысней]] | years=1929—1964 (Першы старшыня) }} {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{DEFAULTSORT:Дысней Уолт}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку лёгкага]] [[Катэгорыя:Рэжысёры мультыплікацыі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі студыі Уолта Дыснея]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (ЗША)]] qtxe63br5m9mb18a9qdqsalk1qu8s89 0 44944 5171352 4417839 2026-07-26T17:19:23Z DENAMAX 36236 5171352 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|вуліца Веры Харужай}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкі]],<br> [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Вера Захараўна Харужая|Веры Харужай]] |былыя назвы = Зялёнае кола |працягласць = |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|1}} [[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Плошча Якуба Коласа]] |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Веры Харужай''' — вуліца ў [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкім]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным]] раёнах [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Вера Захараўна Харужая|Веры Захараўны Харужай]] (1903—1942), удзельніцы вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], аднаго з арганізатараў антыфашысцкага падполля ў [[Віцебск]]у. == Перасячэнні == Ідзе ад плошчы Якуба Коласа. Перасякаецца з вуліцамі: * [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|Якуба Коласа]] * [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|Куйбышава]] * [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Максіма Багдановіча]] * [[Старавіленская вуліца (Мінск)|Старавіленская]] * [[Вуліца Крапоткіна (Мінск)|Крапоткіна]] * Гая * [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|Бульвар Шаўчэнкі]] * [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]] * Старавіленскі тракт == Забудова == * № 21 — жылы дом з крамай {{якар|Кірмаш}}«Кірмаш» (архітэктары [[В. Ачайкін]], [[В. Ладыгіна]]). Першапачаткова гэта быў універмаг «Зорка» ({{lang-ru|универмаг «Звезда»}})<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. 2 ліпеня 2007 крама стала філіялам УП «Кірмаш»<ref>[https://kirmash.by/about-us/history УП «КИРМАШ». Краткая история]</ref>. * № 29 — [[будынак інстытута «БелНДІдзіпрасельбуд»]] (1973, архітэктары [[І. Боўт]], [[Л. Сагалаў]], [[Уладзімір Эдуардавіч Сакалоўскі|У. Сакалоўскі]])<ref>{{крыніцы/ЗП|Мінск|329|Будынак інстытута «БелНДІдзіпрасельбуд»}}</ref>. * дамы № 10/1, 14, 18/1, 22, 24/2 атрымалі мянушку «кукурузы» па прычыне сваёй архітэктурнай формы<ref>[https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ Городской фольклор Минска: «бигуди», «гарлем», «помойка» и другое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210918122755/https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ |date=18 верасня 2021 }} //Інтэрфакс</ref>. == Славутыя жыхары == У доме № 48 па вул. В. Харужай у 1967—1973 гг. жыў [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]]. Таксама пэўны час на гэтай вуліцы жылі паэты [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]] і [[Алесь Сцяпанавіч Разанаў|Алесь Разанаў]]<ref>https://belisrael.info/?p=24897</ref>, мовазнавец [[Зміцер Саўка]]<ref>https://nn.by/?c=ar&i=178667</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://map.by/ru/streets/show.htm?strid=152&name=%C2%E5%F0%FB+%D5%EE%F0%F3%E6%E5%E9+%F3%EB. Вуліца Веры Харужай на map.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101126032927/http://map.by/ru/streets/show.htm?strid=152&name=%C2%E5%F0%FB+%D5%EE%F0%F3%E6%E5%E9+%F3%EB. |date=26 лістапада 2010 }} {{Вуліцы Мінска:Савецкі}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Вуліца Веры Харужай (Мінск)| ]] rov13nd1fn0yo3yngbsn5jpv7d43eev 0 45240 5171248 4597965 2026-07-26T13:29:02Z ~2026-38891-38 170911 Выпраўлена памылка друку 5171248 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Канал |Назва = Суэцкі канал |Арыгінальная назва = |Выява = SuezCanal-EO.JPG |Подпіс = Выгляд з космасу |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 160 |Максімальная глыбіня = 318 |Расход вады = |Месца вымярэння = |Уваход = [[Міжземнае мора]] |Месцазнаходжанне ўваходу = [[Порт-Саід]] |Вышыня ўваходу = 0 |s_lat_dir = |s_lat_deg = 31|s_lat_min = 15|s_at_sec = 26 |s_lon_dir = |s_lon_deg = 32|s_lon_min = 18|s_lon_sec = 42 |Вусце = [[Чырвонае мора]] |Месцазнаходжанне вусця = [[Суэц]] |Вышыня вусця = 0 |m_lat_dir = |m_lat_deg = 32|m_lat_min = 55|m_lat_sec = 55 |m_lon_dir = |m_lon_deg = 32|m_lon_min = 43|m_lon_sec = 47 |Ухіл канала = |Краіна = [[Егіпет]] |Рэгіён = [[Порт-Саід (мухафаза)|Порт-Саід]], [[Ісмаілія (мухафаза)|Ісмаілія]], [[Суэц (мухафаза)|Суэц]] |Катэгорыя на Вікісховішчы = Suez Canal }} '''Суэ́цкі кана́л'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ar| قناة السويس,}} ''Qana al-Suways''), знаходзіцца з захаду ад [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскага паўвострава]], мае даўжыню ў 163 [[кіламетр]]ы. [[Канал (гідраграфія)|Канал]] размешчаны ў [[Егіпет|Егіпце]] паміж [[Порт-Саід]]ам (''Bur Sa’id'') на [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] і [[Суэц]]ам (''al-Suways'') на [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]]. На ўсходнім беразе канала насупраць [[Порт-Саід|Порт Саіда]] знаходзіцца [[Порт-Фуад]], дзе размешчана Адміністрацыя Суэцкага канала. На ўсходнім баку канала насупраць Суэца знаходзіцца [[Порт-Тауфік]]. На канале (у раёне Кракадзілавага возера (Тымсах)) размешчаны трэці па велічыні горад Егіпта і буйны прамысловы цэнтр — [[Ісмаілія]]. Канал дазваляе [[водны транспарт|воднаму транспарту]] праходзіць у абодва бакі паміж [[Еўропа]]й і [[Азія]]й без абмінання [[Афрыка|Афрыкі]]. Да адкрыцця канала, транспарціроўка ажыццяўлялася шляхам разгрузкі караблёў і сухапутнай перавозкай паміж Міжземным і Чырвоным морамі. Даўжыня канала складае 163 км. Найбольшая шырыня 318 м. Глыбіня на [[фарватар]]ы да 18 м. Канал складаецца з дзвюх частак — на поўнач і на поўдзень ад [[Вялікае Горкае Возера|Вялікага Горкага Возера]], злучаючы Міжземнае мора з [[Суэцкі заліў|Суэцкім Залівам]] на Чырвоным моры. На сённяшні дзень з’яўляецца важнейшым бюджэтаўтваральным праектам Егіпта. == Гісторыя == === Антычнасць === [[Файл:SuezCanalElGuisr.jpg|300px|left|thumb|Будаўніцтва Суэцкага канала.]] Магчыма яшчэ ў часы [[Дынастычны перыяд гісторыі Старажытнага Егіпту|Дванаццатай Дынастыі]], [[Фараон]] [[Сенусерт III]] ([[1878 да н.э.]] — [[1839 да н.э.]]) праклаў ''з захаду на ўсход'' канал, прарыты праз [[Wadi Tumilat]], які злучае [[Ніл]] з [[Чырвонае мора|Чырвоным морам]], для бесперашкоднага гандлю з [[Пунт]]ам. <!--Evidence indicates its existence at least by the 13th century BC during the time of [[Ramesses II]] (see [http://www.1911encyclopedia.org/S/SU/SUEZ_CANAL.htm], [http://www.denverseminary.edu/dj/articles1998/0100/0114.php], [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm], [http://www.e-c-h-o.org/khd/location.html], [http://www.realidade.com.br/rih2/egipto.htm]). It later fell into disrepair, and according to the ''[[The Histories of Herodotus|Histories]]'' of the Greek historian [[Herodotus]], re-excavation was undertaken about 600 BC by [[Necho II]]; though [[Necho II]] never completed his project.--> Канал быў дабудаваны каля 500 да н.э. царом [[Дарый I|Дарыем Першым]], [[Імперыя Ахеменідаў|Персідскім]] заваёўнікам Егіпта. У памяць гэтай падзеі Дарый усталяваў гранітныя стэлы на беразе Нілу, у тым ліку адну каля Карбета. <!--The [[Darius the Great's Suez Inscriptions|Darius Inscriptions]] read: : ''Saith King Darius: I am a Persian. Setting out from Persia, I conquered Egypt. I ordered this canal dug from the river called the Nile that flows in Egypt, to [[Red Sea|the sea that begins in Persia]]. When the canal had been dug as I ordered, ships went from Egypt through this canal to Persia, even as I intended.'' [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html] The canal was again restored by [[Ptolemy II]] about 250 BC. Over the next 1000 years it was successively modified, destroyed and rebuilt, until finally being put out of commission in the [[eighth century]] by the [[Abbasid]] [[Caliph]] [[al-Mansur]].--> Канал быў адноўлены Пталамеем II каля 250 да н.э. на працягу наступных 1000 год ён паспяхова мадыфікаваўся, разбураўся і зноў адбудоўваўся, пакуль нарэшце гэтыя работы не спыніліся ў 8 стагоддзі пры абасідскім каліфе Аль-Мансуры. === Сучаснасць === [[Файл:Suez Canal drawing 1881.jpg|thumb|200px|right|малюнак Суэцкага канала (1881)]] Да наступнай спробы пракапаць канал мінула больш тысячы гадоў. У канцы XVIII стагоддзя [[Напалеон Банапарт]], быўшы ў Егіпце, разглядаў магчымасць будаўніцтва канала, які злучае Міжземнае і Чырвонае мора. Праект быў зачынены пасля памылковай высновы французскіх даследчыкаў, што воды Чырвонага мора знаходзіліся вышэй узроўня Міжземнага мора, што не дазваляла пабудаваць канал без шлюзаў. У [[1854]] і [[1856]] гадах [[Фердынанд дэ Лесепс]] атрымаў канцэсіі ад [[Магамет Саід-аручы|Саіда-ары]], віцэ-караля Егіпта, з якім дэ Лессепс пазнаёміўся, быўшы французскім дыпламатам, у [[1830-я|1830-х]] гадах. Саід Паша ўхваліў стварэнне кампаніі для мэт будаўніцтвы марскога канала, адчыненага для караблёў усіх краін, паводле планаў аўстрыйскага інжынера [[Alois Negrelli]]. <!--By way of a lease of the relevant land, the company was to operate the canal for 99 years from its opening to navigation. The Suez Canal Company (''[[Compagnie universelle du canal maritime de Suez|Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez]]'') came into being on [[December 15]], [[1858]].--> Земляныя працы праводзіліся з выкарыстаннем прымусовай працы бедных пластоў насельніцтва Егіпта (на першых этапах) і занялі 11 гадоў. Канал адкрыўся для суднаходства [[17 лістапада]] [[1869]] года. [[Файл:SuezCanalKantara.jpg|left|275px|thumb|Адны з першых вандроўцаў у XIX стагоддзі.]] Канал аказаў неадкладнае і неацэннае значэнне на сусветны гандаль. Шасцю месяцамі раней была ўведзеная ў дзеянне [[Амерыканская Транскантынентальная Дарога|Першая Транскантынентальная Чыгунка]], і ўвесь мір можна было зараз абмінуць у рэкордныя тэрміны. Канал згуляў важную ролю ў экспансіі і наступнай каланізацыі Афрыкі. Вонкавыя абавязкі вымусілі [[Ісмаіл Паша|Ісмаіла Пашу]], які змяніў Саіда Пашу, прадаць у 1875 годзе дзель у канале ў карысць [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Пасля адмовы Вялікабрытаніі і ЗША ад падтрымкі будаўніцтва [[Асуанская плаціна|Асуанскай плаціны]] па чынніку імкнення Егіпта закупляць зброю ў СССР, Прэзідэнт [[Гамаль Абдель Насер]] нацыяналізаваў канал. Гэта прывяло да ўварвання брытанскіх, французскіх і ізраільскіх войскаў і пачатку тыднёвай [[Суэцкі крызіс|Суэцкай вайны 1956 гады]]. Канал быў часткова разбураны, частка караблёў патопленая, у выніку суднаходства было зачынена да красавіка 1957 гады, пакуль канал не быў расчышчаны з дапамогай [[ААН]]. [[Узброеныя сілы ААН|Міратворчыя сілы ААН]] ([[UNEF]]) былі ўведзеныя для падтрымання статуту Сінайскага паўвострава і Суэцкага канала як нейтральных тэрыторый. Пасля [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайны]] [[1967]] года канал зноў быў зачынены. Падчас наступнай [[Вайна Суднага дня|араба-ізраільскай вайны 1973]] года егіпецкае войска паспяхова фарсіравала канал; у наступным ізраільскае войска здзейсніла «зваротнае фарсіраванне». Пасля канчатка вайны канал быў размініраваны сіламі [[ВМФ СССР]] і адчынены для выкарыстання [[5 чэрвеня]] [[1975]] года. == Цяперашні час == Канал не мае [[шлюз]]аў з-за адсутнасці перападу ўзроўня мора і ўзвышшаў. Канал дазваляе праходзіць гружаным караблям з [[водазмяшчэнне]]м да 150 тыс. тон. Максімальная дапушчальнае [[уляганне|ўляганне]] карабля складае 16 метраў. Плануецца завяршыць да 2010 года днопаглыбляльныя працы, якія дазволяць праходзіць [[супертанкер]]ам з уляганнем да 22 метраў. У цяперашні час супертанкеры могуць зліць частку грузу на судны, прыналежныя каналу, і заліць зваротна на іншым канцы канала. Канал мае адзін [[фарватар]] і некалькі ўчасткаў для разыходжання караблёў. Егіпецкае [[Кіраванне Суэцкага Канала]] (Suez Canal Authority, SCA) паведаміла, што па выніках 2003 праз канал прайшло 17 224 караблі. Каля 8 % сусветных марскіх зносін праходзіць праз канал. Праход займае ад 11 да 16 гадзін. == Злучэнне паміж берагамі == [[Файл:Mubarak Peace Bridge.jpg|thumb|400px|right|Мост «Мубарак»]] З красавіка 1980 года ў раёне горада [[Суэц]] функцыянуе аўтамабільны тунэль (Tunnel), які праходзіць пад дном Суэцкага канала і злучае Сінай і кантынентальную Афрыку. Акрамя тэхнічнай дасканаласці, якая дазволіла стварыць такі інжынерны «цуд», дадзены тунэль прыцягвае сваёй манументальнасцю, мае велізарнае стратэгічнае значэнне, і па праве можа лічыцца славутасцю Егіпта. 9 кастрычніка 2001 года ў Егіпце быў адчынены новы [[Мост праз Суэцкі канал|мост]] на аўтатрасе, якая злучае гарады [[Порт-Саід]] і [[Ісмаілія]]. У цырымоніі адкрыцця моста прыняў удзел прэзідэнт Егіпта [[Хосні Мубарак]]. Гэты будынак стаў самым высокім у свеце падвесным мастом. Вышыня моста складае 70 метраў. Будаўніцтва працягвалася 4 гады, у ім прымалі ўдзел адна японская і дзве егіпецкія будаўнічыя кампаніі == Цікавыя факты == На адкрыцці Суэцкага канала прысутнічалі імператрыца Францыі [[Яўгенія (імператрыца Францыі)|Яўгенія]] (жонка [[Напалеон III|Напалеона III]]), [[імператар]] [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] [[Франц Іосіф I]] з міністрам-прэзідэнтам венгерскага [[урад|ўрада]] [[Андрашы]], галандскі [[прынц]] з прынцэсай, прускі [[прынц]]. Ніколі раней [[Егіпет]] не ведаў такіх імпрэз і не прымаў такую колькасць высокіх еўрапейскіх гасцей. Імпрэза доўжылася сем дзён і абыйшлася [[хедыў|хедыву]] [[Ісмаіл-Паша|Ісмаілу]] ў 28 [[мільён]]аў залатых [[франк, валюта|франкаў]]. І толькі адзін пункт праграмы імпрэзы не быў выкананы: вядомы італьянскі [[кампазітар]] [[Джузэпэ Вердзі]] не паспеў скончыць замоўленую для гэтага мерапрыемства [[опера|оперу]] «[[Аіда]]», [[прэм'ера]] якой павінна была ўзбагаціць цырымонію адкрыцця [[Канал (гідраграфія)|канала]]. Замест [[прэм'ера|прэм’еры]] ў [[Порт-Саід]]зе быў устроены вялікі святочны [[Баль (танцы)|баль]]. (<ref name="Г">''Гальский Д.'' Вялікія авантуры.— М.: Прагрэс, 1986.— С. 231—234.</ref>). == Гл. таксама == * [[Wikisource:Constantinople Convention of the Suez Canal]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суэ́цкі кана́л||301}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Суэ́ций кана́л|460}} * {{крыніцы/ЭГС|Суэ́ций кана́л|648}} == Спасылкі == {{commons|Suez Canal}} * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius the Great’s Suez Inscriptions] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=27 сакавіка 2010 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Constantinople Convention of the Suez Canal, 1888] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=15 верасня 2010 }} * [http://www.halcrow.com/archivenews_nov01_swingbrid.asp El Ferdan railway bridge] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080501150912/http://www.halcrow.com/archivenews_nov01_swingbrid.asp |date=1 мая 2008 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia of the Orient: ''Suez Canal''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=25 верасня 2018 }} * [http://www.randomhouse.com/acmart/catalog/display.pperl?037570812X Parting the Desert] by [[Zachary Karabell]] * [http://maps.google.com/maps?q=egypt&ll=30.519681,32.324524&spn=1.721732,2.906708&t=k&hl=en Google Maps Satellite Photo] of the Suez Canal {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суэцкі канал| ]] [[Катэгорыя:Падзеі 16 лістапада|1869]] [[Катэгорыя:Лістапад 1869 года|16]] [[Катэгорыя:Гандлёвыя шляхі]] [[Катэгорыя:Транспарт у Егіпце]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] f490o6hj6bzjsu7iwblfxblagnsi4j6 0 46078 5171241 5170652 2026-07-26T13:14:58Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/DENAMAX|DENAMAX]]) і адноўлена версія 4722325, зробленая Zhuzhal: крыніц няма, афармленне выдае генерацыю ШІ, прабачце, але гэта непрымальна 5171241 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. [[Image:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У апошнія гады, акрамя папяровых коміксаў, з'явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. Першыя коміксы з'явіліся ў канцы [[19 стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]] яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн|Супермэна]] (''Superman''), якія пачалі выдавацца з [[1938]] года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. ==Спасылкі== {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] mv87hc3c5u9zpmvi0kt57h9ymyk64lc 5171242 5171241 2026-07-26T13:15:18Z M.L.Bot 261 5171242 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. [[Image:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У апошнія гады, акрамя папяровых коміксаў, з'явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. Першыя коміксы з'явіліся ў канцы ХІХ стагоддзя ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне ХХ стагоддзя яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн|Супермэна]] (''Superman''), якія пачалі выдавацца з 1938 года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. ==Спасылкі== {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 8dbbcibwl99jg07xytcvxhyj7tgiio6 5171273 5171242 2026-07-26T14:39:42Z DENAMAX 36236 5171273 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. [[Файл:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У апошнія гады, акрамя папяровых коміксаў, з’явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. Першыя коміксы з’явіліся ў канцы [[19 стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]] яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн]]а (''Superman''), якія пачалі выдавацца з [[1938]] года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 5szgkdujf7gv1dtlp7xhmuiieb6a1vx 5171327 5171273 2026-07-26T15:59:28Z M.L.Bot 261 дэвф 5171327 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. [[Файл:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У 2020-я гады, акрамя папяровых коміксаў, з’явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. Першыя коміксы з’явіліся ў канцы ХІХ стагоддзя ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне ХХ стагоддзя яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн]]а (''Superman''), якія пачалі выдавацца з 1938 года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] fe2pi3q0z5osiff9jq65pgs8gcu22un 0 46164 5171704 5142519 2026-07-27T10:01:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171704 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шуберт}} {{Музыкант | Імя = Франц Петэр Шуберт | Подпіс = {{lang-de|Franz Peter Schubert}} | Фота = Franz_Schubert_by_Wilhelm_August_Rieder_1875.jpg | Апісанне_фота = [[Літаграфія]] [[Іозеф Крыхубер|Іозефа Крыхубера]] | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Краіна = Аўстрыйская імперыя | Прафесіі = | Інструменты = [[скрыпка]], <br />[[фартэпіяна]] }} '''Франц Пе́тэр Шу́берт''' ({{lang-de|Franz Peter Schubert}}; {{ДН|31|1|1797}}, [[Ліхтэнталь]] — {{ДС|19|11|1828}}, [[Вена]]) — [[Аўстрыя|аўстрыйскі]] {{кампазітар|Аўстрыі|XIX стагоддзя}}, адзін з заснавальнікаў рамантызму ў музыцы, заснавальнік венскай класічнай музыкі. == Біяграфія == === Дзяцінства === Шуберт нарадзіўся ў прадмесці Вены — Ліхтэнталі, у беднай сям’і дванаццатым з пятнаццаці дзяцей (дзесяць з якіх памёрлі). Яго бацька быў настаўнікам і менавіта ён распачаў музычную адукацыю сына. У сем гадоў Шуберт быў аддадзены пад апеку Міхаэля Хользера, арганіста парафіяльнага касцёла, каб ён працягваў навучанне. У [[1808]] годзе Франц Шуберт быў прыняты ў прыдворную капэлу ў Каралеўскім Канвікце ў Вене, дзе спяваў сапрана пяць гадоў, вывучаў тэорыю музыкі пад кіраўніцтвам [[Антоніа Сальеры]], вучыўся граць на розных інструментах. === Станаўленне === Пасля сыходу са школы, з [[1813]] года, Шуберт працаваў настаўнікам музыкі згодна з жаданнем бацькі і, каб пазбегнуць службы ў войску. Адначасова ён вывучаў творчасць Глюка, Моцарта і Бетховена. У гэты час ён самастойна напісаў свой першы твор: «''Вясёлы замак сатаны''» (''Des Teufels Lustschloss''). Некалькі гадоў Шуберт даваў урокі музыкі, неаднаразова спрабаваў атрымаць пастаянную музычную пасаду, але беспаспяхова. Нягледзячы на ​​гэта, 1815—1816 гады вызначыліся фенаменальнай прадукцыйнасцю. У 1815 годзе ён напісаў дзве сімфоніі, дзве імшы, чатыры аперэты, некалькі струнных квартэтаў і каля 150 песень. У 1816 годзе з’явіліся яшчэ дзве сімфоніі — Чацвёртая («Трагічная», до-мінор) і Пятая (сі-бемоль мажор), а таксама імша і больш за 100 песень. Сярод песень гэтых гадоў — «Валацуга» (Der Wanderer) і знакаміты «Кароль-лесавік» (Erlkönig); абедзве песні неўзабаве атрымалі ўсеагульнае прызнанне. У гэты час вакол Шуберта склаўся гурток сяброў — аматараў яго творчасці, якія аказвалі яму матэрыяльную дапамогу (чыноўнік Ёзэф фон Шпаўн, паэт-аматар Франц фон Шобер, паэт Іаган Майргофер, мастак М. Швінд, паэт і камедыёграф Э. Баўэрнфельд, кампазітар Ансельм Гютэнбрэнер і іншыя). У коле сяброў і знаёмых часта ўласнымі сіламі выконваліся творы Шуберта; такія вечары называліся «Шубертыяда». У [[1818]] годзе Шуберт пакінуў школу, каб займацца стварэннем музыкі. Застаўшыся зусім без сродкаў, ён мог займацца любімай справай толькі дзякуючы дапамозе сяброў. Ён працаваў штодзённа, з дзевяці раніцы да першай гадзіны пасля абеду. Шуберт працягваў традыцыі Бетховена, але дзякуючы Шуберту жанр песні атрымаў мастацкую форму, узбагаціўшы рэчышча канцэртнай вакальнай музыкі. [[Кароль Лесавік (балада)|Балада «''Кароль Лесавік''»]] (''Erlkönig''), напісаная ў [[1816]] годзе прынесла Шуберту вядомасць, хутка з’явіліся «''Валацуга''» (''Der Wanderer''), «''Пахвала слёзам''» (''Lob der Thränen''), «''Зулейка''» (''Suleikа'') і іншыя. Самымі блізкімі сябрамі кампазітара ў гэты час былі: Франц Грылпарцэр, Іаган Майрхофен, Франц Лакхер, Ансельм Хутэнбрэмер, Іаган Міхаэль Вогль, Ёзэф фон Спаўн, браты Ёзэф і Леапольд Купельвейзеры, паэты Франц Шобер і Тэадор Кёрнер. У гэты час Шуберт даваў прыватныя заняткі музыкі дочкам князя Эстэрхазі. Шуберт практычна не пакідаў Вену. Упершыню творы Шуберта былі выкананы публічна ў [[1820]] годзе. Часта Шуберта запрашалі ў вышэйшыя колы, для акампанемента яго вакальных твораў. Аднак характар кампазітара быў вельмі складаны, ён часта піў, і ў гэтыя моманты рабіўся запальчывым. Важнай у творчым жыцці Франца Шуберта стала яго сустрэча з вядомым барытонам Іаганам Міхаэлем Фоглем, якую зладзіў Франц фон Шобер. Дзякуючы натхнёнаму выкананню песень Шуберта Фоглем, яны заваявалі папулярнасць у венскіх салонах. Сам кампазітар працягваў працаваць у школе, але ў ліпені 1818 пакінуў службу і паехаў у Жэліз, летнюю рэзідэнцыю графа Іагана Эстэрхазі, дзе выконваў абавязкі настаўніка музыкі для двух дачок арыстакрата. Увесну была скончаная Шостая сімфонія. Па вяртанні ў Вену Шуберт атрымаў заказ на аперэту (зінгшпіль) пад назвай «Браты-блізняты» (Die Zwillingsbrüder). Яна была скончаная ў студзені 1819 года і выканана ў «Кертнертортэатры» ў чэрвені 1820 года. Летнія канікулы ў 1819 годзе Шуберт правёў разам з Фоглем у Верхняй Аўстрыі, дзе і стварыў шырока вядомы фартэпіянны квінтэт «Стронга» (ля мажор). Вузкае кола сяброў, якім Шуберт атачыў сябе, пацярпела сур’ёзны ўдар у пачатку 1820 года. Шуберт і яшчэ чацвёра яго таварышаў былі арыштаваныя аўстрыйскай таемнай паліцыяй, якая з падазрэннем ставілася да любых студэнцкіх гурткоў. Аднаго з сяброў Шуберта, паэта Іагана Зена, аддалі пад суд, пасадзілі на год, а потым назаўсёды забаранілі з’яўляцца ў Вене. Чатыром іншым, уключаючы Шуберта, вынеслі сур’ёзнае папярэджанне, ставячы ім у віну, у прыватнасці, «''супраціўленне [ўладзе] з выкарыстаннем абразлівай і недастойнай лексікі''»<ref name="GibbsLife67">[[#GibbsLife|Gibbs (2000)]], p. 67</ref>. Шуберт больш ніколі не бачыўся з Зене, але паклаў на музыку дзве яго вершы «Selige Welt» і «Schwanengesang». Магчыма, што гэты інцыдэнт прывёў да разрыву з Майргоферам, з якім Шуберт тады жыў<ref name="GibbsLife68">[[#GibbsLife|Gibbs (2000)]], p. 68</ref>. У [[1823]] годзе Шуберт заразіўся венерычнай хваробай. Лячэнне паслабіла яго арганізм, выклікала некалькі глыбокіх [[дэпрэсія|дэпрэсій]]. Кампазітар памёр ва ўзросце 32 гадоў ад [[Брушны тыф|брушнога тыфу]]. Апошні год жыцця быў асабліва ўрадлівы: у гэты час ён напісаў сімфонію до мажор і месу мі-бемоль мажор. За сваё жыццё Шуберт паспеў напісаць 600 музычных твораў. === Перыяд музычнай сталасці === Кампазіцыі 1819 і 1820 адзначаны значным прагрэсам музычнай сталасці<ref>{{cite encyclopedia | last = Hadow | first = William Henry | authorlink = | title = Franz Schubert | encyclopedia = Encyclopedia Britannica | volume = 24 | pages = 380 | publisher = The Encyclopedia Britannica Company | location = London, New York | year = 1911}}</ref>. У лютым пачалася праца над араторыяй «Лазар» (D.<ref>Літара D. азначае нумар у каталогу твораў Шуберта, скампанаваных ў 1951 Ота Эрыхам Дойчам</ref> 689), якая засталася незавершанай, потым з’явіліся паміж іншымі, менш выдатнымі работамі, дваццаць трэці псалм (D. 706), «Gesang der Geister» (D . 705/714), «Quartettsatz» (до мінор, D. 703) і фантазіі «вандроўца» (ням. Wanderer-Fantasie) для фартэпіяна (D. 760). У 1820 былі пастаўленыя дзве оперы Шуберта «Die Zwillingsbrüder» (D. 647) у Кернтернтортэатры 14 ліпеня і «Die Zauberharfe» (D. 644) у тэатры Ан-дэр-Він 21 жніўня<ref name="Austin46">[[#Austin|Austin (1873)]], pp. 46-47</ref>. Амаль усе буйныя кампазіцыі Шуберта, акрамя мес, выконваліся толькі аматарскім аркестрам, які вырас з хатніх вечароў квартэтаў кампазітара. Новыя пастаноўкі пазнаёмілі з музыкай Шуберта шырокую публіку<ref name="Austin46"/>. Аднак, выдаўцы не спяшаліся з публікацыямі. Антон Дыябелі з ваганнямі пагадзіўся надрукаваць некаторыя творы на ўмовах камісіі<ref name="Wilberforce90">[[#Wilberforce|Wilberforce (1866)]], pp. 90-92</ref>. Так былі надрукаваныя першыя сем опусаў Шуберта, усе песні. Калі камісія скончыўся, кампазітар стаў атрымліваць скупую плату — і гэтым яго адносіны з буйнымі выдавецтвамі абмежаваліся. Сітуацыя некалькі палепшылася, калі ў сакавіку 1821 года Фогль выканаў «Der Erlkönig» на вельмі паспяховым канцэрце<ref name="Wilberforce25">[[#Wilberforce|Wilberforce (1866)]], p. 25</ref>. У тым жа месяцы Шуберт злажыў варыяцыі на тэму вальса Антона Дыябелі (D. 718), увайшоўшы ў лік 50 кампазітараў, якія ўнеслі ўклад у зборнік Саюза музыкантаў Радзімы. Пасля пастаноўкі двух опер Шуберт з яшчэ большым запалам, чым раней, пачаў ствараць для сцэны, але гэтая праца па розных прычынах амаль цалкам сышла няма. У 1822 годзе яму было адмоўлена ў пастаноўцы оперы «Альфонса і Эстрэла», збольшага з-за слабога лібрэта<ref name="Newbould173">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 173</ref>. Опера «Ф’ерабрас» (D. 796) таксама была вернутая аўтару восенню 1823 года, у значнай ступені з-за папулярнасці Расіні і італьянскага опернага стылю і правалу оперы Карла Вебера «Эўрыянта»<ref name="CambridgeCompanion228">[[#CambridgeCompanion|Gibbs (1997)]], p. 228</ref>. «Падпольшчыкі» (Die Verschworenen, D. 787) забараніў цэнзар, відавочна з-за назвы<ref name="Gibbs111">[[#GibbsLife|Gibbs (2000)]], p. 111</ref>, а «Разамунда» (D. 797) была знятая пасля двух вечароў за нізкай якасці п’есы. Дзве першыя з гэтых работ напісаны вельмі маштабна і паставіць іх было надзвычай цяжка («Ф’ерабрас», напрыклад, меў больш за тысячу нотных старонак), але «Падпольшчыкі» былі яркай прывабнай камедыяй, а ў «Разамундзе» ёсць чароўныя музычныя моманты, якія належаць да лепшых узораў творчасці кампазітара. У 1822 годзе Шуберт пазнаёміўся з Веберам і [[Людвіг ван Бетховен|Людвігам ван Бетховенам]], але гэтыя знаёмства не далі маладому кампазітару амаль нічога. Кажуць, што Бетховен некалькі разоў публічна прызнаваў талент юнака, але ён не мог ведаць творчасці Шуберта ў поўным аб’ёме, паколькі пры жыцці кампазітара выйшла толькі жменька твораў. Увосень 1822 года Шуберт пачаў працу над творам, які больш усіх іншыя творы таго перыяду прадэманстраваў сталасць яго бачання музыкі — «Незавершанай сімфоніяй» сі-бемоль мінор. Прычына таго, што кампазітар закінуў працу, напісаўшы дзве часткі і асобныя музычныя фразы трэцяй, застаецца нявысветленай. === Шэдэўры апошніх гадоў жыцця === У 1823 Шуберт акрамя «Ф’ерабраса» напісаў таксама свой першы цыкл песень «Выдатная млынарка» (D. 795) на вершы Вільгельма Мюлера. Разам з познім цыклам «Зімовае падарожжа» 1927, а таксама на вершы Мюлера, гэты зборнік лічыцца вяршыняй нямецкага песеннага жанру Lied<ref name="Newbould215">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 215</ref>. У гэтым годзе Шуберт напісаў яшчэ і песню «Ты супакой» (Du bist die Ruh, D. 776). 1823 таксама быў годам, калі ў кампазітара з’явіліся сіндромы пранцаў<ref name="Newbould210">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 210</ref>. Увесну 1824 Шуберт напісаў актэт фа мажор (D. 803), а ўлетку зноў з’ехаў у Жэліз. Там ён трапіў пад чары венгерскай народнай музыкі і напісаў «Венгерскі дывертысмент» (D. 818) для двух фартэпіяна і струннага квартэта ля мінор (D. 804). Сябры сцвярджалі, што Шуберт меў моцныя пачуцці да сваёй вучаніцы, графіні Караліны Эстэрхазі, але ён прысвяціў ёй толькі адзін твор «Фантазію фа мінор» (D. 940) для двух фартэпіяна<ref name="Newbould218">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 218</ref>. Нягледзячы на ​​тое, што праца над музыкай для сцэны, а пазней афіцыйныя абавязкі, адбіралі шмат часу, Шуберт у гэтыя гады напісаў значную колькасць твораў. Ён завяршыў імшу ля-бемоль мінор (D. 678), працаваў над «Незавершанай сімфоніяй», а ў 1824 напісаў Варыяцыі для флейты і фартэпіяна на тэму «Trockne Blumen» і некалькі струнных квартэтаў. Акрамя таго, ён напісаў санату для папулярнага ў тыя часы арпеджыёнэ (D. 821)<ref name="Newbould221225">[[#Newbould|Newbould (1999)]], pp. 221—225</ref>. Праблемы папярэдніх гадоў кампенсавалі поспехі шчаслівага 1825 года. Колькасць публікацый хутка павялічвалася, галеча крыху адступіла, і лета Шуберт правёў у Верхняй Аўстрыі, дзе яго віталі. Менавіта падчас гэтага тура ён напісаў «Песні на словы Вальтэра Скота». Да гэтага цыкле належыць «Ellens dritter Gesang» (D. 839), шырока вядомы пад назвай «Ave Maria». Песня адкрываецца прывітаннем Ave Maria, якое затым паўтараецца ў прыпеве. Нямецкі пераклад верша Скота з «Ламермурськои нявесты», выкананы Адамам шторкі, пры выкананні часта замяняюць лацінскім тэкстам малітвы Ave Maria<ref name="AveMariaSetting">[[#Emmons|Emmons]], p. 38</ref>. У 1825 Шуберт напісаў таксама санату для фартэпіяна ля мінор (Op. 42, D. 845) і пачаў сімфонію № 9 да мажор (D. 944), завершаную ў наступным годзе<ref name="Newbould228">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 228</ref>. З 1826 па 1828 Шуберт жыў пастаянна ў Вене, акрамя кароткага візіту ў Грац ў 1827 У гэтыя гады яго жыццё было бедная падзеі, і яго апісанне зводзіцца да спісу напісаных твораў. У 1826 ён завяршыў сімфонію № 9, якую пазней сталі называць «Вялікай». Гэты твор ён прысвяціў Таварыству сяброў музыкі, і атрымаў ад яго ганарар у падзяку<ref>[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 254</ref>. Увесну 1828 ён даў адзіны ў сваім жыцці публічны канцэрт, на якім выконваў уласныя творы. Канцэрт прайшоў з поспехам<ref>[[#Newbould|Newbould (1999)]], pp. 265—266</ref>. Струнны квартэт рэ мінор (D. 810) з варыяцыямі на тэму песні «Смерць і дзяўчына» быў напісаны зімой 1825—1826 і ўпершыню выкананы 25 студзеня 1826 г. У тым жа годзе з’явіліся струнны квартэт № 15 рэ мажор (D. 887, Op. 161), «іскрыстага ронда» для фартэпіяна і Крипке (D. 895, Op. 70) і саната для фартэпіяна рэ мажор (D. 894, Op. 78), упершыню апублікаваная пад назвай "Фантазія ў рэ ". Акрамя гэтага былі напісаныя тры песні на словы Шэкспіра. У 1827 Шуберт напісаў цыкл песень «Зімовае падарожжа» (Winterreise, D. 911), Фантазію для фартэпіяна і скрыпкі (D. 934), экспромты для фартэпіяна і два фартэпіянных трыо (D. 898 і D. 929)<ref name="Newbould261">[[#Newbould|Newbould (1999)]] pp. 261—263</ref>, у 1828 «Песню Мирьям» (Mirjams Siegesgesang, D. 942) на словы Франца Грыльпарцэра, Tantum Ergo (D. 962), струнны квартэт (D. 956), тры апошнія санаты і зборнік песень, надрукаваных пасмяротна пад назвай «Лебядзіная песня» (D. 957) [20]. Гэтая зборка не з’яўляецца сапраўдным цыклам, але песні, якія ўваходзяць у яе, захоўваюць адзінасць стылю і аб’яднаны атмасферай глыбокай трагедыі і змрочнай звышнатуральнасці, не ўласцівы кампазітарам папярэдняга стагоддзя. Шэсць з гэтых песень напісаны на словы Генрыха Гейне, чыя «Кніга песень» выйшла восенню. Дзявятая сімфонія Шуберта датавана 1828 годам, але даследчыкі творчасці кампазітара лічаць, што ў асноўным яна была напісана ў 1825—1826 і толькі некалькі перапрацаваная для выканання 1828<ref name="CambridgeCompanion202">[[#CambridgeCompanion|Gibbs (1997)]], p. 202</ref>. Для Шуберта такая з’ява вельмі незвычайная, бо большасць яго значных твораў не выйшлі ў свет пры жыцці, не кажучы ўжо пра канцэртнае выкананне. У апошнія тыдні жыцця кампазітар пачаў працаваць над новай сімфоніяй<ref name="Newbould385">[[#Newbould|Newbould (1999)]], p. 385</ref>. === Хвароба і смерць === У 1828 з’явіліся трывожныя прыкметы хваробы; імклівы тэмп кампазітарскай дзейнасці Шуберта можна вытлумачыць і як сімптом хваробы, і як прычыну, што паскорыла яго смерць. У апошні год былі напісаны такія шэдэўры як Сімфонія до мажор, вакальны цыкл, пасмяротна выдадзены пад назвай «Лебядзіная песня», струнны квінтэт да мажор і тры апошнія фартэпіянныя санаты. Па-ранейшаму выдаўцы адмаўляліся браць буйныя творы Шуберта або плацілі нікчэмна мала; хворасці перашкодзіла яму паехаць па запрашэнні з канцэртам у Пешт. Памёр Шуберт ад тыфу 19 ​​лістапада 1828. Шуберт быў пахаваны побач з Бетховенам, які памёр годам раней. 22 студзеня 1888 прах Шуберта быў перапахаваны на Цэнтральным могілках Вены. == Спадчына == Франц Шуберт паўплываў на развіццё музычнай культуры ХІХ ст. Жывучы ў эпоху жорсткай метэрніхаўскай рэакцыі ў Аўстрыі, Шуберт стаў першым з выбітных прадстаўнікоў музычнага рамантызму. У сваіх творах ён імкнуўся прайграваць адсутны ў жыцці светлы ідэал, адлюстроўваў тугу па іх, пакуты чалавека ў чужым і варожым ёй грамадскай асяроддзі. Шчырасць, сардэчнасць музыкі Шуберта, уласцівыя ёй непасрэднасць, «адкрытасць» вызначаліся і асабістымі якасцямі кампазітара. Музыка Шуберта цесна звязана з народным мастацтвам Аўстрыі (хоць Шуберт рэдка выкарыстаў у сваіх творах сапраўдныя народныя тэмы), з бытавой музыкай Вены; знайшоў адлюстраванне ў ёй і фальклор венграў і славянскіх народаў тагачаснай Аўстрыйскай імперыі. У музыцы Шуберта на першым месцы выступае мелодыя, вялікае значэнне маюць каларыт, маляўнічасць, якія абумовілі ўзбагачэнне гармоніі, аркестроўкі. Адзін з першых прадстаўнікоў прагрэсіўнага музычнага рамантызму пашырыў лірычную сферу музыкі, узмацніў яе псіхалагічную выразнасць, нацыянальную акрэсленасць, абапіраўся на традыцыі венскай класічнай школы. Цэнтральнае месца ў яго творчасці займае вакальная лірыка. Узбагаціў выразныя магчымасці песні-раманса, паглыбіў суадносіны паміж музыкай і паэтычным тэкстам, павялічыў вобразна-сэнсавую ролю фартэпіяннага акампанементу, надаў гэтаму жанру высокае ідэйна-мастацкае значэнне. Стварыў новыя рамантычныя тыпы сімфоніі, фартэпіянныя мініяцюры. У інструментальныя творы ўводзіў песенныя тэмы, ужываў у іх песенныя прынцыпы формаўтварэння. Сярод яго твораў: оперы зінгшпілі, 7 мес, у т.л. «Нямецкі рэквіем» (1818), 9 сімфоній, у т.л. «Незавершаная» (1822), камерна-інструментальныя ансамблі, у т.л. фартэпіянны квіжэт «Фарэль» (1819), санаты (больш за 20), экспромты і вальсы для фартэпіяна, рамантычныя песні (каля 600, у т.л. вакальныя цыклы «Прыгожая млынарка», 1823; «Зімовы шлях», 1827) і інш. Некаторыя меншыя па памеры творы былі апублікаваныя адразу ж пасля смерці кампазітара, але рукапісы вялікіх прац, мала вядомых публіцы, заставаліся ў кніжных шафах і скрынях сваякоў, сяброў і выдаўцоў Шуберта<ref name="GroveAppendix"/>. Нават бліжэйшыя да яго людзі не ведалі за ўсё, што ён напісаў, і на працягу доўгіх гадоў яго прызнавалі ў асноўным толькі як караля песні<ref name="GibbsLife61">[[#GibbsLife|Gibbs (2000)]], pp. 61–62</ref>. У 1838 [[Роберт Шуман]], наведваючы Вену, знайшоў пыльны рукапіс «Вялікі» симфоноии Шуберта і ўзяў яго з сабой у Лейпцыг, дзе яе выканаў Фелікс Мендэльсон. Найбольшы ўклад у адшукання і адкрыцця твораў Шуберта зрабілі Джордж Гроўв і Артур Саліван, якія наведалі Вену восенню 1867. Ім удалося знайсці сем сімфоній, музыку суправаджэння п'есы «Розамунда», некалькі мес і опер, сёе-тое з камернай музыкі і вялікая колькасць разнастайных фрагментаў і песень<ref name="GroveAppendix">[[#Kreissle|Kreissle]], pp. 297–332, де Гроув розповідає про візит до Відня.</ref>. Гэтыя адкрыцці прывялі да значнага павелічэння цікавасці да творчасці Шуберта. [[Ферэнц Ліст]] з 1830 па 1870 аранжаваў значная колькасць твораў Шуберта, асабліва песень. Ён казаў, што Шуберт «паэтычны з музыкаў, якія калі-небудзь жылі на свеце»<ref name="Suttoni">[[#Suttoni|Liszt (1989)]], p. 144</ref>. Для [[Антанін Леапольд Дворжак|Антаніна Дворжака]] асабліва цікавымі былі сімфоніі Шуберта, а [[Гектор Берліёз]] і [[Антон Брукнер]] прызнавалі ўплыў «Вялікай сімфоніі» на іх творчасць<ref name="Newbould404"/>. У 1897 выдаўцы Брайткопф і Гертэль выпусцілі крытычнае выданне твораў кампазітара, галоўным рэдактарам якога быў [[Іаганес Брамс]]. Такія кампазітары 20 стагоддзя як Бенджамін Брыт, [[Рыхард Штраўс]] і Джордж Крам былі ці ўпартымі папулярызатар музыкі Шуберта, або рабілі алюзіі на яе ў сваёй уласнай музыцы. Брыт, які быў дасканалым піяністам, акампанаваў выкананню шматлікіх песень Шуберта і часта выконваў яго сола і дуэты<ref name="Newbould404">[[#Newbould|Newbould (1999)]], pp. 403–404</ref>. == Аудыёпрыклады == {{multi-listen start}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 1. kyrie.ogg|title=Меса Соль мажор, Kyrie|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 2. gloria.ogg|title=Меса Соль мажор, Gloria|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 3. credo.ogg|title=Меса Соль мажор, Credo|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 4. sanctus.ogg|title=Меса Соль мажор, Sanctus 4|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 5. benedictus.ogg|title=Меса Соль мажор, Benedictus|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-mass in g. 6. agnus dei.ogg|title=Меса Соль мажор, Agnus Dei|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat1.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat2.ogg|title=Экспромт Рэ-бемоль, частка 2|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat3.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat4.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat5.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat6.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert- Impromptu B-flat7.ogg|title=Экспромт|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Schubert-D.935-2.ogg|title=Экспромт Ля-бемоль мажор, D. 935/2 (Op. 142 No. 2)|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Воспоминания о Франце Шуберте / Сост., перевод, предисл. и примеч. Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Хохлова. М., 1964. * Вульфиус П. Франц Шуберт: Монография.&nbsp;— М.: Музыка, 1983.&nbsp;— 447 с., ил., нот. * Ганзбург&nbsp;Г.&nbsp;И. Статьи о Шуберте.&nbsp;— Харьков: РА, 1997. (Институт музыкознания. Шубертовское общество.) ISBN 966-7012-11-5. 2-е изд. М.: Издательство «Торопов», 1997. * Глушчанка Г. С. Шуберт // {{Крыніцы/БЭ|17}} * [[Валянціна Джозефаўна Конен|Конен В.]] Шуберт.&nbsp;— изд. 2-е, доп.&nbsp;— М.: Музгиз, 1959.&nbsp;— 304 с. * Харківські асамблеї. Міжнародний музичний фестиваль 1993&nbsp;р. «Шуберт та український романтизм». Збірка матеріалів / Упорядник Г.&nbsp;І. Ганзбург.&nbsp;— Харків, 1993.&nbsp;— 132 c. * [[Юрый Мікалаевіч Хахлоў|Хохлов Ю.&nbsp;Н.]] «Зимний путь» Франца Шуберта.&nbsp;— М., 1967.&nbsp;— 462 c. * Хохлов Ю.&nbsp;Н. О последнем периоде творчества Шуберта.&nbsp;— М., 1968.&nbsp;— 220&nbsp;c. * Хохлов Ю.&nbsp;Н. Шуберт. Некоторые проблемы творческой биографии.&nbsp;— М., 1972.&nbsp;— 414&nbsp;c. * Хохлов Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Песни Шуберта: Черты стиля.&nbsp;— М.: Музыка, 1987.&nbsp;— 302&nbsp;с., нот. * Франц Шуберт: К 200-летию со дня рождения: Материалы Международной научной конференции.&nbsp;— М.: Прест, 1997.&nbsp;— 126&nbsp;c. ISBN 5-86203-073-5 * Франц Шуберт и русская музыкальная культура / Отв. ред. Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Хохлов.&nbsp;— М., 2009.&nbsp;— 384 c. ISBN 978-5-89598-219-8 * Франц Шуберт и русская музыкальная культура / Отв. ред. Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Хохлов.&nbsp;— М., 2009. ISBN 978-5-89598-219-8 * Шуберт и шубертианство. Сборник материалов научного музыковедческого симпозиума. / Сост. Г.&nbsp;И.&nbsp;Ганзбург.&nbsp;— Харьков, 1994.&nbsp;— 120 c. * Alfred Einstein: Schubert. Ein musikalisches Porträt, Pan-Verlag, Zürich 1952 (als E-Book frei verfügbar bei http://www.musikwissenschaft.tu-berlin.de/) * Peter Gülke: Franz Schubert und seine Zeit, Laaber-Verlag, Laaber 2002, ISBN 3-89007-537-1 * Peter Härtling: Schubert. 12 moments musicaux und ein Roman, Dtv, München 2003, ISBN 3-423-13137-3 * Ernst Hilmar: Franz Schubert, Rowohlt, Reinbek 2004, ISBN 3-499-50608-4 * Kreissle, «Franz Schubert» (Вена, 1861); * Von Helborn, «Franz Schubert»; * Rissé, «Franz Schubert und seine Lieder» (Ганновер, 1871); * Aug. Reissmann, «Franz Schubert, sein Leben und seine Werke» (Б., 1873); * H. Barbedette, «F. Schubert, sa vie, ses oeuvres, son temps» (П., 1866); * M-me A. Audley, «Franz Schubert, sa vie et ses oeuvres» (П., 1871). == Спасылкі == {{commons|Franz Schubert}} * [http://www.von-schubert.ru/ Франц Петер Шуберт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061023151402/http://von-schubert.ru/ |date=23 кастрычніка 2006 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/18/1001890/1001890a1.htm Енциклопедія "Кругосвет"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090223081821/http://www.krugosvet.ru/articles/18/1001890/1001890a1.htm |date=23 лютага 2009 }} * [http://www.classic-music.ru/schubert.html Ф.Шуберт на сайті Чубріка] * [http://www.trovar.com/Deutsch.html Каталог творів Ф.Шуберта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090130013609/http://www.trovar.com/Deutsch.html |date=30 студзеня 2009 }} * [http://www.schubert-online.at/activpage/index_en.htm Цифрові репродукції автографів та листів Ф.Шуберта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217160530/http://www.schubert-online.at/activpage/index_en.htm |date=17 лютага 2015 }} * [http://www.impresario.ch/karaoke/index.php?query=Вибрані лендлери в форматі MIDI] * [http://www.franzschubert.org.uk/index.html Британський інститут Ф.Шуберта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928231818/http://www.franzschubert.org.uk/index.html |date=28 верасня 2007 }}, біографія, список творів та ін. * [http://www.schubertsocietyusa.org/ Товариство Ф.Шуберта в США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140917191810/http://www.schubertsocietyusa.org/ |date=17 верасня 2014 }} * [http://www.nndb.com/people/964/000091691/ Франц Шуберт на www.nndb.com - своєрідному інтернетівському "Who's Who"]{{ref-en}} * {{cite book|last=Kreissle von Hellborn|first=Heinrich|coauthors=Wilberforce, Edward (translator)|title=Franz Schubert, a musical biography, from the German (abridged)|year=1866|ref=Wilberforce|url=http://books.google.com/?id=zEgBAAAAQAAJ}} (roughly, volume 1 of Kreissle) * {{cite book|title=The Life of Franz Schubert, Vol. 2|last=Kreissle von Hellborn|first=Heinrich|coauthors=Coleridge, Arthur Duke (translator); Grove, George (appendix)|publisher=Longmans, Green, and Co|year=1869|ref=Kreissle|url=http://books.google.com/?id=hpcPAAAAYAAJ}} (roughly, volume 2 of Kreissle) * {{cite book|first=Christopher H.|last=Gibbs|title=The Life Of Schubert|url=https://archive.org/details/lifeofschubert00gibb|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn= 0-521-59512-6|ref=GibbsLife}} * {{cite book|first=Christopher H. [ed.]|last=Gibbs|title=The Cambridge Companion to Schubert|publisher=Cambridge University Press|year=1997|ref=CambridgeCompanion|isbn=9780521484244}} * {{cite book|title=The Life of Franz Schubert|first=George Lowell|last=Austin|publisher=Shepard and Gill|year=1873|ref=Austin|url=http://books.google.com/?id=Ka4NAAAAYAAJ|oclc=4450950}} * {{cite book|first=Brian|last=Newbould|title=Schubert: The Music and the Man|publisher=University of California Press|year=1999|isbn=0-520-21957-0|ref=Newbould}} * {{cite book|title=Researching the Song: A Lexicon|first=Shirlee|last=Emmons|authorlink=Shirlee Emmons|author2=Lewis,Wilbur Watkin|publisher=Oxford University Press US|year=2006|isbn=9780195152029|ref=Emmons|url-access=registration|url=https://archive.org/details/researchingsongl00emmo}} {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шуберт Франц}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Кампазітары класічнай эпохі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад брушнога тыфу]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары]] nfxokr06w4556lkc4p2h84lsa992lce 0 46849 5171616 5142476 2026-07-27T05:09:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171616 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Федэратыўныя Штаты Мікранезіі |Арыгінальная назва=Federated States of Micronesia |Родны склон=Федэратыўных Штатаў Мікранезіі |Герб=Seal of the Federated States of Micronesia.svg |Дэвіз=Peace, Unity, Liberty (Мір, адзінства, свабода) |Назва гімна=Patriots of Micronesia |Форма кіравання=[[Рэспубліка]] |lat_dir =N |lat_deg =7 |lat_min =21 |lat_sec =18 |lon_dir =E |lon_deg =151 |lon_min =36 |lon_sec =55 |region = FM |CoordScale =10000000 |На карце=LocationMicronesia.png |Мова=[[Англійская мова|Англійская]] |Дата незалежнасці=[[3 лістапада]] [[1986]] |Незалежнасць ад=[[ЗША]] |Сталіца=[[Палікір]] |Найбуйнейшы горад= |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт]] |Кіраўнікі=[[Імануіл Мары]] |Месца па тэрыторыі=173 |Тэрыторыя=702 |Працэнт вады=- |Месца па насельніцтву=195 |Насельніцтва=107 862 |Год перапісу=2008 |Шчыльнасць насельніцтва=157 |ВУП=277 млн. |Год разліку ВУП=2002 |Месца па ВУП=215 |ВУП на душу насельніцтва=2000 |Валюта=[[Долар ЗША]] |Дамен=[[.fm]] |Тэлефонны код=691 |Часавы пояс= +10 }} {{не блытаць|Мікранезія|геаграфічным рэгіёнам Мікранезія}} '''Федэратыўныя Штаты Мікранезіі''' ({{lang-en|Federated States of Micronesia}}) — дзяржава ў [[Акіянія|Акіяніі]], на поўнач ад вострава [[востраў Новая Гвінея|Новая Гвінея]]. Тэрыторыя складаецца з 607 астравоў у архіпелагу [[Каралінскія астравы]]. Тэрыторыя пачала засяляцца ў [[2 тысячагоддзе да н.э.|2 тыс. да н.э.]] Паступова тут узнікла дзяржаўнае ўтварэнне з цэнтрам на востраве Яп. З [[5 стагоддзе|V]] да [[15 стагоддзе|XV]] стагоддзя дынастыя Саўдэлэур кіравала навакольнымі астравамі з насельніцтвам каля 25 000 чалавек. [[Еўропа|Еўрапейцы]] адкрылі астравы ў XVII стагоддзі, і да [[XIX ст.]] тэрыторыя належала [[Іспанія|Іспаніі]]. У [[1889]] [[Германія]] выкупіла астравы, а ў [[1914]] іх захапіла [[Японія]]. Падчас [[2СВ|Другой Сусветнай вайны]] тэрыторыя астравоў была занята [[ЗША]], якія і кіравалі імі згодна з мандатам [[ААН]] (у складзе ''Падапечных тэрыторый Ціхаакеанскія астравы''). У [[1978]] годзе Каралінскія астравы атрымалі статус «Свабодна асацыяванай з [[ЗША]] тэрыторыі». У [[1986]] годзе фармальна атрымалі незалежнасць. == Адміністрацыйны падзел == Федератыўныя Штаты уключаюць 4 штата: {| class="wikitable" !Сцяг штата !Штат !Адміністрацыйны цэнтр !Тэрыторыя штата<ref>[{{ref-en}} http://www.fsmgov.org/info/geog.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304030807/http://www.fsmgov.org/info/geog.html |date=4 сакавіка 2016 }} FSM government website — Geography]</ref> !Насельніцтва штата<ref>[{{ref-en}} http://www.fsmgov.org/info/people.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120629052438/http://www.fsmgov.org/info/people.html |date=29 чэрвеня 2012 }} FSM government website — Population]</ref> !Шчыльнасць насельніцтва |--- |[[Выява:Flag of Chuuk.svg|50px|Flag of Chuuk]] || '''[[Астравы Чуўк|Трук]]''' || [[Вяно]] || 127 км² || 53.595 || 420 на км² |--- |[[Выява:Flag of Kosrae.svg|50px|Flag of Kosrae]] || '''[[Касрае (востраў)|Касрае]]''' || [[Тафол]] || 110 км² || 7.686 || 70 на км² |--- |[[Выява:Flag of Pohnpei (1977-1992).svg|50px]]|| '''[[Панпеі]]''' || [[Калонія]] || 346 км² || 34.486 || 100 на км² |--- |[[Выява:Yap flag.svg|50px|Flag of Yap]] || '''[[Штат Яп|Яп]]''' || [[Калонія (Яп)|Калонія]] || 118 км² || 11.241 || 95 на км² |} {{зноскі}} == Спасылкі == '''Урад''' * [http://www.fsmgov.org Government of the Federated States of Micronesia] * [http://www.fsmgov.org/ афіцыйны сайт урада Федэратыўных штатаў Мікранезіі] * [http://www.fsmpio.fm/ афіцыйны сайт прэзідэнта ФШM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070415051715/http://www.fsmpio.fm/ |date=15 красавіка 2007 }} * [http://www.fsmcongress.fm/ афіцыйны сайт Кангрэса ФШМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071008162010/http://www.fsmcongress.fm/ |date=8 кастрычніка 2007 }} * [http://www.micsem.org/library.htm віртуальная бібліятэка ФШМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120701165743/http://www.micsem.org/library.htm |date=1 ліпеня 2012 }} * [http://www.eurobanks.ru/law/mikroneziy.html заканадаўства ФШМ]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.fsmlaw.org/fsm/constitution/ юрыдычны портам ФШМ.] * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/MIKRONEZIYA.html пра Мікранезію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427194215/http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/MIKRONEZIYA.html |date=27 красавіка 2012 }} * [http://www.fm партал Мікранезіі] * [http://www.visit-micronesia.fm сайт для госцяў краіны]{{Недаступная спасылка}} '''Асноўныя''' * [http://libweb.hawaii.edu/digicoll/ttp/ttpi.html ФШМ, Гавайскі ўніверсітэт] * [http://nature.org/wherewework/asiapacific/micronesia/ Nature.org — Мікранезія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061207015735/http://www.nature.org/wherewework/asiapacific/micronesia/ |date=7 снежня 2006 }} * [http://www.mymicronesia.com myMicronesia.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928083648/http://www.mymicronesia.com/ |date=28 верасня 2008 }} {{Акіянія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федэратыўныя Штаты Мікранезіі}} [[Катэгорыя:Федэратыўныя Штаты Мікранезіі| ]] [[Катэгорыя:Федэратыўныя дзяржавы|Мікранезія]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі|Мікранезія]] fpqcwnhdb241b4pzhm0vfhamrtz1hd0 0 49540 5171579 5157834 2026-07-27T00:29:29Z DzBar 156353 дапаўненне 5171579 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лазар}} {{Значнасць}} {{навуковец}} '''Міхаіл Канстанцінавіч Лазар''' (таксама '''Міхась Лазар'''<ref>{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-566626&strq=l_siz=20|title=Лазар, Міхась|website=unicat.nlb.by|access-date=2026-07-27}}</ref>, нар. {{ДН|2|1|1924}}<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_minsk/losha/losha.html|title=Мое местечко\Лоша|website=shtetle.com|access-date=2026-06-23}}</ref>, [[Даўгінава (Уздзенскі раён)|Даўгінава]], [[Уздзенскі раён]]) — беларускі [[краязнавец]]. == Біяграфія == Вучыўся ў Даўгінаўскай пачатковай школе, Лашанскай няпоўнай сярэдняй школе, у 1941 годзе скончыў Уздзенскую школу. У 1943 годзе вывезены ў Германію, працаваў у трох лагерах. Пасля заканчэння вайны служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]], працаваў настаўнікам у Даўгінаўскай сямігадовай, Боркаўскай пачатковай школах, настаўнікам. завучам, дырэктарам Цялякаўскай, потым Слабада-Пырашаўскай сямігадовай школ. У 1954 годзе скончыў [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага]]. 1 верасня 1953 года прызначаны завучам Хатлянскай сярэдняй школы, на гэтай пасадзе працаваў 17 гадоў. Затым, да выхаду на пенсію і яшчэ 5 гадоў па гэтым працаваў настаўнікам у гэтай школе. Выдатнік народнай асветы. Вывучае гісторыю [[Хатляны|Хатлянаў]] і ўсёй Уздзеншчыны, апублікаваў шэраг артыкулаў у раённай і абласной газетах. Ініцыятар і стваральнік краязнаўчага музея ў Хатлянскай сярэдняй школе, якому прысвоена званне народнага. Арганізаваў рэстаўрацыю [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Свята-Пакроўскай царквы]] ў вёсцы Хатляны — помніка архітэктуры XIX ст. Аўтар краязнаўчай кнігі пра Хатляны. == Выданні == * Лазар, М. К. Хатляны: [краязнаўчы нарыс] / М. К. Лазар. — Мінск : БЕЛТА, 2003. — 121 с. * Лазар, М. Хатляны: [краязнаўчы нарыс] / Міхась Лазар. — 2-е выд., дапоўненае і перапрацаванае. — Мінск : [[Кнігазбор]], 2008. — 121 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Лазар Міхаіл Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уздзенскім раёне]] dkkuluyu6u1a1vcn25u0q4kuybcd6yq 0 50458 5171461 5006829 2026-07-26T20:09:45Z Дзякуючы 171714 /* */ 5171461 wikitext text/x-wiki {{Хакейны клуб | назва = '''Дынама Мінск''' | выява = DynamaMinskLogo.png | заснаваны = [[1976]] | адроджаны = [[2003]] | зачынены = | адкуль = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = [[Мінск-Арэна]], [[Мінск]] | змяшчальнасць = 15000 | кіраўнік = {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Алег Уладзіміравіч Антоненка|Алег Антоненка]] | пасада_кіраўніка = Дырэктар | трэнер = {{Сцяг Расіі|20px}} [[Сяргей Брылін]] | пасада_трэнера = Галоўны трэнер | капітан = {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Леанідавіч Стась|Андрэй Стась]] | чэмпіянат = [[КХЛ]] | канферэнцыя = Заходняя канферэнцыя | дывізіён = Дывізіён Баброва | бягучы_сезон = КХЛ у сезоне 2024/2025 | сезон = [[КХЛ у сезоне 2024/2025|2024/25]] | месца = 4 (Заходняя канферэнцыя) | звязаны_клуб = | фарм_клуб = [[ХК Дынама-Маладзечна]] [[ХК Дынама Шыннік]] [[МХЛ]] | колер1 = white | колер2 = #0094E0 | колер3 = #0B2A6B | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | сайт = http://hcdinamo.by/ }} '''«Дынама»''' — [[Беларусь|беларуская]] каманда па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]] з [[Мінск]]а. З 2008 года ўдзельнік міжнароднай хакейнай лігі — [[Кантынентальная хакейная ліга|КХЛ]], прадстаўнік Дывізіёна Баброва. Хатнія матчы праводзіць на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]. == Гісторыя == === Мінскія каманды ў чэмпіянаітах СССР (1947—1976 гады) === Мінская хакейная каманда «Дынама» была сфарміравана ў 1966. Выступала ў чэмпіянатах БССР. У сезонах 1967/68 і 1969/70 станавілася чемпіёнам рэспублікі, у сезоне 1968/69 — срэбраным прызёрам. Затым каманда спыніла існаванне. === «Дынама» Мінск у чэмпіянаце СССР (1976—1992 гады) === З 1976 па 1992 мінскае «Дынама» выступала ў [[Чэмпіянат СССР па хакеі з шайбай|чэмпіянаце СССР]]. У сезоне 1989/90 ўвайшло ў дзесятку мацнейшых каманд СССР. === «Цівалі» Мінск (1992—2000 гады) === {{main|ХК Цівалі Мінск}} === Адраджэнне каманды (2003—2007 гады) === Каманда адроджана ў 2003 годзе. Чэмпіён Беларусі ў сезоне 2006/07, срэбраны прызёр у сезоне 2005/06. === «Дынама» Мінск у КХЛ (з 2008 года) === {{у планах}} == Дасягненні == === [[КХЛ]] === * '''[[Кубак Надзеі]]''': ** Фіналіст (1): 2014. === Беларусь === * '''[[Беларуская Экстраліга]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg]] '''Чэмпіён (1)''': [[Беларуская Экстраліга 2006/2007|2006/07]]. ** [[Файл:Silver medal icon.svg]] '''2-е месца (1)''': [[Беларуская Экстраліга 2005/2006|2005/06]]. ** [[Файл:Bronze medal icon.svg]] '''3-е месца (1)''': [[Беларуская Экстраліга 2007/2008|2007/08]]. * '''[[Кубак Беларусі па хакеі|Кубак Беларусі]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg]] '''Уладальнік (2)''': 2005, 2006. === БССР === '''Чэмпіянат БССР''' * [[Файл:Gold medal icon.svg]] '''Чэмпіён (2)''': 1967/68, 1969/70. * [[Файл:Silver medal icon.svg]] '''Віцэ-чэмпіён (1)''': 1968/69. * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] '''Бронзавы прызёр (1)''': 1950/51. === Міжнародныя === * '''[[Кубак Шпэнглера]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg]] '''Уладальнік''' (1): [[Кубак Шпэнглера 2009|2009]]. == Эмблемы == <gallery caption="Эмблемы ХК «Дынама Мінск»" class="center"> Файл:ХК Дынама 2003-2009.png|2003 — 2009 </gallery> == Спасылкі == * [http://www.hcdinamo.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008191006/http://www.hcdinamo.by/ |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларуская Экстраліга}} [[Катэгорыя:Клубы КХЛ|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Хакейныя клубы Беларусі|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:1966 год у Мінску]] [[Катэгорыя:ХК Дынама Мінск| ]] hmu7ylayppi1rzgbrkc5nca7kgf1gbl 0 51121 5171436 5004066 2026-07-26T19:34:32Z Дзякуючы 171714 /* */ 5171436 wikitext text/x-wiki {{Хакейны клуб | назва = '''Віцебск''' | выява = Лагатып ХК Віцебск.png | заснаваны = [[2000]] | зачынены = | адкуль = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = [[Віцебскі лядовы палац спорту|Лядовы палац спорту]], [[Віцебск]] | змяшчальнасць = 2000 | кіраўнік = {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Аркадзевіч Магільніцкі]] | пасада_кіраўніка = Дырэктар клуба | трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Антонавіч Юпатаў|Раман Юпатаў]] | пасада_трэнера = Галоўны трэнер | мянушкі = бела-сінія; Віцебскія мядзведзі | капітан = | чэмпіянат = [[Беларуская экстраліга]] | канфэрэнцыя = | дывізіён = | бягучы_сезон = | сезон = | месца = | звязаны_клуб = | фарм_клуб = | колер1 = blue | колер2 = white | колер3 = | узор_левай_рукі1 = | узор_вопраткі1 = | узор_правай_рукі1 = | узор_шортаў1 = | левая_рука1 = | вопратка1 = | правая_рука1 = | шорты1 = | узор_левай_рукі2 = | узор_вопраткі2 = | узор_правай_рукі2 = | узор_шортаў2 = | левая_рука2 = | вопратка2 = | правая_рука2 = | шорты2 = | сайт = https://vitebsk.hockey.by/ }} {{значэнні|Віцебск}} '''«Віцебск»''' — беларускі [[хакей]]ны клуб, з г. [[Віцебск]]. Заснаваны ў [[2000]] годзе<ref>https://pribalt.info/hokkei/vitebsk ХК Віцебск</ref>. Гуляе у наймацнейшым дывізіёне чэмпіянатаў Беларусі — з 2000/01 (ранейшая назва — «Хімік-ШВСМ»). Найлепшае дасягненне — 2-е месца (2024/25). Самая буйная перамога — 13:1 (2.12.03 — «Юніёр» Мінск). Самае буйное паражэнне — 02:15 (17.12.00 — «Палімір» Наваполацк). Хатнія матчы каманда праводзіць у Палацы спорту (1900 гледачоў). == Дагаварныя гульні == У маі 2021 года Дысцыплінарны камітэт [[Федэрацыя хакея Беларусі|Федэрацыі хакея Беларусі]], на аснове дадзеных [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь]], прыняў рашэнне аб дыскваліфікацыі 5 хакеістаў «Віцебска» за дагаварныя гульні. Было ўстаноўлена, што ў сезоне 2018/19 і 2019/20 [[Раман Стрэльнікаў]], [[Віталь Сапега]], [[Аляксандр Паліцынскі]], [[Кірыл Сачыўка]] і [[Антон Мядзведзь]] неаднаразова забяспечвалі паражэнне ўласнай каманды з карыслівым намерам<ref>{{cite web|url = https://www.championat.com/hockey/news-4342761-pyat-igrokov-vitebska-poluchili-diskvalifikaciyu-za-uchastie-v-dogovornyh-igrah.html|title = Пять белорусских хоккеистов дисквалифицированы за участие в договорных матчах|author = |date = 2021-05-07|work = https://www.championat.com/|language = ru|accessdate =2021-05-21}}</ref>. == Галощныя трэнеры == * [[Раман Антонавіч Юпатаў|Раман Юпатаў]] (з ліпеня 2020) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vitebsk.hockey.by/ Афіцыйны сайт «Віцебска»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230925061549/https://vitebsk.hockey.by/ |date=25 верасня 2023 }} * [https://vk.com/hcvitebsk Афіцыйная старонка «Віцебска» ў vk.com] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларуская Экстраліга}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:2000 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Хакейныя клубы Беларусі|Віцебск]] [[Катэгорыя:ХК Віцебск| ]] dbmwp47apb1ri03evwiouslnwehp31y 0 55756 5171360 5036202 2026-07-26T17:39:21Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5171360 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Бермудскіх астравоў |Дэвіз = Quo Fata Ferunt |Назва гімна =''God Save the Queen'' |Аўдыё =United States Navy Band - God Save the Queen.ogg |Форма праўлення =[[Канстытуцыйная манархія]], [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі]] |lat_dir =N |lat_deg =32 |lat_min =19 |lat_sec =0 |lon_dir =W |lon_deg =64 |lon_min =45 |lon_sec =0 |region = BM |CoordScale =100000 |Найбуйнейшыя гарады =[[Гамільтан (Бермуды)|Гамільтан]] |Пасады кіраўнікоў = Кароль<br />Губернатар<br />Прэм’ер-міністр |Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />Эндру Мёрдак<br />[[Эдвард Дэвід Бёрт]] |Месца па плошчы =224 |Плошча =53,2 |Працэнт вады =26% |Месца па насельніцтву =202 |Насельніцтва =64268 |Год ацэнкі =2010 |Насельніцтва па перапісу=64268 |Год перапісу =2010 |Шчыльнасць насельніцтва =1275 |ВУП (ППЗ) = 5,85 млрд<ref name=Gazette17Dec08>[http://www.royalgazette.com/siftology.royalgazette/Article/article.jsp?articleId=7d8c8b730030001&sectionId=60 Bermuda leads in GDP per capita], ''The Royal Gazette'', 07/12/08</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2007 |Месца па ВУП (ППЗ) = 149 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 91 477<ref name="Gazette17Dec08" /> }} [[File:Карта Бермуды.svg|thumb|Карта]] '''Берму́ды''', або '''Берму́дскія астравы''' ({{lang-en|Bermuda, Bermudas}}) — брытанская заморская тэрыторыя ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]]. Складаецца з 181 [[востраў|вострава]] і [[рыф]]аў агульнай плошчай 53,2 км². Насельніцтва (2010) — {{Num|64268}} чалавек. Сталіца і найбуйнейшы населены пункт тэрыторыі — [[Гамільтан (Бермуды)|горад Гамільтан]]. == Гісторыя == [[Выява:Entrance to Castle Harbour, Bermuda (1614).png|thumb|left|Ваенныя ўмацаванні (1614 г.)]] Першаадкрывальнікам лічыцца [[Іспанія|іспанскі]] мараплавец [[Хуан дэ Бермудэс]] ([[1505]] г.). Упершыню астравы з’явіліся на [[Геаграфічная карта|карце]] ў [[1509]] г. [[11 ліпеня]] [[1612]] г. [[Англія|англійская]] [[Вірджынская кампанія]] заснавала на Бермудах калонію Новы Лондан. Усяго з Англіі прыбыло 60 каланістаў на чале першага губернатара Рычарда Мура ([[1583]]—[[1618]] гг.). Было прынята заканадаўства калоніі на аснове англійскай [[права]]вой сістэмы. Каланісты займаліся [[земляробства]]м і здабычай хваёвай [[драўніна|драўніны]]. Для абароны ад іспанцаў была ўзведзена [[крэпасць]] Сміт. Аднак Вірджынская кампанія амаль не атрымоўвала прыбыткаў ад пасяленцаў, таму ў [[1614]] г. прадала астравы [[Каралеўства Вялікабрытанія|англійскай кароне]]. Такім чынам, Бермудскія астравы фармальна сталі першай заморскай калоніяй Англіі. У [[1620]] г. калонія атрымала самакіраванне, пачаў працаваць першы [[парламент]]. У [[1616]] г. на Бермуды на англійскім караблі быў завезены першы чарнаскуры [[рабства|нявольнік]]. Рабы выкарыстоўваліся для здабычы [[жэмчуг]]у. Калі гэта дзейнасць не прынесла выгоды, яны сталі выкарыстоўвацца для працы на плантацыях і ў [[рамяство|рамесных]] майстэрнях. Хаця памеры плантацый тут былі малымі ў параўнанні з [[Садружнасць Вірджынія|Вірджыніяй]] і [[Вест-Індыя|Вест-Індскімі астравамі]], іх колькасць стала расла. Самы багаты рабаўладальнік у [[1663]] г. меў 17 рабоў. Акрамя выхадцаў з [[Афрыка|Афрыкі]] на Бермудах выкарыстоўвалася нявольная праца [[індзейцы|індзейцаў]] і закантрактаваных рабочых з [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Шатландыя|Шатландыі]]. Закон [[1666]] г. абавязваў рабаўладальнікаў забяспечваць рабоў [[зброя]]й і прыцягваць да абароны калоніі. Аднак у [[1673]] г. была выяўлена змова чарнаскурай рабыні супраць свайго гаспадара, таму ў наступным годзе быў прыняты закон аб абмежаванні ўвозу афрыканцаў і [[Мулат|мулатаў]]. У [[1807]] г. гандаль рабамі быў забаронены. У [[1834]] г. рабства адменена. Падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] і [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|вайны 1812—1814]] гг. [[Вялікабрытанія]] выкарыстоўвала Бермудскія астравы ў якасці важнай ваеннай базы. У гады войн з [[буры|бурамі]] сюды высылалі зняволенных з [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыкі]]. Большасць насельніцтва займалася [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] і абслугоўваннем ваенных. У другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. асноўнымі [[экспарт]]нымі культурамі з’яўляліся [[цыбуля]] і [[маніёк]]. Недахоп таннай працоўнай сілы вымушаў увозіць рабочых з [[Мадэйра|Мадэйры]]. У [[1890]] г. была пракладзена трансатлантычная кабельная сувязь<ref>[http://atlantic-cable.com/Cables/1890Halifax-Bermuda/ History of the Atlantic Cable & Undersea Communications]</ref>. З [[1930]] г. на мясцовым аэрадроме спыняліся [[самалёт]]ы. Дзякуючы добра наладжаным камунікацыям ужо ў міжваенны перыяд [[20 стагоддзе|XX]] ст. пачаў развівацца [[турызм]], пераважна з суседніх [[ЗША]] і [[Канада|Канады]]. Бермудцы ў якасці добраахвотнікаў удзельнічалі ў [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай]] і [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай]] войнах на баку Вялікабрытаніі. Пасля II Сусветнай вайны Бермуды ператварыліся ў [[Афшор|афшорны фінансавы цэнтр]]. Тут базіраваліся [[Ваенна-марскія сілы ЗША|амерыканскія ВМС]]. З [[1968]] г. дзейнічае [[Канстытуцыя]], якая гарантуе ўсеагульнае выбарчае права. У [[1995]] г. праводзіўся [[рэферэндум]] аб прадстаўленні незалежнасці ад Вялікабрытаніі. Яе прыхільнікі пацярпелі паражэнне. == Геаграфія == [[Архіпелаг]] Бермуды знаходзіцца ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], каля паўночнай ускраіны [[Саргасава мора]], у 1070 км на паўднёвы ўсход ад узбярэжжа [[ЗША]], у 5548 км на паўднёвы захад ад [[Лондан]]а і 7 303,34 км на паўднёвы захад ад [[Мінск]]а. У склад Бермудаў уваходзяць 181 [[востраў]], а таксама [[рыф]]ы [[карал]]авага паходжання. Найбуйнейшы з іх — востраў Бермуда або, як яго называюць мясцовыя насельнікі, Мейн-Айленд (''Main Island'', літаральна «галоўны востраў»). [[Клімат]] вільготны субтрапічны. Цёплае [[надвор'е]] ўтрымоўваецца на працягу года дзякуючы блізкасці [[Гальфстрым]]а. Тэмпература ў жніўні ў сярэднім складае 29,8° C — 33,9° C, у студзені 20,4° C — 25,4° C. Аднак узімку магчыма паніжэнне тэмпературы да 6,7° C. Сярэдняя колькасць ападкаў — 1 409,7 мм у год. Сярэдняя колькасць [[Сонца|сонечных]] гадзін — 2501 у год. == Прырода == Да з’яўлення на Бермудскіх астравах першых насельнікаў яны былі пакрытыя [[Хвойныя|хваёвымі]] [[лес|лясамі]] ў цэнтральнай частцы [[суша|сушы]] і [[мангры|манграмі]] ўздоўж [[бераг]]а. У наш час захавалася толькі 15 відаў эндэмічных раслін, у тым ліку бермудскія [[кедр]] і [[ядловец]]. Усяго ж налічваецца каля 1000 відаў раслін, большасць з якіх была завезена звонку. Бермуды — адна з найбольш паўднёвых зон распаўсюджання [[какосавая пальма|какосавай пальмы]], хаця з-за недахопу цяпла ў зімовыя месяцы какосы рэдка вызраюць. [[Фаўна]] прадстаўлена шматлікімі [[птушкі|птушкамі]], [[марскія чарапахі|марскімі чарапахамі]], [[яшчаркі|яшчаркамі]], [[кажаны|кажанамі]]. Першы закон аб ахове дзікай прыроды быў прыняты ў [[1616]] г. <gallery align=center> Image:Bermuda aerial overall view 1993.JPEG|Выгляд з паветра Image: Tobacco Bay 4.jpg|Заліў Табака-Бэй Image:Bermuda beach2.jpg|Пляж Image:Image-Juniperus bermudiana - mature.jpg|Эндэмічны бермудскі ядловец </gallery> == Вядомыя бермудцы == * [[Хэзер Нова|Х. Нова]] (1967-) — бермудская спявачка і паэтэса, аўтар і выканаўца песень == Гл. таксама == * [[Бермудскі трохвугольнік]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Bermuda}} {{Wikiatlas|Bermuda}} * [http://www.gov.bm Bermuda Government] ''сайт урада'' * [http://www.gotobermuda.com/default/ Турызм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130124064113/http://www.gotobermuda.com/default/ |date=24 студзеня 2013 }} * [http://www.bermuda.com/ Турызм] * [http://www.everyculture.com/A-Bo/Bermuda.html Культура] * [http://www.bermuda4u.com/essential/history/ Гісторыя] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Паўночная Амерыка}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Тэрыторыі Брытанскай імперыі}} [[Катэгорыя:Бермудскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] tne97rakawm24uxa7vk7hqj71w4ltwl 0 58612 5171255 4881085 2026-07-26T13:48:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171255 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя |тып = Медыцынская гуманітарная арганізацыя }} '''Урачы без межаў''' ({{Lang-fr|Médecins sans frontières}}) — няўрадавая міжнародная арганізацыя па аказанні медыцынскай дапамогі людзям, якія пацярпелі ў выніку ўзброеных канфліктаў і стыхійных бедстваў. == Гісторыя == Арганізацыя была створана 20 снежня 1971 года<ref name="msf-history">[http://www.msf.org/msf-history Врачи без границ/История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150316021331/http://www.msf.org/msf-history |date=16 сакавіка 2015 }}, Афіцыйны сайт MSF {{ref-en}}</ref> ў [[Парыж]]ы з мэтай аказання дапамогі ахвярам [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі|грамадзянскай вайны]] ў [[Нігерыя|Нігерыі]] ў 1967—1970 гадах. Арганізацыя штогод пасылае больш за 3 тыс. добраахвотнікаў у больш чым 80 краін свету, уключаючы зоны ўзброеных канфліктаў. Валанцёры арганізацыі працуюць у многіх гарачых кропках. Акрамя таго, «Урачы без межаў» вядуць прафілактычную і асветніцкую работу па барацьбе з наркаманіяй і СНІДам. Фінансаванне ўрачоў без межаў ажыццяўляецца з дапамогай прыватных ахвяраванняў. Каля 80 % фінансавых сродкаў арганізацыя атрымлівае ад двух мільёнаў індывідуальных донараў<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/articles/116/1011679/1011679a1.htm |title=Врачи без границ в энциклопедии «Кругосвет». |access-date=3 сакавіка 2017 |archive-date=30 снежня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233006/http://www.krugosvet.ru/articles/116/1011679/1011679a1.htm |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе выйшаў дакументальны фільм пра арганізацыю — «Жыццё ў надзвычайнай сітуацыі: Гісторыі Урачоў без межаў» (''Living in Emergency: Stories of Doctors Without Borders'')<ref>{{Cite news|title=Living in Emergency (2008)|last=Scott|first=A. O.|url=http://www.nytimes.com/2010/06/04/movies/04living.html?ref=movies&_r=0|work=[[The New York Times]]|date=2010-06-03|accessdate=2014-12-04}}</ref>. == Міжнародныя ўзнагароды == * Прэмія Нансена (1993) * [[Нобелеўская прэмія міру]] (1999) == Крытыка == Міністр інфармацыі СРЮ ва ўрадзе [[Слабадан Мілошавіч|Мілошавіча]] Горан Маціч к [[1999]] годзе абвінаваціў няўрадавую арганізацыю «Урачы без межаў» ў шпіянажы і незаконнай [[Кантрабанда|кантрабандзе]]. Па яго словах, супрацоўнік французскіх спецслужбаў, «які забіў дзве тысячы чалавек», з’яўляўся таксама супрацоўнікам «Урачоў», а кіраўнік грамадзянскай місіі ААН у Косаве быў актывістам «Урачоў» і займаўся «шпіянажам»<ref name="ngfr">[http://www.ng.ru/world/2000-06-30/6_cosovo.html Ситуация в Косово изменится лишь после перемен в ООН.]</ref><ref name="ng">[http://www.ng.ru/world/1999-12-22/6_kushner.html Бернара Кушнера обвинили в шпионаже]</ref>. == Гл. таксама == * [[Бернар Кушнер]] — французскі ўрач і [[дыпламат]], адзін з заснавальнікаў арганізацыі * [[Рэпарцёры без межаў]] * [[Вучоба без межаў]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.msf.org/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://www.ru.msf.org/ Афіцыйны сайт на рускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170328105428/http://ru.msf.org/ |date=28 сакавіка 2017 }} {{ref-ru}} * [http://www.krugosvet.ru/articles/116/1011679/1011679a1.htm Падрабязная даведка на рускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230233006/http://www.krugosvet.ru/articles/116/1011679/1011679a1.htm |date=30 снежня 2008 }} {{ref-ru}} {{Нобелеўская прэмія/мір 1976—2000}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру]] [[Катэгорыя:Міжнародныя некамерцыйныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:НДА з кансультатыўным статусам пры ЭСС ААН]] 8tdvl7v46xxiqraodqownojg4l1effu 10 59615 5171340 4299039 2026-07-26T16:30:30Z ~2026-41609-83 171704 5171340 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Чэмпіёны свету па футболе |загаловак = {{гэта выдатны спіс}} [[Спіс фіналаў чэмпіянатаў свету па футболе|Чэмпіёны свету па футболе]] |state = {{{state|autocollapse}}} |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |спіс1 = *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]]:'''&nbsp;{{Сцяг Уругвая}}&nbsp;[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]]:'''&nbsp;{{Сцяг Італіі (1861-1946)}}&nbsp;[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]]:'''&nbsp;{{Сцяг Італіі (1861-1946)}}&nbsp;[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]]:'''&nbsp;{{Сцяг Уругвая}}&nbsp;[[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]]:'''&nbsp;{{Сцяг Заходняй Германіі}}&nbsp;[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]]:'''&nbsp;{{Сцяг Бразіліі, 1889—1960}}&nbsp;[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]]:'''&nbsp;{{Сцяг Бразіліі, 1960—1968}}&nbsp;[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]]:'''&nbsp;{{Сцяг Англіі}}&nbsp;[[Зборная Англіі па футболе|Англія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]]:'''&nbsp;{{Сцяг Бразіліі, 1968—1992}}&nbsp;[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]]:'''&nbsp;{{Сцяг Заходняй Германіі}}&nbsp;[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]]:'''&nbsp;{{Сцяг Аргенціны (1812-1985)}}&nbsp;[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]]:'''&nbsp;{{Сцяг Італіі}}&nbsp;[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]]:'''&nbsp;{{Сцяг Аргенціны}}&nbsp;[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]]:'''&nbsp;{{Сцяг Заходняй Германіі}}&nbsp;[[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]]:'''&nbsp;{{Сцяг Бразіліі}}&nbsp;[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]]:'''&nbsp;{{Сцяг Францыі}}&nbsp;[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]]:'''&nbsp;{{Сцяг Бразіліі}}&nbsp;[[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]]:'''&nbsp;{{Сцяг Італіі}}&nbsp;[[Зборная Італіі па футболе|Італія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]]:'''&nbsp;{{Сцяг Іспаніі}}&nbsp;[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]:'''&nbsp;{{Сцяг Германіі}}&nbsp;[[Зборная Германіі па футболе|Германія]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]:'''&nbsp;{{Сцяг Францыі}}&nbsp;[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]:'''&nbsp;{{Сцяг Аргенціны}}&nbsp;[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] *'''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]]:'''&nbsp;{{Сцяг Іспаніі}}&nbsp;[[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Чэмпіянаты свету]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Міжнародныя футбольныя турніры зборных]] </noinclude> fl73xot91sqi3cqd953hwe8zc2ewsrw 0 61206 5171611 4183743 2026-07-27T04:58:42Z StarDeg 16311 5171611 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{Іншыя значэнні|тып=імя|Кнуд}} '''Кнуд I Гардэкнуд''' ({{lang-da|Knud 1. Hardeknud}}; [[880-я]] — [[948]]?) — першы кароль [[Данія|Даніі]] (каля [[916]]—[[948]]?) з дынастыі Кнутлінгаў. == Біяграфія == Кнуд нарадзіўся ў [[880-я]] гады. Яго бацька [[Свен II Эстрыдсен|Свен]] з’яўляўся унукам легендарнаму [[Рагнар Лодбрак|Рагнару Лодбраку]]. Па некаторым крыніцам Кнуд прыйшоў у [[Данія|Данію]] каля [[916]] г. з «Nortmannia», што магло азначаць як [[Нарвегія|Нарвегію]], так і [[Нармандыя|Нармандыю]], ці нават Усходнюю Англію, і зрынуў караля Сігтруга. Хутчэй за ўсё, ён паходзіў з дынастыі [[Інглінгі|Інглінгаў]]. Пасля гэтага Кнуд уладарыў каля 30 гадоў. У [[948]] г. архіяпіскап Брэмена прызначыў у Данію трох епіскапаў, але хутчэй за ўсё сам Кнуд быў, у лепшым выпадку, абыякавы да [[хрысціянства]]. {{Каралі Даніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнютлінгі]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] hzmcnw4f8ucajckns2i9oybxqrmq0su 5171612 5171611 2026-07-27T04:59:21Z StarDeg 16311 5171612 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{Іншыя значэнні|тып=імя|Кнуд}} '''Кнуд I Гардэкнуд''' ({{lang-da|Knud 1. Hardeknud}}; [[880-я]] — [[948]]?) — першы кароль [[Данія|Даніі]] (каля [[916]]—[[948]]?) з дынастыі Кнутлінгаў. == Біяграфія == Кнуд нарадзіўся ў [[880-я]] гады. Яго бацька [[Свен II Эстрыдсен|Свен]] з’яўляўся унукам легендарнаму [[Рагнар Лодбрак|Рагнару Лодбраку]]. Па некаторым крыніцам Кнуд прыйшоў у [[Данія|Данію]] каля [[916]] г. з «Nortmannia», што магло азначаць як [[Нарвегія|Нарвегію]], так і [[Нармандыя|Нармандыю]], ці нават Усходнюю Англію, і зрынуў караля Сігтруга. Хутчэй за ўсё, ён паходзіў з дынастыі [[Інглінгі|Інглінгаў]]. Пасля гэтага Кнуд уладарыў каля 30 гадоў. У [[948]] г. архіяпіскап Брэмена прызначыў у Данію трох епіскапаў, але хутчэй за ўсё сам Кнуд быў, у лепшым выпадку, абыякавы да [[хрысціянства]]. {{зноскі}} {{Каралі Даніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнютлінгі]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] 1u0rp89ww817pvxwdo70yjyjkpwv7k5 0 62283 5171628 5142486 2026-07-27T05:54:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171628 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Фелікс Адам Ян Улодак''' ({{lang-pl|Feliks Adam Jan Włodek}}, {{lang-ru|Феликс Адам Ян Влодек}}; {{ДН|9|6|1838}} — ?), — адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], узначальваў Пружанскі паўстанцкі атрад. Дзейнічаў пад псеўданімамі ''Самух'', ''Шчасны'' і ''Здзяхоўскі''. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Улодакі|Улодакаў]] герба «[[Праўдзіч]]». Бацька, таксама Фелікс, меў ва ўласнасці [[Маёнтак|маёнткі]] [[Кабакі (Брэсцкая вобласць)|Кабакі]] ў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім]] і [[Матыкалы]] ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім паветах]]. Фелікс Адам Ян нарадзіўся меркавана ў Кабаках<ref name="brama10">{{артыкул|аўтар=Александр Ильин.|загаловак=Влодки и Окинчицы — повстанцы с Берёзовщины|спасылка=http://brama.bereza.by.ru/nomer23/artic10.shtml|выданне=Гістарычная брама|год=2008|нумар=1 (23)}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сябраваў з мастаком [[Міхаіл Кулеша|Міхаілам Кулешам]], які ў 1845 годзе, падчас паездкі па Берасцейшчыне, гасцяваў у маёнтку Улодака<ref>{{Спасылка| аўтар = С.Я. Сяльверстава| url = http://mestechki.info/conference/4selv.htm| загаловак = Культурнае жыццё Брэста-Літоўскага ў першай палове XIX ст.| назва праекту = Мястэчкі Беларусі| выдавецтва = Андрэй Гяцэвіч| дата = 17 кастрычніка 2011| title = Архіўная копія| access-date = 25 красавіка 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20160820042421/http://mestechki.info/conference/4selv.htm| archive-date = 20 жніўня 2016| url-status = dead}}</ref> Падтрымаў [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. [[20 красавіка]] [[1863]] года сфарміраваў паўстанцкі атрад, які налічваў каля 300 чалавек. Намагаючыся аб’яднацца з сіламі [[Густаў Стравінскі|Густава Стравінскага]], накіраваўся ў ваколіцы [[Бяроза-Картузская|Бярозы-Картузскай]]. Па дарозе быў акружаны расійскімі войскамі ля в. [[Смалярка]], дзе [[13 мая]] прыняў з імі бой<ref name="ezajk">{{cite web | author = Эдвард Зайкоўскі.| url = http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1554&Itemid=737| title = За зямлю i за волю| publisher = Культурна-асветніцкі клуб «Спадчына»| access-date = 17 кастрычніка 2011 }}</ref>. Пасля аб’яднання кіраўніцтва агульным атрадам прыняў [[Аляксандр Лянкевіч]]. {{СС|3|чэрвеня|1863|21|мая}} года атрад прыняў удзел у [[Бітва пад Мілавідамі|бітве пад Мілавідамі]]. {{СС|4|чэрвеня|1863|24|мая}} года адбылася [[Бітва пад Ласасінам|жорсткая сутычка]] ля вёскі [[Ласасін]]. Атрад Улодка пацярпеў цяжкія страты: 40 чалавек забітымі<ref name="pruzhnet">{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Крукоўскі]].|загаловак=Двойчы расстраляныя. Адноўлены помнік паўстанцам Шчаснага|спасылка=http://www.nn.by/2000/42/14.htm|выданне=«[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»|год=2000|нумар=42}}</ref>. Неўзабаве Улодак аддзяліўся ад Лянкевіча і {{СС|13|чэрвеня|1863|30|мая}} года, аб’яднаўшыся з паўстанцамі [[Ян Эдвард Ваньковіч|Яна Эдварда Ваньковіча]], сышоўся ў бітве з салдатамі і казакамі каля в. [[Новыя Пескі|Пескі]] [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]]. Пасля гэтага атрад адышоў у [[Пінскі павет (Мінская губерня)|Пінскі павет]]<ref name="dajlid">{{cite web| author = Павел Дайлід| date = люты 2010| url = http://dzedzich.org/wp/wp-content/uploads/2010/01/Kalinouski_2010.pdf| title = Наш край у паўстанні 1863—1864 гадоў| format = [[pdf]]| publisher = «Дзедзіч»| access-date = 17 кастрычніка 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасля яго кіраўніком пружанскага атрада стаў [[Ільдэфонс Хадакоўскі]] герба «[[Далэнга]]» (1815—1880), а сам Фелікс неўзабаве з’ехаў у [[Царства Польскае]] Расійскай імперыі. У 1864 годзе як палітычны злачынец пазбаўлены правоў стану, маёмасць канфіскаваная<ref>{{cite web| url = http://rosgenea.ru/?alf=3&serchcatal=%C2%EB%EE%E4%E5%EA&name=%D4%E5%EB%E8%EA%F1-%C0%E4%E0%EC-%C8%E2%E0%ED&r=5| title = Влодек Феликс-Адам-Иван| work = Rosgenea| access-date = 17 кастрычніка 2011 | language = ru}}</ref>. == Сям’я == * Бацька [[Фелікс Улодак (харунжы пружанскі)|Фелікс Улодак]] (21 кастрычніка 1802 — ?), [[Спіс харунжых Пружанскага павета|харунжы пружанскі]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя збудаваў у Кабаках палац (не захаваўся), у якім пасля ў пачатку XX стагоддзя працаваў дзед расійскага спевака [[Андрэй Макарэвіч|Андрэя Макарэвіча]]. А да скасавання прыгоннага права Макарэвічы былі прыгоннымі Улодкаў<ref>{{cite web | author = Александр Левчук| date = 13 сакавіка 2010| url = http://www.belaruspartizan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=6&news=59037&page=100&locale=be| title = Белорусские корни Макаревича| work = Грамадства| publisher = [[Беларускі партызан]]| access-date = 17 кастрычніка 2011 | language = ru}}</ref>. * Маці Габрыэла Біспінг фон Гален (?—1887<ref>{{cite web| url = http://www.jurzak.pl/gd/szablony/osoba.php?lang=pl&id=012965| title = Gabriela Bisping von Gallen| publisher = Genealogia dynastyczna| access-date = 17 кастрычніка 2011| language = pl| url-status = dead}}</ref>) * Сярэдні брат Каміль Улодак (1839—?) — быў арыштаваны 23 чэрвеня 1863 за дапамогу паўстанцам. Пазней вядома, што ў 1890 валодаў маёнткам Кабакі і фальваркам [[Камяніца (фальварак)|Камяніца]] (1399 [[дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцінаў]]). яго дачка Соф’я выйшла замуж за Вітольда Свянціцкага (траюраднага пляменніка [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]), якому перайшлі ва ўласнасць Кабакі<ref name="brama10"/>. * Малодшы брат Уладзіслаў (1842—?) * Сястра Леанціна (1844—1915). У 1869 выйшла замуж за графа [[Францішак Ксаверый Пуслоўскі (1843—1908)|Францішка Ксаверыя Пуслоўскага]] (1843—1908)<ref>{{cite web|url = http://www.genealog.home.plwww.genealog.home.pl/gd/szablony/osoba.php?lang=&id=014318|title = Franciszek Ksawery Pusłowski|publisher = Genealogia dynastyczna|access-date = 17 кастрычніка 2011|language = pl|url-status = dead}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = Ильин, Александр. | загаловак = Влодки и Окинчицы — повстанцы с Берёзовщины | спасылка = http://brama.brestregion.com/nomer23/artic10.shtml | выданне = Гістарычная брама. Гісторыя і культура Палесся : Навуковы часопіс | год = 2008 | нумар = 1 (23) }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Улодак Фелікс}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярозаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Род Улодакаў|Фелікс]] kewav228u3o1hacbkur0babd6q4nvc2 10 64061 5171302 5170318 2026-07-26T15:17:07Z JerzyKundrat 174 у архіў 5171302 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{shortcut|ВП:К-ЛН}} Паведамленні пра падзеі, якім больш за 2 месяцы, перамяшчайце, калі ласка, у [[/Архіў|архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Праекты]]{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Выява:Wikipedia-logo-v2.svg|right|60px]]</noinclude> * <small>24 ліпеня 2026</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Нерчынскі дагавор|265&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>12 красавіка 2026</small> — Падведзены вынікі конкурсу «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]». 47mhbkdhx8v0ge4z9i6yrihzyjl6k9o 0 64363 5171277 5150003 2026-07-26T15:00:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171277 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |альма-матэр = [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]] |жонка = Кацярына Усеваладаўна Чарнавіна }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' ({{ДН|||1885}} — {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1885 годзе{{sfn|Чернякевич А. Н.|2022|с=183}}. Паводле сямейных успамінаў, у 1918 годзе Усевалад Боеў скончыў юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Пазбягаючы арышту бальшавікамі, збег з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] да бацькоў у Гродна. Ажаніўся ў [[Роўна]] з Кацярынай Усеваладаўнай Чарнавінай, дачкой Усевалада Чарнавіна, кіраўніка справамі вялікіх князёў Уладзіміравічаў (Раманавых)<ref name="stolica">{{cite web |url=https://stolica-s.su/archives/338263 |title=Конец истории побратимства |author= |date=2022-06-04 |website=Столица С |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з’яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}. Паводле ўспамінаў сваякоў, як юрыст ён дасягнуў у Літве значных поспехаў і меў вялікі аўтарытэт у Коўне<ref name="stolica"/>. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. Акрамя палітычнай і прафесійнай дзейнасці, Боеў займаў бачнае месца ў жыцці праваслаўнай абшчыны расійскай эміграцыі. У 1923 годзе ён з'яўляўся членам епархіяльнага савета [[Літоўская епархія|Літоўскай епархі]]і пры архіепіскапе [[Елеўферый (Богаяўленскі)|Елеўферыі (Богаяўленскім)]]. У 1928 годзе выступіў адным з заснавальнікаў літоўскага аддзялення Сусветнага саюза цэркваў<ref>{{cite web |url=https://zarubezhje.narod.ru/av/B_578.htm |title=Религиозные деятели русского зарубежья. Боев Всеволод Николаевич |author= |date= |website=zarubezhje.narod.ru |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля далучэння Літвы да СССР, у жніўні 1940 года Усевалад Боеў быў арыштаваны савецкімі ўладамі як прадстаўнік «буржуазнай эліты» і этапаваны ў турму ў [[Мінск]]у. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе, пасля акупацыі горада нямецкімі войскамі, вязні былі вызвалены. Боеў не стаў вяртацца да сям'і ў Літву і пазней эміграваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="stolica"/>. Жыў у горадзе [[Чыкага]], дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып= часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка= http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref= Вашкевіч А., Нарэль Д. |archive-date= 15 красавіка 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm }} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} * {{артыкул |аўтар=Чернякевич А. Н. |загаловак=«Тот, почти единственный белорус»: политическая биография Александра Бахановича |выданне=Восточнославянские исследования |тып=зборнік |год=2022 |нумар=1 |старонкі=153—188 |спасылка= |ref=Чернякевич А. Н.}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] ehxmvery0eqtvzf6nuin8rkuaqaaqhq 0 64715 5171334 5056095 2026-07-26T16:17:04Z JerzyKundrat 174 5171334 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{Значэнні|Артэга}} '''Хасэ́-Даніэ́ль Артэ́га-Саавэ́дра''' ({{lang-es|José Daniel Ortega Saavedra}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[нікарагуа]]нскі палітык, лідар [[Сандзінісцкі фронт нацыянальнага вызвалення|Сандынісцкага Фронту Нацыянальнага Вызвалення]], [[прэзідэнт]] краіны. == Біяграфія == Даніэль Артэга нарадзіўся ў 1945 ў маленькім нікарагуанскага гарадку Ла-Лібертад у інтэлігенцкай сям’і. Па заканчэнні сярэдняй школы навучаўся на факультэце права прэстыжнага цэнтральнаамерыканскага ўніверсітэта ў Манагуа. Рэвалюцыйнай дзейнасцю пачаў займацца ў пятнаццацігадовым узросце, тады ж упершыню быў арыштаваны сакрэтнай паліцыяй дыктатарскага рэжыму Луіса Самосы (лістапад 1960). У 1962 Даніэль уступіў у шэрагі Сандынісцкага Фронту Нацыянальнага Вызвалення. У лістападзе 1984 Артэга быў абраны прэзідэнтам Нікарагуа і афіцыйна заступіў на гэты пост 10 студзеня 1985. У 1987 урад Д. Артэгі сутыкнуўся з сур’ёзнымі эканамічнымі цяжкасцямі і быў вымушаны згарнуць амаль усе сацыяльныя праграмы. У лютым-сакавіку 1989, пасля спынення дапамогі ад [[СССР]], сандынісцкі ўрад пачаў шукаць шляхі спынення грамадзянскай вайны, правёў шэраг дэмакратычных рэформаў і прызначыў прэзідэнцкія і парламенцкія выбары на люты 1990. На выбарах 25 лютага 1990 блок партый Саюз нацыянальнай апазіцыі на чале з Віялетай Чамора нанёс паразу сандыністам. В. Чамора атрымала 55 % галасоў, тады як Д. Артэга — 40 %. Роўна праз два месяцы, 25 красавіка, Даніэль Артэга саступіў пасаду прэзідэнта Віялеце Чамора. Пасля паразы сандыністаў Д. Артэга выказаў задавальненне тым, што «сандынісцкая рэвалюцыя не стала механічнай копіяй савецкай або кубінскай мадэлі», а выкарыстала «змешаную эканоміку і палітычны плюралізм для аднаўлення і развіцця краіны, стварэння багаццяў з тым, каб пасля іх абагульніць». Балатаваўся ў прэзідэнты на выбарах у 1996 і 2002, але абодва разы прайграў кандыдатам ад правых сіл. У ходзе перадвыбарчай кампаніі 2002 вітаў прыватную ўласнасць і буйны капітал, заявіўшы: «Я змяніўся і выняў урокі з мінулага. … Камандантэ Артэга больш не існуе». 5 лістапада 2006 Артэга выйграў выбары і ізноў стаў прэзідэнтам краіны. У цяперашняй палітыцы спалучае каталіцызм з левай ідэалогіяй. Пры ім Нікарагуа далучылася да [[Фідэль Кастра|кастра]]-[[Уга Чавес|чавесаўскага]] геапалітычнага праекта ALBA, які ён называе хрысціянскім і найбольш справядлівым. У лістападзе 2021 года Даніэль Артэга, паводле папярэдніх частковых афіцыйных вынікаў, апублікаваных Вышэйшым выбарчым саветам, пераабраны на чацвёрты пяцігадовы тэрмін з вынікам 75 % галасоў. У 2026 годзе Даніэль Артэга абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары, каб да ўлады не прыйшла апазіцыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Артэга Даніэль}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Нікарагуа]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Нікарагуа]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Уацамонга]] [[Катэгорыя:Кавалеры Нацыянальнага ордэна Хасэ Марці]] kuu8frzywuhnno7epjpvgfa4jl8hpbe 0 65050 5171699 4664396 2026-07-27T09:39:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171699 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Франсуа Азон | Арыгінал імя = François Ozon | Фота = Francois Ozon 2005-10-21.jpg | Шырыня = 200px | Подпіс = Франсуа Азон на 49 [[Лонданскі кінафестываль|Лонданскім кінафестывалі]] (кастрычнік [[2005]] года) | Імя пры нараджэнні = Франсуа Азон | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Францыя}} | Прафесія = [[рэжысёр]], [[сцэнарыст]], [[прадзюсар]], [[кінааператар|аператар]], [[акцёр]] | Гады актыўнасці = [[1988]]—цяпер. час | Узнагароды = | imdb_id = 0654830 | Сайт = [http://www.francois-ozon.com/ www.francois-ozon.com] }} '''Франсуа Азон''' ({{lang-fr|François Ozon}}; нар. [[15 лістапада]] [[1967]]) — [[Францыя|французскі]] сцэнарыст і кінарэжысёр, фільмы якога характарызуюцца вострай сатырай і свабоднымі поглядамі на чалавечую сэксуальнасць. Ён заваяваў міжнародную папулярнасць дзякуючы сваім фільмам «8 жанчын» (па-французску 8 femmes, 2002) і «Басейн» (па-англійску Swimming Pool, 2003). Франсуа Азон лічыцца адным з самых прыкметных маладых рэжысёраў «новай хвалі» ў Францыі. == Поўнаметражныя фільмы == * 1998 — Пацучатнік / Sitcom * 1999 — Крымінальныя палюбоўнікі / Les Amants criminels * 2000 — Кроплі дажджу на распаленых скалах / Gouttes d’eau sur pierres brûlantes * 2000 — Пад пяском / Sous le sable * 2002 — [[8 жанчын (фільм)|8 жанчын]] / Huit femmes * 2003 — Басейн / Swimming Pool * 2004 — 5x2 / 5x2 * 2005 — Час развітання / Le Temps qui reste * 2007 — Анёл / Angel * 2009 — Рыкі / Riki * 2009 — Прытулак / The Refuge {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|François_Ozon}} * [http://www.francois-ozon.com/ Афіцыйны сайт Франсуа Азона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110208213917/http://www.francois-ozon.com/ |date=8 лютага 2011 }} * {{imdb name|id=0654830|name=Франсуа Азон}} * [http://www.sensesofcinema.com/2004/great-directors/ozon/ Старонка Франсуа Азона на сайце ''Senses of Cinema''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170603235739/http://www.sensesofcinema.com/2004/great-directors/ozon/ |date=3 чэрвеня 2017 }} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} {{DEFAULTSORT:Азон Франсуа}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Францыі]] e018ctrb6lnq5gmaga82rk5vd2swn1s 0 67785 5171649 4539615 2026-07-27T06:47:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171649 wikitext text/x-wiki {{Пілот Формулы-1 | Імя = Фернанда Алонса | stars= <br /> {{star}}{{star}} | Выява = Alonso 2016.jpg|thumb| | Подпіс = 2016 | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Іспанія}} | Дата нараджэння = 29.07.1981 | Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Аўеда|у Аўеда}}, [[Іспанія]] | Сезоны = 20 ({{F1|2001}}, {{F1|2003}}-{{F1|2018}}, {{F1|2021}}-) | № баліда 2020 = | Каманда 2021 = [[Рэно (аўтагоначная каманда)|Рэно]] | Гран-пры = 368 (365 стартаў) | Тытулы = 2 ({{f1|2005}}, {{f1|2006}}) | Перамогі = 32 | Подыумы = 104 | Ачкі = 2198 | Поўлы = 22 | Хуткія кругі = 23 | Вялікія шлемы = 1 | Дэбют = {{Ф1 ГПК|АВС|2001}} | Першы поўл = {{Ф1 ГПК|МАЗ|2003}} | Першая перамога = {{Ф1 ГПК|ВЕН|2003}} | Апошняя перамога = {{Ф1 ГПК|ІСП|2013}} | Апошняя гонка = {{Ф1 ГПК|АБУ|2018}} | Папярэдні сезон = | Папярэдняе месца = }} {{Цёзкі2|Алонса}} '''Фернанда Алонса Дыяс''' (ісп. Fernando Alonso Díaz) — іспанскі аўтагоншчык, двухразовы чэмпіён свету серыі [[Формула-1]] — 2005 і 2006 гадоў, двухразовы пераможца «24 гадзіны Ле-Мана» ([[2018]], [[2019]]). Фернанда Алонса пражывае ў [[Оксфард]]зе, [[Вялікабрытанія]], мае дом у Мон-сюр-Рола, ля [[Жэнеўскае возера|Жэнеўскага возера]], [[Швейцарыя]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Fernando Alonso}} * [http://www.fernandoalonso.com Официальный сайт Фернандо Алонсо] * [http://fernando-alonso.ru Фернандо Алонсо на Fernando-Alonso.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191214214137/http://fernando-alonso.ru/ |date=14 снежня 2019 }} * [http://wildsoft.ru/drv.php?l=A&id=200101021 Энциклопедия Формулы 1: гонщик: Фернандо Алонсо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130305195605/http://wildsoft.ru/drv.php?l=A&id=200101021 |date=5 сакавіка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Чэмпіёны Формулы-1}} {{DEFAULTSORT:Алонса}} [[Катэгорыя:Пераможцы Гран-пры Формулы-1]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1 з Іспаніі]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Minardi]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Renault]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на McLaren]] [[Катэгорыя:Пілоты Формулы-1, якія выступалі на Ferrari]] [[Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Іспаніі]] [[Катэгорыя:Аўтагоншчыкі Ралі Дакар]] [[Катэгорыя:Пілоты 24 гадзін Ле-Мана]] fa92uxm3yqz7ndu5pt7hlneki6gboag 0 68698 5171362 4556852 2026-07-26T17:48:06Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5171362 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон =Брытанскай тэрыторыі ў Індыйскім акіяне |Дэвіз =In tutela nostra Limuria |Назва гімна =''God Save the Queen'' |Аўдыё =United States Navy Band - God Save the Queen.ogg |Форма праўлення =Канстытуцыйныя манархія |lat_dir =S |lat_deg =15 |lat_min = 18|lat_sec = 00 |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =24 |lon_sec =00 |region = IO |CoordScale =250000 |Заснавана =1965 |Пасады кіраўнікоў = каралева |Кіраўнікі = [[Елізавета II]] |Плошча =63.2 }} '''Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне''' ({{lang-en|British Indian Ocean Territory}}) — заморская тэрыторыя [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], размешчаная ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] на поўдзень ад [[Мальдывы|Мальдываў]]. Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне складаецца з [[архіпелаг Чагас|архіпелага Чагас]], у які ўваходзяць 55 астравоў. Самы буйны — [[востраў Дыега-Гарсія]] (27,19 км²). Агульная плошча тэрыторыі — 63,2 км². Заснавана ў 1965 г. у выніку вылучэння з былой брытанскай калоніі [[Маўрыкій]]. З 1966 г. Дыега-Гарсія выкарыстоўваецца як ваенная база Вялікабрытаніі і [[ЗША]]. Астатнія астравы ненаселены. == Спасылкі == {{Commons|Category:British Indian Ocean Territory}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Краіны Азіі}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Тэрыторыі Брытанскай імперыі}} [[Катэгорыя:Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне| ]] [[Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] 99h3w31bsm885joyubukq157sxq8b49 5171363 5171362 2026-07-26T17:49:29Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5171363 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон =Брытанскай тэрыторыі ў Індыйскім акіяне |Дэвіз =In tutela nostra Limuria |Назва гімна =''God Save the Queen'' |Аўдыё =United States Navy Band - God Save the Queen.ogg |Форма праўлення =Канстытуцыйныя манархія |lat_dir =S |lat_deg =15 |lat_min = 18|lat_sec = 00 |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =24 |lon_sec =00 |region = IO |CoordScale =250000 |Заснавана =1965 |Пасады кіраўнікоў = каралева |Кіраўнікі = [[Елізавета II]] |Плошча =63.2 }} '''Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне''' ({{lang-en|British Indian Ocean Territory}}) — заморская тэрыторыя [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], размешчаная ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] на поўдзень ад [[Мальдывы|Мальдываў]]. Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне складаецца з [[архіпелаг Чагас|архіпелага Чагас]], у які ўваходзяць 55 астравоў. Самы буйны — [[востраў Дыега-Гарсія]] (27,19 км²). Агульная плошча тэрыторыі — 63,2 км². Заснавана ў 1965 г. у выніку вылучэння з былой брытанскай калоніі [[Маўрыкій]]. З 1966 г. Дыега-Гарсія выкарыстоўваецца як ваенная база Вялікабрытаніі і [[ЗША]]. Астатнія астравы ненаселены. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:British Indian Ocean Territory}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Краіны Азіі}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Тэрыторыі Брытанскай імперыі}} [[Катэгорыя:Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне| ]] [[Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] 6u9ib9m7of1aas1lcxdja5d3m92hi12 0 69264 5171364 4414720 2026-07-26T17:52:31Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5171364 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон =Брытанскіх Віргінскіх астравоў |Назва гімна =God Save the Queen |Форма праўлення =[[Канстытуцыйная манархія]], [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі]] |lat_dir = N|lat_deg =18 |lat_min =29 |lat_sec =4 |lon_dir =W |lon_deg =64 |lon_min =31 |lon_sec =54 |region = VG |CoordScale =500000 |Дата незалежнасці =няма, з [[1967]] унутранае самакіраванне |Найбуйнейшы горад =[[Род-Таўн]] |Пасады кіраўнікоў =[[Губернатар]] |Кіраўнікі =[[Уільям Бойд Макліры]] |Насельніцтва =24 939 |Год перапісу =2010 |Шчыльнасць насельніцтва =260 }} [[Выява:BritishVirginIsland map.png|right|thumb|250px|Брытанскія Віргінскія астравы]] '''Брытанскія Віргінскія астравы''' (БВА) — група з 36 [[Востраў|астравоў]] і астраўкоў (агульнай плошчай 153 км²), размешчаных на паўночны ўсход ад [[Віргінскія астравы|Віргінскіх астравоў]] [[ЗША]]. Населеныя толькі 16 астравоў і астраўкоў. Найбуйнейшымі астравамі з'яўляюцца Тартола (55 км²), Анегада (38 км²), Верджын-Горда (21 км²) і Ёст-ван-Дэйк (8 км²). Сталіца, [[Род-Таўн|горад Роўд-Таўн]], знаходзіцца на востраве Тартола. Насельніцтва ўсіх астравоў складае каля 25 тыс. чалавек, пры гэтым прыкладна 90% з іх пражывае на Тартоле. Брытанскія Віргінскія астравы - брытанская заморская тэрыторыя. Афіцыйная мова - [[англійская мова|англійская]]. Асноўная валюта — [[долар ЗША]] (з 1959). == Гл. таксама == * [[Амерыканскія Віргінскія астравы]] {{Злучанае Каралеўства}} {{Арганізацыя Усходніх Карыбскіх дзяржаў (OECS)}} {{Паўночная Амерыка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Амерыкі]] {{Краіны ля Карыбскага мора}} [[Катэгорыя:Брытанскія Віргінскія астравы| ]] jflthumxgz1479dn7q0zumvdqg9029p 5171365 5171364 2026-07-26T17:53:43Z Emilia Noah 155537 /* Гл. таксама */ 5171365 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон =Брытанскіх Віргінскіх астравоў |Назва гімна =God Save the Queen |Форма праўлення =[[Канстытуцыйная манархія]], [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі]] |lat_dir = N|lat_deg =18 |lat_min =29 |lat_sec =4 |lon_dir =W |lon_deg =64 |lon_min =31 |lon_sec =54 |region = VG |CoordScale =500000 |Дата незалежнасці =няма, з [[1967]] унутранае самакіраванне |Найбуйнейшы горад =[[Род-Таўн]] |Пасады кіраўнікоў =[[Губернатар]] |Кіраўнікі =[[Уільям Бойд Макліры]] |Насельніцтва =24 939 |Год перапісу =2010 |Шчыльнасць насельніцтва =260 }} [[Выява:BritishVirginIsland map.png|right|thumb|250px|Брытанскія Віргінскія астравы]] '''Брытанскія Віргінскія астравы''' (БВА) — група з 36 [[Востраў|астравоў]] і астраўкоў (агульнай плошчай 153 км²), размешчаных на паўночны ўсход ад [[Віргінскія астравы|Віргінскіх астравоў]] [[ЗША]]. Населеныя толькі 16 астравоў і астраўкоў. Найбуйнейшымі астравамі з'яўляюцца Тартола (55 км²), Анегада (38 км²), Верджын-Горда (21 км²) і Ёст-ван-Дэйк (8 км²). Сталіца, [[Род-Таўн|горад Роўд-Таўн]], знаходзіцца на востраве Тартола. Насельніцтва ўсіх астравоў складае каля 25 тыс. чалавек, пры гэтым прыкладна 90% з іх пражывае на Тартоле. Брытанскія Віргінскія астравы - брытанская заморская тэрыторыя. Афіцыйная мова - [[англійская мова|англійская]]. Асноўная валюта — [[долар ЗША]] (з 1959). {{Зноскі}} == Гл. таксама == * [[Амерыканскія Віргінскія астравы]] {{Злучанае Каралеўства}} {{Арганізацыя Усходніх Карыбскіх дзяржаў (OECS)}} {{Паўночная Амерыка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Амерыкі]] {{Краіны ля Карыбскага мора}} [[Катэгорыя:Брытанскія Віргінскія астравы| ]] at19wbx9f0i0ayxv71fz0rkoh75j09h 0 69476 5171272 4581547 2026-07-26T14:38:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171272 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Усама бін Ладэн''' (у іншай транскрыпцыі '''Асама бен Ладэн'''; поўнае імя '''Усама бін Мухамад бін Авад бін Ладзін'''; араб. أسامة بن محمد بن عوض بن لادن; Usāmah bin Muhammad bin `Awad bin Lādin) (нар. мяркуема [[10 сакавіка]] [[1957]], Джыда альбо [[Эр-Рыяд]], [[Саудаўская Аравія]] — [[2 мая]]<ref>[http://news.tut.by/world/225451.html Власти США: убит лидер Аль-Каиды Усама бин Ладен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110504230047/http://news.tut.by/world/225451.html |date=4 мая 2011 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110504231453/http://www.mofa.gov.pk/Press_Releases/2011/May/PR_150.htm Ministry of Foreign Affairs Pakistan — Death of Osama bin Ladin] {{ref-en}}</ref> [[2011]], [[Абатабад]]{{слова?}}, [[Пакістан]]) — лідар [[іслам]]скай тэрарыстычнай арганізацыі «Аль-Каіда». Прызнаны тэрарыстам № 1 у [[ЗША]] і іншых краінах. Аднак у верасні 2010 года саступіў званне «тэрарыста № 1» Анвар аль-Аўлакі ў ЗША. За прадастаўленне інфармацыі, якая прывяла б да злова бен Ладэна, урад ЗША прапаноўваў узнагароду ў $ 50 млн. (з іх 48 млн. — ФБР, і 2 млн. — ALPA і Air Transport Association). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Забітыя ў выніку аперацый спецслужбаў]] f4t3fzwnrljaiw57yi0qlw1f8fzx2pj 0 73223 5171310 4863301 2026-07-26T15:30:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171310 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя}} '''Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»''' ({{lang-uk|Всеукраїнське об`єднання «Свобода»}}) — [[Кансерватызм|кансерватыўна]]-[[Нацыяналізм|нацыяналістычная]] [[палітычная партыя]] сучаснай [[Украіна|Украіны]]. Дзейнічае з 1991 года, афіцыйна зарэгістравана міністэрствам юстыцыі [[Украіна|Украіны]] ў 1995 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Міністерство юстиції України — перелік політичних партій в Україні]{{ref-uk}}</ref>. Папярэдняя назва — «Сацыял-нацыянальная партыя Украіны». Лідар партыі — [[Алег Цягнібок]]. == Выбары ў [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўную Раду Украіны]] 2012 года == [[File:Svoboda-2012.png|300px|thumb|Свабода-2012]] Партыя дамовілася з Усеўкраінскім аб’яднаннем «Бацькаўшчына» пра ўзгадненне кандыдатаў у мажарытарнай частцы выбараў. З 225 акруг у 35 балатуюцца прадстаўнікі «Свабоды». У прапарцыйнай частцы партыя ідзе асобным спісам. У выніку, партыя атрымала 10,44 % галасоў і 25 месцаў па спісе. Яшчэ 12 прадстаўнікоў партыі сталі дэпутатамі ў мажарытарных акругах. Такім чынам, агулам партыя атрымала 37 мандатаў. Партыя сфарміравала чацвёртую паводле колькасці дэпутацкую фракцыю пасля [[Партыя рэгіёнаў|«Партыі рэгіёнаў»]], «[[Бацькаўшчына (усеўкраінскае аб’яднанне)|Бацькаўшчыны]]» і «[[Украінскі дэмакратычны альянс за рэформы|УДАРу]]». Прадстаўнік партыі Руслан Кашулінскі абраны намеснікам старшыні Вярхоўнай Рады. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Украіны]] 27grj8e6exrmum7y8yxbxhddkiipjyr 0 73653 5171767 3630351 2026-07-27T11:55:25Z Autumndancer 168015 5171767 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагодзін}} {{навуковец}} '''Аляксандр Львовіч Пагодзін''' ({{ДН|15|6|1872|3}}, [[Віцебск]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|16|5|1947}}, [[Бялград]], [[Югаславія]]) — рускі мовазнавец. == Жыццяпіс == Скончыў [[Пецярбургскі ўніверсітэт]] (1884). З 1901 — магістр, тэма дысертацыі «Из истории славянских передвижений», з 1904 — доктар славянскай філалогіі, тэма дысертацыі «Следы корней-основ в славянских языках». Працаваў прафесарам [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага]] (1902—1908) і [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскага]] (1910—1919) універсітэтаў. У 2-й пал. 1919 — гласны Харкаўскай гарадской думы. З канца 1919 у эміграцыі. У 1919—1941 працаваў у [[Бялградскі ўніверсітэт|Бялградскім універсітэце]], з 1939 — прафесар. Кірункі навуковай дзейнасці: гісторыя філалогіі, параўнаўчае мовазнаўства, гістарычная геаграфія, этнаграфія. Пісаў з пазіцый [[пазітывізм]]у. Крытыкаваў [[славянафілы|славянафільскія]] погляды. == Творы == * Основной курс общего языкознания (СПб., 1896) * Из истории славянских передвижений. — Санкт-Петербург: Спб. археол. ин-т, 1901. — 167 с. * Две эпохи в изучении славянских древностей. — Санкт-Петербург: тип. М-ва вн. дел, 1905. — 16 с. * Религия Зороастра. — Санкт-Петербург: О. Н. Попова, 1903. * Главные течения польской политической мысли (1863—1907 гг.). — Санкт-Петербург: Просвещение, 1907. — 662 с. * Лекции по славянским древностям. — Санкт-Петербург: типо-лит. С. Иванченко, 1910. — 452 с. * Адам Мицкевич, т. 1‒2, М., 1912‒13 * Язык как творчество, Хар., 1913 * Лекции по истории сербской и болгарской литературы. — Харьков: Типо-лит. С. Иванченко, 1914. — 279 с. * Зарубежная Русь: Очерк проф. Харьк. ун-та А. Л. Погодина. — Петроград: П. П. Сойкин, 1915. * Лекции по истории польской литературы с извлечениями из писателей и пособий. — Харьков: Типо-лит. С. Иванченко, 1915. — 765 с. * Славянский мир: Полит. и экон. положение слав. народов перед войной 1914 г.. — Москва: тип. т-ва И. Д. Сытина, 1915. — 420 с. * История польского народа в XIX веке. — Москва: Г. А. Леман и С. И. Сахаров, 1915. — 297 с. * Русско-српска библиографиja, т. 1‒2, Београд, 1932-36. * Боги и герои Эллады. — 2. — Москва: URSS, 2007. — 232 с. — (Из наследия мировой философской мысли. Философия античности). — ISBN 978-5-382-00107-4 * История государственного и общественного строя Польши. — Москва: Монолит-Евролинц-Традиция, 2002. — ISBN 5-93662-018-2 * Краткий очерк истории славян. — 2. — Москва: Едиториал УРСС, 2003. — ISBN 5-354-00306-7:1000 {{зноскі}} == Літаратура == * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 4. Накцюрн — Скальскі / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 742 с.— 9500 экз. * Соловьев А. В. Александр Львович Погодин // Краткие сообщения института славяноведения АН СССР. Вып. 23, 1958. {{DEFAULTSORT:Пагодзін}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] nvlfn7rvwujjzgzjd4l8w4pir3qdjci 0 75435 5171554 4472912 2026-07-26T22:20:05Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Навінавыя сайты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171554 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт |назва=Telegraf.by |лагатып=Telegraf-logo-new.jpg |url=[https://telegraf.news/ Telegraf.news] |скрыншот= |commercial=Так |размяшчэнне= |тып=навінавы [[інтэрнэт-партал]] |рэгістрацыя= |уладальнік=ПІУП "Агенцтва Тэлеграф" |аўтар= |пачатак працы=[[11 жніўня]] [[2005]] года |бягучы статус= |абарот= |прыбытак= }} '''Telegraf.by''' — беларускі незалежны грамадска-палітычны навінавы сайт на [[англійская мова|англійскай]], [[беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай мовах]]. Адзін з найбольш цытуемых беларускіх рэсурсаў за мяжой<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=42185</ref>. Заснаваны [[11 жніўня]] [[2005]] года. == Гісторыя == У [[2005]] годзе сайт другім у Беларусі надаў паслугі бясплатнай электроннай пошты (дамены @telegraf.by, @me.by і @biz.by) і першым стварыў яе цалкам беларускамоўны інтэрфейс.<ref>http://www.br23.net/be/2005/09/06/telegrafby/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110708041211/http://www.br23.net/be/2005/09/06/telegrafby/ |date=8 ліпеня 2011 }}</ref> Перакладам яго на беларускую мову займаліся спецыялісты [[ТБМ|Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны]].<ref>http://www.svaboda.org/content/article/799185.html</ref> У [[2005]]—[[2010]] гадах на сайце размяшчаўся Блог [[Аляксандр Брэчак|Аляксандра Брэчака]]. У жніўні [[2007]] года Telegraf.by першым у Беларусі перавёў сваю пошту на сервер амерыканскай кампаніі [[Google]].<ref>http://www.it-belarus.net/news/read/2425/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016044350/http://it-belarus.net/news/read/2425/ |date=16 кастрычніка 2011 }}</ref> [[1 сакавіка]] [[2010]] года Telegraf.by запусціў беларускамоўную версію, [[9 сакавіка]] — англамоўную. У студзені 2020 года галоўным рэдактарам Telegraf.by стаў Валерый Дарохін<ref>https://telegraf.by/informaciya-o-sajte/ </ref>. 20 кастрычніка 2021 года [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] заблакавала сайт у краіне. 24 мая 2022 года сайт быў заблакаваны [[Раскамнагляд]]ам у [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]<ref>[https://www.forbes.ru/tekhnologii/466571-roskomnadzor-zablokiroval-sajt-interfaks-ukraina-i-ese-treh-onlajn-izdanij Роскомнадзор заблокировал сайт «Интерфакс-Украина» и еще трех онлайн-изданий]</ref>. == Тэматыка == Сайт прысвечаны, перш за ўсё, беларускім навінам, але пры гэтым асвячае сусветныя падзеі і падзеі краін блізкага замежжа. Асноўнымі часткамі партала з’яўляюцца Аўто, Беларусь, Жыццё, ІТ, Крымінал, Расія, Свет, Спорт, Украіна, Фота, Шоу-бізнес. == Выказванні аб Тэлеграфе == : «''Мне падабаецца Тэлеграф, я шчыра скажу. Лічу, што рэсурс развіваецца, гэта добра. У яго вялікая будучыня. Вельмі важна, што з’явілася англамоўная старонка, таму што, акрамя інфармавання беларусаў, грамадзян Беларусі, вялікае значэнне мае інфармаванне замежнікаў пра тое, што адбываецца ў Беларусі. Добра, што такі рэсурс існуе. Жадаю яму паспяховага развіцця і выхаду на першыя ролі''». [[Алесь Міхалевіч]], экс-кандыдат у прэзідэнты Беларусі, лідар Саюза «[[За Мадэрнізацыю]]»<ref>http://telegraf.by/2010/11/mxalevch-ja-ne-stodaljaravaja-kupjura-kab-mjane-se-ljubl.html{{Недаступная спасылка}}</ref> : «''Я вітаю ўсе незалежныя друкаваныя і інтэрнэт-рэсурсы. І, безумоўна, чым больш іх будзе, тым лепей. Я дзякую вам, за тое, што вы існуяце, за тое, што спрабуеце несці альтэрнатыўную інфармацыю. Гэта вельмі важна. Я таксама вас заклікаю даваць прыклад прафесійнай журналістыкі, таму што, скажу шчыра, журналістаў прафесійных у Беларусі адзінкі. Нават сярод незалежных выданняў, таму што часта мы бачым БТ (Беларускае тэлебачанне — Тэлеграф), толькі наадварот. Тыя ж самыя метады, знаходзяцца тыя ж самыя, у горшым сэнсе гэтага слова, прапагандысцкія брутальныя інфармацыйныя нагоды''. : ''Я хачу, каб журналістыка ў нас была іншая, каб быў нейкі журналісцкі кодэкс, які б выконваўся, каб падача інфармацыі была аб’ектыўнай і прафесійнай. Канечне, кожны чалавек суб’ектыўны. Прынамсі, я лічу, што чалавека трэба паважаць. Можна быць апанентам, можна бачыць колькі зла зрабіў чалавек, але Евангелле нас заклікае паважаць сваіх ворагаў. Часта вельмі журналісты пераходзяць межы і перастаюць таксама ў сваіх выказваннях быць прафесіяналамі, перастаюць паважаць людзей. І адпаведна пачынаюць жыць у тым духу. Журналіст — гэта вельмі адказная прафесія. Я жадаю вашаму рэсурсу, каб ён менавіта такім і быў. А мы будзем яго падтрымліваць, як прыйдзем да ўлады''». [[Віталь Рымашэўскі]], экс-кандыдат у прэзідэнты Беларусі, сустаршыня партыі «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]»<ref>http://telegraf.by/2010/11/rimashesk-geta-ne-telebachanne-a-kalgas.html{{Недаступная спасылка}}</ref> : «''Я за тое, каб колькасць такіх рэсурсаў на Беларусі павялічвалася. Я ведаю, што такое ўваходзіць на ўжо падзелены рынак, але гэта проста неабходна. Калі нехта стала працуе на рынку, там, па-першае, змяншаецца канкурэнцыя, і людзі пачынаюць менш круціцца. Па-другое, усе абрастаюць нейкімі сувязямі, сімпатыямі, антыпатыямі, і гэта скажае інфармацыйную карціну. Таму я вельмі ўдзячны вам за тыя намаганні, якія вы прыкладаеце, каб быць на рынку інфармацыі і каб пашыраць сваю прысутнасць там. Я шчыра жадаю вам поспехаў, каб вашая агенцыя была вядучай у нашай краіне''». [[Мікалай Статкевіч]], экс-кандыдат у прэзідэнты Беларусі, старшыня партыі «[[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]»<ref>http://telegraf.by/2010/12/statkevch-ulada-xacela-stvaric--bratnjuju-maglu-kandidata.html{{Недаступная спасылка}}</ref> == Галерэя == <center> <gallery> File:Telegraf-logo-old1.jpg|Стары лагатып Telegraf.by File:Telegraf-logo-old2.jpg|Стары лагатып Telegraf.by </gallery> </center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://telegraf.by/bel/ Афіцыйны сайт Telegraf.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110512001225/http://telegraf.by/bel/ |date=12 мая 2011 }} {{Беларускія інтэрнэт-парталы}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Англійская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Расіі]] [[Катэгорыя:Навінавыя сайты]] 2186hj9u2si93b07h4kouq9s9ct36az 0 76462 5171401 3726186 2026-07-26T18:43:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171401 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Францыя}} | Род дзейнасці = [[пісьменнік]] | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Мова твораў = | Дэбют = | Прэміі = | Роспіс = | Lib = | Вікітэка = }} Сэр '''Уільям Джэралд Голдынг'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.5., Мн., 1997, С.324.</ref> ({{lang-en|William Gerald Golding}}; {{ДН|19|9|1911}} — {{ДС|19|6|1993}}) — англійскі [[пісьменнік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1983). За амаль саракагадовую літаратурную кар'еру Голдынг выдаў 12 раманаў; сусветную вядомасць яму забяспечыў першы з іх, «[[Валадар мух]]», які лічыцца адным з выбітных твораў сусветнай літаратуры XX стагоддзя. == Біяграфія == Скончыў [[Оксфардскі ўніверсітэт]] (1935). Удзельнік II сусветнай вайны. На яго светаадчуванне значна ўплыла філасофія [[экзістэнцыялізм]]у. == Творчасць == Вядомасць У. Голдынгу прынёс раман-антыутопія «Валадар мух» (1954), у якім паказаў, што недасканаласць цывілізацыі і разбуральныя інстынкты асобы здольны прывесці сілы зла да ўлады ў свеце. Аўтар філасофскіх раманаў-прытчаў альбо «баек»: «Нашчадкі» (1955), «Зладзюжка Марцін» (1956), «Свабоднае падзенне» (1959), «Шпіль» (1964), «Піраміда» (1967), «Бачная цемра» (1979), «Рытуалы пасвячэння» (1980), «Папяровыя людзі» (1984) і інш.; зборніка публіцыстычных і крытычных нарысаў «Гарачая брама» (1965, у т.л. праірамнае эсэ «Прытча»), вершаў, радыёп'ес. Асэнсоўваў праблемы: чалавек — цывілізацыя, асоба — гісторыя, душа — Бог, ідэал — рэальнасць, выбар, небяспека таталітарызму і фанатызму. Дамінуючым у яго творчасці заставалася пытанне аб чалавечай прыродзе, суаднесенасці ў ёй біялагічнага і духоўнага. Прозе У. Голдынга ўласцівы спалучэнне рэалістычных і авангардысцкіх тэндэнцый, шматзначнасць вобразаў і сітуацый, дыдактычнасць. == Беларускія пераклады == Навела «Бог Скарпіён» у перакладзе V.K. была апублікавана ў часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» (№ 6, 2003. С. 144—176).<ref>Гл. на сайце [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=6094 «Камунікат»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190809102214/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=6094 |date=9 жніўня 2019 }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1983/golding/lecture/ Нобелеўская прамова Голдынга] {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Голдынг}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] 4bl1i22i3o0b5lkt0mo3km684g3wxd6 0 76473 5171638 4580867 2026-07-27T06:24:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171638 wikitext text/x-wiki '''Феод''' ({{lang-la|feudum}}) — у сярэднявечнай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] землі (або фіксаваны даход), падараваныя ў спадчыннае валоданне [[сеньёр]]ам свайму [[васал]]у, абавязанага за гэта несці ваенную, прыдворную службу (удзел у сеньёрыяльным судзе, у кіраванні сеньёра і інш.), уносіць плацяжы, усталяваныя звычаем. == Гісторыя == Феод ў Заходняй Еўропе ў перыяд [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]] насіў назву зямельнага надання, прадстаўленае сеньёрам свайму васалу ў спадчыннае валоданне пры ўмове выканання феадальных службаў: ваеннай, прыдворнай і г.д. Тая ж самая зямля, перададзеная васаламі на тых жа ўмовах сваім васалам, называлася «ар’ер-феод». Шэраг падпарадкаваных адзін аднаму носьбітаў уладальніцкіх правоў, на адну і тую ж зямельную адзінку, складаў своеасаблівую феадальную «лесвіцу», якая стала асновай [[тытул]]ярнай сістэмы. Супрацьлегласцю феода быў «аллод» — безумоўнае землеўладанне, не абцяжаранне феадальных павіннасцяў, якія складалі індывідуальна-сямейную ўласнасць з неабмежаваным правам распараджэння, адчужэння, спадчыны і інш. «Аладыяльнае» шляхецкае землеўладанне ў [[Польшча|Польшчы]] стала дамінуючым ўжо ў канцы [[XIV]] ст. з кансалідацыяй [[Шляхта|шляхты]] ў замкнёнае прывілеяванае [[саслоўе]], што ўпершыню зафіксавана ў «[[Кошыцкі прывілей|Кошыцкім прывілеі]]» [[1374]] года ({{lang-pl|Przywilej koszycki}}). У [[Галічына|Галіцыі]] і Заходнім [[Падолле|Падоллі]] феоды прадастаўлены былі да [[1504]] г., прызнаныя безумоўнай уласнасцю шляхты на каранацыйнаму [[сойм]]е [[Стафан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў [[1576]] г. Да гэтага часу аналагам заходнееўрапейскага феода з пэўнай доляй умоўнасці тут можна лічыць так званую выслугу — землеўладання, якое давалася [[баяры]]ну ад вялікага князя пры ўмове выканання ваеннай службы і іншых павіннасцяў. Рудыменты умоўнага землеўладання заставаліся ў форме баярскіх [[лен]]ов. З развіццём таварна-грашовых адносін і падзеннем значэння феадальнага апалчэння [[рыцар]]аў, абавязацельствы [[васал]]аў у адносінах да [[сеньёр]]а трансфармаваліся: замест асабістай ваеннай службы трымальнік феода стаў выплачваць пэўную грашовую рэнту. Акрамя таго, паўсталі так званыя «грашовыя феоды», калі рыцарам прадстаўлялася не зямля, а грашовае ўтрыманне. Гэта прывяло да адміранне «панцырных ленов», гэта значыць зямельнага трымання за асабістую ваенную службу у сеньёра. Акрамя зямельнага валодання, у рэдкіх выпадках феод мог ўяўляць сабой якое-небудзь права. Напрыклад, на збор дарожнай, маставой, паромнай пошліны або права ўласнасці на маёмасць, якое патрапіла на зямлю феадала. == Гл. таксама == * [[Бенефіцыі]]; * [[Чынш]]; * [[Чыншавік]]; * [[Лен]]; * [[Ландграф]]; * [[Маркграф]]; * [[Асада]] {{зноскі}} == Спасылкі == * за ред. академіка АН УРСР О. С. Мельничука, «Словник іншомовних слів», м. Київ, 1985 р., с. 870; * [http://www.vostlit.info./ Сярэднявечныя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду]; * Іналджик Г., «Османська імперія: Класична доба (1300—1600)», м. Київ, «Критика», 1998 г.; * Kutrzeba S., «Historia ustroju Polski w zarysie», Lwów, 1914, T. 1, S. 24; * «Volumina legum», T. 2 , S. 164; * [http://zhurnal.lib.ru/h/hramcew_d_w/670.shtml Храмцев Д. В., «Феодализм на Руси»] * [https://web.archive.org/web/20110221153759/http://enoth.narod.ru/Crusades2/Zaborov03_04.htm «Политическое устройство феодальных государств времён»] * «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1865—1915 г., том I—XXXIX. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Феадалізм]] [[Катэгорыя:Зямельнае права]] k20j7wjirs9amyrmkibicv2f9em82qg 0 77487 5171349 5159706 2026-07-26T17:03:58Z ~2026-41609-83 171704 5171349 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат Еўропы па футболе |арыгінальнае = UEFA European Football Championship |лагатып = |краіна = [[Еўропа]] ([[УЕФА]]) |кол-ць каманд = 24 (фінал)<br />55 (кваліфікацыя 2020) |заснаваны = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|1960]] |рэарганізаваны = |дзеючы чэмпіён = {{Футбол|ESP}} (4 тытул) |найбольш тытулаваны = {{Футбол|ESP}} (4 тытулы) |сайт = [https://www.uefa.com/ UEFA.com] |бягучы сезон = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2028|2028]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе''' ({{lang-en|UEFA European Championship}}) — галоўнае спаборніцтва нацыянальных зборных, якое праводзяць пад эгідай [[УЕФА]]. Спаборніцтва праводзяць кожныя 4 гады, пачынаючы з 1960 года, яно праходзіць паміж [[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянатамі свету]]. Першапачаткова турнір называўся «Кубак еўрапейскіх нацый», у 1968 годзе назву змянілі на «Чэмпіянат Еўропы па футболе». Жаночы Чэмпіянат Еўропы па футболе ўпершыню адбыўся ў [[1984]] годзе, а з [[1997]] года яго праводзяць кожныя 4 гады. == Спасылкі == * [http://goal.net.ua/encyclopedia/1859.html Гісторыя чэмпіянатаў Еўропы на сайце ГОЛ!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118024809/http://goal.net.ua/encyclopedia/1859.html |date=18 студзеня 2012 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Пераможцы чэмпіянату Еўропы па футболе}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} {{Турніры УЕФА}} {{Міжнародны футбол}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе| ]] pe3ypo8f87f9zz9cglaosvb93doim62 10 80476 5171303 5135440 2026-07-26T15:17:26Z JerzyKundrat 174 дапаўненне 5171303 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{shortcut|ВП:К-ЛН}} Тут знаходзіцца архіў навін з Вікістужкі [[Катэгорыя:Шаблоны:Праекты]]{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} <!-- --------------------- --> [[Выява:Wikipedia-logo-v2.svg|right|60px]]</noinclude> <div style="background-color:{{#if:{{NAMESPACE}}|#dfd;}}"> <noinclude><h3 style="font-size:100%;">Падзеі Вікіпедыі</h3></noinclude> </div><div style="background-color:#D9FFD9"> * <small>4 лютага 2026</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Пераходная вуліца (Мінск)|260&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>28 ліпеня 2025</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Выпадак (фільм, 1981)|255&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>20 чэрвеня 2025</small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 5&nbsp;000&nbsp;000 правак. * <small>8 мая 2025</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Славацкая Вікіпедыя|Славацкую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|44-е месца]]. * <small>3 лютага 2025</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Эстонская Вікіпедыя|Эстонскую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|45-е месца]]. * <small>18 студзеня 2025</small> — Створаны [[Легендарыум Толкіна|250&nbsp;000-ы артыкул]], падрыхтаваны [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/250000|прэс-рэліз]] з гэтай нагоды. * <small>20 верасня 2024</small> — Агульная колькасць [[Адмысловае:AllPages|старонак]] [[Беларуская Вікіпедыя|Беларускай Вікіпедыі]] дасягнула 700&nbsp;000. * <small>1 жніўня 2024</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Меланхолія (фільм, 2011)|245&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>27 чэрвеня 2024</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Паўднёваазербайджанская Вікіпедыя|Паўднёваазербайджанскую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|46-е месца]]. * <small>20 сакавіка 2024</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў Беларускай Вікіпедыі дасягнула 140&nbsp;000. * <small>27 лютага 2024</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Нябесны замак Лапута|240&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>24 кастрычніка 2023</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў Беларускай Вікіпедыі дасягнула 135&nbsp;000. * <small>12 верасня 2023</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[The Hobbit (гульня, 2003)|235&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>14 жніўня 2023</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Казахская Вікіпедыя|казахскую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|47-е месца]]. * <small>4 жніўня 2023</small> — [https://nashaniva.com/323213 Беларусы ўдвая болей пачалі чытаць пра сваё па-беларуску] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. * <small>2 чэрвеня 2023</small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 4&nbsp;500&nbsp;000 правак. * <small>31 мая 2023</small> — Завяршылася беларуская частка конкурсу [[Вікіпедыя:Віківясна-2023|Віківясна-2023]]. * <small>28 мая 2023</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў Беларускай Вікіпедыі дасягнула 130&nbsp;000. * <small>12 красавіка 2023</small> — Падведзены вынік конкурсу [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2023 Belarus|WikiGap 2023 Belarus]]. * <small>2 красавіка 2023</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Таварыства мёртвых паэтаў|230&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small>8 лютага 2023</small> — Створаны 228 000-ы артыкул * <small>1 студзеня 2023</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 125&nbsp;000. * <small>3 снежня 2022</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] перагнала па колькасці артыкулаў [[Вікіпедыя на мове мінангкабау|Вікіпедыю на мове мінангкабау]] і заняла [[Meta:List of Wikipedias|46-е месца]]. * <small>лістапад 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] за перыяд 30 дзён склала 300. * <small>2 лістапада 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Шоу Трумана|225&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> 31 жніўня 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Бедбург|222&nbsp;222-і артыкул]]. * <small> 19 ліпеня 2022</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 120&nbsp;000. * <small> 9 ліпеня 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Маўчанне ягнят (фільм)|220&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> 13 красавіка 2022</small> — [https://svaboda.global.ssl.fastly.net/a/31801113.html «Ці маем мы права замаўчаць, бо баімся перасьледу?»] — [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] * <small> 12 красавіка 2022</small> — Падведзены вынік конкурсу [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2022 Belarus|WikiGap 2022 Belarus]]. * <small> 18 лютага 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі створаны [[Розум і пачуцці (фільм, 1995)|215&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> 15 студзеня 2022</small> — Падведзены вынікі конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2021|Артыкулы года 2021]]. * <small> 14 студзеня 2022</small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 4&nbsp;000&nbsp;000 правак. * <small> 10 студзеня 2022</small> — Агульная колькасць [[Адмысловае:AllPages|старонак]] [[Беларуская Вікіпедыя|Беларускай Вікіпедыі]] дасягнула 630&nbsp;000. * <small> 22 кастрычніка 2021</small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Харвацкая Вікіпедыя|харвацкую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|46-е месца]]. * <small> 22 кастрычніка 2021</small> — Створаны [[Звычайныя падазроныя|210&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> 3 кастрычніка 2021</small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 110&nbsp;000. * <small> 26 мая 2021</small> — Створаны [[Грогу|205&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> красавік 2021 </small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) склала [https://web.archive.org/web/20210412082540/https://be.wikipedia.org/wiki/Адмысловае:Statistics 342]. * <small> 12 красавіка 2021</small> — Падведзены вынікі конкурсу [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2021 Belarus|WikiGap 2021 Belarus]]. * <small> сакаавік 2021 </small> — Колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] (перыяд 30 дзён) дасягнула 344. * <small> 29 студзеня 2021 </small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] абышла [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскую]] па колькасці артыкулаў і заняла [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый|47-е месца]]. * <small> 15 студзеня 2021</small> — Падведзены вынікі конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020|Артыкулы года 2020]]. * <small> 15 студзеня 2021</small> — У рамках святкавання [[:m:Wikipedia 20/be-tarask|20-годдзя Вікіпедыі]] ў «[[Фаланстэр]]ы» адбываецца [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы#Планаваныя сустрэчы|40-я Вікісустрэча]]. * <small> 31 снежня 2020</small> — Створаны [[Гімн любові|200&nbsp;000-ы артыкул]], падрыхтаваны [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/200000|прэс-рэліз]] з гэтай нагоды. * <small> 22 снежня 2020 </small> — Агульная колькасць [[Адмысловае:AllPages|старонак]] [[Беларуская Вікіпедыя|Беларускай Вікіпедыі]] дасягнула 600&nbsp;000. * <small> 30 верасня 2020 </small> — Агульная колькасць зарэгістраваных удзельнікаў дасягнула 100&nbsp;000. * <small> 1 мая 2020 </small> — Створаны [[Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)|190&nbsp;000-ы артыкул]]. * <small> красавік 2020 </small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 316. * <small> 11 сакавіка 2020 </small> — Майстар-клас «Жанчыны — гістарычныя асобы» ў рамках праекта ''WikiGap''. * <small> 21 лютага 2020 </small> — [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/pishem_vikipediyu_po_belorusski_takaya_aktsiya_proshla_v_posolstve_belarusi_v_shvetsii/ «Пішам Вікіпедыю па-беларуску». Акцыя ў пасольстве Беларусі ў Швецыі] * <small> 16 студзеня 2020 </small> — Абраны [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2019/Вынікі|артыкулы]] 2019 года ў Беларускай Вікіпедыі. * <small> 15 студзеня 2020 </small> — [https://belsat.eu/in-focus/dzen-narodzinau-vikipedyi-padvojnae-svyata-dlya-belarusau/ Дзень народзінаў «Вікіпедыі» — belsat.eu]. * <small> 20 лістапада 2019 </small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 3&nbsp;500&nbsp;000 правак. * <small> 16 лістапада 2019 </small> — Створаны 180&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 27 жніўня 2019 </small> — Створаны 175&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 25 жніўня 2019 </small> — [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Рэкамендацыі па вядзенні неартыкулаў|Прыняты рэкамендацыі]] па вядзенні неадназначнасцей, спісаў, шаблонаў, парталаў, праектаў. * <small> 8 мая 2019 </small> — Створаны 170&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 10 лютага 2019 </small> — [[Беларуская Вікіпедыя]] перагнала па колькасці артыкулаў [[Славенская Вікіпедыя|славенскую]] і заняла [[Meta:List of Wikipedias|45-е месца]]. * <small> 15 студзеня 2019 </small> — Падведзены [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2018/Вынікі|вынікі]] конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2018|Артыкулы года 2018]]. * <small> 30 снежня 2018 </small> — Створаны 160&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 24 чэрвеня 2018 </small> — Створаны 155&nbsp;000-ы артыкул. * <small> 31 студзеня 2018 </small> — Створаны [[Збігнеў Прайснер|150&nbsp;000-ы артыкул]]. [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/150000|Прэс-рэліз]] * <small> 15 студзеня 2018 </small> — Падведзены вынікі конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2017|«Артыкулы года — 2017»]] * <small>снежань 2017</small> — За месяц налічана 258 актыўных удзельнікаў, з іх 101 зрабіў больш чым па 5 правак артыкулаў * <small> 25 кастрычніка 2017 </small> — Беларуская Вікіпедыя перайшла мяжу ў 3 млн. правак * <small> 4 жніўня 2017 </small> — створаны [[Сцяг Кунды|145 000-ы артыкул]] * <small> 11—17 ліпеня 2017 </small> — [[Вікіпедыя:Вікілетнік-2017|Вікілетнік-2017]] у [[Капыль|Капылі]] — [https://falanster.by/be/news/vikiletnik-2017-u-kapyli falanster.by], [http://novychas.by/hramadstva/vikiletnik-2017-u-kapyli novychas.by] * <small> 13 красавіка 2017 </small> — прыродаахоўнікі [http://www.ptushki.org/info/press/item/19686.html агітуюць чытаць] артыкул пра [[Жаўрук-смяцюх|птушку года ў Беларусі]] * <small> 27 сакавіка 2017 </small> — [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/Да 10-годдзя Беларускай Вікіпедыі|10-годдзе Беларускай Вікіпедыі]] * <small> 23 сакавіка 2017 </small> — створаны 140 000-ы артыкул * <small> 8 сакавіка 2017 </small> — напісаны [[NGC 4541|130 000-ы артыкул]]. * <small> 28 лютага 2017 </small> — напісаны [[Лютэранская кірха (Новачаркаск)|127 000-ы артыкул]]. * <small> 18 студзеня 2017</small> — напісаны [[Такійскі працэс‎|125 000-ы артыкул]]. * <small> 16 студзеня 2017</small> — абраны [[Вікіпедыя:Артыкулы года|найлепшыя артыкулы 2016 года]]. * <small>снежань 2016</small> — за месяц налічана 90 актыўных ўдзельнікаў, што зрабілі больш чым па 5 правак, з іх 25 — больш як па 100 правак; з'явілася 25 новых удзельнікаў. * <small> 21 лістапада 2016</small> — напісаны [[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|123 000-ы артыкул]]. * <small> 8-9 кастрычніка 2016</small> — [https://falanster.by/be/news/baranavichy-viki-ekspedycyya-i-trohi-refleksii Вікі-экспедыцыя ў Баранавічы] — falanster.by. * <small>27-29 жніўня 2016</small> — Вікі-сустрэча Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў Арменіі. [https://falanster.by/be/news/yak-vikipedyya-zmyanyae-svet-viki-praktyki-z-armyanskay-sustrechy Як Вікіпедыя змяняе свет] — falanster.by. * <small>сакавік 2016</small> — За месяц налічана 77 актыўных удзельнікаў, што зрабілі больш чым па 5 правак. * <small>сакавік—май 2016</small> — Актыўны ўдзел у міжнародным конкурсе [[Вікіпедыя:Віківясна-2016|Віківясна-2016]]. * <small>[[9 сакавіка]] 2016</small> — [http://zn.sb.by/obshchestvo-5/article/kto-zdes-pravit.html Кто делает белорусскую Википедию — zn.sb.by]. * <small>[[10 лютага]] 2016</small> — [http://www.svaboda.org/content/article/27543896.html Інтэрв'ю з беларускімі вікіпедыстамі — svaboda.org]. * <small>[[18 снежня]] 2015</small> — Створаны [[Быхаўскае сядзенне|111 111-ы артыкул]]. * <small>[[30 верасня]] 2015</small> — Семінар ''"Як стаць рэдактарам Wiki"'' на сядзібе [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]]. * <small>верасень 2015</small> — За месяц налічана 76 актыўных удзельнікаў (што зрабілі больш чым па 5 правак), у студзені 2015 іх было 75. * <small>[[28 жніўня]] 2015</small> — Створаны [[Кальмордэнскі заапарк|100-тысячны артыкул]]. * <small>7-8 жніўня 2015</small> — [http://falanster.by/be/news/glybokaya-vikifikacyya-na-bazhynkah-2015 Глыбокая вікіфікацыя на БАЖынках 2015] * <small>[[28 чэрвеня]] 2015</small> — [http://tbm-mova.by/news_1200.html Падведзены вынікі конкурсу артыкулаў на тэму «Гуманітарныя навукі. Персаналіі»] * <small>[[24 чэрвеня]] 2015</small> — Створаны 90-тысячны артыкул. * <small>[[24 чэрвеня]] 2015</small> — [http://www.svaboda.org/content/wikipedia/27091187.html Цярэшчанка: У Беларусі расейскую Вікіпэдыю чытаюць 83 %, ангельскую — 9 %, беларускую — 1 %] * <small>[[21 чэрвеня]] 2015</small> — Вікісустрэча. Віншаванне найбольш актыўных удзельнікаў конкурса [[Вікіпедыя:Віківясна-2015|«Віківясна-2015»]]. * <small>[[8 чэрвеня]] 2015</small> — [http://34mag.net/post/wikings/ 34mag пагутарыў з аўтарамі беларускамоўнай «Вікіпедыі»]. * <small>[[21 сакавіка]] 2015</small> — Стартаваў міжнародны конкурс [[Вікіпедыя:Віківясна-2015|«Віківясна-2015»]]. * <small>[[1 сакавіка]] 2015</small> — Распачаўся конкурс артыкулаў на тэму [[Вікіпедыя:Праект:Конкурс артыкулаў на тэму “Гуманітарныя навукі. Персаналіі”|«Гуманітарныя навукі. Персаналіі»]]. * <small>[[1 лютага]] 2015</small> — У Беларускай Вікіпедыі зроблена 2.000.000 праўка. * <small>[[28 студзеня]] 2015</small> — Напісаны 80-тысячны артыкул. * <small>[[15 студзеня]] [[2015]]</small> — Падведзены [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2014/Вынікі|вынікі]] конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|«Артыкулы года-2014»]]. * <small>[[1 верасня]] 2014</small> — За жнівень 2014 года наведвальнасць Беларускай Вікіпедыі склала рэкордныя 8 млн праглядаў. <!--Мінулы максімум наведвальнасці — 7,7 млн — быў леташнім чэрвенем.--> * <small>[[26 жніўня]] 2014</small> — Напісаны 75-тысячны артыкул. * <small>[[22 жніўня]] 2014</small> — Газета «Новы Час», № 400, старонка 16: [http://novychas.info/uploads/userfiles/files/2014/nch_2014_31.pdf «Каго заманіла Вікіманія»]. * <small>[[13 жніўня]] 2014</small> — Вікі-сустрэча па выніках [http://wikimania2014.wikimedia.org/wiki/Wikimania Вікіманіі-2014] ў Лондане. * <small>[[9 красавіка]] 2014</small> — быў напісаны [[Мікалай Васілевіч Вараб’ёў|71000 артыкул]]. * <small>[[6 сакавіка]] 2014</small> — Колькасць праглядаў Галоўнай старонкі за 1 дзень склала 10939. * <small>[[12 сакавіка]] 2014</small> — быў напісаны [[Змеегалоўнік Руйша|70-тысячны артыкул]]. * <small> [[16 студзеня]] 2014</small> — [http://www.youtube.com/watch?v=5d6npBAQHqg&feature=youtu.be сюжэт пра Беларускую Вікіпедыю ў праграме «Наше утро». АНТ] * <small> [[15 студзеня]] 2014</small> — абраны [[Вікіпедыя:Артыкулы года|найлепшыя артыкулы 2013 года]]. * <small> [[15 студзеня]] 2014</small> — Газета Слонімская: [http://www.gs.by/ru/867/slonim/17003/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D1%9E-%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%96.htm "Слонімшчына ў Вікіпедыі"]. * <small> [[9 снежня]] 2013</small> — TUT.BY: [http://it.tut.by/378074 96 % языков для интернета мертвы. Белорусский жив]. * <small> [[10 лістапада]] 2013</small> — Дзень Беларускай Вікіпедыі ў [[Вільнюс|Вільні]]. Лекцыя Вікіпедыі ў [[Мінск]]у. * <small> [[2 кастрычніка]] 2013</small> — Наша Ніва: [http://nn.by/?c=ar&i=115941 «Проста зрабіце Беларусь беларускай»]. * <small> [[1 кастрычніка]] 2013</small> — абраны першы [[Вікіпедыя:Выдатныя спісы|выдатны спіс]]. * <small> [[17 верасня]] 2013</small> — пачаў працу праект [[Вікіпедыя:Выдатныя спісы|Выдатныя спісы]]. * <small> [[12 верасня]] 2013</small> — былі абраны першыя тры [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]]. * <small> [[7 жніўня]] 2013</small> — пачаў працаваць праект [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|Выдатныя артыкулы]]. * <small> [[24 чэрвеня]] 2013</small> — пачаўся вікіпедыйны конкурс [[Вікіпедыя:Конкурс «Што ў Беларусі ведаюць пра Ізраіль?»|«Што ў Беларусі ведаюць пра Ізраіль?»]], арганізаваны Пасольствам Ізраіля ў Беларусі. * <small> [[31 мая]] 2013</small> — напісаны [[Валка|60000-ы артыкул]]. * <small> [[27 сакавіка]] 2013</small> — Белсат на YouTube: [http://www.youtube.com/watch?v=b9QWy4bl1is Апантаныя. Вікіпедысты] * <small> [[28 лютага]] 2013</small> — у лютым 2013 налічана 65 актыўных удзельнікаў, у студзені 2013 іх было 59, раней найбольшая колькасць — 54, налічана ў студзені-лютым 2012 і студзені 2011 г. * <small> [[16 лютага]] 2013</small> — адбыўся Дзень Беларускай Вікіпедыі ў Польшчы. * <small> [[15 лютага]] 2013</small> — Радыё Свабода: [http://www.svaboda.org/content/article/24902513.html Беларускую Вікіпедыю не чытаюць: ні «тарашкевіцай», ні «наркамаўкай»] * <small> [[14 лютага]] 2013</small> — Наша Ніва: [http://nn.by/?c=ar&i=104892 Прагучала прапанова аб'яднаць беларускія Вікіпедыі афіцыйным і класічным правапісам] * <small> [[11 студзеня]] 2013</small> — напісаны [[Сан-Марына на конкурсе песні Еўрабачанне|55000-ы артыкул]]. * <small> [[6 снежня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Азорскі антыцыклон|54000-ы артыкул]] * <small> [[9 лістапада]] 2012</small> — Быў напісаны [[Уладзімір-Валынскі|53000-ы артыкул]] * <small> [[13 кастрычніка]] 2012</small> — Быў напісаны [[Варвары|52000-ы артыкул]] * <small> [[16 верасня]] 2012</small> — [[TUT.BY]]: [http://it.tut.by/310908 Беларускі раздзел Вікіпедыі папоўніўся 50-тысячным артыкулам] * <small> [[16 верасня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Вікіпедыя:Прэс-рэлізы/50000|50000-ы]] артыкул * <small> [[23 жніўня]] 2012</small> — Рашэннем калегіі Міністэрства культуры Беларусі "Аб пашырэнні прэзентацыі беларускай культуры за мяжой" прапанавана падрыхтаваць артыкулы, звязаныя з культурай і мастацтвам Беларусі, жыццём і дзейнасцю выдатных дзеячаў, з магчымасцю наступнага іх размяшчэння ў беларускамоўным раздзеле Вікіпедыі * <small> [[22 жніўня]] 2012</small> — Пераўзыдзены па колькасці артыкулаў [[:be-x-old:|раздзел Вікіпедыі]] [[Тарашкевіца|альтэрнатыўным правапісам]] * <small> [[21 жніўня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Белавежскае пагадненне|46000-ы артыкул]] * <small> [[1 жніўня]] 2012</small> — Быў напісаны [[ФК Тарпеда-БелАЗ|45000-ы артыкул]] * <small> [[18 ліпеня]] 2012</small> — [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]: [http://nn.by/?c=ar&i=77001 Як павялічыць колькасць беларускай мовы за адзін дзень у пяць разоў?] * <small> [[12 ліпеня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Ігар Андрэевіч Кузьмянок|44000-ы артыкул]] * <small> [[10 ліпеня]] 2012</small> — Колькасць праглядаў Галоўнай старонкі за 1 дзень склала 7350 * <small> [[Чэрвень]] 2012</small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 259 * <small> [[20 чэрвеня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Сац-арт|43000-ы артыкул]] * <small> [[18 чэрвеня]] [[2012]]</small> — Перапрацавана старонка [[Вікіпедыя:Што рабіць|Што рабіць]] * <small> [[22 красавіка]] 2012</small> — Быў напісаны [[Daimler Dernburg Wagen|41000-ы артыкул]] * <small> [[3 красавіка]] 2012</small> — Компьютерные Вести: [http://kv.by/content/5-goddze-razdzela-vikipedyi-na-akademichnym-pravapise 5-годдзе раздзела Вікіпедыі на акадэмічным правапісе] * <small> [[28 сакавіка]] 2012</small> — Партал TUT.BY: [http://it.tut.by/281323 Да свайго 5-годдзя беларускамоўная «Вiкiпедыя» папоўнілася 40-тысячным артыкулам] * <small> [[21 сакавіка]] 2012</small> — Быў напісаны [[Сантур|40000-ы артыкул]] * <small> [[1 сакавіка]] 2012</small> — Быў напісаны [[Юзаф Вроньскі|39000-ы артыкул]] * <small> [[Люты]] 2012</small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 256 * <small> [[4 лютага]] 2012</small> — Быў напісаны [[Жаваранкавыя|38000-ы артыкул]] * <small> [[Студзень]] 2012</small> — Колькасць актыўных удзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 240. * <small> [[22 студзеня]] 2012</small> — Адпатрулявана 50 % артыкулаў. Адбылася сустрэча прадстаўнікоў дзвюх плыняў беларускай Вікіпедыі. * <small> [[14 студзеня]] 2012</small> — Быў напісаны [[Светагорск|37000-ы артыкул]] * <small> [[24 снежня]] 2011</small> — Быў напісаны [[Осмас|36000-ы артыкул]] * <small> [[6 лістапада]] 2011</small> — Быў напісаны [[Кентаўры|35000-ы артыкул]] * <small> [[5 лістапада]] 2011</small> — Беларуская Вікіпедыя перайшла парог у [[Адмысловае:Statistics|1 000 000]] правак * <small> [[23 кастрычніка]] 2011</small> — Пачаў працаваць праект [[Вікіпедыя:Добрыя артыкулы|Добрыя артыкулы]] * <small> [[19 кастрычніка]] 2011</small> — Беларуская Вікіпедыя пераўзышла па колькасці артыкулаў [[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларускую Савецкую Энцыклапедыю]] * <small> [[20 верасня]] 2011</small> — Абноўлены дызайн галоўнай старонкі * <small> [[16 верасня]] 2011</small> — Уведзена рубрыка «[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Ці ведаеце вы, што...]]» * <small> [[6 ліпеня]] 2011</small> — Інтэрв'ю з адміністратарам Вольгай Сітнік [http://kurjer.info/2011/07/06/volga-sitnik-vikipedyya-spradzila-mae-mary/ надрукавана ў "Інфа-Кур'еры"] * <small> [[17 чэрвеня]] 2011</small> — Быў напісаны [[Дыжон|30000-ы артыкул]] * <small> [[10 чэрвеня]] 2011</small> — Беларуская Вікіпедыя [[Вікіпедыя:Форум#Новыя перамогі|выйшла]] на 1-ае месца ў свеце па [[Вікіпедыя:Праект:Звязнасць|звязнасці]] артыкулаў * <small> [[16 мая]] 2011</small><br /> У рамках праекта Еўрапейскі тыдзень пачаўся [[Вікіпедыя:Праект:Еўрапейскі тыдзень/Славутасці/Парыж|Тыдзень славутасцяў Парыжа]] * <small> [[2 мая]] 2011</small><br /> У рамках праекта Беларускі тыдзень пачаўся [[Вікіпедыя:Праект:Беларускі тыдзень/Вялікая Айчынная вайна|Тыдзень Вялікай Айчыннай вайны на Беларусі]] * <small> [[5 лютага]] 2011</small><br /> У Беларускай Вікіпедыі стартаваў [[Вікіпедыя:Догляд|праект догляду]] артыкулаў * <small> [[22 студзеня]] 2011</small><br /> Пад Мінскам [[Вікіпедыя:Форум#Пад Мінскам адбыўся семінар "Вікіпедыя пра Беларусь"|адбыўся]] семінар "Вікіпедыя пра Беларусь" * <small> [[15 студзеня]] 2011</small><br />[[Вікіпедыя:Форум#Віншуем_з_10-годдзем_Вікіпедыі!|Віншуем]] з 10-годдзем Вікіпедыі! * <small> [[1 студзеня]] 2011</small><br />Патрэбная сума ахвяраванняў [[Вікіпедыя:Форум/2010-12#Патрэбная_сума_ахвяраванняў_сабрана|сабрана]] * <small> [[7 снежня]] 2010</small><br />Тарашкевіцкая Вікіпедыя [http://community.livejournal.com/vikipedyja пераадолела] мяжу ў 30 тысячаў артыкулаў * <small> [[16 лістапада]] 2010</small><br />Беларуская Вікіпедыя [[Вікіпедыя:Форум/2010-12#Беларуская_Вікі_перасягнула_рубеж_у_25_тыс._артыкулаў|перасягнула]] рубеж у 25 тыс. артыкулаў </div><div style="background-color:#D9FFD9"> su7xesv20ve44p951v9yc7pemte75wc 0 80952 5171369 4581508 2026-07-26T18:01:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171369 wikitext text/x-wiki [[Выява:Uxmal adivino 02.jpg|thumb|right|300px|Панарама руін горада Ушмаль]] [[Выява:Uxmal-mexico.jpg|thumb|right|300px|Руіны палаца ва Ушмале]] [[Выява:Uxmal Pyramid of the Magician.jpg|thumb|right|300px|Піраміда Чараўніка]] '''Ушмаль''' (Uxmal) — руіны некалі буйнога горада [[Цывілізацыя мая|Мая]] на паўночным захадзе [[паўвостраў Юкатан|паўвострава Юкатан]], на тэрыторыі сучаснага мексіканскага [[Юкатан (штат)|штата Юкатан]], у 68 км на поўдзень ад [[Мерыда (Мексіка)|горада Мерыда]]. Назва Ушмаль паходзіць ад «ox-mal», што на мове [[мова мая|мая]] азначае «тры разы» (магчыма, маюцца на ўвазе тры перыяды існавання горада — гэта значыць, пасля заснавання былі яшчэ два аднаўленні). Разам з цырыманіяльным комплексам Лабна і палацавым комплексам Сайіль абвешчаны ў 1996 г. помнікам Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. == Заснаванне горада == Горад заснаваны 10.9.0.0.0 | (2 Ahau 13 Mac), што адпавядае [[15 жніўня]] [[1007]] г, заснавальнік Ах Суйток Тутуль Шыу (акрамя таго, ёсць легенды аб яшчэ двух, больш старажытных, заснаваннях). == Гісторыя == {{Гл. таксама|Маяпанская ліга}} Адзін з культурных і палітычных цэнтраў старажытных мая на паўвостраве Юкатан (Мексіка). Час заснавання і найстаражытнейшая гісторыя Ушмаля пакуль невядомыя. У канцы Х ст. н. э. Ушмаль быў захоплены племем тутуль-шыу, звязаным з [[тальтэкі|тальтэкамі]]. У XIII—XV стст. Ушмаль вёў міжусобныя войны з [[Маяпан]]ам і [[Чычэн-Іца|Чычэн-Іцой]] за палітычнае валадарства на Юкатане. Дакладная храналогія гэтых падзей смутная з-за супярэчнасцей у крыніцах, але, верагодна, у пачатку XIII ст. н. э. Ушмаль быў разгромлены войскамі Маяпана. Тутуль-шыу перанеслі сваю сталіцу ў г. Ваб. Войны скончыліся падзеннем Маяпана ў [[1441]] г. == Апісанне == Разваліны Ушмаля дзеляцца на 6 груп, неаднаразова даследаваліся (з XIX ст.) археолагамі ЗША і Мексікі (Дж. Стывенс, У. Холмс, К. Руперт, А. Рус, Х. Акоста, С. Саэнс і інш.) Праведзена частковая рэстаўрацыя будынкаў. Сярод шматлікіх помнікаў манументальнай архітэктуры найбольш значныя: «Палац кіраўніка» — адзін з найпрыгажэйшых будынкаў Ушмаля, багата упрыгожаны скульптурай і мазаічным фрызам з 20 тыс. асобных пласцін, «Дом чараўніка» — храм на пірамідзе (вышыня 30 м), «Галубятня», «Жаночы манастыр» — комплекс з 4 будынкаў, навакольны ўнутраны двор, з аркай на паўднёвым баку, «Дом чарапах», «Дом карліка». Навукоўцы мяркуюць, што ў горадзе жыло да 25 000 чалавек. Па стылістычных рысах будынкаў, што захаваліся да сённяшняга часу, можна аднесці да прамежку часу ад 700 да 1000 гадоў. Характэрнымі для Ушмаля з'яўляюцца вялікія, квадратныя плошчы, па краях якіх знаходзяцца будынкі ў класічным стылі Пуук, а таксама пазнейшыя варыянты, якія сустракаюцца толькі тут. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120617145132/http://mesoamerica.narod.ru/News/news090210.html Археолагі выявілі фасад Вялікай піраміды ва Ушмале, які адносіцца да ранняга класічнага перыяду] (навіна ад 10.02.2009 г.) * [https://web.archive.org/web/20120617064643/http://mesoamerica.narod.ru/News/news090108.html Ва Ушмале выяўлена складаная гідрасістэма] (навіна ад 08.01.2009 г.) * [http://39oe.ru/?p=968 Ушмаль — горад мая]{{Недаступная спасылка}} {{commonscat-inline|Uxmal|Ушмаль}} {{Сусветная спадчына|791}} {{coord|display=title|20|21||N|89|44||W|type:landmark_region:MX}} {{Гарады мая}} {{Сусветная спадчына ў Мексіцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады мая]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Мексіцы]] 4a48zc50w6fp7j8fwdemblcv366nwyl 0 81160 5171613 4838597 2026-07-27T05:01:26Z StarDeg 16311 5171613 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Альберта Кэн'я Фухіморы | арыгінальнае імя = Alberto Ken'ya Fujimori | партрэт = Al Fujimori.jpg | аўтограф = | парадак = | тытул = 45-ы [[прэзідэнт Перу]] | сцяг = | перыядпачатак = [[28 ліпеня]] [[1990]] | перыядканец = [[22 лістапада]] [[2000]] | віцэ-прэзідэнт = | папярэднік = [[Алан Гарсіа Перэс]] | пераемнік = [[Валянцін Паніагуа]] (в.а.) | дата нараджэння = 28.07.1938 | месца нараджэння = [[Ліма]] | дата смерці = | месца смерці = | жонка = | дзеці = [[Кейка Фухіморы]] | бацька = | маці = | сайт = }} '''Альберта Кэн’я Фухіморы''' (Фудзіморы) ({{lang-es|Alberto Ken'ya Fujimori}}, {{lang-ja|藤森 謙也, Fujimori Ken'ya, アルベルト・ケンヤ・フジモリ}}; {{ВД-Прэамбула}}) — прэзідэнт [[Перу]] з 28 ліпеня 1990 года да 17 лістапада 2000. У час свайго прэзідэнцтва Фухіморы правёў шэраг эканамічных пераўтварэнняў у духу неакансерватызма. Яго праўленне суправаджалася усталяваннем аўтарытарнага рэжыму, парушэннямі правоў чалавека і арганізацыяй «эскадронаў смерці» для барацьбы з леварадыкальнымі рухамі. Перамога Перу над [[Эквадор]]ам у пагранічным канфлікце 1995 года падняла папулярнасць Фухіморы і забяспечыла яго перавыбранне прэзідэнтам на другі тэрмін. У пачатку 2000 года выявіліся шматлікія злоўжыванні Фухіморы і яго паплечнікаў. У лістападзе таго ж года ён уцёк у Японію. У 2005 годзе Фухіморы прыбыў у Чылі з мэтай прыняць удзел у прэзтдэнцкіх выбарах у Перу 2006 года. Ён быў арыштаваны і 21 верасня 2007 года экстрадзіраваны ў Перу. Спецыяльны трыбунал прызнаў яго вінаватым у арганізацыі «эскадронаў смерці», што забілі 25 чалавек у пачатку 1990-х і асудзіў на 25 гадоў зняволення. Пазней дабавіліся абвінавачанні ў дачы хабару (+7,5 гадоў) і незаконных падслухоўваннях тэлефонных перагавораў (+6 гадоў). 24 снежня 2017 года прэзідэнт Перу [[Педра Пабла Кучынскі]] памілаваў Альберта Фухіморы, які адбываў 25-гадовае зняволенне за карупцыю і іншыя злачынствы<ref>{{Cite news|title=В Перу помиловали экс-президента Фухимори|last=Korrespondent.net|url=https://korrespondent.net/world/3921902-v-peru-pomylovaly-eks-prezydenta-fukhymory|accessdate=2017-12-25|language=ru}}</ref>. 3 кастрычніка 2018 года па рашэнні суда памілаванне Фухіморы было адменена, яму было загадана вярнуцца ў турму для адбыцця пакарання<ref name="Reversal">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45738821|title=Peru court reverses ex-leader's pardon|last=|first=|date=2018-10-03|website=[[BBC]]|accessdate=2018-10-21|lang=en}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага [[Кангрэс Рэспублікі Перу|перуанскі Кангрэс]] прыняў закон, паводле якога састарэлым зняволеным, што адбылі не менш за траціну тэрміну, дазваляецца перайсці пад хатні арышт пры ўмове нашэння электроннага бранзалета. Ініцыятарам законапраекта была фухімарысцкая [[Народная сіла]], якая кантралюе значную колькасць месцаў у Кангрэсе. Законапраект быў раскрытыкаваны многімі іншымі палітычнымі сіламі за, на іх думку, відавочную накіраванасць на карысць Альберта Фухіморы, несумяшчальнасць з нацыянальным заканадаўствам і працэдурныя парушэнні пры разглядзе<ref>{{cite web|title=Peru’s Congress Passes Bill to Grant Fujimori House Arrest|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-12/peru-congress-passes-bill-allowing-house-arrest-for-ex-leader|website=[[Bloomberg]]|date=2018-10-12|accessdate=2018-10-21|language=en}}</ref>. Альберта Фухіморы правёў 16 гадоў у турме і быў вызвалены ў 2023 годзе. == Сям’я == * Дачка — [[Кейка Фухіморы]] — уплывовы перуанскі палітык, кандыдат у прэзідэнты на выбарах 2011 (2-е месца, саступіла [[Альянта Умала]]) і 2016 (2-е месца, саступіла [[Педра Пабла Кучынскі]]). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.youtube.com/watch?v=hc1MQE3_9oU Відэавыступ Фухіморы] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Перу}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Перу]] [[Катэгорыя:Палітыкі Перу]] [[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]] {{DEFAULTSORT:Фухіморы Альберта}} 6olaub7ovz9x1at7rjs7tb7aw7iqmyp 0 82380 5171488 5166068 2026-07-26T20:48:09Z JerzyKundrat 174 /* Жнівень */ 5171488 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} {{Год у іншых календарах|2012|КК=23 студзеня|ІК=15 лістапада}} == Падзеі == === Студзень === * [[1 студзеня]]: ** [[Данія]] стала старшынёй [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]] ** [[Ірландыя]] стала старшынёй [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] ** На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Казахстан]]а і [[Расія|Расіі]] створана Адзіная эканамічная прастора ** Пачала дзейнічаць новая [[Канстытуцыя Венгрыі]] * [[13 студзеня]]: ** Круізны лайнер [[Costa Concordia]] наскочыў на каменны рыф каля берагоў [[Італія|Італіі]] – 17 загінуўшых з 4252 пасажыраў і членаў экіпажа ** Адкрыліся [[I Зімовыя юнацкія Алімпійскія гульні]] ([[Інсбрук]], [[Аўстрыя]]) * [[14 студзеня]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Рэспубліка Кітай|Рэспубліцы Кітай]]. Перамогу атрымаў дзейнічаючы прэзідэнт [[Ма Інцзю]] * [[15 студзеня]]: Датэрміновыя парламенцкія выбары ў [[Казахстан]]е. Перамогу атрымала прапрэзідэнцкая партыя «[[Нур Атан]]» * [[17 студзеня]]: [[Марцін Шульц]] абраны [[старшыня Еўрапейскага парламента|старшынёй Еўрапейскага парламента]] * [[18 студзеня]]: У знак пратэсту супраць законапраекта «[[Stop Online Piracy Act]]» (SOPA), які абмяркоўваецца ў [[Кангрэс ЗША|Кангрэсе ЗША]], раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на [[англійская мова|англійскай мове]] быў адключаны на 24 гадзіны * [[21 студзеня]]: Парламенцкія выбары ў Егіпце. Перамогу атрымала ісламісцкая [[Партыя свабоды і справядлівасці]], палітычнае крыло [[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]] * [[22 студзеня]]: Рэферэндум у [[Харватыя|Харватыі]], на якім большасць прагаласавала за далучэнне да [[Еўрасаюз]]а * [[23 студзеня]]: [[Еўрапейскі саюз]] уводзіць [[эмбарга]] на [[іран]]скую нафту * [[24 студзеня]]: У [[Егіпет|Егіпце]] адменена надзвычайнае становішча, якое дзейнічала з 1981 года * [[25 студзеня]]: [[Сусветны эканамічны форум]] адкрыўся ў [[Давос]]е ([[Швейцарыя]]) * [[28 студзеня]]: [[Вікторыя Азаранка]] перамагла ў фінале Адкрытага чэмпіянату [[Аўстралія|Аўстраліі]] па [[тэніс]]е * [[29 студзеня]]: ** [[Чэмпіянат свету па хакеі з мячом 2012|Чэмпіянат свету па хакеі з мячом]] пачаўся ў [[Алматы]] ([[Казахстан]]) ** Завяршыўся [[Чэмпіянат Еўропы па фігурным катанні 2012|чэмпіянат Еўропы па фігурным катанні]] ([[Шэфілд]], [[Вялікабрытанія]]) === Люты === * [[1 лютага]]: Здарылася [[трагедыя на стадыёне ў Порт-Саідзе]], [[Егіпет]]. 79 чалавек загінула, больш за 1000 параненых, 47 арыштавана. * [[2 лютага]]: Паром [[MV Rabaul Queen]] затануў каля берагоў [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Больш за 100 чалавек прапалі без весткі. * [[7 лютага]]: [[Прэзідэнт Мальдываў]] [[Махамед Нашыд]] падаў у адстаўку з-за паліцэйскіх хваляванняў. * [[10 лютага]]: У рамках XIX Мінскай кніжнай выстаўкі-кірмашу прайшоў міжнародны «круглы стол» на тэму «Энцыклапедыя — пашпарт краіны. Задачы развіцця агульнай інфармацыйнай прасторы». * [[12 лютага]]: Прэзідэнцкія выбары ў Туркменістане. Перамогу атрымаў дзейнічаючы прэзідэнт [[Гурбангулы Бердымухамедаў]]. * [[15 лютага]]: Пажар у турме горада [[Камаягуа]], [[Гандурас]]. 359 чалавек загінула. * [[17 лютага]]: [[Федэральны прэзідэнт Германіі]] [[Крысціян Вульф]] падаў у адстаўку з-за скандалу з ільготным крэдытам і парушэннем свабоды прэсы. * [[17 лютага|17]] — [[26 лютага]]: Чэмпіянат свету па бабслею і скелетону ([[Лейк-Плэсід]], [[ЗША]]). * [[18 лютага|18]] — [[19 лютага]]: Чэмпіянат свету па канькабежнаму спорту ([[Масква]], [[Расія]]). * [[18 лютага]]: На [[Рэферэндум у Латвіі (2012)|рэферэндуме ў Латвіі]] большая частка ўдзельнікаў выказаліся супраць надання [[руская мова|рускай мове]] статусу дзяржаўнай. * [[20 лютага]]: [[Паўднёвая Карэя]] пачала марскія вучэнні паблізу спрэчнай мяжы з [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэяй]]. * [[21 лютага]]: Датэрміновыя прэзідэнцкія выбары ў [[Емен]]е. Перамогу атрымаў былы віцэ-прэзідэнт [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]]. * [[22 лютага]]: Чыгуначная катастрофа ў Аргенціне. 49 чалавек загінула, каля 600 паранена. * [[26 лютага]]: Рэферэндум аб прыняцці новай Канстытуцыі ў Сірыі. * [[29 лютага]]: [[Грузія]] ўводзіць бязвізавы рэжым для расійскіх грамадзян. === Сакавік === * [[3 сакавіка]]: Упершыню ўручана [[літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]] * [[4 сакавіка]]: [[Уладзімір Пуцін]] атрымаў перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у [[Расія|Расіі]] * [[16 сакавіка]]: [[Нікалае Васільевіч Цімофці|Нікалае Цімофці]] абраны прэзідэнтам [[Малдова|Малдовы]] * [[20 сакавіка]]: [[Землетрасенне ў Мексіцы (2012)|Землетрасенне ў Мексіцы]] магнітудай 7,4 * [[21 сакавіка]]: ** Міністр адукацыі Беларусі [[Сяргей Маскевіч]] паведаміў пра намер перавесці выкладанне двух школьных прадметаў — гісторыі Беларусі і геаграфіі Беларусі — на беларускую мову ** Выйшаў першы студыйны альбом беларускага гурта «[[Hair Peace Salon]]» [[Gentleman (альбом)|«Gentleman»]]. ** [[Малі]]йскія вайскоўцы захапілі прэзідэнцкі палац у [[Бамако]], зрынутагы прэзідэнт [[Амаду Тумані Турэ]], уладу ўзяў нацыянальный камітэт аднаўлення дэмакратыі і адраджэння дзяржавы на чале з [[Амаду Санога]]. === Красавік === * [[6 красавіка]]: [[Туарэгі|Туарэгскія]] сепаратысты абвясцілі аб стварэнні на падкантрольных ім паўночных тэрыторыях [[Малі]] незалежнай дзяржавы [[Азавад]]. * [[11 красавіка]]: [[Землетрасенне ў Інданезіі (2012)|Землетрасенне ў Інданезіі]] ля ўзбярэжжа [[Суматра|Суматры]] магнітудай 8,6 * [[14 красавіка]]: ** Рада Бяспекі [[ААН]] прыняла рэзалюцыю аб размяшчэнні першай групы назіральнікаў у [[Сірыя|Сірыі]], каб сачыць за выкананнем пагаднення аб спыненні агню ў гэтай краіне ** Вызвалены з калоніі беларускі палітык [[Андрэй Саннікаў]] * [[20 красавіка]]: [[Авіякатастрофа ў Ісламабадзе 20 красавіка 2012 года|Авіякатастрофа ў Ісламабадзе]] === Май === [[Файл:Pht-Vugar Ibadov eurovision (18).jpg|thumb|[[Ларын]] пасля перамогі на конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|«Еўрабачанне 2012»]]]] * [[4 мая]]: У [[Мінск]]у ўпершыню адбыліся [[International Karate Association|міжнародныя майстар класы]], пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. * [[7 мая]]: [[Уладзімір Пуцін]] у трэці раз заступіў на пасаду Прэзідэнта Расіі * [[19 мая]]: Пачалося пранясенне [[Алімпійскі агонь|Алімпійскага агню]] па [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] ў пераддзвер’і [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульняў у Лондане]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/sport/2012/05/120519_olympic_torch_journey_70days.shtml Алімпійскі агонь пранясуць па ўсёй Брытаніі за 70 дзён.]</ref>. * [[20 мая]]: [[Землетрасенне ў Эміліі-Раманьі (2012)|Землетрасенне]] на Поўначы Італіі [[Магнітуда землетрасення|магнітудай]] 6.0. 7 чалавек загінулі і больш 50 пацярпелі<ref>[http://turist.rbc.ru/article/21/05/2012/258345 Землетрасенне ў Італіі: сем загінулых.]</ref>. * [[22 мая]]: Касмічная кампанія [[SpaceX]] ажыццявіла старт ракеты-носьбіта [[Falcon-9]] з караблём-капсулай [[КА Дракон|Dragon]] да [[МКС]]. Гэта першы прыватны камерцыйны апарат, які ідзе на стыкоўку са станцыяй<ref>[http://top.rbc.ru/society/22/05/2012/651474.shtml Першы прыватны касмічны карабель Dragon стартаваў да МКС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120525004557/http://top.rbc.ru/society/22/05/2012/651474.shtml |date=25 мая 2012 }}</ref>. * [[25 мая]]: Распачаліся ўрачыстасці з нагоды 1150-годдзя [[Полацк]]а. [[Аляксандр Лукашэнка]] раскрытыкаваў намер перавесці выкладанне асобных школьных прадметаў у Беларусі на беларускую мову. * [[26 мая]]: У фінале конкурса песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|«Еўрабачанне 2012»]] ([[Баку]]) перамогу атрымала прадстаўніца [[Швецыя|Швецыі]] [[Ларын]] === Чэрвень === [[Файл:2012 Venus Transit.gif|thumb|Праходжанне Венеры па дыску Сонца, 6 чэрвеня]] * [[5 чэрвеня]]: У [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] створаны [[Кітайска-Беларускі індустрыяльны парк]] * [[6 чэрвеня]]: Праходжанне [[планета Венера|Венеры]] па дыску [[Сонца]] * [[8 чэрвеня]]: Адкрыццё чэмпіянату Еўропы па футболу ў [[Польшча|Польшчы]] і [[Украіна|Украіне]] * [[13 чэрвеня]]: Ваенны трыбунал [[Туніс]]а прыгаварыў былога прэзідэнта краіны [[Зін эль-Абідзін Бен Алі|Зіна эль-Абідзіна Бен Алі]] да пажыццёвага турэмнага зняволення за забойства дэманстрантаў у час падаўлення паўстання ў 2011 годзе * [[17 чэрвеня]]: На [[тэніс]]ным турніры ў [[Лондан]]е [[Максім Мірны]] атрымаў 45-ю перамогу ў кар’еры як прафесійны парны гулец * [[28 чэрвеня]]: [[Узбекістан]] афіцыйна заявіў аб намеры выйсці з [[АДКБ]] * [[30 чэрвеня]]: Адлік часу па ўсім свеце быў спынены на 1 [[секунда|секунду]], каб кампенсаваць розніцу паміж паказчыкамі эталонных гадзіннікаў і астранамічным часам === Ліпень === [[File:2012 Summer Olympics opening ceremony (10).jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульняў 2012]] у Лондане]] * [[1 ліпеня]]: ** Фінальны матч чэмпіянату Еўропы па футболу, чэмпіёнам стала зборная [[Іспанія|Іспаніі]] ** Адзінай крыніцай афіцыйнага апублікавання прававых актаў у Рэспубліцы Беларусь стаў Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал * [[4 ліпеня]]: Зарэгістраваны ў [[Швецыя|Швецыі]] самалёт "[[Jodel D11]]" з тэрыторыі [[Літва|Літвы]] без дазволу пранік у паветраную прастору Беларусі. У раёне [[Івянец|Івянца]] і [[Мінск]]а з яго борта скідваліся плюшавыя мядзведзікі з прычэпленымі лозунгамі ў падтрымку свабоды * [[7 ліпеня]]: Упершыню за 40 гадоў у [[Лівія|Лівіі]] прайшлі выбары ва ўстаноўчую Асамблею — [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульны Нацыянальны кангрэс]] * [[10 ліпеня]]: [[Руская Вікіпедыя]] закрылася на суткі ў знак пратэсту супраць унясення паправак у закон аб інфармацыі РФ * [[14 ліпеня]]: Шведская спявачка [[Ларын]]<!--, пераможца Еўрабачання 2012,--> пасля свайго выступу на [[Славянскі Базар у Віцебску|«Славянскім базары»]] ў Мінску сустрэлася з жонкай зняволенага [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] Наталляй Пінчук, праваабаронцамі і журналістамі * [[20 ліпеня]]: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] * [[27 ліпеня]]: Адкрыццё [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульняў 2012]] у Лондане * [[31 ліпеня]]: [[Майкл Фелпс]] пераўзышоў рэкорд [[Ларыса Латыніна|Ларысы Латынінай]] па колькасці алімпійскіх медалёў. === Жнівень === * [[3 жніўня]]: Беларускі бок абвясціў рашэнне пра непадаўжэнне акрэдытацыі шведскага пасла [[Стэфан Эрыксан|Стэфана Эрыксана]]. * [[12 жніўня]]: Закрыццё [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульняў 2012]] у Лондане. * [[22 жніўня]]: Расія ўступае ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветную гандлёвую арганізацыю]]. * [[25 жніўня]]: Міжпланетны зонд «[[Вояджэр-1]]» перасёк мяжу геліясферы і стаў першым у гісторыі штучным аб’ектам, які пакінуў [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]]. * [[31 жніўня]]: Прэм’ера палітычнага [[трылер]]а рэжысёра [[Бен Афлек|Бена Афлека]] «[[Аперацыя «Арго»|Аперацыя „Арго“]]». === Верасень === [[Файл:La_Unión_i_el_Fènix_P1160234.JPG|thumb|Дэманстрацыя ў [[Барселона|Барселоне]] з патрабаваннем незалежнасці [[Каталонія|Каталоніі]], 11 верасня]] * [[11 верасня]]: ** Каля 1,5 млн чалавек прынялі ўдзел у дэманстрацыі ў [[Барселона|Барселоне]] з патрабаваннем незалежнасці [[Каталонія|Каталоніі]] ад [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=79918</ref> ** Пасол [[ЗША]] ў [[Лівія|Лівіі]] [[Крыстафер Стывенс]] і яшчэ тры супрацоўнікі амерыканскага пасольства забітыя ў выніку ўзброенага нападу на консульства Злучаных Штатаў у горадзе [[Бенгазі]] * [[14 верасня]]: [[Папа Рымскі]] [[Бенедыкт XVI]] прыбыў з візітам у [[Ліван]] і заклікаў да міру ў [[Сірыя|Сірыі]] * [[19 верасня]]: [[ФК БАТЭ]] атрымаў першую перамогу ў групавым этапе [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] (над французскім «Лілем» з лікам 3:1) * [[23 верасня]]: Пераможцам [[снукер]]нага турніру [[Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)|Шанхай Мастэрс]] стаў [[Джон Хігінс]] з [[Шатландыя|Шатландыі]], які адолеў англічаніна [[Джад Трамп|Джада Трампа]] ў фінальным матчы. === Кастрычнік === * [[1 кастрычніка]]: [[Парламенцкія выбары ў Грузіі (2012)|Парламенцкія выбары ў Грузіі]] * [[5 кастрычніка]]: Галоўны аэрапорт [[Прага|Прагі]] афіцыйна перайменавалі ў гонар былога прэзідэнта [[Чэхія|Чэхіі]] [[Вацлаў Гавел|Вацлава Гавела]] * [[12 кастрычніка]]: [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] атрымаў [[Еўрапейскі Саюз]] * [[28 кастрычніка]]: Парламенцкія выбары ва [[Украіна|Украіне]] === Лістапад === * [[6 лістапада]]: Выбары прэзідэнта [[ЗША]]. Перамогу атрымаў [[Барак Абама]] * [[17 лістапада]]: У [[Старыя Дарогі|Старых Дарогах]] усталявалі помнік [[Анатоль Белы|Анатолю Беламу]] * [[19 лістапада]]: [[Еўрапейскі Саюз]] прызнаў Нацыянальную кааліцыю сірыйскіх рэвалюцыйных і апазіцыйных сіл законным прадстаўніком сірыйскага народа і паабяцаў ёй падтрымку<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=83901</ref> === Снежань === * [[21 снежня]]: Пачатак новага цыклу па календары мая. * [[22 снежня]]: «[[Белгазпрамбанк]]» стаў першым беларускім банкам, які прыцягнуў сродкі ў нацыянальнай валюце ад замежнага інвестара. == Памерлі == * [[1 студзеня]]: [[Кіра Глігараў]], першы [[прэзідэнт Македоніі]] * [[3 студзеня]]: [[Ёзаф Шкворацкі]], [[Чэхія|чэшскі]] пісьменнік * [[9 студзеня]]: [[Малам Бакай Санья]], прэзідэнт [[Гвінея-Бісау|Гвінеі-Бісау]] * [[15 студзеня]]: [[Мануэль Фрага Ірыбарнэ]], [[Іспанія|іспанскі]] палітык * [[16 студзеня]]: [[Уладзімір Жбанаў]], [[Беларусь|беларускі]] скульптар * [[20 студзеня]]: [[Эта Джэймс]], [[ЗША|амерыканская]] спявачка * [[20 студзеня]]: [[Іржы Рашка]], [[Чэхія|чэшскі]] спартсмен * [[24 студзеня]]: [[Тэадорас Ангелопулас]], [[Грэцыя|грэчаскі]] кінарэжысёр * [[29 студзеня]]: [[Оскар Луіджы Скальфара]], [[прэзідэнт Італіі]] * [[1 лютага]]: [[Віслава Шымборска]], [[Польшча|польская]] паэтэса, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] * [[11 лютага]]: [[Уітні Х'юстан]], [[ЗША|амерыканская]] спявачка * [[17 сакавіка]]: [[Шэнуда III Александрыйскі]], [[Копцкая праваслаўная царква|копцкі]] патрыярх * [[6 красавіка]]: [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Анатоль Сабалеўскі]], беларускі тэатразнавец, пісьменнік і педагог (нар. [[27.5]].[[1932]]) * [[9 красавіка]]: [[Арына Вячорка]], беларускі грамадскі дзеяч (нар. [[14.4]].[[1961]]) * [[4 мая]]: [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў]], беларускі мовазнавец * [[15 мая]]: [[Карлас Фуэнтэс]], мексіканскі пісьменнік * [[4 чэрвеня]] [[Эдуард Анатолевіч Хіль|Эдуард Хіль]], эстрадны спявак, народны артыст РСФСР (нар. [[4.9]].[[1934]]) * [[6 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]], амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[10 чэрвеня]]: [[Жорж Мацьё]], французскі мастак * [[12 чэрвеня]]: [[Элінор Острам]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2009) * [[12 чэрвеня]]: [[Іцхак Шамір]], ізраільскі палітычны дзеяч (нар. [[15.10]].[[1915]]) * [[15 ліпеня]]: [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса (нар. [[14.1]].[[1942]]) * [[22 ліпеня]]: [[Багдан Сільвестравіч Ступка|Багдан Ступка]], украінскі акцёр (нар. [[27.8]].[[1941]]) * [[23 ліпеня]]: [[Салі Райд]], астранаўт ЗША * [[24 ліпеня]]: [[Джон Эванс Ата Мілс]], прэзідэнт Ганы * [[31 ліпеня]]: [[Гор Відал]], амерыканскі пісьменнік (нар. [[3.10]].[[1925]]) * [[31 ліпеня]]: [[Янка Саламевіч]], беларускі літаратуразнавец, фалькларыст, бібліёграф, перакладчык (нар. [[29.10]].[[1938]]) * [[15 жніўня]]: [[Гары Гарысан]], амерыканскі пісьменнік-фантаст (нар. [[12.3]].[[1925]]) * [[24 жніўня]]: [[Алесь Петрашкевіч]], беларускі гісторык, драматург і сцэнарыст (нар. 1.5.[[1930]]) * [[25 жніўня]]: [[Ніл Армстранг]], амерыканскі астранаўт, першы зямлянін, які ступіў на Месяц (нар. [[5.8]].[[1930]]) * [[26 жніўня]]: [[Якаў Навуменка]], беларускі спявак (нар. [[28.3]].[[1959]]) * [[23 верасня]]: [[Павел Сяргеевіч Грачоў|Павел Грачоў]], расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч (нар. [[1.1]].[[1948]]) * [[18 кастрычніка]]: [[Сільвія Крыстэль]], нідэрландская мадэль, актрыса, пісьменніца (нар. [[28.9]].[[1952]]) * [[20 кастрычніка]]: [[Эдуард Донал Томас]], амерыканскі ўрач-трансплантолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1990) (нар. [[15.3]].[[1920]]) * [[26 лістапада]]: [[Джозеф Эдвард Мары]], амерыканскі хірург-трансплантолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1990) (нар. [[1.4]].[[1919]]) * [[5 снежня]]: [[Оскар Німеер]], бразільскі архітэктар (нар. [[15.12]].[[1907]]) * [[30 снежня]]: [[Рыта Леві-Мантальчыні]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1986) (нар. [[22.4]].[[1909]]) {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2012| ]] 06xxy4m9wtuwnvf8s9v7fk4fqfc8eqt 0 88170 5171593 4666951 2026-07-27T02:58:53Z CommonsDelinker 151 Replacing John_Paul_Jones_by_Charles_Wilson_Peale,_c1781.jpg with [[File:John_Paul_Jones_by_Charles_Willson_Peale,_c1781.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious erro 5171593 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Джонс}} {{Ваенны дзеяч |імя = Джон Пол Джонс |арыгінал імя = John Paul Jones |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = John Paul Jones by Charles Willson Peale, c1781.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = Партрэт працы [[Чарльз Уілсан Піл|Чарльза Уілсана Піла]] (1781—1784) |мянушка = ''Father of American Navy'' (пасмяротна) |прыналежнасць = [[Кантынентальны флот]] (1775—1786) <br />[[Ваенна-Марскі Флот Расійскай імперыі|Рускі флот]] (1788—1790) |гады службы = 1775—1788 |званне = [[Капітан 1-га рангу|Капітан]] (ЗША)<br /> [[Контр-адмірал]] (Расія) |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Вайна за незалежнасць ЗША]] * [[Бой у Паўночным праліве]] * [[Бой каля мыса Фламбара-Хед, 1779|Бой каля Фламбара-хед]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Ордэн Святой Ганны}} {{!!}} {{Ваенны ордэн Святога Людовіка}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = |вікісховішча = John Paul Jones }} '''Джон Пол Джонс''' (англ. John Paul Jones; пры нараджэнні '''Джон Пол''', пасля падпісваўся Пол Джонс, падчас службы на расійскім флоце значыўся Павел Джонес; {{ДН|6|7|1747}}, {{МН|Керкубры||}}, [[Шатландыя]] — {{ДС|18|7|1792}}, {{МС|Парыж||}}, [[Францыя]]) — шатландскі марак, які служыў у Вялікабрытаніі, ЗША і Расіі. Найбольш вядомы ўдзелам у [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайне за незалежнасць ЗША]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|John Paul Jones (1747-1792)}} * [http://pres-centr.ck.ua/print/news-6439.html Пірат, казак і адмірал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080207202050/http://pres-centr.ck.ua/print/news-6439.html |date=7 лютага 2008 }} * [http://www.lib.kherson.ua/woa-history.htm Джон Поль Джонс у Херсоне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070813114201/http://www.lib.kherson.ua/woa-history.htm |date=13 жніўня 2007 }} * [http://ukrlife.org/main/prosvita/hist_flotua4.htm Казацкі флот Украіны] * [http://www.dt.ua/3000/3150/32768/ Чорны Карсар і Сідар Белы] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джонс}} [[Катэгорыя:Адміралы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ваенныя маракі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Ваенныя маракі ЗША]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны за незалежнасць ЗША]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса]] [[Катэгорыя:Масоны Францыі]] [[Катэгорыя:Масоны ВУФ]] b61qzqgp86yoi1i7uf1mqydrms703yt 4 90386 5171316 5170521 2026-07-26T15:45:12Z JerzyKundrat 174 5171316 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] g4f95rsie6zheubbc9pkbroaod6l3cb 0 99589 5171377 4540736 2026-07-26T18:13:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171377 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад |беларуская назва=Уэльва |арыгінальная назва=Huelva |краіна=Іспанія |від рэгіёна=Аўтаномная супольнасць |рэгіён=Андалусія{{!}}Андалусія |рэгіён у табліцы=Андалусія{{!}}Андалусія |від раёна=Правінцыя Іспаніі{{!}}Правінцыя |раён=Правінцыя Уэльва{{!}}Уэльва |раён у табліцы=Правінцыя Уэльва{{!}}Уэльва |від абшчыны=Раён Іспаніі{{!}}Раён |абшчына=Вялікая Уэльва |абшчына ў табліцы=Вялікая Уэльва |падпарадкаванне= |герб=Escudo de Huelva1.svg |шырыня герба=90 |сцяг=Flag of the City of Huelva (official).PNG{{!}}border |шырыня сцяга=150 |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=15 |lat_sec= |lon_dir=W |lon_deg=6 |lon_min=57 |lon_sec= |CoordAddon= |CoordScale= |памер карты краіны=200 |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |унутранае дзяленне= |від главы=Мэр |глава=Педра Радрыгес Гансалес<br />([[Народная партыя Іспаніі|НПІ]]) |дата заснавання= |першае згадванне= |ранейшыя імёны= |статус з= |плошча=149 |від вышыні=Вышыня |вышыня цэнтра НП=54 |клімат= |афіцыйная мова= |афіцыйная мова-ref= |насельніцтва=149&nbsp;310 |год перапісу=2010 |шчыльнасць= |агламерацыя= |нацыянальны склад= |канфесійны склад= |этнахаронім=onubense, (vulgarmente) choquero/a |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код=959 |паштовы індэкс= |паштовыя індэксы=21001 — 21007, 21070, 21071, 21080 |аўтамабільны код= |від ідэнтыфікатара= |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons=Huelva |сайт=http://www.huelva.es/ |мова сайта=es |мова сайта 2= |мова сайта 3= |мова сайта 4= |мова сайта 5= |add2n=План горада |add2=[[Выява:Plano de huelva.PNG|150px]] |add3n= |add3= }} '''Уэльва''' ({{lang-es|Huelva}}) — горад і муніцыпалітэт у Іспаніі, цэнтр [[Уэльва (правінцыя)|правінцыі Уэльва]], у складзе аўтаномнай супольнасці [[Андалусія|Андалусіі]]. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёна (камаркі) [[Вялікая Уэльва]]. Займае плошчу 149 км². Насельніцтва {{num|149310}} чалавек (на 2010 год). Заступнікам горада лічыцца [[святы Себасцьян]]. З Уэльвы [[Хрыстафор Калумб]] адправіўся ў Амерыку. == Гісторыя == Горад быў уключаны ў склад рымскай правінцыі [[Бетыка]]. [[Арабы]] панавалі ў гэтым месцы з [[712]] па [[1250]] гады. У [[1755]] годзе горад зведаў моцныя разбурэнні ад [[Лісабонскае землетрасенне|Лісабонскага землетрасення]]. [[4 лютага]] [[1888]] года іспанская армія адкрылі агонь па дэманстрантах на плошчы Рыа Тынта. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], горад быў цэнтрам шпіёнскай дзейнасці ў сувязі з размяшчэннем у горадзе вялікай брытанскай і нямецкай абшчын. == Спорт == Мясцовы футбольны клуб «[[Рэкрэатыва Уэльва|Рэкрэатыва]]» з’яўляецца найстарэйшым у Іспаніі. Ён быў заснаваны ў [[1889]] годзе працаўнікамі [[Rio Tinto Group]], брытанскай горназдабыўчай кампаніі. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Huelva}} * [http://www.huelva.es/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061126214904/http://www.huelva.es/ |date=26 лістапада 2006 }} {{ref-es}} {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} [[Катэгорыя:Гарады Андалусіі]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Уэльва]] [[Катэгорыя:Уэльва| ]] aojfoxi8q6ja63aa4s5nhwe7773xtla 0 100323 5171299 5165875 2026-07-26T15:11:24Z DENAMAX 36236 5171299 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Хрысціянскі сабор |Беларуская назва = Сабор Святога Віта |Арыгінальная назва = {{lang-cz|Katedrála svatého Víta}} |Выява = Praha, Katedrála, JV 01.jpg |Подпіс выявы = Сучасны выгляд |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] |lat_dir = N|lat_deg = 50 |lat_min = 5|lat_sec = 27 |lon_dir = E|lon_deg = 14|lon_min = 24|lon_sec = 3 |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = Пражская епархія |Тып будынка = [[Сабор (храм)|Сабор]] |Архітэктурны стыль = [[гатычная архітэктура|готыка]], [[неаготыка]] |Аўтар праекта = Маціяс з Араса, Петэр Парлер, Ёзэф Кранер, Ёзэф Мокер, Каміл Гілберт. |Будаўнік = Маціяс з Араса; Петэр, Вензел і Ёханс Парлеры; Майстар Петрылк і інш. |Заснавальнік = архібіскуп Эрнэст з Пардубіцэ і [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] |Першае згадванне = |Заснаванне = 925 |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1344 |Заканчэнне будаўніцтва = 1929 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = Дзеючы сабор |Сайт = http://www.katedralapraha.cz/ |Commons = St. Vitus Cathedral }} '''Сабо́р [[святы Віт|Свято́га Ві́та]]''' ({{lang-cs|Katedrála svatého Víta}}, поўная назва: кафедральны сабор [[святы Віт|св. Віта]], [[святы Вацлаў|Вацлава]] і [[святы Войцех|Войцеха]],'' Víta, Václava a Vojtěcha'') — [[готыка|гатычны]] [[каталіцызм|каталіцкі]] [[Сабор (храм)|сабор]] у [[Пражскі Град|Пражскім Градзе]], кафедра архібіскупа Пражскага. Сабор лічыцца адной з жамчужын еўрапейскай [[готыка|готыкі]], як па тэхнічных характарыстыках, так і па мастацкаму ўзроўню<ref name="Станькова, Пехар">Станькова Я., Пехар И., Тысячелетнее развитие архитектуры., М.: Стройиздат, 1987, стор. 104 {{ref-ru}}</ref>, з’яўляецца мастацкай і нацыянальна-гістарычнай святыняй [[Чэхія|Чэхіі]]. Сабор Святога Віта істотна паўплываў на развіццё позняга [[Готыка|гатычнага стылю]], уласцівага для [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]. Мясцовыя гатычныя стылі [[Славенія|Славеніі]], паўночнай [[Харватыя|Харватыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Польшча|Польшчы]] і паўднёвай [[Германія|Германіі]] маюць на сабе відавочны ўплыў праекта [[Петэр Парлер|Петэра Парлера]]<ref name="czincoming">[http://www.czincoming.ru/sobor-svyatogo-vita.html Собор Святого Вита]{{Недаступная спасылка}} Рэсурс пра Чэхію {{ref-ru}}</ref>. У [[прыдзел]]ах сабора пахаваны [[чэхія|чэшскія]] [[кароль|каралі]] і [[архібіскуп]]ы [[Прага|Прагі]], там жа захоўваюцца [[Рэгалія#Знакі вярхоўнай улады|каранацыйныя рэгаліі]] сярэдневяковай [[Чэхія|Чэхіі]]. Сабор знаходзіцца ў [[Пражскі Град|Пражскім Градзе]], і з’яўляецца яго неад’емнай часткай. На працягу многіх гадоў храм з вежай-[[званіца]]й заставаўся самым высокім збудаваннем Прагі<ref name="vitta"/>. == Архітэктура == === Характарыстыка архітэктурнага стылю === [[Файл:Plan Sv Víta.jpg|thumb|left|180px|План сабора]] Пражскі сабор святога Віта будавалі з сярэдзіны [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] на працягу амаль 6-ці стагоддзяў, такім чынам, па [[архітэктурны стыль|архітэктурнаму стылю]] ён з’яўляецца адначасова і [[Готыка|гатычным]], і [[Неаготыка|неагатычным]]. === Агульныя асаблівасці === [[Файл:Saint Vitus Cathedral in Prague, Czech Republic.jpg|thumb|180px|Заходні фасад]] Сабор Святога Віта з’яўляецца трох[[неф]]най [[базіліка]]й. Даўжыня галоўнага [[неф]]а сабора складае 124 метры, а вышыня — 34 метры, вышыня ж Вялікай (паўднёвай) вежы — 96,5 метраў. На заходнім баку ўзвышаліся дзве 82-метровыя неагатычныя каменныя вежы з 10-метровым круглым акном у выглядзе [[разета|разеты]] паміж імі<ref name="vitta">{{Cite web |url=http://kompasturista.ru/content/praga-sobor-svyatogo-vitta |title=ПРАГА. СОБОР СВЯТОГО ВИТТА |access-date=1 студзеня 2012 |archive-date=12 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912001719/http://kompasturista.ru/content/praga-sobor-svyatogo-vitta |url-status=dead }}</ref>. Тры [[партал]]а кафедральнага сабора багата аздоблены [[скульптура]]мі, каменнымі і [[бронза]]вымі [[барэльеф]]амі. Сабор грандыёзны. Звонку ён упрыгожаны гатычнымі [[Вежа|вежкамі]] і [[арнамент]]ам. Над бакавым уваходам — адзіная ў Чэхіі [[мазаіка]], якая паказвае [[Страшны Суд]], — апошні суд [[Хрыстос|Хрыста]] над душамі памерлых. Як вобразна выказаўся [[Восіп Эмілевіч Мандэльштам|В. Э. Мандэльштам]], [[шпіль]] сабора раніць вострай іголкай тугія грудзі неба. Верніка ўнутры сабора адразу ж ахоплівае асаблівае святло. Гэта дасягаецца не толькі за кошт [[вітраж]]оў — каляровага шкла з карцінамі [[Біблія|біблейскіх]] сюжэтаў. Галоўная канструктыўная асаблівасць, якая стварае адчуванне чагосьці незямнога, — велізарная вышыня памяшкання і размешчаныя на ўзроўні другога яруса вялікія вокны. Дзякуючы гэтаму сабор прасякнуты верхнім святлом, яго велізарная ўнутраная прастора здаецца адзінай і лёгкай. Гатычныя аркі дадаткова падкрэсліваюць накіраванасць увысь. Алтар не з’яўляецца крайнім усходнім памяшканнем сабора. Яго ўпрыгожваюць маленькія адгароджаныя дзвюма сценамі адзін ад аднаго памяшканні для індывідуальнай малітвы — капэлы. У іх стаяць надмагіллі некаторых чэшскіх кіраўнікоў. Капэлы ўпрыгожаны фрэскамі. Збоку, за цяжкімі дубовымі дзвярамі, знаходзіцца капэла [[святы Вацлаў|святога Вацлава]], аб якой распавядалася раней. Асаблівая пышнасць яе афармлення заклікана падкрэсліць значэнне нябеснага заступніка Чэхіі. Статуя Св. Вацлава, якая знаходзіцца ў капэле, адна з найлепшых у чэшскай скульптуры. Яе стваральнік [[Петэр Парлер]] адлюстраваў святога ў выглядзе маладога рыцара з [[дзіда]]й і [[шчыт]]ом, на якім змешчаны чэшскі герб — арліца. Скульптура адрозніваецца простым, завершаным сілуэтам і высакароднасцю фігуры, што перададзена лёгкім нахілам галавы. Уражваючы кантраст буйных плоскасцей і дэталей, прапрацаваных вельмі тонка, складае асаблівасць мастацкай манеры школы Парлера. Тып рыцара-абаронцы ў гэтай скульптуры некалькі прыручаны і адначасова апаэтызаваны. Гэтыя якасці пасля стануць асабліва характэрнымі для чэшскага выяўленчага мастацтва. Парлер стварыў незвычайную архітэктуру капэлы. Квадратная ў плане, яна перакрыта зоркападобным скляпеннем. Унутры сабора кубічная форма капэлы звяртае на сябе ўвагу вялікімі плоскасцямі сцен. Масіўныя дзверы даюць зразумець, што за імі схаваны каштоўныя духоўныя і матэрыяльныя скарбы сабора. У аснове архітэктурнай ідэі капэлы Св. Вацлава ляжыць уяўленне аб ідэальным хрысціянскім горадзе-новым [[Іерусалім]]е. Ён квадратны ў плане, абнесены крапаснымі сценамі з варотамі, пакрытымі каштоўнымі камянямі, ён увесь ззяе. Каляровыя камяні на сценах капэлы таксама ствараюць ззянне, надаючы інтэр’еру з магілай святога містычнае і ў той жа час цёплае адценне. Парлер і яго майстэрня ўдзельнічалі ў будаўніцтве многіх храмаў у [[Прага|Празе]] і ў правінцыі. Ён стварыў і найбуйнейшыя свецкія пабудовы Прагі, у прыватнасці [[Карлаў мост|каменны мост]] цераз раку [[Влтава]], які сваім тэхнічным рашэннем, незвычайным маштабам і мастацкім афармленнем здзівіў усю [[Еўропа|Еўропу]]. Шаснаццаццю паўкруглымі аркамі злучае ён дзве часткі горада. Адна з веж упрыгожана складанай скульптурнай кампазіцыяй, якая адлюстроўвае манархаў [[Карл IV Люксембургскі|Карла IV]] і яго сына [[Вацлаў IV|Вацлава IV]] на троне. === Фасады === Ясна адрозніваюцца дзве часткі сабора — старая ўсходняя ([[XIV]]—[[XV]]), і новая заходняя частка сабора (другая палова [[XIX]] — пачатак [[XX]])<ref name="Dudak"/>. * '''Галоўны фасад (заходні)''' Заходні фасад у [[Неаготыка|неагатычным]] стылі з дзвюма 82 мятровымі вежамі ўпрыгожваюць 14 статуй святых і бюсты сучасных будаўнікоў сабора пад створанай у [[1921]] годзе [[Францішак Кісела|Францішкам Кіселам]] велізарнай каменнай [[разета]]й «Стварэнне свету»<ref name="oprage">{{Cite web |url=http://www.oprage.com/sobor-svyatogo-vita-v-prage.html |title=Собор Святого Вита в Праге |access-date=1 студзеня 2012 |archive-date=23 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023111906/http://www.oprage.com/sobor-svyatogo-vita-v-prage.html |url-status=dead }}</ref>. [[Партал]] упрыгожаны бронзавымі дзвярамі, якія ілюструюць гісторыю будаўніцтва сабора<ref name="walking"/>. <gallery mode=packed heights= "200px" widths= "180px" > Выява:PragueCathedral05.jpg|Разета на заходнім фасадзе Выява:Praha, Katedrála, Hlavní vchod 01.jpg|Галоўны ўваход Выява:St.Vitus kathedraal.jpg|Дэталь партала </gallery> * '''Паўночны фасад''' * '''Паўднёвы фасад''' Паўднёвы фасад сабора, дабудаваны ў 1929 годзе, з яго Вялікай вежай і Залатой брамай звернуты ў трэці двор [[Пражскі Град|Пражскага Града]]<ref name="Глобил"/>. === Залатая брама === [[Файл:Veitsdom Gewölbe Goldene Pforte.jpg|thumb|180px|Скляпенне Залатой брамы]] [[Файл:10 of 10 - Vitus Wenceslas Cathedral, Prague - CZECH REP..jpg|thumb|left|180px|Залатая брама]] [[Файл:Goldene Pforte - Mosaik Kreuzigung.jpg|thumb|180px|Мазаіка «Укрыжаванне»]] [[Файл:2011-06-11-praha-by-RalfR-037.jpg|thumb|left|180px|Дэкаратыўныя элеметы рашоткі]] Залатая брама ({{lang-cs|Zlatá brána}}), якая вядзе ў папярочны [[неф]], размешчана паміж капэлай Святога Вацлава і званіцай. Брама з’яўляюцца парадным уваходам у сабор<ref name="vitta"/>. Брама ўяўляе сабой элегантную трайную [[арка|арку]] ў гатычным стылі, спраектаваную [[Петэр Парлер|Петэрам Парлерам]] у [[1368]] годзе<ref name="zolotye">[http://www.praga-praha.ru/zolotye-vorota-i-mozajka-s-scenami-strashnogo-suda-v-prage/ Золотые ворота и мозайка с сценами Страшного Суда в Праге]</ref>. Скляпенні яе [[цвінтар]]а незвычайна складаныя, выкарыстаны свабодныя [[нервюры]], спушчаныя да сярэдняга слупа партала<ref name="Глобил"> {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = КАФЕДРАЛЬНЫЙ СОБОР СВ. ВИТА В ПРАГЕ |арыгінал = |спасылка = |выданне = |месца = Прага |выдавецтва = Иво Глобил |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = 64 |isbn =0-9535546-5-1 }}</ref><ref name="bashni"/>. За мазаікай знаходзіцца скарбніца каранацыйных рэгалій (Каронная камера), якую асвятляюць два маленькія акны над бакавымі скляпеннямі аркады<ref name="walking">[http://www.free-prague-guide.com/prague-walking-tours/prague-castle/st-vitus-cathedral St. Vitus Cathedral] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131221062336/http://www.free-prague-guide.com/prague-walking-tours/prague-castle/st-vitus-cathedral |date=21 снежня 2013 }}</ref>. У [[табінакль|табінаклі]] сярэдняй калоны брамы раней стаяла статуя [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]], з [[Карл IV Люксембургскі|Карлам IV]] і [[Елізавета Памеранская|Елізаветай Памеранскай]], якія моляцца, па баках, а таксама суправаджальнымі фігурамі<ref name="Глобил"/>. Сцены ўнутры брамы ўпрыгожаны мазаікамі «Адам і Ева» ([[1939]])<ref>[http://www.atlasceska.cz/praha/adam-a-eva/ Adam a Eva] atlasceska.cz</ref> і «Укрыжаванне» ([[1945]]), створанымі M. Foesterová{{факт?}} па эскізах {{нп3|Карэл Сволінскі|Карэла Сволінскага|ru|Сволинский, Карел}}<ref>[http://katolicka-kultura.sweb.cz/katedrala/katedrala.htm Katedrála — metropolitní chrám sv. Víta v Praze] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211206075541/http://katolicka-kultura.sweb.cz/katedrala/katedrala.htm |date=6 снежня 2021 }}</ref>. Захаваліся таксама выявы [[Фенікс (міфалогія)|фенікса]] і [[пелікан]]а — сімвалаў Хрыста<ref name="Глобил"/>. Брама зачыняецца [[бронза]]вай рашоткай з [[Алегорыя|алегарычнымі]] кампазіцыямі на [[задыяк]]альныя тэмы<ref name="belila">[http://belila.narod.ru/photos/prague/prague/katedrala_sv_Vita.htm СОБОР СВЯТОГО ВИТА (katedrála sv. Víta)]</ref>. ==== Мазаіка «Страшны суд» ==== [[Файл:St. Vitus Cathedral, Jesus Christ mosaic 1.jpg|thumb|180px|[[Ісус Хрыстос]] у [[мандорла|мандорле]] на мазаіцы]] Вонкавую пярэднюю сцяну Залатой брамы ўпрыгожвае [[мазаіка]] «Страшны суд», створаная ў [[1371]]—[[1372]] гадах італьянскімі майстрамі па загаду [[Карл IV Люксембургскі|Карла IV]], па вяртанні таго з [[Рым]]а пасля каранацыі чацвёртай жонкі [[Елізавета Памеранская|Елізаветы Памеранскай]]<ref name="Глобил"/>. Падчас працы выкарысталі каля мільёна шкляных фрагментаў больш чым 33 адценняў. Кампазіцыйна мазаіка аддалена нагадвае «Страшны суд» [[Джота]] ў [[капэла Скравеньі|капэле Скравеньі]] ў [[Падуя|Падуі]], але ў ёй ярка прадстаўлены элементы выяўленчай традыцыі Чэхіі<ref name="Глобил"/>. З левага боку на мазаіцы адлюстраваны [[праведнік]]і, якіх [[анёл]]ы ўзносяць на нябёсы, з правага — [[грэшнік]]і, якіх [[дэман]]ы сцягваюць у [[пекла]]. Па цэнтры выяўлена [[мандорла]] з [[Хрыстос|Хрыстом]], якую нясуць ангелы з прыладамі пакутніцкай смерці — {{нп3|Arma Christi|Arma Christi|en|Arma Christi}}, і шэсць чэшскіх святых, якія моляцца за [[Каралеўства Чэхія|каралеўства]] — [[Пракоп Сазаўскі|Св. Пракоп]], [[Святы Зігмунд|Св. Зігмунд]], [[Святы Віт|Св. Віт]], [[Святы Вацлаў|Св. Вацлаў]], [[Святая Людміла|Св. Людміла]] і [[Адальберт Пражскі|Св. Адальберт]]. Па баках постаці [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] і [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]]. Хрыстос Суддзя, акружаны на мазаіцы прамянямі святла на фоне [[вясёлка|вясёлкі]] — сімвала надзеі і прымірэння, паказвае на свае раны на руках, ступнях і правым боку<ref name="Глобил"/>. Ніжэй за ўсіх на мазаіцы адлюстрованы ўкленчаныя [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] са сваёй чацвёртай жонкай [[Елізавета Памеранская|Елізаветай Памеранскай]]. Фон зроблены з пазалочаных кубікаў шкла, фігуры — з рознакаляровых каменьчыкаў. Усе каменьчыкі былі адмыслова вывастраны ў [[Венецыя|Венецыі]]. Мазаіка лічыцца самай вялікай і самай старой вонкавай мазаікай на поўнач ад [[Альпы|Альпаў]] і самай старой захаванай мазаікай увогуле ў Чэхіі<ref name="zolotye"/><ref name="bashni"/><ref name="cetki">[http://cetki.com/2011/03/09/sobor_svjatogo_vita_v_prage.html Собор Святого Вита в Праге] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121226225227/http://cetki.com/2011/03/09/sobor_svjatogo_vita_v_prage.html |date=26 снежня 2012 }}</ref>. Пасярэдзіне ўверсе арыгінальна далучаны дадатак мазаікі — [[Спас Нерукатворны]]. Ён адсылае да адбітка твару змучанага Хрыста на полазе, які яму на шляху на [[Галгофа|Галгофу]] падала [[Св. Вераніка]]<ref name="Глобил"/>. Адзін з найбуйнейшых даследчыкаў і знаўцаў венецыянскага [[жывапіс]]у [[Радольфа Палукіні]] прыпісаў аўтарства мазаікі італьянскаму мастаку {{нп3|Нікола Семітэкола|Нікола Семітэкола|ru|Семитеколо, Никколо}}. Ён лічыў, што Нікола з’яўляецца аўтарам эскізаў мазаікі, выкананай італьянскімі майстрамі па заказу Карла IV. Цікава, што чэшская легенда звязвае з гэтымі мазаікамі паходжанне знакамітага багемскага шкла; паводле легенды, [[багемскае шкло]] з’явілася як працяг развіцця тэхналогіі вытворчасці мазаічнай [[смальта|смальты]], завезенай у гэтыя краі [[Італія|італьянскімі]] майстрамі, бо хімічныя інгрэдыенты для вырабу шкла супадаюць з тымі, якія выкарыстоўвалі венецыянскія мазаічысты<ref>[[:ru:Семитеколо, Никколо]]</ref>. У выніку ўздзеяння навакольнага асяроддзя і пагодных умоў, на паверхні мазаікі сталі праступаць алкалоідныя солі, фарбы пацямнелі — выява неўзабаве стала практычна нераспазнавальнай. Ужо ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]], а потым яшчэ некалькі разоў на працягу [[XVIII]] і [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзяў]], мазаіку прыходзілася чысціць і рэстаўраваць. Апошняя рэстаўрацыя адбылась у [[2005]] годзе, яна часткова вырашыла праблему і вярнула першапачатковы бляск<ref name="bashni"/><ref name="postroen">[http://www.radio.cz/ru/rubrika/iskusstvo/glavnyj-sobor-pragi-byl-postroen-cheshskim-narodom Главный собор Праги был построен чешским народом]</ref>. <gallery mode=packed heights= "175px" widths= "170px" > Выява:Katedrala sv Vita Praha mozaika Karel.jpg|[[Карл IV]] Выява:Goldene Pforte - Mosaik Jüngstes Gericht 2.jpg|Праведнікі Выява:Cathedrale Saint-Guy Prague facade sud mosaique Jugement dernier.jpg|Агульны выгляд Выява:Goldene Pforte - Mosaik Jüngstes Gericht 3.jpg|Грэшнікі Выява:Katedrala sv Vita Praha mozaika Alzbeta.jpg|Елізавета Памеранская </gallery> === Вялікая вежа === [[Файл:Veitsdom Südturm.jpg|thumb|left|180px|Паўднёвая вежа і залатая брама]] Дамінантнай паўднёвага фасада з’яўляецца Вялікая паўднёвая вежа ({{lang-cs|Velká jižní věž}}). Асноўная частка вежы (да 58 метраў) створана ў гатычным стылі, завяршаецца рэнесанснай пляцоўкай і барочным купалам у выглядзе цыбуліны. [[Петэр Парлер]] пачаў будаўніцтва вежы ў [[1396]] годзе, і працягваў будаўніцтва аж да сваёй смерці ў [[1406]] годзе<ref name="kolokolne">[http://www.praga-ru.com/dostoprimechatelnosti/faktyi-i-legendyi-o-kolokolne-sobora-sv-vita.html Факты и Легенды о Колокольне собора Св. Вита] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220326061943/http://www.praga-ru.com/dostoprimechatelnosti/faktyi-i-legendyi-o-kolokolne-sobora-sv-vita.html |date=26 сакавіка 2022 }}</ref>. Яго сыны [[Ян Парлер|Ян]] і [[Вацлаў Парлер|Вацлаў]] прадоўжылі яго справу<ref name="bashni"/>. Па загаду [[Уладзіслаў Ягелон|Уладзіслава Ягелона]] ў вежы была збудавана ў стылі позняй готыкі каралеўская [[малельня]], аздабленне якой было завершана ў [[1480-я|1480-х]] гадах<ref name="Dudak"/>. Вось вежы тройчы заламана ў розных кірунках, а ўся канструкцыя стварае ўражанне незвычайнай лёгкасці, дзякуючы рабрыстай сетцы — тэхнічнаму цуду свайго часу. У Вялікую вежу змешчаны таксама [[рэнесанс]]ныя [[гадзіннік]]і, якія адносяцца да канца XVI стагоддзя, пад манаграмай [[Рудольф II|Рудольфа II]] знаходзіцца акно<ref name="walking"/>, ўпрыгожанае падоранай ім пазалочанай аконнай рашоткай работы [[Георг Шмітгамер|Георга Шмітгамера]] (1568—1573)<ref name="Глобил"/>, за якой хаваецца найбуйнейшы звон у [[Чэхія|Чэхіі]] «Зікмунд». Пад акном пасярэдзіне размешчаны старажытны герб [[Пржэмысловічы|Пржэмысловічаў]] — арліца, справа — чэшскі леў, злева — герб [[Пражскае архібіскупства|Пражскага архібіскупства]]<ref name="Глобил"/>. [[Файл:2011-06-11-praha-by-RalfR-028.jpg|thumb|180px|Барочны дах вежы]] У [[1564]] годзе [[Баніфацый Вольмут]], найбуйнейшы архітэктар таго перыяду, пабудаваў галерэю вежы і купал у стылі [[рэнесанс]]у<ref name="vitta"/>. [[Файл:Antonin Slavicek - Dom sv Vita (1909).jpg|thumb|left|180px|[[Антанін Славічак]]. Сабор Св. Віта. [[1909]]]] [[Файл:2011-06-11-praha-by-RalfR-017.jpg|thumb|left|180px|Большы гадзіннік]] [[Файл:2011-06-11-praha-by-RalfR-018.jpg|thumb|180px|Меншы гадзіннік і манаграма [[Рудольф II|Рудольфа II]]]] Канчатковы выгляд, пасля ўсіх пажараў і ваенных разбурэнняў, вежа набыла ў [[1770]] годзе, калі [[Вена|венскі]] прыдворны архітэктар [[Нікалаус фон Пакасі]] ўвянчаў яе [[Барока|барочным]] [[купал]]ам. На вяршыні якога стаіць трохмятровы пазалочаны [[флюгер]] — Чэшскі леў<ref name="vitta"/><ref name="vez2">[http://prahafx.ru/stavba/vez/vez2.htm Башня храма Св. Вита]</ref>. Адна з легенд пра Вялікую вежу кажа, што адзін [[прарок]] прадрок чэшскаму каралю [[Вацлаў IV|Вацлаву IV]] смерць перад званіцай. Кароль так баяўся, што загадаў разбурыць яе. Аднак як толькі знеслі першы паверх, у Празе ўспыхнуў рух [[гусіты|гусітаў]]. Раззлаваны кароль неўзабаве памёр ад сардэчнага прыступу<ref name="kolokolne"/>. Наведвальнікаў пускаюць у вежу толькі ў добрае надвор’е<ref name="kolokolne"/>. Вышыня назіральнай пляцоўкі — каля 60 метраў, да яе вядзе каменная [[лесвіца]] з 287 прыступкамі<ref>[http://www.utro.cz/2010/07/14/648/ Южную башню собора Святого Вита открыли для посещений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111211140836/http://utro.cz/2010/07/14/648/ |date=11 снежня 2011 }}</ref>. Раней на ёй служыў вяшчальнік, у абавязкі якога ў мірны час уваходзіла сачыць за пажарнай бяспекай. Калі ён заўважаў полымя ў горадзе, то падымаў чырвоны сцяг ці распальваў чырвоны [[ліхтар]] у кірунку, дзе гарэла, колькасць удараў Зікмунда ўдакладняла размяшчэнне падпаленага [[квартал]]а, а вяшчальнік спускаў з вежы пісьмовае паведамленне ў бляшаным банцы<ref name="vez2"/>. ==== Гадзіннікі ==== На трэцім паверсе вежы размешчаны гадзіннікавы механізм. Цяперашні механізм і [[цыферблат]]ы існуюць пасля рэстаўрацыі ў [[1730]] годзе. На кожным боку вежы па два цыферблата, большы з якіх, дыяметрам больш за 4 метры, паказвае [[гадзіна|гадзіны]], меншы — чвэрці. Надпіс AD MDXCI CR нагадвае, што гадзіннікі з’явіліся Anno Domini [[1591]], калі кіраваў [[Рудольф II|Caesar Rudolfus]]<ref name="vez2"/>. ==== Зікмунд ==== [[Файл:Zikmund bell.jpg|thumb|left|180px|Звон «Зікмунд»]] [[Файл:Cathedrale Saint-Guy Prague facade sud fenetre grille or.jpg|thumb|180px|Пазалочаная аконная рашотка]] {{нп3|Звон «Зікмунд»|Звон «Зікмунд»|cs|Zvon Zikmund}}, які важыць 16,5 т., мае ў вышыню 203 см, а найбольшы дыяметр складае 256 см<ref name="ivana">[http://users.livejournal.com/ivana_/15174.html Пражские САМЫЕ] {{ref-ru}}</ref>, з’яўляецца найбуйнейшым у [[Чэхія|Чэхіі]]. Першы звон з такім імем расплавіўся і абрынуўся падчас пажару на Градзе ў [[1541]] годзе. Цяперашні Зікмунд быў адліты ў [[1549]] годзе з матэрыялу першага збройнікам і звонавым майстрам {{нп3|Томаш Яраш|Томашам Ярашам|cs|Tomáš Jaroš}}, які жыў і працаваў у {{нп3|Мігулка|Парахавой Вежы Мігулка|cs|Mihulka}} ({{lang-cs|Mihulka}})<ref name="bashni">[http://pragagid.ru/bashni-sobora-sv-vita-569 Башни собора Св. Вита] Путеводитель по Праге от Михаила Шварца {{ref-ru}}</ref><ref name="vez2"/>. [[Файл:ZvonZikmund.JPG|thumb|180px|Рэльеф з укленчанымі [[Фердынанд I Габсбург|Фердынандам I]] і [[Ганна Багемская і Венгерская|Ганнай Ягелонкай]]]] Звон багата ўпрыгожаны [[рэльеф]]амі па эскізах [[Дзюрэр]]а на тэмы [[Найсвяцейшая Тройца|Найсвяцейшай Тройцы]] і [[Дабравешчанне|Дабравешчання]] [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]]. [[Томаш Яраш]] быў вымушаны максімальна спрасціць эскізы, каб адліць іх у звонавай бронзе. Майстар акцэнтаваў цэнтральныя фігуры: прыбраў шэраг найбліжэйшых фігур у Найсвяцейшай Тройцы, звярнуўшы ўвагу на [[Бог-Айцец|Бога-Айца]], які трымае на руках цела [[Хрыстос|Хрыста]]. Трэці рэльеф — гэта [[Распяцце]] з укленчанымі імператарам [[Фердынанд I Габсбург|Фердынандам I]] і яго жонкай [[Ганна Багемская і Венгерская|Ганнай Ягелонкай]]. Надпіс на паверхні звана абвяшчае, што але быў адліты ''«у гонар і ў славу Бога ўсемагутнага і найдабрэйшага, Дзевы Марыі, якая нарадзіла Бога, і святых Віта, Вацлава, Войцеха, Зікмунда, Пракопа і Людмілы, заступнікаў касцёла пражскага»''. Але фігуры чэшскіх заступнікаў, у гонар якіх асвечаны звон, выкананы даволі проста. На [[Фрыз (архітэктура)|фрызе]] звана адліта [[забойства немаўлят]], а паверхня ўпрыгожана адбіткамі 25 медалёў. Багатае скульптурнае ўпрыгожванне адмоўна паўплывала на чысціню гуку<ref name="vez2"/>. Звон размешчаны на першым паверсе вежы, да якого вядуць 94 прыступкі<ref name="vez2"/>. Існуе легенда, што ніхто не мог падняць велічэзны звон на вежу — самыя тоўстыя ланцугі і ліны рваліся ад яго вагі. Але аднойчы старэйшая дачка караля спытала дазволу падняць звон. Кароль здзівіўся, але дазволіў. Прынцэса тут жа прыступіла да пабудовы нейкага складанага механізма, канструкцыю якога не змог зразумець ні адзін вучоны. Пасля гэтага прынцэса саткала шаўковую ліну (па іншай версіі з уласных валасоў<ref name="kolokolne"/>), з дапамогай якога яна збіралася падняць цяжкі груз. Калі падрыхтоўка была завершана, прынцэса падышла да сваёй прылады і пачала рухаць [[рычаг]]і. [[Ліна]] нацягнулася, і звон стаў павольна паднімацца ўгару. Хутка велічэзны звон убачылі ў лясах на вежы, дзе яго асцярожна размясцілі рабочыя. Уся [[Прага]] багаслаўляла прынцэсу, калі над горадам раздаліся велічныя гукі звана-цуда. Прынцэса загадала механізм разабраць і сваімі рукамі яго знішчыла, каб пра яго больш не ўспаміналі<ref name="kolokolne"/><ref>[http://www.prahafx.ru/legend/zvon.htm Огромный колокол Зикмунд] Легенды Старой Праги</ref>. Паводле іншай легенды, калі ў «Зікмунда» адрываецца «язык» — з краінай здарыцца вялікая бяда. За ўвесь час язык адрываўся некалькі разоў, у апошні раз гэта здарылася ў жніўні 2002 года, як раз за некалькі тыдняў да [[Паводка ў Еўропе (2002)|катастрафічный паводкі]] ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref name="kolokolne"/><ref name="report">[http://foto-report.net/archives/633 О чем звонят колокола…]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Язык звана, які меў даўжыню 2,5 метра, зламаўся а 18 гадзіне вечара падчас урачыстага набажэнства, прабіў пол, і спыніўся паверхам ніжэй. Спецыялісты выявілі загану, якая ўзнікла яшчэ падчас вырабу языка. ==== Іншыя званы ==== [[Файл:Chrám svatého Víta 7927.jpg|thumb|left|180px|звон «Вацлаў»]] Акрамя Зікмунда на Паўднёвай вежы размешчаны яшчэ 3 званы: Вацлаў, Ян Хрысціцель і Ёзэф — усе яны істотна меншыя за Зікмунда<ref>[http://rupraga.ru/dostoprimechatelnosti-pragi/17-kafedralnyj-sobor-svyatogo-vita-vaclava-i-vojtexa.html Кафедральный Собор святого Вита, Вацлава и Войтеха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150116010532/http://www.rupraga.ru/dostoprimechatelnosti-pragi/17-kafedralnyj-sobor-svyatogo-vita-vaclava-i-vojtexa.html |date=16 студзеня 2015 }} Ру. Прага</ref>. Другі па велічыні звон сабора {{нп3|звон «Вацлаў»|«Вацлаў»|cs|Zvon Václav}} у дыяметры складае 1,77 метра, і мае вышыню 1,3 метра. Асабліва цікавы звон «[[Ян Хрысціцель]]», адліты ў [[1546]] годзе, 1,58 м у дыяметры, 1,28 м вышынёй. Гэты цудоўны ў музычных, мастацкіх і [[акустыка|акустычных]] адносінах звон завуць таксама «Рэквіял», ён упрыгожаны выявамі [[Святы Зікмунд|Св. Зікмунда]] і [[Святы Войцех|Св. Войцеха]]. Рэквіял раней званіў аб смерці [[каралі чэшскія|чэшскага караля]]<ref name="vez2"/>. Астатнія званы: «Марыя», «Ісус» і найбуйнейшы з іх — «Дамінік», — былі страчаны падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Паводле слоў [[Пражская архідыяцэзія|архібіскупа пражскага]] [[Дамінік Дука|Дамініка Дукі]], аднаўленне {{нп3|звон «Дамінік»|«Дамініка»|cs|Zvon Dominik}} абыйдзецца ў суму каля 1,06 млн, {{нп3|звон «Марыя»|«Марыі»|cs|Zvon Marie}} — 262 тысячы, а {{нп3|звон «Ісус»|«Ісуса»|cs|Zvon Ježíš}} да 178 тысяч [[Чэшская крона|чэшскіх крон]]. Расходы па вырабу званоў будуць пакрыты [[Прага|горадам]], кіраваннем [[Пражскі град|Пражскага града]] і ўніверсітэтам [[ČVUT]]. Устаноўку, кошт якой ацэньваецца ў 96 тысяч чэшскіх крон, відаць аплаціць архібіскупства<ref>[http://prazsky.denik.cz/zpravy_region/ze-svateho-vita-zazni-zvon20110421.html Ze svatého Víta zazní zvony odvlečené za I. světové války]</ref><ref>[http://www.andygo.ru/novosti-chehii-ot-andygo/1425.html Храм святого Вита оживает!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150920225624/http://www.andygo.ru/novosti-chehii-ot-andygo/1425.html |date=20 верасня 2015 }}</ref>. Легенды сцвяржаюць, што, калі памёр [[Імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператар]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]], пачалі званіць усе званы на вежы, а затым да іх далучыліся ўсе астатнія званы Прагі<ref name="kolokolne"/>. {| class="wikitable sortable" style = "text-align: center" |+ Параўнальная табліца званоў<ref>[http://www.katedralasvatehovita.cz/cs/kulturni-zivot/zvony Katedrální zvony] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605084552/http://www.katedralasvatehovita.cz/cs/kulturni-zivot/zvony |date=5 чэрвеня 2011 }} Katedrála svatého Víta, Václava a Vojtěcha - oficiální web</ref><ref>[http://www.farnost-buchlovice.ic.cz/?menu=zvony Zvon Umíráček]</ref> |- ! Назва !! Звонавы майстар !! Адліты ў !! Вага,<br /> кг !! Найбольшы дыяметр,<br /> см !! Галоўны тон |- | Ян Хрысціцель || Станіслаў || 1546 || 3500 || 157 || dis¹ |- | Ёзэф || Марцін Хілігер || 1602 || 350 || 81 || C² |- | Вацлаў || Ондржай Пражскі || 1542 || 4500 || 177 || C¹ |- | Зікмунд || Томаш Яраш || 1549 || 13500 || 256 || g⁰ |- | Рэквіял || Станіслаў || 1737 || 58 || 48 || |} == Унутранае ўбранне == [[Файл:Interior of St. Vitus Cathedral Prague 01.jpg|thumb|right|160px|Унутры храма — від на скляпенні галоўнага нефа]] Унутры сабор святога Віта ўражвае велічнай панарамай: неагатычны архітэктурны стыль у цэнтральным нефе з рабрыстым сеткаватым [[скляпенне]]м вышынёй 33,5 метра амаль незаўважна пераходзіць у раёне [[Хор (архітэктура)|хораў]] у [[Сярэднявечча|сярэдневяковую]] частку, прасякнутую цёплым святлом [[вітраж]]ных спічастых [[аканіца|аканіц]]. Вакол хораў і за [[алтар]]ом ёсць авальны праход з радам [[капэла|капэл]] ([[прытвор]]аў). Усяго ў храме (яго асноўнай прасторы) 19 прытвораў — [[святая Людміла|святой Людмілы]], [[Труна Гасподняя|Труны Гасподняй]], Святога Крыжа, Святавацлаўская капэла, [[Ян Непамуцкі|Яна Непамуцкага]], [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]], [[святая Ганна|святой Ганны]], [[Марыя Магдалена|Марыі Магдалены]] і іншыя. Трохнефная прастора сабора з 28 велічнымі калонамі ўмоўна падзяляе па вертыкалі на дзве сферы, зямную і нябесную, ''[[трыфорыум]]'' ([[галерэя]]-[[балкон]]), якая праходзіць праз увесь храмавы перыметр — на ім размешчаны [[Бюст (скульптура)|бюсты]] заснавальнікаў і першых будаўнікоў сабора: чэшскіх каралёў і каралеў, пражскіх архібіскупаў і архітэктараў. === Капэлы === [[Файл:Praha, Katedrála, půdorys kaple.svg|thumb|upright=1.4|Схема размяшчэння капэл з пазначэннем лічбамі]] Пералік ідзе ад капэлы Св. Людмілы справа ад галоўнага ўваходу, далей уздоўж паўднёвай сцяны, вянка капэл у алтарнай частцы, і, нарэшце, уздоўж паўночнай<ref name="Dudak">{{кніга |аўтар = Vladislav Dudák, Jiří Podrazil |частка = Уводзіны |загаловак = Пражскі Град: Градчаны З усіх бакоў |арыгінал = Pražský hrad: Hradčany Ze všech stran |спасылка = |выданне = |месца = |выдавецтва = Baset |год = 1998 |том = |старонкі = |старонак = 239 |isbn = 809018913X, 9788090189133 }}</ref>: 1. '''капэла Св. Людмілы''' (Хрышчэння) 2. '''капэла [[Труна Гасподняя|Труны Гасподняй]]''' 3. '''капэла Тунаўская''' 4. '''капэла {{Не перакладзена 3|Газмбурк|Газмбурская|cs|Hazmburk}}''' (уваход у Вялікую вежу) 5. '''капэла Св. Вацлава''' [[Файл:Wenzeslaus by Peter Parler.JPG|thumb|left|180px|Статуя Св. Вацлава]] [[Файл:Praha, Katedrála, Svatováclavská kaple 03.jpg|thumb|upright=1.4|Капэла Св. Вацлава]] [[Файл:Svvit2a.jpg|thumb|left|180px|Археалагічныя напластаванні пад капэлай Св. Вацлава]] Капэла мае квадратную форму і адрозніваецца ад іншых сваёй велічынёй. Яна некалькі адхіляецца ад вызначанай паслядоўнасці, у якой выбудоўваліся іншыя капэлы ў [[Хор (архітэктура)|хоры]] храма, як бы «рассоўвае» [[фасад]] і ўкліньваецца ў [[трансепт]]<ref name="мастерство"/>. Капэла пабудавана на тым месцы, дзе калісьці знаходзілася [[Святы Вацлаў|вацлаўская]] капэла старой ратонды Св. Віта<ref name="Dudak"/>. У капэлу з поўначы вядуць масіўныя дзверы, ручка якіх мае форму львінай галавы. Па легендзе, менавіта за гэту дзвярную ручку ў храме ў {{нп3|Стара-Боляслаў|Стара-Боляславе|cs|Stará Boleslav}}<ref name="ruslo">[http://www.ruslo.cz/articles/480/ Святой Вацлав — покровитель Чехии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150915053440/http://www.ruslo.cz/articles/480/ |date=15 верасня 2015 }}</ref> ўхапіўся [[святы Вацлаў]], калі быў забіты сваім братам у [[935]] годзе. На самай справе сучасная ручка толькі копія старой, створаная ў [[Раманскі стыль|раманскім стылі]] ў [[1373]] годзе<ref name="Глобил"/>. Ніжнюю частку сцяны пад магутным [[карніз]]ам упрыгожваюць 1345 паўкаштоўных камянёў: ліловыя [[аметыст]]ы, чырвоныя [[яспіс]]ы і зялёныя [[халцэдон]]ы<ref name="Dudak"/>. Сама грабніца Св. Вацлава знаходзіцца ў паўднёвай апсідзе храма з часу перанясення мошчаў святога з горада {{нп3|Стара-Боляслаў|Стара-Боляслаў|cs|Stará Boleslav}} братазабойцам [[Баляслаў I Грозны|Баляславам I]], які раскайваўся ў сваім учынку<ref name="Глобил"/>. Уздоўж задняй сцяны лесвіца вядзе ў храмавую скарбніцу{{Пераход|#Скарбніца|yellow}}<ref name="izbumagi">[http://izbumagi.ru/211-sobor-svjatogo-vita-vaclava-i-vojjtekha-praga.html СОБОР СВЯТОГО ВИТА, ВАЦЛАВА И ВОЙТЕХА, ПРАГА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111204200620/http://izbumagi.ru/211-sobor-svjatogo-vita-vaclava-i-vojjtekha-praga.html |date=4 снежня 2011 }}</ref>. 6. '''капэла Св. Ондржая''' (Марцініцкая, першапачаткова Св. Антаніна і Св. Сільвестра) 7. '''капэла Св. Крыжа''' (Св. Сымона і Юды) [[Файл:Chrám svatého Víta 7947.jpg|thumb|right|180px|Міланскі крыж у капэле Св. Крыжа]] Левую ўсходнюю сцяну капэлы ўзвёў [[Маціяс з Араса]], іншыя сцены і скляпенні стварыў [[Петэр Парлер]]. Планіроўкі абодвух майстроў прыкметна адрозніваюцца, так, напрыклад, Маціяс з Араса першапачаткова заклаў капэлу як многавугольную, але Петэрам Парлерам яна была дабудавана прамавугольнай<ref name="Dudak"/>. На сцяне захаваліся рэшткі [[роспіс]]у канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]. Над [[алтар]]ом, створаным у пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], вісіць т. зв. Міланскі крыж з [[кедр]]авага дрэва — твор [[Італія|італьянскіх]] майстроў [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Dudak"/>. [[Мармур]]овая дошка ў поле пад паўднёвай сцяной нагадвае пра магілу чэшскага караля [[Рудольф I Габсбург|Рудольфа I]]. У [[1870]] годзе ў яго магіле былі знойдзены пахавальныя рэгаліі з пазалочанага серабра. Зараз Рудольф I пахаваны ў каралеўскім магільным [[склеп]]е ў падзямеллі, уваход у якое знаходзіцца менавіта ў гэтай капэле<ref name="Dudak"/>. У памяшканні капэлы, куды адначасова можа патрапіць толькі 45 наведвальнікаў, з [[1961]] па [[1990]] гады захоўваўся самы вялікі храмавы [[Скарб, рэчавы|скарб]] Чэхіі{{Пераход|#Скарбніца|yellow}}. З меркаванняў бяспекі скарб быў зноў перамешчаны на захаванне ў [[скарбніца|скарбніцу]], створаную архітэктарам [[Каміл Гілберт|Камілам Гілбертам]] у пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. У канцы [[2011]] года частку скарба ізноў пачалі экспанаваць у капэле Св. Крыжа<ref name="клад">[http://www.radio.cz/ru/rubrika/bogema/svyashchennyj-klad-cheshskix-korolej Священный клад чешских королей]</ref>. 8. '''капэла Св. Марыі Магдалены''' (Найсвяцейшага сэрца Гасподняга, ці Вальдштэйнская) 9. '''капэла Св. Яна Немапуцкага, Эрхарда і Атыліі''' (Влашымская, Св. Войцеха) 10. '''капэла Св. Мошчаў''' (Саксонская, Штэрнбергская) з магілай Пржэмысла Отакара II 11. '''капэла Найсвяцейшай Тройцы і Дзевы Марыі''' (Імператарская, Крыжовая, Св. Людмілы, Беркаў з Дубы), магіла Спытыгнева II і Бржэціслава I. 12. '''капэла Св. Яна Хрысціцеля''' (Арнашта з Пардубіц, ці Св. Антаніна Пустэльніка) 13. '''капэла архібіскупская''' (Пернштэйнская, Св. Агаты) 14. '''капэла Св. Ганны''' (Носціцкая) 15. '''капэла Св. Міхаіла''' (старая рызніца) 16. '''капэла Св. Зігмунда''' (Чэрнінская) 17. '''капэла Харавая''' 18. '''новая рызніца''' 19. '''новая архібіскупская капэла''' 20. '''капэла Шварцэнбергская''' 21. '''капэла Св. Анежкі Чэшскай''' === Скарбніца === ==== Храмавы скарб ==== Храмавы скарб складае толькі частку начыння і ўбрання сабора. У [[XIX]] і пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] біскуп [[Антоній Подлага]] склаў вопіс прадметаў і сабраў разам самыя каштоўныя рэліквіі, якія былі перанесены ў скарбніцу Гілберта<ref name="клад"/>. Большая частка экспанатаў адносіцца да эпохі кіравання [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і [[каралі Чэхіі|чэшскага караля]] [[Карл IV Люксембургскі|Карла IV]]. З [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] аж да [[1950]] года храмавы скарб выстаўляўся непасрэдна ў храме ў Гілбертавай скарбніцы. У [[1961]] годзе калекцыю перанеслі ў капэлу Святога Крыжа. У скарбніцу рэліквіі вярнуліся на захоўванне ў [[1990]] годзе з меркаванняў бяспекі<ref name="клад"/>. Некаторыя прадметы калекцыі знаходзяцца ў экспазіцыях [[Нацыянальная галерэя Чэхіі|Нацыянальнай галерэі]], [[Пражскі Град|Пражскага Граду]] (напрыклад, даспехі Святога Вацлава), манастыра Святой Агнэсы<ref name="клад"/>. Храмавы скарб сабора святога Віта з’яўляецца найстарэйшым і найбуйнейшым у Чэхіі. Гісторыя яго звязана са з’яўленнем першай святыні, дзе ў каштоўнай пазалочанай скрыначцы, якая сваёй формай нагадвае чалавечую руку і ўпрыгожана [[камея]]мі, была выстаўлена нятленная лапатка Св. Віта, падораная князю Вацлаву нямецкім каралём [[Генрых I Птушкалоў|Генрыхам I Птушкаловам]]<ref name="клад"/>. У [[939]] годзе ў ратондзе Св. Віта былі пахаваны рэшткі Св. Вацлава, забітага ў [[935]] годзе ў Стара-Болеславе. Сюды былі змешчаны таксама прадметы, якія нагадваюць пра заснавальніка ратонды — меч, дзіда, шлем і латы Вацлава<ref name="клад"/>. Найстаражытнейшы захаваны інвентарны спіс [[1069]] года сведчыць, што частку рэліквій, святых мошчаў, атрыманых у дар ад [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Ян XIII|Яна XIII]], у [[971]] годзе прывезла з Рыма Млада, сястра [[Баляслаў II Набожны|Баляслава II]]. У [[973]] годзе і пазней, калі было створана пражскае біскупства, храмавы скарб папоўніўся падарункамі і храмавым начыннем. У [[1039]] годзе князь [[Бржэціслаў I]] ахвяраваў святыні частку сваіх ваенных трафеяў, прывезеных з польскага паходу, у прыватнасці мошчы Св. Войцеха<ref name="клад"/>. === Скульптуры === Скульптурнае афармленне ў саборы ўзнікла ў канцы [[1360-я|60-х]] гадоў [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]. Яно з’яўляецца тварэннем разьбяроў цэха Парлера, самога майстра, які ўдзельнічаў у стварэнні найбольш значных твораў, і яго сваякоў, як, напрыклад, пляменніка Індржыха з Гмюнда, Германа, Міхала Савойскага, Вацлава і Яна Парлераў<ref name="Глобил"/><ref name="мастерство"/>. Размяшчэнне фігурных скульптурных твораў адпавядае трохпавярховай сімволіцы сабора. Так у цёмнай ніжняй частцы сабора знаходзяцца [[саркафаг]]і князёў і каралёў з роду [[Пржэмысловічы|Пржэмысловічаў]], у асветленым [[трыфорыум]]е — бюсты Карла IV і яго чатырох жонак, яго бацькоў Яна і Элішкі, двух братоў, сына Вацлава з жонкай, першых пражскіх архібіскупаў, канонікаў, якія кіравалі будаўніцтвам храма і абодвух дойлідаў — усяго 21 партрэт<ref name="мастерство"/>. Звонку сабора на калонах каля вялікіх акон галоўнага хору выявы [[Хрыстос|Хрыста]], [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] і заступнікаў Чэхіі<ref name="Глобил"/>. Вонкавая апорная сістэма сабора і крыша пакрыта багатымі арнаментальнымі і фігурнымі ўпрыгожаннямі — выявамі сярэдневяковых дэманічных фігур<ref name="мастерство"/>. З канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]] іх, выкананых з дзіўным майстэрствам пры [[Ян Парлер|Яне Парлеры]], таксама размяшчалі на Вялікай вежы<ref name="Глобил"/>. {|class="graytable" |+ | width="10%"|[[Файл:Honzik vit.jpg|center|110x200px]] | width="10%"|[[Файл:Peter parler.jpg|center|170px]] | width="10%"|[[Файл:Matyas z Arrasu.jpg|center|180px]] | width="10%"|[[Файл:Eliska Premyslovna.jpg|center|130px]] | width="10%"|[[Файл:Anna von Schweidnitz.jpg|center|96px]] |- | align="center"|Іаган Люксембургскі | align="center"|Пітэр Парлер | align="center"|Маціяс з Араса | align="center"|Элішка Пржэмыслаўна | align="center"|Ганна Свідніцкая |} === Пахаванні === [[Файл:PrOT1.jpg|thumb|Надмагілле Пржэмысла Отакара I]] [[Файл:PO2 Vit.jpg|thumb|Надмагілле Пржэмысла Отакара II]] # [[Пржэмысл Отакар I|Пржэмысл Отакар I, кароль Чэхіі]] ([[1155]] — [[15 снежня]] [[1230]]) # [[Пржэмысл Отакар II|Пржэмысл Отакар II, кароль Чэхіі]] ([[1232]] — [[26 жніўня]] [[1278]]) # [[Рудольф II Швабскі|Рудольф II, герцаг Аўстрыі]] ([[1271]] — [[10 мая]] [[1290]]) # [[Гута Габсбург|Гута Габсбург, каралева Чэхіі]] ([[13 сакавіка]] [[1271]] — [[18 чэрвеня]] [[1296]]) — жонка [[Вацлаў II|Вацлава II]] # [[Рудольф I (кароль Чэхіі)|Рудольф I, кароль Чэхіі]] ([[1282]] — [[4 ліпеня]] [[1307]]) # [[Бланка Валуа|Бланка Валуа, каралева Чэхіі]] ([[1317]] — [[1 жніўня]] [[1348]]) — жонка [[Карл IV Люксембургскі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла IV]] # [[Ганна Вітэльсбах|Ганна Вітэльсбах, каралева Чэхіі]] ([[26 верасня]] [[1329]] — [[2 лютага]] [[1353]]) — другая жонка [[Карл IV Люксембургскі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла IV]] # [[Ганна Свідніцкая|Ганна Свідніцкая, каралева Чэхіі]] ([[1339]] — [[11 ліпеня]] [[1362]]) — трэцяя жонка [[Карл IV Люксембургскі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла IV]] # [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] ([[14 мая]] [[1316]] — [[29 лістапада]] [[1378]]) # [[Елізавета Памеранская|Елізавета Памеранская, каралева Чэхіі]] ([[1347]] — [[14 лютага]] [[1393]]) — чацвёртая і апошняя жонка [[Карл IV Люксембургскі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла IV]] # [[Вацлаў IV|Вацлаў IV, кароль Чэхіі і імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] ([[26 лютага]] [[1361]] — [[16 жніўня]] [[1419]]) # [[Барбара Цылі|Барбара Цылі, каралева Чэхіі]] ([[1392]] — [[11 ліпеня]] [[1451]]) — жонка [[Жыгімонт I Люксембургскі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонта I]] # [[Іржы з Падэбрад|Іржы з Падэбрад, кароль Чэхіі]] ([[6 красавіка]] [[1420]] — [[22 сакавіка]] [[1471]]) # [[Ладзіслаў Постум|Ладзіслаў Постум, кароль Чэхіі]] ([[22 лютага]] [[1440]] — [[23 лістапада]] [[1457]]) # [[Ганна Багемская і Венгерская|Ганна Ягелонка]] ([[23 ліпеня]] [[1503]] — [[27 студзеня]] [[1547]]) — жонка [[Фердынанд I Габсбург|іператара Фердынанда I]] # [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанд I, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі і кароль Чэхіі]] ([[10 сакавіка]] [[1503]] — [[25 ліпеня]] [[1564]]) # [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліян II, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі і кароль Чэхіі]] ([[31 ліпеня]] [[1527]] — [[12 лістапада]] [[1576]]) # эрцгерцагіня Элеанора ([[4 лістапада]] [[1568]] — [[12 сакавіка]] [[1580]]) — дачка [[Максіміліян II Габсбург|імператара Максіміліяна II]] # [[Рудольф II|Рудольф II, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі і кароль Чэхіі]] ([[18 ліпеня]] [[1552]] — [[20 студзеня]] [[1612]]) # [[Марыя Амалія Аўстрыйская|Марыя Амалія Марыя Амалія Аўстрыйская, герцагіня Пармская]] ([[26 лютага]] [[1746]] — [[18 чэрвеня]] [[1804]]) — жонка герцага [[Фердынанд I, герцаг Пармскі|Фердынанда Пармскага]] == Гісторыя == Цяперашні будынак сабора будавалася ў некалькі этапаў: [[1344]]—[[1419]], [[1490]]—[[1510]], [[1556]]—[[1593]] і [[1873]]—[[1929]] (заходняя частка). Канчаткова будаўніцтва сабора было завершана толькі ў пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. === Ратонда і базіліка Св. Віта === [[Файл:Rekonstrukce rotonda.jpg|thumb|180px|left|Рэканструкцыя этапаў будаўніцтва ратонды]] [[Файл:Rotunda sv. Víta z doby knížete Václava (před r. 935) I.jpg|thumb|180px|left|План ратонды]] Першы храм-[[ратонда|ратонду]] на гэтым месцы, як лічыцца, пабудаваў яшчэ [[святы Вацлаў]] у [[925]] годзе; царква была прысвечана святому Віту, чыю правіцу Вацлаву падарыў усходнефранкскі (германскі) кароль [[Генрых I Птушкалоў|Генрых I]]. Ратонда Св. Віта ўяўляла сабою будынак крыжападобнай у плане формы, з цыліндрычнай прасторай у цэнтры дыяметрам 11 метраў і чатырма падковападобнымі [[апсіда]]мі, прылеглымі да яго. З іх лепш за ўсё захавалася паўднёвая. У сярэдзіне [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]] да заходняй часткі ратонды была прыбудавана вежка, верагодна, замест апсіды, куды былі пакладзены рэшткі [[Святы Войцех|Св. Войцеха]]. Хутчэй за ўсё, ратонду будавалі замежныя майстры з [[Далмацыя|Далмацыі]]. Невялікі ўчастак мура паўночнай апсіды ратонды можна пабачыць у падзямеллях сабора<ref name="ilovecz"/>. [[Файл:Базилика св. Вита.gif|thumb|План базілікі Св. Віта]] У [[XI]] стагоддзі на месцы [[раманскі стыль|раманскай]] ратонды была збудавана трох[[неф]]ная [[базіліка]], якая павінна была служыць [[Пржэмысловічы|Пржэмысловічам]] у якасці каранацыйнага [[касцёл]]а і месца пахавання. Пачатак яе будаўніцтва адносіцца да кіравання князя [[Спытыгнеў II|Спытыгнева II]] (1060). Рэшткі базілікі былі знойдзены ў падзямеллі пры дабудове сабора [[Ёзэф Мокер|Ёзэфам Мокерам]] і [[Каміл Гілберт|Камілам Гілбертам]]<ref name="ilovecz">[http://www.ilovecz.ru/index.php?idoflevel=1246 Ротонда Св. Вита и базилика Св. Вита, Вацлава и Войтеха — предшественники Кафедрального собора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016131231/http://www.ilovecz.ru/index.php?idoflevel=1246 |date=16 кастрычніка 2021 }}</ref>. === Пачатак будаўніцтва === [[Файл:Románská rotunda svatého Víta.jpg|thumb|Чорны — ратонда, чырвоны — базіліка, сіні — план сучаснага сабора]] З росквітам Чэхіі пры [[Карл IV Люксембургскі|Карле IV]], ён дамогся ад [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Клімент VI|Клімента VI]] стварэння пражскага [[архібіскупства]], раманскую базіліку знеслі, а на яе месцы [[21 лістапада]] [[1344]] пачалі будаўніцтва новага, значна больш маштабнага храма. Заступнікамі сабора былі архібіскуп Эрнэст з [[Пардубіцы|Пардубіцаў]] і сам [[кароль Чэхіі]] [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]]. Сабор павінен быў стаць месцам для каранацыі, фамільным склепам, скарбніцай. ==== Маціяс з Араса ==== З узвядзенне трохнефнай базілікі з гранёнымі хорамі, [[дэамбулаторый|дэамбулаторыем]] і вянком капэл узяўся [[Францыя|французскі]] архітэктар [[Маціяс з Араса]]<ref>''Вечерський В. В.'' Курс історії архітектури країн Східної Європи., К.: АртЕк, 2007, стор. 232</ref>, спецыяльна запрошаны ў Прагу з [[Папскі палац (Авіньён)|папскага палаца ў Авіньёне]]. Маціяс склаў агульны план будынка ў стылі [[Архітэктура Францыі#готыка|французскай готыкі]] (пераходная базіліка, [[аркбутан]]ы, кароткі трансепт). Аднак ён дажыў толькі да заканчэння будаўніцтва [[Аркада (архітэктура)|аркад]] і галерэі, якія будаваліся з мясцовага матэрыялу — камянёў, [[пясчанік]]у. ==== Петэр Парлер ==== [[Файл:Katedrala sv Vita Praha mozaika Poslední soud.jpg|thumb|240px|Мазаіка ''«Апошні суд»'' на Залатой браме]] [[Файл:План Парлеж.gif|thumb|240px|План недабудаванага сабора]] Пасля Маціяса, які памёр у [[1352]] годзе, будаўніцтва працягнуў [[Петэр Парлер]], малады 23-гадовы архітэктар з германскага гарадка [[Швебіш Гмюнд]] ({{lang-de|Schwäbisch Gmünd}}), сын тамтэйшага майстра Генрыха Парлера з [[Кёльн]]а. Петэр Парлер кіраваў будаўніцтвам 44 гады. Нягледзячы на маладосць, ён прайшоў добрую школу на будаўніцтве [[Кёльнскі сабор|Кёльнскага сабора]] і пасля стаў цэнтральнай фігурай чэшскай готыкі эпохі яе найвышэйшага росквіту<ref>''Вечерський В. В.'' Курс історії архітектури країн Східної Європи., К.: АртЕк, 2007, стор. 233</ref>. Спачатку ён працаваў у адпаведнасці з планам Маціяса — [[рызніца]] на паўночным боку ([[1360]]), пахавальная [[капэла]] Святога Вацлава на паўднёвым. Але калі ён скончыў усё, што не паспеў Маціяс, ён пачаў дадаваць уласныя ідэі. Яго смеласць і новыя ідэі прыўнеслі непаўторныя элементы. Добры прыклад — сканструяванае ім сеткавае [[скляпенне]], якое перакрыла высокія, працятыя святлом хоры. Скляпенне ўяўляе сабой падвойныя дыяганальныя [[бэлька|бэлькі]]. Разам яны стваралі непаўторны арнамент. Яму таксама належаць паўднёвая вежа (96,65 м) і паўднёвы парадны ўваход у сабор з боку каралеўскага палаца — так званая Залатая брама ([[1367]]), упрыгожаная [[венецыя]]нскай [[мазаіка]]й «[[Апошні суд]]» ([[1371]]—[[1372|72]]) на залатым фоне. Традыцыйная схема сабора таксама зведала некаторыя змены. Храм узводзіўся ўжо як галоўная святыня краіны, літургічныя элементы якой перапляталіся з элементамі аблічча<ref name="мастерство">[http://www.ilovecz.ru/index.php?idoflevel=1282 Собор Св. Вита или мастерство готических творцов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016120924/http://www.ilovecz.ru/index.php?idoflevel=1282 |date=16 кастрычніка 2021 }}</ref>. У той час як [[Маціяс з Араса|Маціяс]] па складу розуму быў матэматыкам і яго канструкцыі былі поўныя чыстага разліку, [[Петэр Парлер|Парлер]] быў скульптарам, і адносіўся да архітэктуры як да скульптуры. Гэта відаць у выкарыстанні шматлікіх карнізаў, бюстаў (якія адлюстроўвалі прадстаўнікоў каралеўскай дынастыі, біскупаў і архітэктараў, якія будавалі сабор — Маціяса і Парлера). Для асвячэння хору ў [[1385]] годзе ўзнікла патрэба ў збудаванні часовай сцяны-[[правізорыум]]а, якой папярок сабора быў перакрыты хор<ref name="мастерство"/>. Працуючы над саборам, [[Петэр Парлер|Петэр]] таксама працаваў над [[Карлаў мост|Карлавым Мостам]] і мноствам цэркваў, і калі ён памёр у [[1397]] годзе, былі скончаны толькі [[Хор (архітэктура)|хор]] і частка трансепта. Пасля смерці Петэра Парлера будаўніцтва сабора ад [[1397]] да [[1404]] ажыццяўлялі яго сыны [[Вацлаў Парлера|Вацлаў]] і [[Ян Парлера|Ян]], намаганнямі якіх у цэлым была ўзведзена ўсходняя частка храма. === Гусіцкія войны === [[Гусіцкія войны]], якія распачаліся ў [[1419]] годзе, прыпынілі будаўніцтва кафедральнага сабора. К таму часу хоры і падмурак Вялікай вежы былі закончаны. Многія карціны, абразы і скульптуры моцна пацярпелі ў гэты перыяд. З [[XV стагоддзе|XV]] па [[XVIII стагоддзе]] будаўніцтва вялося эпізадычна, але ў саборы ўжо праводзіліся набажэнствы і дзяржаўныя цырымоніі. === Аднаўленне сабора пры Уладзіславе Ягелоне === На працягу наступнага стагоддзя будаўніцтва было завершана толькі напалову. У другой палове [[XV]] стагоддзя кароль [[Уласла II|Уладзіслаў Ягелон]] ({{lang-cs|Vladislav Jagellonský}}) даручыў скончыць будаўніцтва вялікаму архітэктару [[Бенедыкт Рэйт|Бенедыкту Рэйту]], але працэс амаль адразу спыніўся з-за недахопу сродкаў. У такім недабудаваным стане сабор заставаўся на працягу доўгіх стагоддзяў<ref name="Станькова, Пехар"/>. === Габсбургская манархія === У [[1564]] годзе [[Баніфацый Вольмут]], найбуйнейшым архітэктар таго перыяду, пабудаваў галерэю Вялікай вежы і купал у стылі [[рэнесанс]]у, які пазней быў заменены на купал цыбульнай формы архітэктарам Пакасі<ref name="vitta"/>. === Трыўмфальнае барока === Пазнейшыя спробы дабудаваць сабор прыўнеслі ў агульны ансамбль элементы [[барока]]. === Дабудаванне сабора === [[Файл:Eduard Gurk 001.jpg|thumb|left|240px|Каранацыі караля [[Фердынанд I (імператар Аўстрыі)|Фердынанда V]] у [[1836]] годзе ў саборы Святога Віта]] [[Файл:Praha katedrála sv Víta 1887.jpg|thumb|200px|Сабор Св. Віта дабудоўваюць, [[1887]]]] У [[1844]] годзе [[Ворцлаў Песіна]] і архітэктар [[Ёзэф Кранер]] прадставілі праграму завяршэння будаўніцтва вялікага сабора. Ёзэф узначальваў рамонтныя работы з [[1861]] па [[1866]] год, пазбавіўся ад элементаў барока і аднавіў інтэр’ер. У [[1873]] годзе, пасля смерці Кранера, архітэктар [[Ёзэф Мокер]] закончыў рэканструкцыю. Ён сканструяваў заходні бок у класічным гатычным стылі. Пасля яго смерці трэцім і апошнім архітэктарам стаў [[Каміл Гілберт]]. Ім былі зроблены буйныя [[Археалогія|археалагічныя]] і [[Антрапалогія|антрапалагічныя]] адкрыцці, якія аказалі значны ўплыў на ўяўленні пра раннюю гісторыю Чэхіі. Падчас раскопак былі выяўлены старажытныя збудаванні — ратонда Вацлава і базіліка Св. Віта, манастыр канонікаў, княжацкія, каралеўскія і біскупскія пахаванні<ref name="над">[http://www.ilovecz.ru/index.php?idoflevel=1681 Дом над городом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016125119/http://www.ilovecz.ru/index.php?idoflevel=1681 |date=16 кастрычніка 2021 }}</ref>. У [[1920]] годзе скульптар [[Войцек Сушарда]] і галоўны мастак-мадэрніст таго часу, [[Альфонс Марыя Муха|Альфонс Муха]], дэкаравалі новыя [[вітраж]]ы ў паўночнай частцы нефа. [[Ружа (архітэктура)|Акно-ружу]] ўпрыгожваў [[Францішак Кісела]], у [[1925]]—[[1927]] гадах. На ёй былі адлюстраваны розныя біблейскія гісторыі. Вітраж «[[Страшны суд]]» быў створаны [[Макс Швабінскі|Максам Швабінскім]]. Такім чынам, у [[1929]] годзе да тысячагоддзя з дня смерці [[святы Вацлаў|святога Вацлава]], апекуна [[Чэхі|чэшскага народа]], храм быў урачыста асвечаны, што і лічыцца датай завяршэння Сабора святога Віта пасля 600 гадоў будаўніцтва. У далейшым праходзілі работы па рэканструкцыі і дэкаратыўна-пластычнаму ўбранню інтэр’ера галоўнага сабора краіны з прыцягненнем вядучых мастакоў ад [[сецэсія|сецэсіі]] да [[неакласіцызм]]у<ref name="над"/>. {|class="graytable" |+ | width="30%"|[[Файл:Prager Domkirche.jpg|center|300px]] | width="30%"|[[Файл:Katedrála sv. Víta od jihozápadu.jpg|center|294px]] | width="30%"|[[Файл:Praha ChramSvVita1864.png|center|176px]] |- | align="center"|Від на недабудаваны сабор з захаду, [[Эдуард Гурк]], 1836 | align="center"|Від на недабудаваны сабор з поўдня, [[Эдуард Гурк]], 1836 | align="center"|Від на сабор з усходу, [[Эдуард Геральд]], 1864 |} === Найноўшая гісторыя сабора === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[1950]] годзе Сабор Святога Віта быў канфіскаваны [[Чэхаславакія|чэхаславацкім]] камуністычным рэжымам на карысць дзяржавы. Пасля дэмакратызацыі жыцця [[Каталіцкая царква Чэхіі]], пачынаючы з [[1992]] года, у розных судах дамагалася вяртання найвялікшага чэшскага сабора ў сваю ўласнасць. У [[2008]] годзе нават [[Папа Рымскі]] [[Бенедыкт XVI]], прымаючы новага пасла Чэхіі, прызнаючы поспехі чэшскіх улад у адносінах да [[Каталіцкая царква|Царквы]], выказаў пажаданне, каб Сабор Святога Віта вярнулі каталіцкай абшчыне. Аднак, большасць прадстаўнікоў свецкай улады, у прыватнасці чэшскі ўрад і [[Прэзідэнт Чэхіі|Прэзідэнт]] [[Вацлаў Клаўс]], адкрыта выступалі супраць вяртання храма ва ўласнасць рэлігійнай арганізацыі; думкі ж грамадскасці падзяліліся. Канец шматгадовай судовай цяжбе паклаў [[Вярхоўны суд Чэхіі]] на сваім пасяджэнні ў [[Брно]], прыняўшы [[5 сакавіка]] [[2009]] года канчатковае рашэнне, па якім Кафедральны Сабор Святога Віта з’яўляецца ўласнасцю дзяржавы<ref>''Шиманський Олександр'' [http://www.umoloda.kiev.ua/number/1364/186/48090/ ''Було церковне, стало народне''. Празький собор святого Віта залишиться у власності держави] // «[[Україна Молода]]» № 043 за [[7 сакавіка]] [[2009]] року</ref>. У [[1997]] годзе Царква ўхваліла рашэнне аб сучасным афіцыйным найменні сабора: ''Кафедральны сабор Святога Віта, Вацлава і Войцеха '' ({{lang-cs|Katedrála svatého Víta, Václava a Vojtěcha}}). У цяперашні час ([[2000-я]]) Кафедральны сабор Святога Віта, Вацлава і Войцеха з’яўляецца галоўнай святыняй Чэхіі, здабыткам яе народа, гэта характэрны культавы і гісторыка-культурны помнік сусветнага значэння, адна з галоўных славутасцей чэшскай сталіцы, якую штогод наведваюць мільёны [[Турызм|турыстаў]]. За храмам пастаянна сочаць, і ў выпадку неабходнасці адразу ж праводзяць неабходныя рэстаўрацыйныя і рамонтныя работы. == Галерэя == <gallery> Image:Prague Charles Bridge View-02.jpg Image:Praha Veitsdom 2005.jpg Image:Veitsdom-sideview.jpg Image:Praga sklepienie kruchta.jpg Image:SaintVitusCathedralFrontPrague.jpg Image:Veitsdom 00 2003-12-24.jpg Image:Veitsdom 01 2003-12-24.jpg Image:St_Vitus.jpg Image:StVitusPragueInteriorFromDistanceatSunset.jpg Image:Nepomucky tumb.JPG Image:Saint Vitus Cathedral inside.jpg Image:Detail Stavitelů_KSV.jpg|Скульптуры архітэктараў Мокера і Гільберта Image:Mucha window in St Vitus.JPG|Вітраж [[Альфонс Муха|А. Мухі]] Image:Czech crown jewels.jpg|[[Чэшскія каранацыйныя рэгаліі]] (копія) Image:Jan Nepomucky tumb3.JPG|[[Саркафаг Святога Яна Непамуцкага]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Базіліка Святога Георгія]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * Podlaha Antonín; Šittler Eduard. Chrámový poklad u sv. Víta v Praze: Jeho dějiny a popis., Praha: Dědictví sv. Prokopa, 1903 крыніца даступна ў сетцы → [http://kramerius.mlp.cz/kramerius/MShowMonograph.do?id=856 гл. тут]{{Недаступная спасылка}} {{ref-cs}} * Podlaha Antonín; Hilbert Kamil. Soupis památek historických a uměleckých: Metropolitní chrám svatého Víta., Praha: Česká akademie císaře Františka Josefa I. pro vědy, slovesnost a umění, 1906 крыніца даступна ў сетцы → [http://kramerius.mlp.cz/kramerius/MShowMonograph.do?id=723 гл. тут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170223042541/http://kramerius.mlp.cz/kramerius/MShowMonograph.do?id=723 |date=23 лютага 2017 }} {{ref-cs}} * Jiří Burian: ''Der Veitsdom auf der Prager Burg.'' Gondrom, Bayreuth 1979, ISBN 3-8112-0115-8 * Jakub Pavel: ''Der Veitsdom zu Prag.'' Union-Verl., Berlin 1962 (Das christliche Jahrhundert; Bd. 39-40) * Станькова Я., Пехар И., Тысячелетнее развитие архитектуры., М.: Стройиздат, 1987, стор. 104 {{ref-ru}} * J. Staňková, J. Štursa, S. Voděra, Pražská architektura. Významné stavby jedenácti století, Praha 1991. * K. Benešovská, P. Chotebor, T. Durdík, M. Placek, D. Prix, V. Razim. «Architecture of the Gothic», vol. 2 of «Ten centuries of architecture» series, Prague Castle Administration & DaDa, a.s., Prague 2001, ISBN 80-86161-41-2 (English version) * Marc C. Schurr: ''Die Baukunst Peter Parlers. Der Prager Veitsdom, das Heiliggeistmünster in Schwäbisch Gmünd und die Bartholomäuskirche zu Kolin im Spannungsfeld von Kunst und Geschichte.'' Thorbecke, Stuttgart 2003, ISBN 3-7995-0127-4 * Stephen Brook, [[2003]], ''Przewodnik National Geographic Praga i Czechy'', National Geographic, ISBN 83-89019-50-7. * Fučíková, Eliška, Martin Halata, Klára Halmanová, Pvel Scheufler. «Prague Castle in Photographs /1956-1900». Prague: Správa Pražského hradu a Nakladatelství KANT, 2005. ISBN 80-86217-94-9 * Hlobil, Ivo: ''Der Prager Veitsdom. Geschichte in Bildern, Krönungskleinodien, Domschatz, Farbige Glasfenster.'' Aus d. Tschechischen v. Sonja Schürmann. London, Opus Publishing 2006, ISBN 978-3-7845-5350-4 * Вечерський В. В. Курс історії архітектури країн Східної Європи., К.: АртЕк, 2007, стор. 232—233 '''Званы:''' * Kybalová, Ludmila. ''Pražské zvony.'' Praha: Nakladatelství československých výtvarných umělců, 1958. == Спасылкі == * {{commonscat-inline|St. Vitus Cathedral|Сабор Святога Віта}} * {{commonscat-inline|Golden Gate (St. Vitus Cathedral)|Залатая брама Сабора Св. Віта}} * {{commonscat-inline|Bells of St. Vitus Cathedral|Званы Сабора Св. Віта}} * {{commonscat-inline|Last Judgment Mosaic (St. Vitus Cathedral)|Мазаіка «Страшны суд»}} * [http://www.katedralapraha.cz/ Сайт сабора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709121007/http://www.katedralapraha.cz/ |date=9 ліпеня 2012 }} * [http://www.pis.cz/cz/praha/pamatky/sv_vit_vaclav_a_vojtech_katedrala/previewPhotoId=0 Сабор Святога Віта (Прага)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100328224006/http://www.pis.cz/cz/praha/pamatky/sv_vit_vaclav_a_vojtech_katedrala/previewPhotoId=0 |date=28 сакавіка 2010 }} на [http://www.pis.cz/cz/index.php афіцыйнай вэб-старонцы Пражскай інфармацыйнай службы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100412163942/http://www.pis.cz/cz/index.php |date=12 красавіка 2010 }} {{ref-cs}} * [http://old.hrad.cz/castle/svvit_uk.html St. Vitus’s Cathedral] {{ref-en}} '''Пахаванні''': * [http://www.celemvzad.cz/clanek/hrobka-ceskych-kralu/?cislo=11 Hrobka českých králů] {{ref-cs}} '''Ратонда''': * [http://pleione.asu.cas.cz/~slechta/HISTORIE/sv-vit/rotunda.html Otazníky kolem svatovítské rotundy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070309022239/http://pleione.asu.cas.cz/~slechta/HISTORIE/sv-vit/rotunda.html |date=9 сакавіка 2007 }} {{ref-cs}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Мастацтва|Архітэктура}} [[Катэгорыя:Пражскі Град]] [[Катэгорыя:Саборы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Пахавальні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:X стагоддзе ў Празе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:1929 год у Празе]] 48xlpxnqcvz240vvcmzsjf81sbh15ef 0 100455 5171700 4580869 2026-07-27T09:40:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171700 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Віён}} {{Пісьменнік |Імя=Франсуа Віён |Арыгінал імя={{lang-fr|Francois Villon}} |Фота=Francois Villon 1489.jpg |Шырыня=200px |Подпіс=Франсуа Віён. Гравюра з выдання «Вялікага завяшчання» [[1489]] г. |Імя пры нараджэнні=дэ Манкарб'е (de Montcorbier),<br />Манкарб'е (Montcorbier)<br />ці дэ Лож (des Loges)) |Псеўданімы= |Дата нараджэння= |Месца нараджэння= |Дата смерці= |Месца смерці= |Грамадзянства= |Род дзейнасці= |Гады актыўнасці= |Кірунак= |Жанр= |Мова твораў= |Дэбют= |Прэміі= |Узнагароды= |Lib= |Сайт= |Вікікрыніцы= }} '''Франсуа Віён''' ({{lang-fr|François Villon}}; каля [[1431]], [[Парыж]] — пасля [[5 студзеня]] [[1463]], [[Парыж]]) — выдатны [[францыя|французскі]] сярэднявечны [[паэт]]. Першы французскі лірык позняга [[Сярэднявечча]]<ref>Б.Байер, У. Бирштайн и др. История человечества 2002 ISBN 5-17-012785-5</ref>. == Беларускія пераклады == Сярод перакладчыкаў вершаў — [[Аляксей Зарыцкі]], [[Зміцер Колас]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>. == Бібліяграфія == * Gautier Th. Grotesques. — P. [[1844]]. * Stevenson R. L. F. Villon. — L. [[1891]] (на англійскай мове; французскі пераклад у часопісе «Europe». — P. [[1928]]). * Gaston Paris. F. Villon. — P. [[1901]]. * Champion P. Villon. — P. [[1913]]. * Champion P. Histoire poétique du XV-е siècle. t. II. — P. [[1924]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:François Villon}} * [http://globegate.utm.edu/french/globegate_mirror/villon.html Société François Villon] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040408204643/http://globegate.utm.edu/french/globegate_mirror/villon.html |date=8 красавіка 2004 }} {{ref-fr}} * [http://www.biblioweb.org/-VILLON-Francois-.html Біяграфія, бібліяграфія, аналіз дзейнасці Франсуа Віёна]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060114152204/http://www.biblioweb.org/-VILLON-Francois-.html |date=14 студзеня 2006 }} {{ref-fr}} * [http://globegate.utm.edu/french/globegate_mirror/villon.html Працы Віёна на сайце праекта Гутэнберг] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040408204643/http://globegate.utm.edu/french/globegate_mirror/villon.html |date=8 красавіка 2004 }} {{ref-fr}} * [http://www.philology.ru/literature3/kosikov-84.htm Пераклад вершаў Віёна на рускую мову] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віён Франсуа}} [[Катэгорыя:Паэты Францыі]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты XV стагоддзя]] as7oo6bscr2wbloemmkotjtwy7uc2m1 0 101036 5171216 5065009 2026-07-26T12:46:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171216 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Свяшчэнныя пісанні індуізму}} '''Упанішады''' ({{lang-sa|उपनिषद्}}, {{IAST|Upaniṣad}}) — старажытнаіндыйскія рэлігійна-філасофскія трактаты. З’яўляюцца часткай [[Веды (індуізм)|Ведаў]] і адносяцца да святых пісанняў, шруці. Іх асноўны змест палягае ў абмеркаванні прыроды Рэальнасці, Брахмана. Лічыцца, што ва Упанішадах выкладзена сутнасць Веданты, адной з шасці філасофскіх сістэм індуізму. «Веданта» азначае канец, завяршэнне Ведаў. Гэтым завяршэннем з’яўляецца безасабовы аспект Абсалютнай Ісціны, рэалізацыя якой — практычная мэта гэтага вучэння. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Cite book | surname1=Witz | given1=Klaus G. | surname2= | given2= | surname3= | given3= | authorlink= | year= 1998 | title=The Supreme Wisdom of the Upaniṣads: An Introduction | place= | edition= | publisher=Motilal Banarsidass Publ. | url=http://books.google.com/books?id=2jnPlEqwe_UC | isbn= 8120815734 }} == Спасылкі == {{wikisourcelang|oldwikisource|उपनिषद्|उपनिषद्}} ;Тэксты Упанішад * [http://wikisource.org/wiki/उपनिषद् Devanagari text in Wikisource] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111008013910/http://wikisource.org/wiki/%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D |date=8 кастрычніка 2011 }} * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Upan GRETIL] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Upan |date=7 лістапада 2010 }} * [http://www.sriaurobindoashram.info/Contents.aspx?ParentCategoryName=_StaticContent/SriAurobindoAshram/-09%20E-Library/-01%20Works%20of%20Sri%20Aurobindo/-12_The%20Upanishad_Volume-12 Sri Aurobindo, ''The Upanishads''] ;Англійскія пераклады * [http://www.virtuescience.com/upanishads.html The Upanishads Translated and Commentated by Swami Paramananda From the Original Sanskrit Text] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328221053/http://www.virtuescience.com/upanishads.html |date=28 сакавіка 2015 }} * [http://www.bharatadesam.com/spiritual/upanishads/aitareya_upanishad.php 11 principal Upanishads with translations] * [http://sanskrit.gde.to/doc_upanishhat/ Upanishads at Sanskrit Documents Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060907124847/http://sanskrit.gde.to/doc_upanishhat/ |date=7 верасня 2006 }} * [http://www.tititudorancea.org/z/vedanta.htm Upanishads and other Vedanta texts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127113834/http://www.tititudorancea.org/z/vedanta.htm |date=27 студзеня 2012 }} * [http://www.sankaracharya.org Translations of principal Upanishads] * [http://vedabase.net/iso/en Ishopanishad] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080131134948/http://vedabase.net/iso/en |date=31 студзеня 2008 }} The complete text, with transliteration, word-for-word meanings, and commentary {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Веданта]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя пісанні індуізму]] 2o44rvpviencc1w178p1047u8nyqnkg 0 101503 5171455 3959556 2026-07-26T19:59:09Z Rotondus 11765 /* Біяграфія */ абнаўленне звестак 5171455 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Колас}} '''Уладзімір Георгіевіч Колас''' (нар. {{ДН|22|9|1951}}, [[Мінск]]) — беларускі кінарэжысёр, педагог, заснавальнік і кіраўнік (з [[1990]]) [[Беларускі гуманітарны ліцэй|Беларускага гуманітарнага ліцэя]]<ref>http://nastaunik.info/news/?id=5855</ref>. Сын беларускага літаратуразнаўца і крытыка [[Георгій Колас|Георгія Коласа]]. == Біяграфія == Скончыў [[МДЛУ]] і [[Вышэйшыя рэжысёрскія курсы]] ў Маскве. Зняў мастацкія і дакументальныя фільмы «[[малады дубок (фільм)|Малады дубок]]», «Дрэвы на асфальце», «Хочаце — кахайце, хочаце — не», «Сны аб Беларусі», «Францыск Скарына», «Максім Гарэцкі», «Дамова з Гітлерам», «Галерэя Ады», «Белы ветразь над Прыпяццю» і інш. У 2026 годзе беларускі суд унёс у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]] «Лёс ліцэя. Аўтабіяграфічныя запісы» Уладзіміра Коласа<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33802844.html|title=Улады прызналі «экстрэмісцкімі» мовазнаўчую кнігу Вінцука Вячоркі і зборнік цытатаў Алексіевіч|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. == Узнагароды == Лаўрэат узнагарод шэрагу фестываляў. Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Колас У. Г.'' Лёс ліцэя. — СПб., 2006. {{DEFAULTSORT:Колас Уладзімір}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] f39jh5jvsfq7oowffrib5oeg5gdcxc8 0 105866 5171678 3873863 2026-07-27T08:52:35Z Ueschar 151377 Больш распаўсюджанае напісанне імя 5171678 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Блох}} {{Вучоны | Імя = Маркус Эліэзэр Блох | Арыгінал імя = {{lang-de|Marcus Elieser Bloch}} | Фота = Marcus Elieser Bloch.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Навуковая сфера = [[Іхтыялогія]] | Месца працы = | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = }} {{Сістэматык | Заолаг = Bloch | Заўв_заолаг = | wikispecies =Marcus Elieser Bloch | commons = Marcus Elieser Bloch }} '''Маркус Эліэзэр Блох''' ([[1723]]-[[6 жніўня]] [[1799]]) — нямецкі медык і натураліст, іхтыёлаг. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1723 годзе ў [[Ансбах]]у ў беднай сям'і. Вырас амаль без адукацыі. Знаёмства з яўрэйскай літаратурай дазволіла яму заняць месца настаўніка яўрэйскага мовы ў аднаго яўрэя-хірурга ў [[Гамбург]]у. Блох навучыўся нямецкай і лацінскай мовам, набыў звесткі па анатоміі і фізіялогіі. Ён адправіўся ў Берлін для далейшага вывучэння прыродазнаўства і атрымаў дыплом урача ў [[Франкфурт-на-Одэры|Франкфурце-на-Одэры]]. Практычнай дзейнасцю Блох займаўся мала, прысвяціўшы сябе [[іхтыялогія|іхтыялогіі]]. Памёр вучоны ў 1799 годзе ў [[Карлсбад]]зе. == Навуковая дзейнасць == Толькі першая праца Блоха "Medicin. Bemerkungen nebst einer Abhandlung vom Pyrmonter Sauerbrunnen" не прысвечана іхтыялогіі. Вялікую вядомасць набыла яго праца "Allgemeine Naturgeschichte der Fische", у 12 тамах, з 432 размаляванымі малюнкамі, друкавалася ад 1782 да 1795 Доўгі час гэта выданне было адзіным творам па іхтыялогіі і да гэтага часу не страціла свайго значэння дзякуючы цудоўным малюнкам. Акрамя дробных запісаў, Блоху таксама належыць няскончаная праца "Systema ichthyologiae iconibus CX illustratum". Калекцыя рыб Блоха пасля яго смерці была набыта прускім урадам і ўвайшла ў склад берлінскага заалагічнага музея, адна з зала якога ўпрыгожана партрэтам Блоха. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Блох Маркус-Элиезер}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Блох Маркус Эліэзер}} [[Катэгорыя:Заолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Іхтыёлагі]] 27zpzdedjvfx1qcyuh10v0si3h0ue2j 5171679 5171678 2026-07-27T08:52:49Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Маркус Эліэзер Блох]] у [[Маркус Эліэзэр Блох]]: Больш распаўсюджаная назва 5171678 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Блох}} {{Вучоны | Імя = Маркус Эліэзэр Блох | Арыгінал імя = {{lang-de|Marcus Elieser Bloch}} | Фота = Marcus Elieser Bloch.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Навуковая сфера = [[Іхтыялогія]] | Месца працы = | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = }} {{Сістэматык | Заолаг = Bloch | Заўв_заолаг = | wikispecies =Marcus Elieser Bloch | commons = Marcus Elieser Bloch }} '''Маркус Эліэзэр Блох''' ([[1723]]-[[6 жніўня]] [[1799]]) — нямецкі медык і натураліст, іхтыёлаг. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1723 годзе ў [[Ансбах]]у ў беднай сям'і. Вырас амаль без адукацыі. Знаёмства з яўрэйскай літаратурай дазволіла яму заняць месца настаўніка яўрэйскага мовы ў аднаго яўрэя-хірурга ў [[Гамбург]]у. Блох навучыўся нямецкай і лацінскай мовам, набыў звесткі па анатоміі і фізіялогіі. Ён адправіўся ў Берлін для далейшага вывучэння прыродазнаўства і атрымаў дыплом урача ў [[Франкфурт-на-Одэры|Франкфурце-на-Одэры]]. Практычнай дзейнасцю Блох займаўся мала, прысвяціўшы сябе [[іхтыялогія|іхтыялогіі]]. Памёр вучоны ў 1799 годзе ў [[Карлсбад]]зе. == Навуковая дзейнасць == Толькі першая праца Блоха "Medicin. Bemerkungen nebst einer Abhandlung vom Pyrmonter Sauerbrunnen" не прысвечана іхтыялогіі. Вялікую вядомасць набыла яго праца "Allgemeine Naturgeschichte der Fische", у 12 тамах, з 432 размаляванымі малюнкамі, друкавалася ад 1782 да 1795 Доўгі час гэта выданне было адзіным творам па іхтыялогіі і да гэтага часу не страціла свайго значэння дзякуючы цудоўным малюнкам. Акрамя дробных запісаў, Блоху таксама належыць няскончаная праца "Systema ichthyologiae iconibus CX illustratum". Калекцыя рыб Блоха пасля яго смерці была набыта прускім урадам і ўвайшла ў склад берлінскага заалагічнага музея, адна з зала якога ўпрыгожана партрэтам Блоха. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Блох Маркус-Элиезер}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Блох Маркус Эліэзер}} [[Катэгорыя:Заолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Іхтыёлагі]] 27zpzdedjvfx1qcyuh10v0si3h0ue2j 5171726 5171679 2026-07-27T10:51:40Z Ueschar 151377 удакладненне 5171726 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Блох}} {{Вучоны | Імя = Маркус Эліэзэр Блох | Арыгінал імя = {{lang-de|Marcus Elieser Bloch}} | Фота = Marcus Elieser Bloch.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Навуковая сфера = [[Іхтыялогія]] | Месца працы = | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = }} {{Сістэматык | Заолаг = Bloch | Заўв_заолаг = | wikispecies =Marcus Elieser Bloch | commons = Marcus Elieser Bloch }} '''Маркус Эліэзэр Блох''' ([[1723]]-[[6 жніўня]] [[1799]]) — нямецкі медык і натураліст, іхтыёлаг. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1723 годзе ў [[Ансбах]]у ў беднай сям'і. Вырас амаль без адукацыі. Знаёмства з яўрэйскай літаратурай дазволіла яму заняць месца настаўніка яўрэйскага мовы ў аднаго яўрэя-хірурга ў [[Гамбург]]у. Блох навучыўся нямецкай і лацінскай мовам, набыў звесткі па анатоміі і фізіялогіі. Ён адправіўся ў Берлін для далейшага вывучэння прыродазнаўства і атрымаў дыплом урача ў [[Франкфурт-на-Одэры|Франкфурце-на-Одэры]]. Практычнай дзейнасцю Блох займаўся мала, прысвяціўшы сябе [[іхтыялогія|іхтыялогіі]]. Памёр вучоны ў 1799 годзе ў [[Карлавы Вары|Карлсбадзе]]. == Навуковая дзейнасць == Толькі першая праца Блоха "Medicin. Bemerkungen nebst einer Abhandlung vom Pyrmonter Sauerbrunnen" не прысвечана іхтыялогіі. Вялікую вядомасць набыла яго праца "Allgemeine Naturgeschichte der Fische", у 12 тамах, з 432 размаляванымі малюнкамі, друкавалася ад 1782 да 1795 Доўгі час гэта выданне было адзіным творам па іхтыялогіі і да гэтага часу не страціла свайго значэння дзякуючы цудоўным малюнкам. Акрамя дробных запісаў, Блоху таксама належыць няскончаная праца "Systema ichthyologiae iconibus CX illustratum". Калекцыя рыб Блоха пасля яго смерці была набыта прускім урадам і ўвайшла ў склад берлінскага заалагічнага музея, адна з зала якога ўпрыгожана партрэтам Блоха. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Блох Маркус-Элиезер}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Блох Маркус Эліэзер}} [[Катэгорыя:Заолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Іхтыёлагі]] nqers7xv4ntct2d6s7ozdhk6rqj96d4 0 106913 5171670 5156184 2026-07-27T08:20:52Z Sàádî 149832 ([[c:GR|GR]]) [[File:US Navy CW4 insignia.svg]] → [[File:US Navy W4 insignia.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 5171670 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва=United States Navy (USN) <br />Ваенна-марскія сілы ЗША |выява=[[Выява:United States Department of the Navy Seal.svg|150px]] |подпіс=Эмблема міністэрства ВМС ЗША |гады= |краіна= {{сцягафікацыя|ЗША}} |падпарадкаванне=[[Міністэрства абароны ЗША]] |у складзе= Міністэрства ВМС ЗША |тып=[[Ваенна-марскія сілы]] |роля= |памер= |камандная_структура= |размяшчэнне= |мянушкі= |заступнік= |дэвіз= |колеры= |марш= |талісман= |рыштунак= |бітвы= |знакі_адрознення= |сучасны_галаўкам= [[Начальнік штаба ВМС ЗША]] [[адмірал]] Гары Ругід<br />{{lang-en|Chief of Naval Operations Admiral Gary Roughead}}<ref>[http://www.navy.mil/navydata/leadership/ldrDisplay.asp?m=253 Chief of Naval Operations]</ref> |вядомыя_камандзіры= }} '''Ваенна-марскія сілы ЗША''' ({{lang-en|United States Navy (USN)}}) — адзін з пяці відаў [[узброеныя сілы ЗША|узброеных сіл ЗША]]. Начальнік штаба ВМС падсправаздачны міністру ВМС і з’яўляецца членам камітэта начальнікаў штабоў. Асноўныя камандаванні ВМС ЗША — [[Ціхаакіянскі флот ВМФ ЗША|Ціхаакіянскі флот]], Камандаванне ваенна-марскіх сіл ЗША (былы Атлантычны флот), Ваенна-марскія сілы ў Еўропе, Камандаванне марскіх перавозак. У аператыўным дачыненні да ВМС ЗША падзяляецца на шэсць флатоў: Трэці, Чацвёрты, Пяты, Шосты, Сёмы, Дзесяты. У розны час у склад ВМС ЗША ўваходзілі таксама Першы, Другі, Восьмы, Дзявяты, Адзінаццаты і Дванаццаты флаты, а таксама Азіяцкі флот ЗША. ВМС ЗША з’яўляюцца сусветным лідарам па колькасці [[авіяносец|авіяносцаў]]: па стане на люты 2010 года, 11 авіяносцаў знаходзіцца ў страі, яшчэ 1 закладзены. Караблі і судны ВМC ЗША маюць прэфікс USS (англ. United States Ship — карабель Злучаных Штатаў). == Сцягі караблёў і суднаў == <gallery> Выява:Flag of the United States.svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМC ЗША Выява:US Naval Jack.svg|[[Гюйс]] караблёў і суднаў ВМC ЗША Выява:Naval Jack of the United States.svg| Гюйс караблёў і суднаў ВМC ЗША з 2002 года. Выява:USNavyCommissionPennant.svg|[[Вымпел]] караблёў і суднаў ВМC ЗША </gallery> === Сцягі службовых асоб === <gallery> Выява:Flag of the United States Secretary of the Navy.svg|Сцяг камандуючага ВМС ЗША Выява:US-ChiefOfNavalOperations-Flag.svg|Сцяг кіраўніка ваенна-марскімі аперацыямі </gallery> == Знакі адрознення == === Матросы і старшыны === {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |- bgcolor="#CCCCCC" !'''Код арміі ЗША'''||colspan=4|E-9||colspan=2|E-8||E-7||E-6||E-5||E-4||E-3||E-2||E-1 |- align=center ||Нарукаўны шаўрон | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:MCPON.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:FMCPO.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:CMCPO.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:MCPO GC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:CMDCS.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:SCPO GC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:CPO GC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:PO1 NOGC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:BM2 NOGC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:BM3 NOGC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:E3 SM USN.svg|50px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:E2 SM USN.svg|50px]] || ''Няма'' |- align=center ||Вайсковае званне ||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына ВМС]]<br />Master Chief Petty Officer of the Navy ||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына флота/эскадры]]<br />Fleet/Force Master Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Каманд-майстар-старшына]]<br />Command Master Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына]]<br />Master Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Каманд-Першы галоўны старшына]]<br />Command Senior Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Першы галоўны старшына]]<br />Senior Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Галоўны старшына]]<br />Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Старшына 1-га класу]]<br />Petty Officer First Class ||[[Унтар-афіцэр|Старшына 2-га класу]]<br />Petty Officer Second Class ||[[Унтар-афіцэр|Старшына 3-га класу]]<br />Petty Officer Third Class ||[[Матрос]]<br />Seaman ||[[Матрос|Малодшы матрос]]<br />Seaman Apprentice ||[[Рэкрут|Матрос-рэкрут]] <br />Seaman Recruit |- align=left |} === [[Уорэнт-афіцэр]]ы === {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |- align=center |- bgcolor="#CCCCCC" !'''Код арміі ЗША'''||W-5||W-4||W-3||W-2||W-1 |- align=center ||Пагон | [[Выява:US Navy CW5 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 5 Rank Insignia]] | [[Выява:US Navy W4 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 4 Rank Insignia]] | [[Выява:US Navy CW3 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 3 Rank Insignia]] | [[Выява:US Navy CW2 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 2 Rank Insignia]] | [[Выява:US Navy WO1 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Warrant Officer 1 Rank Insignia]] |- align=center ||Вайсковае званне || [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 5-га класу]]<br />Chief Warrant Officer 5 insignia || [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 4-га класу]]<br />Chief Warrant Officer 4 insignia || [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 3-га класу]]<br />Chief Warrant Officer 3 insignia || [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 2-га класу]]<br />Chief Warrant Officer 2 insignia || [[Уорэнт-афіцэр|Уорэнт-афіцэр 1-га класу]]<br />Warrant Officer 1 insignia |- align=center ||Абрэвіятура||CW5||CW4||CW3||CW2||WO1 |- align=center ||Код НАТА ||WO-5 ||WO-4 ||WO-3 ||WO-2 ||WO-1 |} === Афіцэры === {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |- align=center |- bgcolor="#CCCCCC" !'''Код арміі ЗША'''||Адмысловае||O-10||O-9||O-8||O-7||O-6||O-5||O-4||O-3||O-2||O-1 |- align=center | Каўнер/Пагон/нарукаўная нашыўка | [[Выява:US Navy O11 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O10 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O9 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O8 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O7 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O6 insignia.svg|60px]] | [[Выява:U.S. Navy O-5 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O4 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O3 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O2 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O1 insignia.svg|60px]] |- align=center ||Вайсковае званне || [[Адмірал флота, ЗША|Адмірал флота]]<br />Fleet Admiral || [[Адмірал]]<br />Admiral || [[Віцэ-адмірал]]<br />Vice Admiral || [[Контр-адмірал|Контр-адмірал (старэйшага рангу)]]<br />Rear Admiral (upper half) || [[Контр-адмірал|Контр-адмірал (малодшага рангу)]]<br />Rear Admiral (lower half) || [[Капітан]]<br />Captain || [[Камандар]]<br />Commander || [[Капітан-лейтэнант|Лейтэнант-камандар]]<br />Lieutenant Commander || [[Лейтэнант]]<br />Lieutenant || [[Малодшы лейтэнант|Лейтэнант малодшага рангу]]<br />Lieutenant Junior Grade || [[Энсін]]<br />Ensign |- align=center ||Абрэвіятура||FADM||ADM||VADM||RADM||RDMLCAPT||CAPT||CDR||LCDR||LT||LTJG||ENS |} ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.naval-reference.net/uniforms/uniforms_index.html Naval History Reference: Naval Uniforms and Insignia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070204013224/http://www.naval-reference.net/uniforms/uniforms_index.html |date=4 лютага 2007 }}{{ref-en}} * [http://usn-news.livejournal.com/ Ілюстраваны часопіс пра ВМС ЗША на рускай мове]{{Недаступная спасылка}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Узброеныя сілы ЗША}} {{Паўночная Амерыка паводле тэм|Ваенна-марскія сілы}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскія сілы ЗША| ]] rthnt5lpvi11ahiyvrtc4xzajec1qqy 0 112436 5171361 4889376 2026-07-26T17:44:05Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5171361 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон=Брытанскай антарктычнай тэрыторыі |lat_dir = S |lat_deg = 75 |lat_min = 00 |lon_dir = W |lon_deg = 50 |lon_min = 00 |CoordScale = 40000000 |Дата незалежнасці=няма |Найбуйнейшыя гарады=Ратэра |Форма кіравання=[[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі]] |Пасады кіраўнікоў = Кароль |Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] }} '''Брытанская антарктычная тэрыторыя''' ({{lang-en|British Antarctic Territory}}) — [[Сектар (геаметрыя)|сектар]] [[Антарктыка|Антарктыкі]] (1,709 млн км²), размешчаны ад 20° да 80° [[захад|заходняй]] [[даўгата|даўгаты]] і паўднёвей 60° [[Поўдзень|паўднёвай]] [[шырата|шыраты]]. Тэрыторыя ўключае: [[Паўднёвыя Шэтландскія астравы]], [[Паўднёвыя Аркнейскія астравы]], [[Антарктычны паўвостраў]], [[узбярэжжа]] [[мора Уэдэла]], а таксама землі [[Антарктыда|Антарктыды]], якія знаходзяцца на поўдзень аж да [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюсу]]. == Статус тэрыторыі == Паводле [[Дагавор пра Антарктыку|Дагавора пра Антарктыку]], які быў заключаны [[1 снежня]] [[1959]] года ў [[Вашынгтон]]е і ўступіў у сілу [[23 чэрвеня]] [[1961]] года, на тэрыторыі, якая знаходзяцца паўднёвей 60° паўднёвай шыраты, не можа прэтэндаваць ніводная [[дзяржава]] свету, забаронена здабыча [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] і [[мілітарызацыя]] рэгіёна. Аднак няма перашкод для [[навука|навуковых]] даследаванняў. [[Вялікабрытанія]] прэтэндуе на гэту тэрыторыю з [[1908]] года, нягледзячы на падпісаны Дагавор. Прэтэнзіі Брытаніі на частку тэрыторыі Антарктыкі перасякаюцца з [[Аргентынская Антарктыка|тэрытарыяльнымі прэтэнзіямі Аргенціны]] і [[Чылійская Антарктыка|тэрытарыяльнымі прэтэнзіямі Чылі]]. == Насельніцтва == Сталых жыхароў, як і ва ўсёй Антарктыцы, няма. Насельніцтва навуковых [[палярная станцыя|антарктычных станцый]] летам (снежань—люты) можа дасягаць каля 3 тыс. чалавек, пры гэтым большасць з іх не брытанцы. Узімку насельніцтва змяншаецца да 500—700 працаўнікоў станцый. == Іншае == Брытанская Антарктыка шырока прадстаўлена ў [[Антарктычная філатэлія|антарктычнай філатэліі]]. == Спасылкі == * [http://www.antarctica.ac.uk/about_antarctica/geopolitical/bat.php Брытанская антарктычная тэрыторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110102071448/http://www.antarctica.ac.uk/about_antarctica/geopolitical/bat.php |date=2 студзеня 2011 }} {{Тэрыторыі Брытанскай імперыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў Антарктыцы]] [[Катэгорыя:Заморскія тэрыторыі Вялікабрытаніі]] oc0tvspnyrkomy7sl1fhiuxinpg521o 0 113189 5171722 4856418 2026-07-27T10:31:31Z Autumndancer 168015 /* На Беларусі */ 5171722 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Міхаіл Аркадзевіч Керзін | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = {{lang-ru|Михаил Аркадьевич Керзин}} | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | падданства = | грамадзянства = | жанр = скульптар | вучоба = | стыль = | працы = «Вакханалiя» | заступнікі = | уплыў = | уплыў на =[[Заір Ісакавіч Азгур|Заір Азгур]]<br />[[Андрэй Ануфрыевіч Бембель|Андрэй Бембель]]<br />[[Аляксей Канстанцінавіч Глебаў|Аляксей Глебаў]]<br />[[Генрых Францавіч Бржазоўскі|Генрых Бржазоўскі]]<br />[[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]]<br />[[Генадзь Ільіч Мурамцаў|Генадзь Мурамцаў]] | узнагароды = [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] | сайт = | вікісховішча = }} '''Міхаі́л Арка́дзевіч Ке́рзін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі савецкі скульптар рускага паходжання, педагог. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў сям’і маскоўскага адваката, Керзіна Аркадзя Міхайлавіча, аматара і прапагандыста расійскай музыкі, разам з жонкай, піяністкай Марыяй Сямёнаўнай, які заснаваў «Гурток аматараў рускай музыкі», так званы «Керзінскі гурток». З 1903 па 1912 вучыўся ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] у класе Залемана. Дыпломная скульптура пад назвай «Вакханалія» прынесла Керзіну званне мастака і замежнае турнэ з аплатай на 2 гады. Камандзіровачныя складалі 5000 рублёў золатам. Скульптар аб’ехаў [[Грэцыя|Грэцыю]], [[Італія|Італію]], [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Германію]], [[Англія|Англію]], удасканальваў сваё майстэрства і вывучаў еўрапейскую культуру. Быў адным з заснавальнікаў [[Саюз дзеячаў пластычных мастацтваў|Саюза дзеячаў пластычных мастацтваў]] (СДПМ) у 1917 годзе ў [[Петраград|Петраградзе]] разам з [[Мікалай Багданаў-Бельскі|Багданавым-Бельскім]], [[Уладзімір Ягоравіч Макоўскі|Макоўскім]], [[Уладзімір Беклемішаў|Беклемішавым]], [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Рэпіным]]. Удзельнічаў у вясновых выставах у залах [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]], якія праходзілі ў 1897—1918 гадах у Санкт-Пецярбургу. Уваходзіў у суполку мастакоў «Новы саюз перасоўных выставак», які існаваў у 1908—1930 гадах і ў [[Саюз скульптараў-мастакоў]], створаны ў 1917 годзе ў Петраградзе. У 1918—1923 гадах выкладаў у мастацкай школе ў [[Веліж]]ы. === На Беларусі === З 1923 года па 1932 выкладаў у [[Віцебскі мастацкі тэхнікум|Віцебскім мастацкім тэхнікуме]], змяніўшы на пасадзе дырэктара [[Марк Шагал|Марка Шагала]], які эміграваў у [[Парыж]]. Керзін запрасіў з [[Ленінград|Ленінграда]] майстроў жывапісу, малюнка, і зладзіў пераэкзаменоўкі ўсіх студэнтаў. Многія былі адлічаныя, бо залічэнне раней праводзілася часцяком не паводле здольнасці, а паводле палітычнай прыналежнасці да бальшавіцкага рэвалюцыйнага руху. Керзін пачаў аднаасобна вырашаць пытанні арганізацыі навучання. Палічыўшы гэта зневажальным, [[Юдаль Пэн]] (прарэктар па вучэбнай рабоце), [[Саламон Барысавіч Юдовін|Саламон Юдовін]], [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфім Мінін]] і група студэнтаў 23 верасня 1923 года выступілі з калектыўнай заявай аб выхадзе і пакінулі інстытут. Вучнямі Керзіна былі вядомыя беларускія скульптары [[Заір Ісакавіч Азгур|Заір Азгур]], [[Аляксей Канстанцінавіч Глебаў|Аляксей Глебаў]], [[Андрэй Ануфрыевіч Бембель|Андрэй Бембель]], [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|Сяргей Селіханаў]], [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] і іншыя. Заіру Азгуру Керзін асабіста параіў перайсці з аддзялення жывапісу на першы курс скульптуры. Аляксей Глебаў быў любімым вучнем Керзіна, нягледзячы на тое, што не змог скончыць курс да канца. Яго некалькі разоў адлічвалі за тое, што пры паступленні схаваў сваё паходжанне. Яго бацька быў святаром. З 1932 года ў [[Мінск|Менск]]у. Вучні Керзіна ў 1930-х гадах пад яго кіраўніцтвам склалі брыгаду скульптараў, якія працавалі над афармленнем [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]] ў Менску. За часамі нямецкай акупацыі ў Другую сусветную вайну Керзін заставаўся ў Мінску, працуючы сувязным ў [[Мінскае падполле|мінскім падполлі]], якое дзейнічала пад прыкрыццём майстэрні скульптара. Пасля вызвалення Мінска Керзін быў узнагароджаны партызанскім медалём і абраны дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. === Ленінград === У 1949 годзе, праз паклёп сваіх вучняў, быў абвінавачаны ў [[Касмапалітызм|касмапалітызме]] і вымушаны з’ехаць на радзіму, у Ленінград, дзе з 1949 года загадваў кафедрай скульптуры ў [[Інстытут імя Рэпіна|інстытуце імя Рэпіна]]. Меў невялікую кватэру на [[4-я лінія Васільеўскага вострава|4-й лініі Васільеўскага вострава]], у двары [[Расійская Акадэмія мастацтваў|Расійскай Акадэміі мастацтваў]], дзе выкладаў да 1980-х гадоў. Член [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]]. Міхаіл Керзін працаваў у розных жанрах скульптуры. == Узнагароды == [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||238}} * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 1. А капэла — Габелен / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1984. — 727 с. — 9500 экз. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 3. Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 751 с. — 9500 экз. == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/professor-krasoty-shtrikhi-k-portretu-mikhaila-kerzina.html Профессор красоты. Штрихи к портрету Михаила Керзина] // sb.by 16 красавіка 2002 * {{bis.nlb.by|128498|Керзін Міхаіл Аркадзьевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Керзін Міхаіл Аркадзевіч}} [[Катэгорыя:Скульптары СССР]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] 2k40437onirhfkkwmhk0d9utqnc38r7 0 120543 5171684 5128987 2026-07-27T08:55:44Z Ueschar 151377 У адпаведнасці з галоўным артыкулам 5171684 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лужкі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лужкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |гімн = |першае згадванне = 1514 |ранейшыя назвы = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі }} '''Лужкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lužki}}, {{lang-ru|Лужки}}) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на рацэ [[Мнюта (рака)|Мнюта]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. Насельніцтва — 870 чалавек ([[2003]]). Знаходзяцца за 32 км на ўсход ад [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыны]], за 198 км ад [[Віцебск]]а, за 29 км ад чыгуначнай станцыі [[Падсвілле]]. == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра ''маёнтак Лужкі'' датуецца [[1514]] годам — у тым годзе [[Іван Сямёнавіч Сапега|Іван Сапега]] набыў Лужкі ад [[Путны баярын|путных людзей]] замка [[Верхні замак (Полацк)|полацкага]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/596803cb-2a04-4d1a-a757-0c3f9d756eb5|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Szkoły walerianowskie x. x. pijarów łużeckich|год=1937|месца=Wilno|старонкі=I|старонак=180}}</ref>. У розныя часы мястэчка знаходзілася ва ўладанні [[Сапегі|Сапегаў]], Жабаў, [[Чапскія|Чапскіх]], [[Плятэры|Плятэраў]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) Лужкі ўвайшлі ў склад [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. У [[1741]] годзе [[Валяр'ян Жаба]] запрасіў сюды [[Піяры|манахаў-піяраў]]. У [[1744]] годзе ў Лужках адкрыўся піярскі [[калегіум]], у [[1756]] годзе збудавалі мураваны [[касцёл]]. Пры калегіуме існавала бібліятэка. Паводле каралеўскага прывілея ад [[14 студзеня]] [[1745]] года, Лужкі атрымалі статус [[мястэчка]]. [[Выява:Łužki, Kaścielnaja, Pijarski. Лужкі, Касьцельная, Піярскі (1900).jpg|thumb|left|Касцёл, пач.XX ст.]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Лужкі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1794 годзе тут збудавалі мураваную царкву. У 1862 годзе расійскія ўлады адкрылі ў Лужках земскае народнае вучылішча. Станам на 1886 год у мястэчку існавалі вадзяны млын, конная паштовая станцыя, малітоўны дом, народнае вучылішча, бровар, 14 крамаў. У 1901 годзе адкрылася царкоўнапрыходская школа. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Лужкі апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны Дзісенскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У 1939 годзе Лужкі ўвайшлі ў склад [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] года сталі цэнтрам сельсавета. Статус паселішча змянілі да вёскі. 10 ліпеня 1941 года вёска Лужкі была захоплена нямецкімі войскамі. Увосень 500 яўрэяў сагнаныя ў [[гета ў Лужках]]. Летам 1942 года гета было ліквідавана. Вязняў расстрэльвалі за два кіламетры на поўнач ад Лужкоў па дарозе на вёску Верацею, частка збегла ў лес да партызанаў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1861 год — 639 чал.; 1886 год — 924 чал., 77 двароў. * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1357 чал. у ''мястэчку Лужкі'', 111 чал. у ''маёнтку Лужкі''; 1921 год — 1362 чал., 212 двароў; 1996 год — 969 чал., 443 двары<ref>[[Язэп Бунто]]. Лужкі // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} — С. 396.</ref>; 1999 год — 905 чал., 399 двароў<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||359}}</ref>. * '''XXI стагоддзе''': 2003 год — 870 чал., 381 двор<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Лужкі|488|}}</ref>; 2019 года — 586 чал. == Інфраструктура == У Лужках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, ветэрынарны пункт, амбулаторыя, бібліятэка, дом культуры, пошта. == Эканоміка == Лясніцтва, фермерскія гаспадаркі. == Памятныя мясціны == * [[Касцёл Святога Архангела Міхаіла (Лужкі)|Касцёл Святога Архангела Міхаіла]] (1744—1756) * [[Вадзяны млын (Лужкі)|Вадзяны млын]] (XIX ст.), на правым беразе р. [[Мнюта (рака)|Мнюта]] па вул. Млынавай — {{ГККРБ 4|212Г000840}} * Руіны сінагагальнага комплексу, паміж домаўладаннямі па вул. Млынавай, 1 і 3 — {{ГККРБ 4|213Д000919}} * Могілкі: хрысціянскія; польскіх салдат * [[Сінагога (Лужкі)|Сінагога]] (XIX ст.) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Лужкі)|Царква Нараджэння Божай Маці]] (1794) * Брацкая магіла савецкіх воінаў<ref name="bel9" />. == Вядомыя асобы == * [[Эліэзер Бен-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]] (1852—1922) — «бацька сучаснага іўрыту», заснавальнік гэбраізма. * [[Васіль Стома]] (1911—1992) — беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч эміграцыі. * [[Мікола Конан]] (нар. 1929) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву. * [[Мілецій Антонавіч Андзілеўка]] — [[беларусы|беларускі]] настаўнік біялогіі і хіміі, дырэктар Лужкаўскай сярэдняй школы, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларускай ССР. == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Лужкоў" mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Выява:Лужки костел.JPG|Касцёл Святога Архангела Міхаіла Царква Раства Багародзіцы Лужкі.JPG|Царква Нараджэння Божай Маці Orthodox church of the Birth of the Virgin ^amp, memorial to soldiers of WW2 - panoramio.jpg|Помнік на брацкай магіле Выява:Ruin of Synagogue in Łužki (22.05.2007).jpg|Руіны сінагогі Выява:Old Water-mill in Łužki (22.05.2007).jpg|Млын </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|487—488|Дулеба Г. І.}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/БелЭн|9|||359}} * Łużki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} — S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/837 837]. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=18|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] jt7oqm7rsdrsl1q07i66z5lrh69bf08 0 120953 5171370 4622124 2026-07-26T18:05:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171370 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Ушышыр |Нацыянальная назва = ru/Ушишир |Карта = Kuriles Ushishir.PNG |Подпіс карты = |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян ||lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 32 |lat_sec = 26.9 |lon_dir = E |lon_deg = 152 |lon_min = 50 |lon_sec = 19.4 |Колькасць астравоў = 2 |Найбуйнейшы востраў = востраў Янкіча |Агульная плошча = 5 |Найвышэйшы пункт = 388 |Краіна = Расія |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = Ushisir islands.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Ushishir }} '''Ушышы́р''' ({{lang-ru|Ушишир}}) — астравы ў Вялікай градзе [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]]. Адміністрацыйна ўваходзяць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Плошча — 5 км². == Геаграфія і прырода == У склад Ушышыр уваходзяць усяго два востравы: * [[Рыпанкіча]] * [[Янкіча]] Абодва [[вулкан]]ічнага паходжання. На востраве Янкіча маецца актыўны вулкан Ушышыр (388 м). На поўдні месціцца буйная [[Вулканічны кратар|кратарная]] [[бухта]]. Шмат крыніц гарачай вады. Травяны покрыў маецца толькі на востраве Рыпанкіча. Астравы насяляюць марскія [[птушкі]]. == Гісторыя == З мовы [[айны|айнаў]] назва астравоў перакладаецца як «зямля гарачых крыніц». Айны наведвалі астравы з рытуальнымі мэтамі, паколькі лічылі іх месцам знаходжання бога агню і грому Канакамуі. У [[Японія|японскіх]] кнігах Ушышыр згадваюцца з [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] У [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] даследаваны японскай і [[Расійская імперыя|расійскай]] экспедыцыямі. У [[1875]]—[[1945]] гадах уваходзілі ў склад Японіі. На астравах была размешчана вопытная сельскагаспадарчая станцыя, некаторы час жыло некалькі сем’яў [[Айны|айнаў]]. Пасля далучэння да [[Расія|Расіі]] ў [[1945]] годзе незаселены. == Спасылкі == * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ushishir Астравы Ушышыр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190717185135/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ushishir |date=17 ліпеня 2019 }} {{Курыльскія астравы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Курыльскія астравы|Ушышыр]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна|Ушышыр]] [[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора|Ушышыр]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы|Ушышыр]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта|Ушышыр]] rpgq4ssi1a9zx9s62gxfijwm4zenh3b 0 121520 5171532 4437627 2026-07-26T21:56:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171532 wikitext text/x-wiki [[Выява:Mémoires de Franklin.jpg|thumb|''[[Французская мова|Французскае]] выданне аўтабіяграфіі [[Бенджамін Франклін|Бенджаміна Франкліна]] ([[1791]])'']] '''Мемуа́ры''' ({{lang-fr|mémoires}}), ''успаміны'' — запіскі сучаснікаў, якія апавядаюць пра падзеі, у якіх аўтар мемуараў браў удзел або вядомыя яму ад відавочцаў. Важная асаблівасць мемуараў складаецца ва ўстаноўцы на «дакументальны» характар тэксту, які прэтэндуе на дакладнасць аднаўляемага мінулага. Да мемуараў належаць літаратурныя партрэты дзеячаў культуры і навукі, нататкі, напісаныя як успаміны; набліжаюцца дзённікі, аўтабіяграфіі і дакументальная літаратура. Ад [[Хронікі|хронік]] сучасных падзей мемуары адрозніваюцца тым, што ў іх на першы план выступае асоба аўтара, са сваімі спагадамі і непрыхільнасцямі, са сваімі імкненнямі і відамі. Вельмі часта належаць асобам, якія адыгрывалі значную ролю ў гісторыі, часам ахопліваючы значны перыяд часу, напрыклад, усё жыццё аўтара, нярэдка злучаючы важныя падзеі з дробязямі паўсядзённага жыцця, мемуары могуць быць гістарычным матэрыялам першараднай важнасці. == Гісторыя жанру мемуараў == Вядучай [[жанр]]авай прыкметай мемуарыстыкі з'яўляецца суб'ектыўнае асэнсаванне пэўных гістарычных падзей, жыццёвага шляху канкрэтна-гістарычнай асобы з прыцягненнем дакументаў, суаднясеннем ўласнага духоўнага вопыту аўтара з унутраным светам яго герояў, сацыяльна-псіхалагічнай прыродзе іх учынкаў, матывацыяй дзеянняў і рашэнняў . Заснавальнікам гэтага жанру лічыцца [[Ксенафонт]] — аўтар успамінаў пра [[Сакрат]]а, ваенны паход [[грэкі|грэкаў]] («Анабасіс», 401 да н.э.). Жанр стаў папулярным ужо ў эпоху [[элінізм]]у. У [[Старажытны Рым|рымскую]] эпоху да мемуараў звяртаўся [[Юлій Цэзар]] («Запіскі пра Гальскую вайну»), у эпоху [[Сярэднявечча]]&nbsp;— [[П’ер Абеляр]] («Гісторыя маіх блуканняў»), у эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]] — [[Бенвенута Чэліні]] і іншыя. Цікавасць да мемуараў не згасла і пазней ([[Іаган Вольфганг Гётэ]], [[мадам дэ Сталь]], [[Стэндаль]], [[Генрых Гейнэ]], [[Іван Тургенеў]], [[Анатоль Франс]], [[Рабіндранат Тагор]], [[Эрнэст Хемінгуэй]] і іншыя). Мемуары на старабеларускай мове з'явіліся ў канцы XVI — 1-й пал. XVII ст. («Дзённік [[Ф. Еўлашоўскі|Ф. Еўлашоўскага]]», «Дыярыуш» [[А. Філіповіч]]а). У новай беларускай літаратуры вядомы мемуары: «3 палераў Альгерда Абуховіча», [[М. Хведаровіч]]а «Памятныя сустрэчы», [[М. Лужанін]]а «Вачыма часу», [[Я. Скрыган]]а «Некалькі хвілін чужога жыцця», [[Л. Геніюш]] «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]», [[С. Грахоўскі|С. Грахоўскага]] «Зона маўчання», [[П. Пруднікаў|П. Пруднікава]] «Далёкае, але незабытае». Культурнаму жыццю Беларусі прысвечаны мемуарныя творы [[П. Мядзёлка|П. Мядзёлкі]] «Сцежкамі жыцця», [[З. Азгур]]а «Незабыўнае», [[Я. Рамановіч]]а «Знаёмыя сілуэты», а таксама шматлікія зборнікі ўспамінаў пра [[Я. Купала|Я. Купалу]], [[Я. Колас]]а, [[М. Багдановіч]]а, [[М. Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Ц. Гартны|Ц. Гартнага]], [[М. Лынькоў|М. Лынькова]], [[І. Мележ]]а, В. Таўлая, У. Галубка, Р. Шырму і інш. Падзеі Вялікай Айчыннай вайны на Беларусі адаюстрапаны ў тэматычных зборніках, кнігах В. Казлова, У. Лабанка, Р. Мачульскага, П. Калініна, В. Дзенісевіча і інш. == Літаратура == * Помнікі мемуарнай літаратуры Беларусі XVII ст. — Мн., 1983. * [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А.]] Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII ст. -+ Мн., 1982. * Савецкая Беларусь ва ўспамінах сучаснікаў: Анатаваны паказ. мемуар. літ. 1917—1972 гг. — Мн. 1973. * Беларуская мемуарыстыка на эміграцыі // Склад Л. Юрэвіч. Нью-Ёрх, 1999. * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мемуары|[[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Гардзіцкі А.]]}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Мемуары}} * Літературознавчий словник-довідник за редакцією Р. Т. Гром’яка, Ю. І. Коваліва, В. І. Теремка. — К.: ВЦ «Академія», 2007.{{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя жанры]] [[Катэгорыя:Мемуары і аўтабіяграфіі| ]] 7xylhp2oil7fexqkjd0oy73bhorwdwg 100 121975 5171322 5170863 2026-07-26T15:51:01Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5171322 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Павел Васілевіч Кукальнік|2026-07-26T12:18:23Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Тадэвуш Міцінскі|2026-07-26T11:00:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Арн Рапапорт|2026-07-25T20:36:11Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Малка Лі|2026-07-25T20:26:15Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Станіслава Вадзімаўна Гліннік|2026-07-25T14:27:01Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Вангеліс|2026-07-25T12:14:06Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|2026-07-25T12:09:26Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Барыс Георгіевіч Перчаткін|2026-07-25T09:34:27Z|Asorev}} {{Новы артыкул|Геральдычная рада «Пагоня»|2026-07-24T16:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юрчак|2026-07-24T15:55:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)|2026-07-24T14:16:50Z|Monarchist1636}} {{Новы артыкул|Аляксей Васілевіч Пагарэлаў|2026-07-24T13:34:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ранджыт Сінгх|2026-07-24T09:34:39Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Ордэн Усяслава Чарадзея|2026-07-24T06:50:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марыс Бедэль|2026-07-24T05:26:48Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч|2026-07-23T20:06:53Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|З песень аб няволі|2026-07-23T15:00:36Z|Etažy}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mkak3km69bbq7iwla63157czpygmact 0 126141 5171663 1604702 2026-07-27T07:32:25Z Ueschar 151377 5171663 wikitext text/x-wiki '''Со́да''' — традыцыйная назва шэрагу злучэнняў [[Натрый|натрыю]]: * '''[[Кальцыніраваная сода]]''' — бязводны карбанат натрыю, Na₂CO₃. * '''[[Крышталічная сода]]''' — дэкагідрат карбанату натрыю, Na₂CO₃·10H₂O; у прыродзе сустракаецца ў выглядзе мінералу [[натрон]]у. * '''[[Тэрманатрыт]]''' — мінерал, монагідрат карбанату натрыю, Na₂CO₃·H₂O. * '''[[Пітная сода]]''', або '''харчовая сода''', — гідракарбанат натрыю, NaHCO₃. * '''[[Каўстычная сода]]''' — традыцыйная назва [[гідраксід натрыю|гідраксіду натрыю]], NaOH. {{неадназначнасць}} phio9kp427hedfk6btqe1l1jlkm0z6e 0 126890 5171271 5126987 2026-07-26T14:30:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5171271 wikitext text/x-wiki '''Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў''' (таксама вядомая як '''Віленская археаграфічная камісія''') — афіцыйная [[навука|навуковая]] ўстанова з цэнтрам у [[Вільня|Вільні]] ў [[1864]]—[[1915]] гг.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://niab.by/wp/4983?lang=en|title=Да 150-годдзя з дня пачатку дзейнасці Віленскай археаграфічнай камісіі|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|date=2016-04-08|access-date=2026-07-26}}</ref> == Гісторыя == Створана па ініцыятыве [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага генерал-губернатара]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. Мураўёва]] пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] з мэтай абгрунтавання русіфікацыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Адной з найважнейшых задач была публікацыя дакументаў аб [[праваслаўе|праваслаўнай]] гістарычнай спадчыне [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Першым старшынёй камісіі ў [[1864]]—[[1865]] гг. быў гісторы [[Павел Васілевіч Кукальнік]] ([[1795]]—[[1884]] гг.), пад кіраўніцтвам якога быў выдадзены першы том [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў]]. У далейшым камісію ўзначальвалі [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў]], [[Іван Акімавіч Нікоцін]], [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі]], [[Флавіян Мікалаевіч Дабранскі]]. Членамі і супрацоўнікамі камісіі ў розныя гады былі [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі]], [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла]], [[Іван Якаўлевіч Спрогіс]], [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]]<ref>[http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf ''Белазаровіч В. А.'' Гістарыяграфія Беларусі: дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэдў. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГрДУ, 2006. — С. 153. — 346 с. — ISBN 985-417-858-7]</ref> і інш. Камісія спыніла сваю дзейнасць у сувязі з падзеямі [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]]. == Публікацыі == Усяго было выдадзена 39 тамоў [[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай камісіі]], 7 тамоў (у 9 кнігах) па гісторыі аграрных зносін і лясной гаспадаркі, зборнік палеаграфічных здымкаў са старажытных актаў і грамат — ўсяго агульнай колькасцю 29000 старонак. [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі]] склаў і апублікаваў «Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга края і Царства Польскага». {{зноскі}} == Літаратура == * [[Анатоль Паўлавіч Грыцкевіч|''Грыцкевіч, А. П.'']] Віленская археаграфічная камісія. // {{крыніцы/ЭГБ|2}} — С. 278 == Спасылкі == * [http://www.runivers.ru/lib/book3036/9545/ Акты Виленской археографической комиссии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414010348/http://www.runivers.ru/lib/book3036/9545/ |date=14 красавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Віленская археаграфічная камісія|*]] 10xna17oi09ncjw1ykcau8yulb5rn22 4 131069 5171645 5170705 2026-07-27T06:34:00Z Ueschar 151377 /* Бягучыя абмеркаванні */ 5171645 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) : {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] thoyp8w69nkxesuulvz84zlt176n0nl 0 134542 5171330 5017399 2026-07-26T16:03:17Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Памяць */ 5171330 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Васіль Васільевіч Дакучаеў | Выява = Dokuchaev 1888.jpg | Шырына = 220px | Навуковая сфера = [[Глебазнаўства]] | Адукацыя = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] | Знакамітыя вучні = У. І. Вернадскі, Г. М. Высоцкі, К. Д. Глінка, А. М. Красноў, П. В. Атоцкі, М. М. Сібірцаў, П. А. Саломін, Г. І. Танфільеў | Вядомы як = Заснавальнік сучаснага генетычнага глебазнаўства }} '''Васіль Васільевіч Дакучаеў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[геалогія|геолаг]] і [[глебазнаўства|глебазнавец]], заснавальнік расійскай школы глебазнаўства і [[геаграфія глебаў|геаграфіі глебаў]]. Стварыў вучэнне пра [[глеба|глебу]] як аб адмысловым прыродным целе, адкрыў асноўныя заканамернасці [[генезіс]]а і геаграфічнага размяшчэння глебаў. Дзякуючы доктарскай дысертацыі і манаграфіі В. В. Дакучаева «''Расійскі чарназём''»<ref>''Докучаев В. В.'' Русский чернозем: Отчет Императорскому вольному экономическому обществу. СПб.: тип. Деклерона и Евдокимова, 1883. III, IV, 376 с.</ref> глебы сталі самастойным аб'ектам даследавання, а абарона дысертацыі (23 снежня 1883 года<ref>Абарона адбылася 11 снежня, зацверджана на пасяджэнні 19 снежня 1883 г. (па старым стылі). Диплом // В. В. Докучаев: Сочинения. Т. 9. М.: Изд-во АН СССР, 1961. С. 160.</ref>) стала датай стварэння новай навуковай дысцыпліны (самастойнай навукі) — глебазнаўства<ref>''Розанов Б. Г.'' История почвоведения // Почвоведение. Ч. 1. М.: Высшая школа, 1988. 26-34 с.</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя === Васіль Васільевіч нарадзіўся [[17 лютага]] ([[1 сакавіка]]) [[1846]] года ў вёсцы [[Мілюкава (Навадугінскі раён)|Мілюкова]] [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] (цяпер [[Навадугінскі раён (Расія)|Навадугінскі раён]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]) у сям'і святара, у яго было двое старэйшых братоў і чатыры сястры. Навучаўся ў духоўным вучылішчы горада [[Вязьма|Вязьмы]], затым — у [[Смаленская духоўная семінарыя|Смаленскай духоўнай семінарыі]]. Семінарыя, якая бясплатна давала сярэднюю адукацыю пераважна дзецям святароў, была месцам, дзе панавалі суровыя звычаі і жорсткія для вучняў традыцыі (апісаны, напрыклад, у «Нарысах бурсы» [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі|М. Г. Памялоўскім]]), якія падтрымліваліся як педагогамі, так і самімі навучэнцамі. Па нефармальнаму падзелу вучняў, Дакучаеў быў «Башка» — першы ў навучанні і апошні ў паводзінах. У [[1867]] годзе, скончыўшы семінарыю, Дакучаеў як лепшы выхаванец быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]]. Там ён правучыўся толькі тры тыдні і паступіў на натуральнае аддзяленне [[Фізіка-матэматычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта|фізіка-матэматычнага факультэта Пецярбургскага ўніверсітэта]]. З прафесараў на Дакучаева найбольшы ўплыў аказалі [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. І. Мендзялееў]], [[Аляксандр Аляксандравіч Інастранцаў|А. А. Інастранцаў]], [[Андрэй Мікалаевіч Бекетаў|А. М. Бекетаў]], [[Аляксандр Васільевіч Саветаў|А. В. Саветаў]], з якімі ён падтрымліваў адносіны і пасля заканчэння навучання ў [[1871]] годзе. Кандыдацкая (дыпломная) работа Дакучаева была прысвечана геалагічнаму апісанню берагоў ракі [[Касня (рака)|Касні]] ў Смаленскай губерні. === Геолага-геамарфалагічныя даследаванні === [[Image:Докучаев, Василий Васильевич.jpg|thumb|Васіль Дакучаеў]] Скончыўшы ўніверсітэт, Дакучаў быў пакінуты на факультэце геалогіі ў якасці кансерватара (захавальніка) мінералагічнай калекцыі і займаў гэтую пасаду з [[1872]] па [[1878]] год. Затым ён быў абраны [[дацэнт]]ам і [[прафесар]]ам ([[1883]]) [[мінералогія|мінералогіі]]. Там яго вучнем быў [[Пётр Андрэевіч Саломін|П. А. Саломін]]. На працягу шматлікіх гадоў Дакучаеў выкладаў мінералогію ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытуце грамадзянскіх інжынераў]]. Навуковая дзейнасць Дакучаева ў перыяд да [[1878]] года прысвечана, галоўным чынам, даследаванню найноўшых [[чацвярцічны перыяд|чацвярцічных]] утварэнняў (наносаў) і глебаў [[Еўропа|Еўрапейскай]] [[Расія|Расіі]]. З [[1871]] па [[1877]] гады ім быў здзейснены шэраг экспедыцый па паўночнай і цэнтральнай Расіі і паўднёвай частцы [[Фінляндыя|Фінляндыі]], з мэтай вывучэння геалагічнай будовы, спосабу і часу ўтварэння рачных далін і геалагічнай дзейнасці рэк. У [[1878]] годзе ён абараніў [[магістр]]скую дысертацыю «Спосабы паходжання рачных далінаў Еўрапейскай Расіі», у якой выклаў арыгінальную тэорыю стварэння [[Рачная даліна|рачных далін]] шляхам паступовага развіцця працэсаў лінейнай эрозіі. Ужо ў гэты час у вобласць навуковых інтарэсаў Дакучаева трапляюць глебы. У [[1874]] годзе ён робіць даклад аб [[Падзолістая глеба|падзолістых глебах]] Смаленскай губерні на пасяджэнні Санкт-Пецярбургскага таварыства прыродазнаўцаў. У [[1875]] у Дакучаеў быў запрошаны [[Васіль Іванавіч Часлаўскі|В. І. Часлаўскім]] да складання глебавай мапы Еўрапейскай Расіі. У [[1878]] Часлаўскі памёр і тлумачальную запіску да мапы ў [[1879]] складае ўжо Дакучаеў. У тым жа годзе ён выступае з ідэяй стварэння глебавага музея з лабараторыяй пры ім. === Стварэнне генетычнага глебазнаўства === У [[Вольнае эканамічнае таварыства|Імператарскім вольным эканамічным таварыстве]] (ВЭТ) ужо з [[1840-я|1840-х]] гадоў ставілася пытанне пра вывучэнне [[чарназём]]аў, але толькі пасля рэформаў [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], пачатка развіцця ў Расіі [[капіталізм]]а і з'яўлення першых прыкметаў знясілення стэпавых глебаў (засухі [[1873]] і [[1875]] гадоў), у гэтай галіне былі зроблены першыя крокі. У [[1876]] годзе А. В. Саветаў і М. М. Багданаў пераконваюць ВЭТ у неабходнасці глыбокага вывучэння чарназёмаў. Саветаў далучае да працы Дакучаева. У [[1877]] годзе Дакучаеў выступае перад ВЭТ з дакладам «Вынікі пра рускі чарназём», дзе крытычна аналізуе адрывістыя звесткі пра чарназёмы, апублікаваныя да гэтага часу, тэорыі яго паходжання (марскую, балотную, раслінна-наземную), пасля чаго прапануе план будучых спецыяльных даследаванняў. Іншая праграма была прадстаўлена [[Павел Андрэевіч Костычаў|П. А. Костычавым]], ВЭТ, аднак, аддалі перавагу Дакучаеву і даручылі яму кіраўніцтва «чарназёмнай камісіяй». За час з [[1877]] па [[1881]] гады Дакучаеў зрабіў шэраг паездак па чарназёмнай зоне, агульная даўжыня маршруту экспедыцый склала больш за 10 тыс. км. Акрамя апісання геалагічных агаленняў і глебавых разрэзаў, праводзіўся лабараторны аналіз узораў, у якім прымалі ўдзел К. Шміт, П. А. Костычаў, студэнты Пецярбургскага ўніверсітэта: [[Мікалай Міхайлавіч Сібірцаў|М. М. Сібірцаў]], П. А. Земятчэнскі, А. Р. Ферхмін і інш. У [[1883]] годзе выйшла сачыненне Дакучаева «Рускі чарназём», у якім дэталёва разгледжаны: вобласць распаўсюду, спосаб паходжання, хімічны склад чарназёму, прынцыпы класіфікацыі і метады даследавання гэтай глебы. У ім было прапанавана вызначэнне глебы як асаблівага прыроднага мінеральна-арганічнага стварэння, а не любых павярхоўных наносаў (канцэпцыя [[Аграгеалогія|аграгеалогіі]]) або ворных слаёў ([[аграномія]]). Тыя ці іншыя глебы з'яўляюцца вынікам сукупнага дзеяння наступных агентаў: жывога свету, матчынай пароды, клімату, рэльефу і часу. Для класіфікацыі глебаў, роўна як для іх рацыянальнага выкарыстання, неабходна зыходзіць з яе паходжання (генезісу), а не петраграфічнага, хімічнага або [[Грануламетрычны склад глебаў|грануламетрычнага складу]]. У сваёй кнізе Дакучаеў звяртаецца і да чыннікаў росту частоты і шкоды ад засухаў, называючы сярод іх адсутнасць належных спосабаў апрацоўкі глебы, [[севазварот]]аў, мераў па захаванню вільгаці, распыленні [[глебавая структура|крупчастай структуры]] чарназёмаў, пагаршэнні воднага і паветранага рэжымаў, [[Эрозія|эрозіі]]. За гэтую працу Дакучаеў удастоены Санкт-Пецярбургскім ўніверсітэтам ступені [[Доктар навук|доктара]], ад Вольнага эканамічнага таварыства атрымаў асаблівую падзяку, а ад [[РАН|Акадэміі навук]] — поўную [[Макар'еўская прэмія|Макар'еўскую прэмію]] ([[1885]]). «Рускі чарназём» падвергся крытыцы з боку П. А. Костычава: ён лічыў занадта нязначным лік узораў, якія былі прааналізаваны для доказу залежнасці уласцівасцяў чарназёму ад кліматычных фактараў. === Ніжагародская і Палтаўская экспедыцыі === У 1882 годзе Дакучаеў прыняў прапанову ніжагародскага губернскага [[земства]] вырабіць, з мэтай больш правільнай расцэнкі зямель, поўнае даследаванне губерні ў геалагічным, глебавым і наогул натуральна-гістарычным адносінах з дапамогай падрыхтаваных ім супрацоўнікаў-спецыялістаў па глебазнаўству. Гэтая праца была скончаная пад кіраўніцтвам Дакучаева за 6 год, яе вынікам з’явіліся 14 выпускаў «Матэрыялаў па ацэнцы зямель [[Ніжагародская губерня|Ніжагародскай губерні]]» (па адным на кожны [[Паветы Расіі|павет]] губерні), з глебавай і геалагічнай мапай. Да працаў былі прыцягнуты вучні Дакучаева М. М. Сібірцаў, П. А. Земятчэнскі, А. Р. Ферхман, [[Андрэй Мікалаевіч Красноў|А. М. Красноў]], [[Уладзімір Прохаравіч Амаліцкі|У. П. Амаліцкі]], [[Франц Юльевіч Левінсон-Лесінг|Ф. Ю. Левінсан-Лесінг]], П. Ф. Баракаў і інш. У гэтай экспедыцыі была створана і адпрацаваная методыка складання глебавых мапаў, распрацавана генетычная класіфікацыя глебаў з чатырма буйнымі класамі сухапутна-раслінных, сухапутна-багністых, балотных і пойменных глебаў, удасканалены метад банітавання, праверана і пашырана на паўночныя глебы сама канцэпцыя генетычнага глебазнаўства. Па запрашэнні губернскага земства, Дакучаеў даследаваў у [[1888]]—[[1894]] гадах [[Палтаўская губерня|Палтаўскую губерню]], выдаўшы вынікі працаў у 16 тамах. У Палтаўскай экспедыцыі прымалі ўдзел таксама новыя вучні Дакучаева: [[Уладзімір Іванавіч Вернадскі|У. І. Вернадскі]], [[Георгій Мікалаевіч Высоцкі|Г. М. Высоцкі]], [[Канстанцін Дзмітрыевіч Глінка|К. Д. Глінка]], П. В. Атоцкі, Г. Н. Адамаў, [[Гаўрыла Іванавіч Танфільеў|Г. І. Танфільеў]] і інш. У гэты час былі ўпершыню вылучаны і апісаны [[шэрыя лясныя глебы]], пачата даследаванне [[Саланцовая глеба|Саланцовых глебаў]]. Як у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], так і ў [[Палтава|Палтаве]], Дакучаевым былі створаны прыроднагістарычныя музеі з глебавымі аддзеламі. Пры жыцці Дакучаева яго вучні правялі падобныя ацэначныя работы ў 11 губернях. === «Адмысловая экспедыцыя» === Падчас ацэначных экспедыцый Дакучаеў не перастае шукаць чыннікі дэградацыі чарназёмаў і шляхі выхаду з сітуацыі, якая склалася. У [[1888]] годзе ён знаёміцца з [[Аляксандр Аляксеевіч Ізмаільскі|А. А. Ізмаільскім]], спецыялістам па водным рэжыму глебаў і стэпаваму земляробству. Праз год пасля маштабнай засухі [[1891]] года Дакучаеў выдае кнігу «Нашы стэпы раней і цяпер», дзе прапануе план аховы чарназёмаў, які ўключае ў сябе рэгуляванне яраў і бэлек, меры па абароне глеб ад змывання, стварэнне [[Агралесамеліярацыя|лесапалосаў]], штучнае абрашэнне, падтрыманне пэўных суадносін паміж раллёй, лугам і лесам. У [[1892]]—[[1896]] гадах Дакучаещ дамогся арганізацыі «Асобнай экспедыцыі па выпрабаванню і ўліку розных спосабаў і прыёмаў лясной і воднай гаспадаркі ў стэпах Расіі» ляснога дэпартамента для эксперыментальнай праверкі эфектыўнасці яго праграмы. Разам з ім у работах удзельнічалі М. М. Сібірцаў, П. А. Земятчэнскі, Г. М. Высоцкі, [[Гаўрыіл Іванавіч Танфільеў|Г. І. Танфільеў]], К. Д. Глінка, П. В. Атоцкі, Г. Н. Адамаў. Адпрацоўка метадаў абароны глебаў праводзілася на трох участках: * [[Каменны стэп (заказнік)|Заказнік Каменны стэп]], Хрэнаўскі бор і [[Шыпаў лес]] ([[Варонежская вобласць]]). * Старабельскі масіў «бур'яннага стэпу». * Вяліка-Анадольскі ўчастак. Быў дасягнуты значны эфект, аднак ўкладанні год ад года скарачаліся і ў [[1897]] годзе работы зусім спыніліся. === Арганізатарскія дзейнасць === Па ініцыятыве і пры бліжэйшым садзейнічанні Дакучаева ў [[1888]] годзе была заснавана глебавая камісія пры Вольным эканамічным таварыстве, у якой ён быў старшынёй, якая стала першай арганізацыяй глебазнаўцаў. У [[1889]] годзе была створана камісія пад старшынствам Дакучаева для ўсебаковага навуковага даследавання [[Санкт-Пецярбург]]а і яго ваколіц. У [[1889]]—[[1890]] гадах Дакучаеў быў сакратаром аргкамітэта VIII з'езду прыродазнаўцаў і ўрачоў у Санкт-Пецярбургу. У [[1895]] годзе Дакучаеў арганізаваў Бюро па глебазнаўству пры Навуковым камітэце Міністэрства земляробства і дзяржаўных маёмасцей, атрымана згода на падрыхтоўку новай глебавай карты (скончана ў [[1900]] годзе М. М. Сібірцавым, А. Р. Ферхманам і Г. І. Танфільевым). У [[1892]]—[[1896]] гадах Дакучаеў часова выконваў абавязкі дырэктара [[Нова-Александрыйскі інстытут сельскай гаспадаркі і лесаводства|Новаалександрыйскага інстытута сельскай гаспадаркі і лесаводства]] і кіраваў пераўтварэннем яго ў вышэйшую сельскагаспадарчую і лясную навучальную ўстанову. У [[1894]] годзе ён дамогся арганізацыі там першай кафедры генетычнага глебазнаўства, загадчыкам якой стаў М. М. Сібірцаў. === Апошнія гады жыцця === Увосень [[1895]] года Дакучаеў захворвае цяжкой формай нервовага расстройства. Увосень і ўзімку [[1896]]—[[1897]] адбываецца другі прыступ хваробы, два тыдні ён праводзіць у трызненні, летам [[1897]] года яго мучаць галаўныя болі, паслабленне пачуццяў і памяці. У лютым таго ж года ад раку памірае жонка Дакучаева Ганна Ягораўна. Толькі восенню [[1897]] Дакучаеў змог вярнуцца да працы. Наступныя 3,5 гады яго жыцця становяцца надзвычай плённымі. Каля чвэрці ўсіх публікацый Дакучаева прыходзіцца на іх. У гэты час Дакучаеў праводзіць экспедыцыі на [[Каўказ]], у [[Бесарабія|Бесарабію]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]]. У [[1899]] годзе ён публікуе артыкул «Аб занальнасці ў мінеральным царстве» і брашуру «Да вучэння аб зонах прыроды», у якіх, грунтуючыся на ўсталяванай залежнасці глебаў ад фактараў іх фарміравання, распаўсюджвае закон занальнасці, адкрыты для жывёльнага і расліннага свету яшчэ [[Аляксандр фон Гумбальт|А. фон Гумбальтам]], на глебы і наогул «усё чацвярцічныя стварэнні». Ім была таксама задумана кніга «Аб суадносінах паміж жывой і мёртвай прыродай», для якой ён паспеў напісаць толькі главу «Месца і роля сучаснага глебазнаўства ў навуцы і жыцці». У [[1900]] годзе Дакучаева наганяе трэці прыступ хваробы. Увосень ён практычна спыняе ўсякую сувязь з навакольным светам, у сакавіку [[1901]] піша апошні ліст свайму вучню В. І. Вернадскаму.[[26 кастрычніка]] ([[8 лістапада]]) [[1903]] года Дакучаеў памёр. Пахаванне адбылося [29 кастрычніка] ([[11 лістапада]]), на іх прысутнічалі [[Аляксандр Пятровіч Карпінскі|А. П. Карпінскі]], [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. І. Мендзялееў]], [[Аляксандр Аляксандравіч Інастранцаў|А. А. Інастранцаў]], шматлікія сябры і вучні Дакучаева, студэнты, дэлегаты ад шматлікіх навучальных установаў. Памяці Дакучаева было прысвечана больш за 100 публікацый у прэсе [[1903]]—[[1904]] гадоў. == Распаўсюджванне ідэй Дакучаева == Дакучаеў выхаваў мноства вучняў, якія сталі пасля вядомымі даследчыкамі, стварыў школу глебазнаўцаў. Яго ідэі сталі распаўсюджвацца па-за межамі Расіі. Гэтаму, у ліку іншага, спрыяў ўдзел Дакучаева і яго вучняў у працы [[Сусветная выстава|Сусветных выставаў]] [[1889]] ([[Парыж]]), [[1893]] ([[Чыкага]]), [[1900]] ([[Парыж]]) гадоў, на якіх выстаўляліся калекцыі глебаў з суправаджальным матэрыялам. На выставе ў Чыкага прадаваўся ангельскі пераклад кнігі «Нашы стэпы раней і цяпер», глебавая экспазіцыя прыцягнула ўвагу [[Мільтан Уітней|М. Уітней]], на парыжскай выставе [[1900]] года рускі аддзел глебазнаўства за дасягненні Дакучаеўскай школы (у прыватнасці, глебавыя мапы і калекцыі) атрымаў [[гран-пры]]. У [[1886]] годзе Э. Брюкнер у артыкуле пра чарназём аналізаваў канцэпцыю Дакучаева і назваў яе «новым словам у навуцы». Погляды Дакучаева на мяжы стагоддзяў прыняў Э. Раман, аднак цалкам ад аграгеалагічных поглядаў не адышоў. Найбольш актыўны распаўсюд генетычнага глебазнаўства пачаўся пасля аграгеалагічных канферэнцый [[1909]] ([[Будапешт]]) і [[1910]] ([[Стакгольм]]) гадоў, аграпедалагічнай канферэнцыі [[1922]] года ў [[Прага|Празе]] і, у асаблівасці, міжнародных кангрэсаў глебазнаўцаў у [[Вашынгтон|Вашынгтоне]] ([[1927]]) і [[Ленінград]]зе ([[1930]]). У Расіі некаторае паслабленне пазіцый Дакучаеўскай школы намецілася ў [[1910-я]] гады (працы [[Барыс Барысавіч Палынаў|Б. Б. Палынова]]), але пасля інтэнсіўных дыскусій сярод глебазнаўцаў Дакучаеўскія погляды узялі верх. == Памяць == [[Image:The Soviet Union 1949 CPA 1418 stamp (Vasily Dokuchaev (1846-1903), Russian geologist and geographer. Dokuchaev and windbreak-planting on fields).jpg|200 px|right|thumb|[[Паштовая марка]] [[СССР]], [[1949]]]] [[Image:Stamp of USSR 1419.jpg|200 px|right|thumb|[[Паштовая марка]] [[СССР]], [[1949]]]] '' 'Інстытуты''' * [[Глебавы інстытут ім. В. В. Докучаева АН СССР|Глебавы інстытут ім. В. В. Дакучаева]] * [[Навукова-даследчы інстытут сельскай гаспадаркі імя В. В. Дакучаева]] ([[Каменны стэп (заказнік)]] [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]]). * [[Харкаўскі нацыянальны аграрны ўніверсітэт]]. '' 'Музей''' * [[Цэнтральны музей глебазнаўства імя В. В. Дакучаева]] '' 'Населеныя пункты''' * Горад [[Дакучаеўск]] у складзе [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]]. ** Помнік Дакучаеву * [[Вёска Дакучаева]] ў складзе [[Кіраваградская вобласць|Кіраваградскай вобласці]]. '' 'Вуліцы''' {{catmain|Вуліца Дакучаева}} '' 'Узнагароды''' * У сакавіку [[1946]] года ў сувязі са 100-годдзем з дня нараджэння заснаваны [[залаты медаль імя В. В. Дакучаева|залаты медаль]] і прэмія імя В. В. Дакучаева, якія прысуджаліся Прэзідыумам [[АН СССР]] за выдатныя навуковыя працы ў галіне глебазнаўства. '' 'Філатэлія''' * У [[1949]] годзе былі выпушчаныя паштовыя маркі СССР, прысвечаныя Дакучаеву. == Надрукаваныя працы == * ''Докучаев В. В.'' Теория Дарвина пред судом св. писания, как самого древнего исторического ботанико-зоологического памятника. — [СПб.]: Типография духовного журнала «Странник», 1869. * ''Докучаев В. В.'' Овраги и их значение, 1876. * ''Докучаев В. В.'' Итоги о русском чернозёме, 1877. * ''Докучаев В. В.'' Предварительный отчёт по исследованию юго-западной части чернозёмной полосы России, 1878. * ''Докучаев В. В.'' Предварительный отчёт по исследованию юго-восточной части чернозёмной полосы России, 1879. * ''Докучаев В. В.'' Картография русских почв. Объяснительный текст к почвенной карте Европейской России. — СПб.: Типография Киршбаума, 1879. * ''Докучаев В. В.'' По вопросу о сибирском чернозёме, 1882. * ''Докучаев В. В.'' Схематическая почвенная карта чернозёмной полосы Европейской России. — СПб.: Типография товарищества «Обществ. Польза», 1882. * ''Докучаев В. В.'' Материалы по оценке земель Нижегородской губернии (вып. I—XIV, 1882—86. Докучаеву принадлежат 1 выпуск и некоторые главы XIII, XIV и редакция всего труда) * ''Докучаев В. В.'' Русский чернозём. Отчёт Императорскому Вольному экономическому обществу. — СПб.: Императорское Вольное экономическое общество, 1883. * ''Докучаев В. В.'' О происхождении русского чернозёма, 1884. * ''Докучаев В. В.'' О так называемом юрьевском чернозёме, 1884—85 (2 статьи). * ''Докучаев В. В.'' К вопросу о русском чернозёме, 1885. * ''Докучаев В. В.'' О пользе изучения местной номенклатуры русских почв, 1886. * ''Докучаев В. В.'' Объяснения к почвенной карте Нижегородской губернии, 1887. * ''Докучаев В. В.'' О нормальной оценке почв Европейской России, 1887. * ''Докучаев В. В.'' Методы исследования вопроса: были ли леса в южной степной России? 1888. * ''Докучаев В. В.'' Материалы по оценке земель Полтавской губернии" (выпуски 1—13, 1889—1892). * ''Докучаев В. В.'' К вопросу о соотношениях между возрастом и высотой местности, с одной стороны, характером и распределением чернозёмов, лесных земель и солонцов, с другой. 1891. * ''Докучаев В. В.'' Наши степи прежде и теперь. — СПб.: Типография Е. Евдокимова, 1892. * ''Докучаев В. В.'' О происхождении русского лёсса, 1892. * ''Докучаев В. В.'' К учению о зонах природы. Горизонтальные и вертикальные почвенные зоны. — СПб.: Тип. Санкт-Петербургского градоначальства, 1899. * ''Докучаев В. В.'' О зональности в минеральном царстве (предварительное сообщение) // Записки Императорского Санкт-Петербургского минералогического общества. 1899. Ч. 37, вып. 1. С. 145—158. * [http://www.landscape.edu.ru/book_dokuchaev_1948.shtml ''Докучаев В. В.'' Учение о зонах природы. — М.: Географгиз, 1948.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120802023602/http://www.landscape.edu.ru/book_dokuchaev_1948.shtml |date=2 жніўня 2012 }} * ''Докучаев В. В.'' Сочинения. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР. — Т. 1: Работы в области геологии. — 1940.; Т. 2: Статьи и доклады по изучению чернозёма. Картография русских почв. 1876—1885. — 1950.; Т. 3: Русский чернозём. — 1949.; Т. 4: Нижегородские работы. 1882—1887. Ч. 1. — 1950.; Т. 5: Нижегородские работы. 1882—1887. Ч. 2. — 1950.; Т. 6: Преобразование природы степей: работы по исследованию почв и оценке земель, учение о зональности и классификация почв. 1888—1900. — 1951.; Т. 7: Организация почвенных учреждений и вопросы сельского хозяйства в России: статьи и доклады, популярные лекции. — 1953.; Т. 8. Работы и выступления. — 1961. {{зноскі}} == Літаратура == * Докучаев, Василий Васильевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Русский биографический словарь: В 25 т. / под наблюдением А. А. Половцова. 1896—1918. * Крупеников И. А., Крупеников Л. А. Василий Васильевич Докучаев. — М.: Сельхозгиз, 1950. * Докучаев В. В. Сочинения. — М.; Л.: Издательство Академии наук СССР. — Т. 9: Жизнь и деятельность В. В. Докучаева. Библиография трудов. — 1961. * Кирьянов Г. Ф. Василий Васильевич Докучаев, 1846—1903. — М.: Наука, 1966. * Галина Костина. Раскрасьте скучные глобусы / Журнал «Эксперт». № 30-31 (764), 1-14 августа 2011. С. 20-23. == Спасылкі == * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_d/dokuchaev.php Біяграфія В. В. Дакучаева] на сайце hrono.ru * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=36719 Біяграфія В. В. Дакучаева] на сайце biografija.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дакучаеў Васіль Васільевіч}} [[Катэгорыя:Географы Расіі]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага архітэктурна-будаўнічага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сычоўскім павеце]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навадугінскім раёне]] [[Катэгорыя:Аграномы Расіі]] rtqkcx7pb212xw3athl7f326ovi4vyn 0 134918 5171609 5126475 2026-07-27T04:31:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171609 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Фашчаўка}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Фашчаўка |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |двароў = |тэлефонны код = +375 2239 |паштовы індэкс = 213040 |аўтамабільны код = |выява = Faščaŭka, Jezuicki. Фашчаўка, Езуіцкі (N. Orda, 1877) (2).jpg |подпіс = Касцёл Адведзінаў Найсв. Паннай Марыяй Св. Альжбеты, знішчаны ў [[1960-я]] |вобласць = Магілёўская |раён = Шклоўскі |сельсавет = Фашчаўскі |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 8 |lat_sec = 53.24 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 29 |lon_sec = 54.05 |Commons = Faščaǔka }} '''Фа́шчаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Хва́шчаўка'''</ref> ({{lang-be-trans|Faščaŭka}}, {{lang-ru|Фащевка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d912m0047202&q_id=5602876|title=Решение Шкловского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 года № 15-12 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Шкловского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Фашчаўскі сельсавет|Фашчаўскага сельсавета]]. Першапачаткова вёска называлася Чарніца, а назва Фашчаўка ці Хвашчаўка пачала пераважаць у другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]{{Sfn|Красоўскі|2017|с=247-250}} == Гісторыя == Упершыню згадана пад 1604 годам як вёска Чарніца над ручаём Чарніцай ў [[Плешчыцы (Шклоўскі раён)|Плешчыцкім]] войтаўстве [[Магілёўская воласць|Магілёўскай эканоміі]]{{Sfn|Красоўскі|2017|с=249}}. У 1612 годзе вёскі Чарніца (пазней Фашчаўка), Княжычка (пазней [[Княжыцы (Шклоўскі раён)|Княжыцы]]), [[Крывель]], Чамаданы (пазней [[Старыя Чамаданы]]) і Чална (пазней [[Саськаўка]]) вылучаны з каралеўскіх уладанняў і перададзены ва ўласнасць [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Аршанскага калегіума езуітаў]]{{Sfn|Красоўскі|2017|с=248}}. У 1737—1754 гадах езуіты збудавалі ў [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|Фашчаўцы вялізны мураваны касцёл]]{{Sfn|Красоўскі|2017|с=251}}. Пасля [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Фашчаўка апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1783 годзе ў Фашчаўцы вядомы вадзяны млын на рацэ Чарнічцы{{Sfn|Красоўскі|2017|с=249}}. У 1960-я гады камуністычныя ўлады ўзарвалі Фашчаўскі касцёл — выдатны помнік архітэктуры [[барока]]. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Антонавіч Гадуноў]] (1921—1994) — вучоны-эканаміст, доктар эканамічных навук, [[прафесар]]<ref name="БЭ4">{{Крыніцы/БелЭн|4}} — С. 422.</ref>. == Славутасці == [[Файл:Фашчаўка. Мемарыяльная калона (01).jpg|злева|thumb|Мемарыяльная калона]] * [[Калона Святога Сімпліцыяна (Фашчаўка)|Мемарыяльная калона (помнік Святому Сімпліцыяну)]]. == Страчаная спадчына == * [[Касцёл Адведзінаў Найсвяцейшай Паннай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|Касцёл Адведзінаў Найсв. Паннай Марыяй Св. Альжбеты]] (1754). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/33632671/|ref=Красоўскі|аўтар=Красоўскі А.В.|загаловак=Да пытання ўзнікнення рыма-каталіцкага асяродка і парафіі ў вёсцы Фашчаўка Шклоўскага раёна|год=2017|мова=be|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць : зборнік навуковых прац удзельнікаў X Міжнароднай навуковай канферэнцыі, 25―26 мая 2017 г.|старонкі=247-252|isbn=978-985- 6985-85-3}} * Faszczówka (2) // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/374 374] == Спасылкі == {{Commons|Category:Faščaǔka}} * {{ГБ|http://globustut.by/faschevka/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/fashchauka.html в. Фашчаўка] на [[Radzima.org]] {{Фашчаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фашчаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Фашчаўка (Шклоўскі раён)| ]] cl01hrr0w8r4mnz7bu7iefau5mep7et 0 136420 5171356 4941497 2026-07-26T17:23:49Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5171356 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Банайрэ |Форма кіравання = [[Канстытуцыйная манархія]] ||lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 11 |lon_dir = W|lon_deg =68 |lon_min =15 |region = AW |CoordScale = 200000 |Заснавана/Заснавана =[[10 кастрычніка]] [[2010]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Кралендэйк|горад Кралендэйк]] |Пасады кіраўнікоў = [[Нідэрландская манархія|Каралева]]<br />Лейтэнант-губернатар<br /> |Кіраўнікі = [[Каралева Нідэрландаў Беатрыкс|Беатрыкс]]<br />Лідыя Эмерэнцыя<br /> |Тэрыторыя = 294 |Насельніцтва = 16541 |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць насельніцтва = 53 }} [[Файл:Банайрэ.png|thumb|300 px|Карта Банайрэ]] '''Банайрэ''' або '''Банер''' ({{lang-nl|Bonaire}}, {{lang-pap|Boneiru}}) — [[востраў]] на поўдні [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Уваходзіць у склад [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] як спецыяльны муніцыпалітэт. Плошча — 294 км². Насельніцтва — {{Num|16541}} чалавек (2012). Адміністрацыйны цэнтр — [[Кралендэйк|горад Кралендэйк]]. == Гісторыя == У канцы 1 тысячагоддзя да н. э. Банайрэ быў населены [[індзейцы|індзейцамі]]-[[аравакі|аравакамі]] з племені ''какетыя'', якія з’явіліся з тэрыторыі сучаснай [[Венесуэла|Венесуэлы]]. На востраве захаваліся іх наскальныя малюнкі. [[Археалогія|Археолагамі]] былі знойдзены пахаванні і [[кераміка]] тубыльцаў. Было выяўлена, што яны жылі невялікімі групамі, займаліся вырошчваннем [[кукуруза|кукурузы]] і [[клубень|клубняплодаў]]. Вельмі важную ролю меў лоў [[рыбы]] і [[малюскі|малюскаў]]. У [[1499]] г. востраў быў адкрыты [[Іспанія|іспанскай]] экспедыцыяй на чале з [[Алонса дэ Ахеда]]. [[Хуан дэ ла Коса]], які суправаджаў экспедыцыю, на карце [[1500]] г. пазначыў яго як востраў Чорнага Дрэва (''Isla do Palo Brasil''). Банайрэ быў таксама вядомы як Бескарысны востраў (''Isla Inutil''), паколькі не было знойдзена на ім карысных для іспанцаў выкапняў. Сучасная назва Банайрэ паходзіць ад індзейскага слова ''Банай'' (нізкі). У [[1515]] г. усё карэннае насельніцтва было захоплена іспанцамі ў [[рабства]] для працы на [[Востраў Гаіці|Эспаньёле]]. У [[1526]] г., калі індзейцы стараннямі Іспанскай манархіі былі вызвалены, на Банайрэ вярнулася толькі некалькі чалавек. Удалечыні ад узбярэжжа імі, а таксама іспанскімі пасяленцамі было заснавана паселішча Рынкон. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. востравам зацікавіліся [[Нідэрланды|галандцы]]. Тут знаходзіліся радовішчы [[Галіт|солі]], якая высока ацэньвалася галандскімі здабытчыкамі [[Селядцовыя|селядцоў]]. У [[1634]] г. Банайрэ быў захоплены Нідэрландскай Ост-Індскай кампаніяй. Хаця запасы солі аказаліся значна меншымі, чым планавалася, востраў ідэальна падыходзіў для вядзення [[гандаль|гандлёвых]] аперацый з іншымі [[Антыльскія астравы|Антыльскімі астравамі]], а таксама паўночным узбярэжжам [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Галоўным таварам з’яўляліся чарнаскурыя рабы з [[Афрыка|Афрыкі]]. З-за адсутнасці плантацый традыцыйных камерцыйных культур увоз неграў-рабоў непасрэдна на Банайрэ быў даволі абмежаваны. Рабы працавалі на здабычы солі, драўніны, вырошчвалі кукурузу. Іх становішча было лепшым, чым у іншых нідэрландскіх калоніях. У канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. на востраве ахвотна сяліліся выхадцы з саміх Нідэрландаў, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і Паўночнай [[Германія|Германіі]]. На ім высаджвалі афрыканцаў, вызваленых з караблёў гандляроў рабамі. Пад час [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]], у [[1800]]—[[1803]] і [[1807]]—[[1816]] гг. Банайрэ быў часова акупаваны брытанцамі. Брытанцы здалі яго ў канцэсію [[ЗША|амерыканскаму]] прадпрымальніку, які за некалькі гадоў высек усе мясцовыя [[лес|лясы]] з карыснай драўнінай. Пасля перадачы вострава ў [[1816]] г. галандскім уладам на ім з’явілася цывільная адміністрацыя. У [[1821]] г. быў забаронены ўвоз рабоў, але канчаткова рабства адмянілі толькі [[30 верасня]] [[1862]] г. Пасля адмены рабства ўрад Нідэрландаў прадаў усе зямельныя ўгоддзі двум чалавекам. Такім чынам, насельнікі апынуліся ў залежнасці ад землеўладальнікаў, якія абмяжоўвалі іх актыўнасць. Гэта прывяло да выезду з вострава ў суседнюю Венесуэлу, дзе жыхары Банайрэ працавалі ў саляных шахтах. У першую чаргу, выязджалі нашчадкі індзейцаў і іспанскіх пасяленцаў. У міжваенны перыяд, калі на суседнім [[Востраў Кюрасаа|Кюрасаа]] ўзнікла [[нафта]]вая прамысловасць, выезд у Венесуэлу амаль спыніўся. Затое мясцовае насельніцтва шукала працу на Кюрасаа. З [[1951]] г. пачаў развівацца [[турызм]]. У [[1957]] г. Банайрэ ўвайшоў у склад [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. У [[2010]] г. на [[рэферэндум]]е мясцовыя жыхары (пры невялікай яўцы выбаршчыкаў) прагаласавалі за ўваход іх вострава ў склад Нідэрландаў. == Прырода == Востраў быў сфарміраваны каля 40 млн гадоў таму ў выніку [[вулкан]]ічнай актыўнасці. Акружаны колам [[карал]]авага [[рыф]]а. Паўночную частку займаюць узвышшы — [[гара|горы]] Брандарыс, якія, аднак, не перавышаюць 240 м над узроўнем [[мора]]. На поўдні месцяцца [[Саланчаковы працэс|саланчакі]]. У 800 м ад заходняга ўзбярэжжа знаходзіцца астравок [[востраў Клейн-Банайрэ|Клейн-Банайрэ]] (Малы Банайрэ). [[Клімат]] трапічны пасатны. У жніўні — верасні тэмпература трымаецца каля 26,7 — 31,7 °C, а ў студзені каля 24,4 — 28,9 °C . Колькасць ападкаў не перавышае 560 мм у год. [[Трапічны цыклон|Трапічныя цыклоны]] рэдка закранаюць востраў. [[Флора]] і [[фаўна]] Банайрэ былі значна зменены чалавекам. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. былі вынішчаны мясцовыя [[лес|лясы]]. Большую частку скалістай мясцовасці пакрываюць [[куст|хмызнякі]] і [[кактусы]]. На ўзбярэжжы растуць [[пальмы]]. Жывёльны свет прадстаўлены [[яшчаркі|яшчаркамі]], [[птушкі|птушкамі]], у тым ліку [[фламінга]]. З завезеных чалавекам жывёл асабліва вылучаюцца [[Свойскі асёл|аслы]], якіх раней выкарыстоўвалі пры здабычы [[галіт|солі]], аднак пазней здзічэлі. У нашы дні статак аслоў знаходзіцца пад апекай астравіцян. Значна лепей захаваўся прыродны свет [[Каралавыя рыфы|каралавага рыфа]]. Для захавання прыроды вострава арганізавана некалькі запаведных зон. <gallery align=center> Image: Bonaire island.png|Выгляд з космасу Image:SW Bonaire.jpg|Узбярэжжа Image:Solar Salt Plant Bonaire (NA).jpg|Саланчакі на поўдні Image:Knuku Bonaire.jpg|Раслінны свет Image:Aratinga pertinax -Bonaire-8.jpg|Папугай Image:Holacanthus tricolor 1.jpg|Падводны свет </gallery> == Эканоміка == Асновай эканомікі з’яўляецца [[турызм]]. Банайрэ прыцягвае наведвальнікаў сваімі [[пляж]]амі і прыродным светам [[карал]]авага [[рыф]]а, лічыцца адным з лепшых месц у свеце для заняцця [[дайвінг]]ам. Развіты наземны транспарт. Знешнія зносіны падтрымліваюцца праз міжнародны [[аэрапорт]] Фламінга. Валюта — [[долар ЗША]]. == Культура == [[дзяржава|Дзяржаўная]] [[мова]] — [[галандская мова|галандская]]. Аднак большасць жыхароў размаўляе на [[крэолы|крэольскай]] мове [[пап'ямента]]. Яна ўжываецца ў мясцовых [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]], вывучаецца ў школе. Дазваляецца звяртацца на пап’ямента да дзяржаўных органаў кіравання. Школьная адукацыя не адрозніваецца ад астатніх [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Працуе [[медыцына|медыцынскі]] каледж. == Спасылкі == * [http://www.visit-bonaire.eu Visit Bonaire]{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140323140736/http://www.visit-bonaire.eu/|date=23 сакавіка 2014}} * [http://www.infobonaire.com infobonaire.com] * [http://www.geographia.com/bonaire/index.htm Bonaire: Dutch Caribbean] * [http://www.tourismbonaire.com Bonaire: The official tourism website] * [http://www.bonairenature.com Bonaire Nature] {{Уладанні Нідэрландаў у Карыбскім моры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Малыя Антыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Астравы Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта]] 4720n35l4piiii7v1psr06138mjrnji 0 139028 5171383 4844818 2026-07-26T18:18:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171383 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Стэнлі}} {{Вучоны}} '''Уэндэл Мерэдыт Стэ́нлі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|Wendell Meredith Stanley}}; {{ДН|16|8|1904}}, [[Рыджвіл]], штат [[Індыяна]] — {{ДС|15|6|1971}}, [[Саламанка]]) — амерыканскі [[вірусолаг]] і [[біяхімік]]. Член [[Нацыянальная АН ЗША|Нацыянальнай АН ЗША]] (1941) і [[Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай АН]] (1963), замежны член [[Французская акадэмія навук|Французскай акадэміі навук]] (1970). == Біяграфія == У 1926 годзе скончыў Эрлемскі каледж у [[Рычманд (Індыяна)|Рычмандзе]] (штат Індыяна). З 1929 года працаваў у [[Ілінойскі ўніверсітэт|Ілінойскім універсітэце]], з 1930 года ў [[Мюнхенскі ўніверсітэт|Мюнхенскім універсітэце]]. У 1931 годзе вярнуўся ў ЗША, у [[Ракфелераўскі ўніверсітэт|Ракфелераўскі інстытут медыцынскіх даследаванняў]] (Нью-Ёрк), з 1932 года ў Ракфелераўскім інстытуце ў Прынстане. З 1948 года прафесар [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац па хіміі, рэпрадукцыі і зменлівасці [[вірус]]аў, адкрыў шлях для атрымання чыстых прэпаратаў вірусаў і іх вывучэння. Вылучыў у крышталічным выглядзе [[вірус мазаікі тытуню]] (1935), вірус [[поліяміэліт]]у (1955). == Нобелеўская прэмія == [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (1946, сумесна з [[Джэймс Бэтчэлер Самнер|Дж. Самнерам]] і [[Джон Хоўард Нортрап|Дж. Нортрапам]]). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Стэ́нлі Уэндэл Мерэдыт||232}} * {{ВСЭ3|Стэнли Уэнделл Мередит}} * {{кніга|аўтар=Карл Циммер|загаловак=Планета вирусов|арыгінал=Carl Zimmer. A PLANET OF VIRUSES|месца=М.|выдавецтва=Альпина нон-фикшн|год=2023|старонкі=190|isbn= 978-5-00139-545-4|ref=Циммер}}. == Спасылкі == * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1946/stanley/facts/ Wendell M. Stanley] // Сайт [[Нобелеўскі камітэт|Нобелеўскага камітэта]] * [http://physchem.chimfak.sfedu.ru/Source/History/Persones/Stanley.html СТЭНЛИ (Stanley), Уэнделл Мередит]{{ref-ru}} // Сайт кафедры фізічнай і калоіднай хіміі імя прафесара [[Віктар Аляксандравіч Коган|В. А. Когана]] [[Паўднёвы федэральны ўніверсітэт|Паўднёвага федэральнага ўніверсітэта]] * [http://www.lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0130184:article Стэнли Уэнделл Мередит // Фонд знаний «Ломоносов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230715124126/http://www.lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0130184:article |date=15 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}} * [https://www.aai.org/About/History/Notable-Members/Nobel-Laureates/WendellMStanley Wendell M. Stanley, Ph.D. // The American Association of Immunologists, Inc.]{{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па хіміі 1926—1950}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стэнлі Уэндэл Мерэдыт}} [[Катэгорыя:Біяхімікі ЗША]] [[Катэгорыя:Вірусолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя]] jnj3nl81iwjmqnvpz3govulk5mdus08 0 142717 5171729 4463779 2026-07-27T10:58:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171729 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Палацкі}} {{Вучоны |жонка = Тэрэза Мехурава |дзеці = [[Ян Палацкі]], Марыя Рэграва-Палацкая |узнагароды і прэміі = |аўтограф = |сайт = |вікісховішча = }} '''Фра́нцішак Па́лацкі''' ({{lang-cs|František Palacký}}; {{ДН|14|6|1798}}, [[Годславіцы]], [[Маравія]] — {{ДС|26|5|1876}}, [[Прага]]) — [[Чэхія|чэшскі]] [[гісторык]], [[філосаф]] і палітычны дзеяч. Часта мянуецца «бацькам чэшскай гістарыяграфіі». Бацька географа [[Ян Палацкі|Яна Палацкага]]. == Біяграфія == Вучыўся ў евангелічным ліцэі ў [[Браціслава|Браціславе]] ([[1812]]—[[1818]]). У [[1818]] годзе апублікаваў (у сааўтарстве з [[П. І. Шафарык]]ам) твор «Пачаткі чэшскай паэзіі», у якім абгрунтаваў неабходнасць адраджэння нацыянальнай культуры і навукі. Палацкі быў першым загадчыкам гістарычнага аддзела [[Нацыянальны музей (Прага)|Нацыянальнага музея]] (1818—1841), з 1827 года па яго ініцыятыве музей пачаў навуковыя публікацыі на чэшскай мове. Рэарганізацыя Нацыянальнага музея, ініцыятарам якой быў Палацкі, ператварыла яго ў цэнтр навуковага і культурнага жыцця краіны. У [[1831]] годзе заснаваў культурна-асветнага таварыства «[[Маціца чэшская]]». У [[1840-я]] гг. ўзначальваў чэшскі нацыянальна-ліберальны рух. У [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Чэхіі|рэвалюцыю 1848—1849]] выступіў з разгорнутай праграмай [[аўстраславізм]]у, старшынстваваў у [[1848]] годзе на [[Славянскі з'езд|Славянскім з’ездзе, 1848]] ў [[Прага|Празе]]. У канцы [[1840]] — пачатку [[1860-я|1860-х]] гг. дэпутат [[рэйхсрат|аўстрыйскага рэйхсрата]] і {{нп3|Чэшскі земскі сейм|чэшскага сейма|cs|Český zemský sněm}}, з [[1860-я|1860-х]] гг. адзін з ідэйных лідараў кансерватыўнай партыі [[старачэхі|старачэхаў]]. == Творчасць == Аўтар эстэтыка-філасофскіх і гістарычных прац, у т.л. «Гісторыі чэшскага народа ў Чэхіі і Маравіі» (т. 1—5, [[1848]]—[[1872]]), у якой паказаў барацьбу чэхаў за нацыянальную незалежнасць у [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]], высока ацэньваў [[гусіты|гусіцкі рух]]. Публікаваў крыніцы па палітычнай, эканамічнай, культурнай гісторыі, літаратуры, мастацтве сярэдневяковай Чэхіі. Шмат зрабіў для падрыхтоўкі першай чэшскай энцыклапедыі. Як гістарыёграф прыналежыў да [[рамантызм|рамантычнай]] традыцыі. {{зноскі}} == Літаратура == * Палацкі Францішак. {{крыніцы/БЭ|11}} == Спасылкі == {{Commons|Category:František Palacký}} * [http://dejiny.nln.cz/Bibl/Palacky.html Бібліяграфія Францішка Палацкага]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071006101542/http://dejiny.nln.cz/Bibl/Palacky.html |date=6 кастрычніка 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Палацкі, Францішак}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў раёне Нові-Йічын]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Чэшскае нацыянальнае адраджэнне]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Старачэхі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Чэшскага земскага сейма]] [[Катэгорыя:Дэпутаты рэйхстага (Аўстрыйская імперыя)]] a290nki3mpv4aw1quz5ejputkp5ggie 0 146052 5171535 4998179 2026-07-26T21:57:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171535 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняўскі}} {{Навуковец}} '''Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі''' ({{ДН|7|3|1938}}, в. [[Круці]], гміна Мядзел, [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскі павет]] — {{ДС|20|1|2013}}<ref>[http://charter97.org/ru/news/2013/1/20/64183 Умер Михаил Чернявский]</ref>, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі археолаг, пісьменнік. Кандыдат гістарычных навук (1971). {{змест злева}} == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі педагагічны інстытут]] (1960). З 1962 года быў сярод удзельнікаў г.зв. «[[Акадэмічны асяродак|Акадэмічнага асяродку]]». З сярэдзіны 1960-х гадоў быў сябрам творчага аб’яднання мастакоў «На Паддашку». З 1966 года навуковы супрацоўнік [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі АН Беларусі]]. Падчас разгрому «Акадэмічнага асяродку» спецслужбамі ў 1973—1974 гадах быў звольнены з АН БССР, працаваў рознарабочым. Пазней зноў працаваў у Інстытуце гісторыі АН, але да [[Перабудова|Перабудовы]] быў невыязным. У 1990—2001 гадах — загадчык аддзела археалогіі каменнага і бронзавага вякоў. Выкладаў у [[БДУ]]. == Дзейнасць == Кірункі навуковай дзейнасці: матэрыяльная і духоўная культура плямён каменнага і бронзавага вякоў на тэрыторыі паўночна-заходняй Беларусі, першабытнае мастацтва на тэрыторыі Беларусі. Праводзіў раскопкі помнікаў фінальнага палеаліту, мезаліту і неаліту ў басейнах Нёмана і Віліі, першабытных стаянак Крывінскага тарфяніку на Віцебшчыне. Вывучаў крэменездабыўныя шахты каля г.п. Краснасельскі і в. [[Карпаўскія крэменездабыўныя шахты|Карпаўцы]] Ваўкавыскага раёна, шэраг помнікаў бронзавага веку Панямоння. Вылучыў нёманскую культуру, крывінскі варыянт нарвенскай культуры. Даследаваў сярэдневяковы г. [[Мядзел]] (1982), [[Лоскі замак|замак]] у [[Лоск]]у Валожынскага раёна (1987, разам з [[З. С. Пазняк]]ом). Аўтар навуковых, навукова-папулярных і празаічных твораў. Адзін з аўтараў «Нарысаў па археалогіі Беларусі» (ч. 1, 1970), кнігі «Беларуская археалогія: Дасягненні археолагаў за гады Савецкай улады» (1987), «Гісторыі беларускага мастацтва» (т. 1, 1987), «Археалогіі Беларусі» (т. 1, 1997), «Гісторыі Беларусі» (т. 1, 2000). Падрыхтаваў да публікацыі ўспаміны [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» (Маладосць. 1990. № 1-6). У 2000-я гады выдаў шэраг кніжак, у т.л. «Як пошуг маланкі» — пра [[Расціслаў Лапіцкі|Расціслава Лапіцкага]], «Дзесяць бітваў» — пра найбольш значныя для беларускай гісторыі бітвы. Вывучаў гісторыю [[Павілле|Павілля]] і Нарачанскага краю<ref name="Naraczanka">{{Крыніцы/Нарачанка і яе берагі|649}}</ref>. <gallery widths=120 heights=120 caption="Экспанаты з археалагічных раскопак Міхаіла Чарняўскага ў 1982 годзе, [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]]" perrow=""> File:Antique glassware flycatcher apothecary jars bottles huta Iĺja Zalesse Sologub 03.jpg|[[Ілья]]нскі шклозавод «Залессе»<ref>[https://southklad.ru/forum/viewtopic.php?t=20567&sid=d1acfa532fcc0f282ad724297c43ce70 Ільянскі шклозавод «Залессе»]</ref> File:Antique glassware flycatcher huta Iĺja Zalesse Sologub.jpg|[[Ільянская шкляная мануфактура|Ільянскі шклозавод]] «Залессе» File:Antique hand blown glass flycatcher huta Iĺja Zalesse Sologub 01.jpg|Мухалоўка File:Antique glassware huta Iĺja Zalesse Minsk Region Homeland Museum.jpg File:Antique glass huta Iĺja Zalesse Minsk Region Homeland Museum.jpg </gallery> == Сям’я == Меў брата Мяфодзія (1930—2000), чый сын [[Ігар Мяфодзьевіч Чарняўскі|Ігар]] (нар. 1955) таксама стаў археолагам<ref name="alehcharniauski"/>. У шлюбе са Святланай Піменавай (нар. 1946), урачом-педыятрам 10-й дзі­ця­чай га­рад­ской клі­ніч­най па­лі­клі­ні­кі г. Мін­ска, пакінуў сына [[Максім Міхайлавіч Чарняўскі|Максіма]] (нар. 1976), таксама археолага, і дачку [[Алеся Міхайлаўна Белявец|Алесю]] (нар. 1969), мастацтвазнаўцу і арт-крытыка, якая ў шлюбе з археолагам [[Вадзім Георгіевіч Белявец|Вадзімам Беляўцом]] (нар. 1970) нарадзіла сына Яна-Севярына (1999) і дачку Марту-Марыю (2002)<ref name="alehcharniauski">[http://alehcharniauski.blogspot.com/p/blog-page_16.html Радавод]</ref>. == Творы == === На беларускай мове === * Галоўск / М. М. Чарняўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А — К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 212—213. — ISBN 978-985-11-0354-2. * Гісторыя Беларусі у ілюстрацыях // Маладосць. — 1993. — № 1. — С. 241—248; № 2. — С. 246—252; № 3. — С. 248—255; № 4. — С. 238—255; № 5. — С. 249—255; № 6. — С. 249—255; № 7. — С. 244—252; № 8. — С. 248—255; № 9. — С. 247—253; № 10. — С. 246—255; № 11. — С. 248—255; № 12. — С. 242—246. * Чарняўскі М. М. Ілюстраваная гісторыя старадауняй Беларусі, — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2003. — 144 с., іл. * Да гісторыі выяўлення і даследавання тарфяніковай стаянкі Крывіна 1 (1934—1963) / Міхал Чарняўскі // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2006. — № 21. — С. 16 — 24. * Разведчык першай сусветнай // Нарачанская зара [Мядзельскі раён]. — 1993. — № . — 22 верасня. — С. === На рускай мове === * Исследования Неманско-Двинского отряда / М. М. Чернявский // Археологические открытия 1978 года. — М.: Наука, 1979. — С. 447. * Исследование неолитических поселений Кривинского торфяника / М. М. Чернявский // Древности Белоруссии: Доклады к конференции по археологии Белоруссии: март 1969 / АН БССР, Сектор археологии Института истории, Белорусское общество охраны памятников истории и культуры; Под ред. В. Д. Будько, П. Ф. Лысенко, Л. Д. Поболь, М. М. Чернявского. — Мн., 1969. — С. 71 — 88. * Работы Красносельского отряда // Археологические открытия 1985 года / Институт археологии Академии наук СССР; [От. ред. В. П. Шилов]. — М.: Наука, 1987. — 653, [1] с.: ил. — С. 472—473. == Памяць == На тэлеканале «[[Белсат]]» у 2014 годзе рэжысёрам [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерам Мазынскім]] зняты [[кароткаметражны фільм|кароткаметражны]] [[дакументальнае кіно|дакументальны фільм]] «…і выберу Радзіму».<ref>{{cite web|url = https://belsat.eu/films/i-vyberu-radzimu-dak-film/|title = І выберу Радзіму, д/ф|publisher = [[Белсат]]|access-date = 2020-09-14|ref = bel}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.movananova.by/medyateka/i-vyberu-radzimu.html|title = “І выберу Радзіму”|date = 07.08.2015|publisher = [[Мова нанова]]|access-date = 2020-09-14|ref = bel|archive-date = 18 студзеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210118105503/https://www.movananova.by/medyateka/i-vyberu-radzimu.html|url-status = dead}}</ref>. У фільме прымалі ўдзел {{не перакладзена 5|іван Міхайлавіч Дзюба|Іван Дзюба|uk|дзюба Іван Михайлович}}, [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Эдвард Зайкоўскі]], Алена Калечыц, [[алесь Аляксандравіч Каўрус|Алесь Каўрус]], [[мікалай Мікалаевіч Крывальцэвіч|Мікола Крывальцэвіч]], [[Мікола Купава]], Сяргей Ліневіч, [[Арсень Ліс]], Валеры Мазынскі, [[Алесь Марачкін]], [[Зянон Пазняк]], [[Зміцер Санько]], [[Анатоль Сідарэвіч]], [[сяргей Васілевіч Тарасаў|Сяргей Тарасаў]], Святлана Чарняўская, [[максім Міхайлавіч Чарняўскі|Максім Чарняўскі]], [[ігар Мяфодзьевіч Чарняўскі|Ігар Чарняўскі]], [[васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=17|старонкі=243}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|||147}} == Спасылкі == * [http://nn.by/?c=ar&i=105701 Успаміны Міхася Чарняўскага] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]» * [http://www.rh.by/by/148/10/3922/ Міхась Чарняўскі: «Зямлю можна чытаць як кнігу»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120605090643/http://rh.by/by/148/10/3922/ |date=5 чэрвеня 2012 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» * {{youtube|fHEMhSmOplU|«…і выберу Радзіму!»}} {{DEFAULTSORT:Чарняўскі Міхаіл Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мядзельскім раёне]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] 89h63g6tkszzthp16squut6vswkm3ly 0 149109 5171625 4657378 2026-07-27T05:45:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171625 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Фелікс Д'Эрэль | Арыгінал імя = {{lang-fr|Félix Hubert d'Hérelle}} | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Навуковая сфера = | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = [[бактэрыяфагі]] | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} '''Фелікс Х’юберт Д’Эрэль''' ({{lang-fr|Félix Hubert d'Hérelle}}, {{ДН|25|4|1873}}, [[Манрэаль]], [[Квебек (правінцыя)|Квебек]] — {{ДС|22|2|1949}}, [[Парыж]], [[Францыя]]) — [[Францыя|французскі]] і [[Канада|канадскі]] [[мікрабіёлаг]]. Адкрыў [[бактэрыяфагі]]. Дэталёва апісаў бактэрыяфагію. Прапанаваў выкарыстоўваць [[бактэрыяфагі]] для лячэння інфекцыйных захворванняў.<ref>[http://www.frontiersin.org/Journal/FullText.aspx?ART_DOI=10.3389/fmicb.2012.00238&name=Antimicrobials,_Resistance_and_Chemotherapy&x=y Keen, E. C. (2012). «Phage Therapy: Concept to Cure». Frontiers in Microbiology]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады жыцця === Д’Эрэль нарадзіўся ў [[Манрэаль|Манрэалі]], [[Квебек (правінцыя)|Квебеку]] ([[Канада]]) у [[1873]] годзе ў сям’і [[Францыя|французскіх]] эмігрантаў. Пасля смерці бацькі сям’я пераехала ў [[Парыж]], дзе Д’Эрэль скончыў сярэднюю школу. Іншай адукацыі ён не атрымаў, і ўсё жыццё займаўся самаадукацыяй. Д’Эрэль быў апантаны вандраваннямі: у 16 гадоў ён аб’ездзіў палову [[Еўропа|Еўропы]] на [[веласіпед]]зе, а ў 17 гадоў — падарожнічаў па [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Ва ўзросце 24 гадоў Д’Эрэль з сям’ёй пераехаў у [[Канада|Канаду]]. Для заробку ён вывучаў працэсы вырабу [[шнапс]]а з [[кляновы сіроп|кляновага сіропу]], а ў сябе дома зрабіў лабараторыю і займаўся [[мікрабіялогія]]й. Адзін час ён працаваў санітарам у геалагічнай экспедыцыі ў [[Лабрадор]], не маючы ніякай медыцынскай ступені або рэальнага досведу. === Гватэмала і Мексіка === Спрабуючы вырашыць фінансавыя праблемы, ён з’ехаў з сям’ёй у [[Гватэмала|Гватэмалу]], атрымаўшы пасаду [[бактэрыёлаг]]а пры сталічнай бальніцы. Там, акрамя асноўнай дзейнасці, Д’Эрэль вывучаў пытанне аб атрыманні [[віскі]] з [[банан]]аў. Гэта дапамагло яму атрымаць новую працу: [[мексіка]]нскі ўрад запрасіў яго заняцца тэмай «шнапс з агавы». [[Мексіка]]нцы паслалі Д’Эрэля ў [[Парыж]] назіраць за вырабам станкоў для шнапсавага завода, але ўвесь вольны час ён праводзіў у найбуйнейшым навуковым цэнтры — [[Інстытут Пастэра|Інстытуце Пастэра]], працуючы валанцёрам, без аплаты. Ён так захапіўся, што кінуў тэхналогію вырабу шнапса з [[агава|агавы]], і ў [[1911]] годзе перавёз сям’ю з [[Мексіка|Мексікі]] ў [[Парыж]]. У гэтым жа годзе ён яшчэ раз з’ездзіў у [[Мексіка|Мексіку]], дзе вылучыў [[мікраарганізм]]ы з трупаў [[саранча|саранчы]], масавая гібель якой ад невядомай хваробы назіралася на [[паўвостраў Юкатан|паўвостраве Юкатан]]. Выдзелены арганізм, названы ''Coccobacillus acridiorum'', Д’Эрэль памножыў і выпрабаваў супраць [[саранча|саранчы]] ў [[Гватэмала|Гватэмале]], [[Аргенціна|Аргенціне]] і [[Туніс]]е. Спроба была не вельмі ўдалай, але першай ў гісторыі выкарыстання біялагічнага спосабу барацьбы з шкоднікамі сельскагаспадарчых культур. Гэтая праца ўпершыню прыцягнула ўвагу навуковай супольнасці да Д’Эрэля. У [[1912]] і [[1913]] гадах ён зноў спрабаваў выкарыстаць ''Coccobacillus acridiorum'' для барацьбы з [[саранча|саранчой]] ў [[Аргенціна|Аргенціне]]. === Францыя і бактэрыяфагі === Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Д’Эрэль заняўся тэмай, якая зрабіла яго знакамітым. Вывучаючы [[бактэрыі]], якія выклікаюць [[дызентэрыя|дызентэрыю]], ён выявіў інфекцыйны агент, які выклікаў іх гібель — лізіс. Д’Эрэлю атрымалася наладзіць яго размнажэнне: бактэрыі, заражаныя ім, гінулі, а колькасць агента павялічвалася. Д’Эрэль прапанаваў для агента назву — «[[бактэрыяфаг]]» — пажыральнік бактэрый. Д’Эрэлю належыць таксама ідэя выкарыстоўвання [[бактэрыяфагі|бактэрыяфагаў]] для лячэння бактэрыяльных захворванняў. У [[1919]] годзе Д’Эрэль паспяхова вылечыў [[бактэрыяфагі|бактэрыяфагамі]] першых пацыентаў. У той час яшчэ не было антыбіётыкаў, так што любая спроба знайсці лекі ад бактэрый мела велізарнае значэнне. Пачаўся сапраўдны бум фагавай тэрапіі. === Егіпет і Індыя === У [[1920]] годзе Д’Эрэль ездзіў у [[Індакітай]] з мэтай даследаваць [[халера|халеру]] і чуму. У гэты час ён усё яшчэ працаваў у [[Інстытут Пастэра|Інстытуце Пастэра]] ў якасці валанцёра. У [[1921]] годзе яму ўдалося выдаць манаграфію аб [[бактэрыяфагі|бактэрыяфагах]]. Вядомасць яго расла, і ў [[1925]] годзе ён, нарэшце, атрымаў званне ганаровага доктара [[Лейдэнскі ўніверсітэт|Лейдэнскага ўніверсітэта]] і [[медаль Левенгука]]. Аднак у [[Лейдэнскі ўніверсітэт|Лейдэнскім універсітэце]] яму прапанавалі толькі часовую пазіцыю, і калі тэрмін яе скончыўся, Д’Эрэль з’ехаў змагацца з чумой і [[халера]]й ў [[Егіпет]]. У [[Егіпет|Егіпце]] Д’Эрэль з поспехам выкарыстаў [[бактэрыяфагі]], якія ён сабраў у заражаных чумой пацукоў падчас наведвання ім у [[1920]] годзе [[Індакітай|Індакітая]], на заражаных чумой людзях. Грунтуючыся на яго выніках, [[Вялікабрытанія]] пачала шырокую кампанію супраць чумы. Затым Д’Эрэль вылучыў і выкарыстаў [[бактэрыяфагі]] для лячэння [[халера|халеры]] ў [[Індыя|Індыі]]. === ЗША === У [[1928]] годзе Д’Эрэль становіцца [[прафесар]]ам у [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]] ў Нью-Хэйвене ([[ЗША]]). Тым часам [[Еўропа|еўрапейскія]] і [[ЗША|амерыканскія]] фармацэўтычныя кампаніі наладзілі вытворчасць [[бактэрыяфагі|бактэрыяфагаў]] ў медыцынскіх мэтах і абяцалі ўсім фантастычныя эфекты. Супрацьдзеяючы ім, Д’Эрэль стварыў французскую кампанію, якая вырабляла фагі. Аднак усе кампаніі сутыкнуліся з тэхналагічнымі праблемамі вытворчасці. Акрамя таго, няправільныя дыягназы часта прыводзілі да выкарыстання няправільнага віда [[бактэрыяфагі|бактэрыяфагаў]]. Усё гэта прывяло да таго, што навуковая супольнасць адвярнулася ад Д’Эрэля. Да таго ж Д’Эрэль меў няпросты характар і нажыў сабе шмат ворагаў. === Савецкі Саюз === У гэтай сітуацыі ён прыняў запрашэнне [[Сталін|І. В. Сталіна]] і ў [[1934]] годзе прыехаў у [[Савецкі Саюз]] і пасяліўся ў [[Тбілісі]], у знаёмага яму па [[Інстытут Пастэра|Інстытуце Пастэра]] [[Грузія|грузінскага]] [[вучоны|вучонага]] [[Георгій Рыгоравіч Эліява|Г. Р. Эліява]]. У Тбілісі ён удзельнічаў у стварэнні НДІ бактэрыяфага (пасля НДІ вакцын і сываратак). Д’Эрэль ўжо пачаў будаваць сабе дом у Тбілісі, але ў [[1939]] годзе Г. Эліява быў рэпрэсаваны, і Д’Эрэль з’язджае ў [[Францыя|Францыю]], каб выратаваць сям’ю. === Назад у Францыю === Тым часам пачаўся век антыбіётыкаў, і фагавая тэрапія на Захадзе была амаль забытая: [[бактэрыяфагі]] больш дарагія і складанеыя ў вытворчасці чым, напрыклад, [[пеніцылін]]. Толькі ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]], асабліва ў [[Грузія|Грузіі]] вяліся працы па культуры фагаў — аж да нашых дзён. Д’Эрэль перажыў нямецкую акупацыю ў [[Францыя|Францыі]] і памёр у [[1949]] годзе ў [[Парыж]]ы практычна забыты як [[вучоны]]. Але імя Д’Эрэля згадана ў адмысловым спісе людзей, каму трэба было б прысудзіць [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскую прэмію]]. А цікавасць да фагавай тэрапіі ў апошні час зноў узрастае ў сувязі з праблемай устойлівасці [[мікраарганізм]]аў да антыбіётыкаў. == Публікацыі == * 1946. ''L’étude d’une maladie: Le Choléra''. French. F. Rouge & Cie S. A., Lausanne. * 1938. '' Le Phénomène de la Guérison dans les Maladies Infectieuses.'' Masson et cie, Paris. * 1933. ''Le Bactériophage et ses Applications Thérapeutiques''. Doin, Paris. * 1929. ''Études sur le Choléra.'' Impr. A. Serafini, Alexandrie. * 1926. ''Le Bactériophage et son Comportement.'' Masson et Cie, Paris. * with G. H. Smith. 1924. ''Immunity in Natural Infectious Disease.'' Williams & Wilkins Co., Baltimore. * 1923. ''Les Défenses de l’Organisme.'' Flammarion, Paris. * 1921. Le Bactériophage: Son Rôle dans l’Immunité. Masson et cie, Paris. {{зноскі}} == Літаратура == * Summers, William C. (1999). Félix d’Herelle and the Origins of Molecular Biology. Yale University Press. ISBN 0-300-07127-2. * Häusler, T. (2006). Viruses vs. Superbugs. includes excerpts from his unpublished autobiography Macmillan. * D’herelle (2007). «On an invisible microbe antagonistic toward dysenteric bacilli: brief note by Mr. F. D’Herelle, presented by Mr. Roux. 1917». Research in microbiology 158 (7): 553-4. doi:10.1016/j.resmic.2007.07.005. PMID 17855060. * Shrayer David P. (1996). «Felix d’Hérelle in Russia.» Bull Inst Pasteur. 94:91-6. * Summers (1991). «On the origins of the science in Arrowsmith: Paul de Kruif, Felix d’Herelle, and phage». Journal of the history of medicine and allied sciences 46 (3): 315-32. doi:10.1093/jhmas/46.3.315. PMID 1918921. * Duckworth (1976). «Who discovered bacteriophage?». Bacteriological reviews 40 (4): 793—802. PMC 413985. PMID 795414. * Peitzman (1969). «Felix d’Herelle and bacteriophage therapy». Transactions & studies of the College of Physicians of Philadelphia 37 (2): 115-23. PMID 4900376. * Lipska (1950). «In memory of Prof. D’Herelle». Medycyna doswiadczalna i mikrobiologia 2 (2): 254-5. PMID 14815355. == Спасылкі == * [http://www.lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0130159:article Фелікс Д’Эрэль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161111143236/http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0130159:article |date=11 лістапада 2016 }} Фонд знаний «Ломоносов» {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Д'Эрэль Феікс}} [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі Канады]] [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі Францыі]] [[Катэгорыя:Генетыкі]] [[Катэгорыя:Генетыкі Францыі]] tjh51jxapxs7dkiga299rius03zf4qo 14 155112 5171553 2432893 2026-07-26T22:18:01Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Навінавыя сайты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171553 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-культура]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-журналістыка]] pjqtjictr2dtcepqu8x8xx1w8nv5eo9 0 156123 5171449 4798701 2026-07-26T19:52:43Z 5171449 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Пастухоў}} '''Міхаіл Іванавіч Пастухоў''' (нар. {{ДН|7|4|1958}} г. [[Сураж (Бранская вобласць)|Сураж]], [[Бранская вобласць]]) — беларускі юрыст. Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь (1994). == Біяграфія == У 1980 скончыў з адзнакай юрыдычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага універсітэта]]. У 1983 абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме: «Крымінальна-прававыя аспекты апраўдання падсудных»; ў 1993 абараніў доктарскую дысертацыю па тэме: «Рэабілітацыя невінаватых у крымінальным працэсе. Асновы прававога інстытута». Удзельнічаў у распрацоўцы Канцэпцыі судова-прававой рэформы 1992 года, праекта Крымінальна-працэсуальнага кодэкса (1992—1994), [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі 1994 года]], Закона аб Канстытуцыйным судзе. Працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце філасофіі і права [[АН РБ|Акадэміі навук БССР]] (1983—1985); выкладчыкам, намеснікам начальніка навукова-даследчага аддзела ў Інстытуце нацыянальнай бяспекі Беларусі (1985—1994). З красавіка 1994 года суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь]]. [[23 студзеня]] [[1997]] вызвалены ад пасады ўказам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «у сувязі з заканчэннем тэрміну паўнамоцтваў суддзі». З лютага 1997 па цяперашні час — прафесар права недзяржаўнага [[Інстытут кіравання і прадпрымальніцтва|інстытута кіравання і прадпрымальніцтва]]; са жніўня 1997 года — кіраўнік Цэнтра прававой абароны СМІ пры [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]. У час грамадска-палітычнага крызісу восенню 1996 года застаўся верны прысязе суддзі Канстытуцыйнага суда, што і прынесла яму вядомасць у Беларусі і за яе межамі. Спрабаваў дабіцца аднаўлення на пасадзе суддзі Канстытуцыйнага суда, лічачы незаконным загад па яго вызваленні з пасады. Прайшоўшы ўсе інстанцыі, звярнуўся ў [[Камітэт па правах чалавека ААН]]. 5 жніўня 2002 года Камітэт прызнаў факт парушэння беларускімі ўладамі [[Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах|Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах]]. Аднак яго рашэнне не было выкананае<ref>{{cite web|last = Коктыш|first = Марина|date = 2013-04-12|url = http://www.nv-online.info/by/372/printed/61515/|title = Михаил ПАСТУХОВ: «Некоторые считают меня занудой…»|archive-url = https://web.archive.org/web/20170529203811/http://www.nv-online.info/by/372/printed/61515|archive-date = 29 мая 2017|work = За чашечкой кофе с Мариной Коктыш|publisher = [[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]|access-date = 2016-03-16|language = ru|url-status = dead}}</ref><ref>СН плюс. — 2013. — № 38 (533). — 1 октября. — С. 2—3.</ref>. У 2026 годзе беларускі суд унёс у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]] «Праграму канстытуцыйных пераўтварэнняў» Міхаіла Пастухова<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33802844.html|title=Улады прызналі «экстрэмісцкімі» мовазнаўчую кнігу Вінцука Вячоркі і зборнік цытатаў Алексіевіч|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. == Узнагароды == Удастоены міжнароднай прэміі «За развіццё дэмакратыі і грамадзянскай супольнасці» (1998). Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Кто есть кто в Беларуси. Москва: Книжный дом «Университет», 1999. ISBN 5-8013-0068-6 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пастухоў}} [[Катэгорыя:Правазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Суражы (Бранская вобласць)]] [[Катэгорыя:Суддзі Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] 8ghleijgzc0k3z4esvg7ku49ycebmz1 0 156804 5171253 5128001 2026-07-26T13:43:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171253 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = Уранініт |Выява = Pichblende.jpg |Подпіс = |Формула = ад UO₂ да U₃O₈ |Колер = чорны, зеленавата-чорны |Колер рысы = ад цёмна-зялёнай да карычнева-чорнай |Бляск = смаляны |Празрыстасць= |Спайнасць = |Сінгонія = кубічная |Параметры рашоткі = <!-- Напр.: a=123 b=123 c=123 Z=4 --> |Цвёрдасць = 6—7 |Злом = |Прымесь = Ra, Ac, Po, To, Th, Pb, He |Шчыльнасць = 8—10 |Паказчык пераламлення = <!-- n_α=значэнне n_β=значэнне n_γ=значэнне --> }} '''Ураніні́т''' — [[мінерал]] класа аксідаў, радыеактыўны [[Аксіды|акcід]] [[Уран (хімічны элемент)|урану]], '''UO₂'''. Адзін з галоўных [[Руда|рудных]] мінералаў урану. Утрымлівае ў сваім складзе 86,86 % урану, прымешкі [[Радый|радыю]], [[Актыній|актынію]], [[Палоній|палонію]], [[Торый|торыю]], [[Свінец|свінцу]], [[Гелій|гелію]] і іншых [[Хімічны элемент|элементаў]]. Склад некаторых разнавіднасцей (напрыклад, уранавых чэрняў) набліжаецца да U₃O₈. == Уласцівасці == Мінерал чорнага, зеленавата-чорнага, радзей фіялетавага колеру з паўметалічным смаляным бляскам. Крышталізуецца ў кубічнай сінганіі. Цвёрдасць 6—7 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 8—10 г/см³. Утварае [[Крышталь|крышталі]], крышталічныя і нацечныя агрэгаты — настуран, уранавая смолка, зямлістыя і парашковыя масы — уранавая чэрнь, уранавая вохра. Добра раствараецца ў [[Азотная кіслата|азотнай]] і [[Серная кіслата|сернай]] кіслаце, дрэнна ў [[Саляная кіслата|салянай]]. == Радовішчы == Найбольш буйныя радовішчы уранініту ў [[Расія|Расіі]], [[Канада|Канадзе]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Індыя|Індыі]]. Таксама радовішчы на [[Украіна|Украіне]], ў [[Германія|Германіі]] і [[Чэхія|Чэхіі]] ([[Рудныя горы]]), [[Казахстан]]е. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||249}} == Спасылкі == * [http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/URANINIT.html УРАНИНИТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130125173900/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/URANINIT.html |date=25 студзеня 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Уранинит/ ''Белова Л. Н.'' Уранинит] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141112174615/http://slovari.yandex.ru/%7E%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%82/ |date=12 лістапада 2014 }} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}} * [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/143.html#Уранинит1 Уранинит] // Каталог Минералов {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Мінералы урану]] [[Катэгорыя:Аксіды]] 540useu1fyga0otk5cr8b1xt1dk05y3 0 161434 5171228 4769797 2026-07-26T13:05:12Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171228 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Шведскія фрыкадэлькі''', таксама '''шведскія тэфтэлі''' ({{lang-sv|köttbullar}} — '''шэтбуляр''', часта скажаецца як ''котбулар'') — смажаныя [[фрыкадэлькі]], традыцыйная мясная страва [[шведская кухня|шведскай кухні]]. Звычайна падаюцца з [[бульба]]й, сметанковым [[соус]]ам і [[брусніцы|брусніцамі]]. Асабліва папулярны ў дзяцей. Шведскія фрыкадэлькі, як кожныя іншыя, гатуюцца з мяснога [[фарш]]у з дадаваннем [[яйка|яек]], [[паніровачныя сухары|паніровачнай мукі]], [[малако|малака]] або [[вяршкі|вяршкоў]] і дробна пасечанай, папярэдне абсмажанай [[цыбуля рэпчатая|рэпчатай цыбулі]]. Многія мясныя стравы [[фінская кухня|фінскай кухні]], сярод іх і фрыкадэлькі, у значнай ступені з’яўляюцца вынікам уплыву шведскай кухні, бо [[Фінляндыя]] на працягу многіх стагоддзяў уваходзіла ў склад [[Швецыя|Швецыі]]. Мясныя тэфтэлі — улюблёная ежа [[Карлсан]]а (персанажа дзіцячай казкі [[Астрыд Ліндгрэн]]). == Галерэя == <gallery> Выява:koettbullar_stockholm2006.jpg|Шведскія фрыкадэлькі з [[бульбяное пюрэ|бульбяным пюрэ]] і [[брусніцы|брусніцамі]] Выява:Köttbullar recept 1960.jpg|Рэцэпт фрыкадэлек у шведскай «[[Кулінарная кніга|Кулінарнай кнізе]] для школы і дома» 1960 года выдання Выява:Köttbullarmos.JPG|Фрыкадэлькі з бульбяным пюрэ і шклянкай [[малако|малака]] Выява:Swedish.food-Köttbullar med lingon-01.jpg|Фрыкадэлькі з [[бруснічны джэм|бруснічным джэмам]] і газіраваным безалкагольным напоем у кафэ ў [[Гётэбарг]]у Выява:Lunch at IKEA, part 2.jpg|Бульба, фрыкадэлькі, мачанка і бруснічны джэм у [[IKEA]] у [[Швецыя|Швецыі]] </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * [http://books.google.com/books?id=6s49_wCPaRoC&pg=PA340&dq=Шведская+кухня&hl=ru&ei=1vV_TMiDPI_l4AbP77XTCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDwQ6AEwAg#v=onepage&q=Коттбуллар&f=false Коттбуллар] // Европейская шкатулка. Кулинарные шедевры мира / Соломоник Т., Синельников С., Лазерсон И. — СПб: Издательский Дом «Нева», 2006. — 368 с. илл. == Спасылкі == * [http://kuking.net/3_523.htm Фрыкадэлькі па-шведску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130516060647/http://kuking.net/3_523.htm |date=16 мая 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стравы з сечанага мяса]] [[Катэгорыя:Шведская кухня]] 5qz6zfh2xm6gqfgvfgw81r3ghohzs98 0 163883 5171233 4854552 2026-07-26T13:06:22Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171233 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} [[Выява:Warg frontispiece.jpg|thumb|Ілюстрацыя з першага выдання кулінарнай кнігі Кайсы Варгі''Hjelpreda I Hushållningen För Unga Fruentimber'']] '''Ганна Крысціна Варг''', больш вядома як '''Кайса Варг''' ({{ДН|23|3|1703}}, [[Эрэбру]] — {{ДС|5|2|1769}}, [[Стакгольм]]) — шведскі аўтар кулінарнай кнігі, адна з самых вядомых кухараў у гісторыі [[Швецыя|Швецыі]]. == Біяграфія == Кайса Варг нарадзілася ў [[Эрэбру]] ў буржуазнай сям'і. Яе бацькамі былі Катарына Левіна і Андэрс Варг. Яе бацька памёр пасля працяглай хваробы, калі ёй было пяць гадоў.<ref name="den_dyrkade">Martin Stugart. Den dyrkade köksgudinnan. „Dagens Nyheter”, s. 21, 1993-12-17</ref> У [[1710]] годзе яе маці пабралася шлюбам з капітанам Эрыкам Росенстрэлем ({{lang-sv|Eric Rosenstråle}}), затым пераехала з дочкамі Ганнай Крысцінай і Ганнай Катарынай у дом у Фінспангу. Маці ў новым шлюбе нарадзіла яшчэ семярых дзяцей.<ref name="phistoria">Jan-Öjvind Swahn.[http://www.popularhistoria.se/o.o.i.s?id=43&vid=872 Mamsellen vid hällen]. „Populär Historia”. 6, 2003. ISSN [http://www.worldcat.org/title/popular-historia/oclc/471518220 1102-0822]</ref> Невядома, чаму і калі Варг пакінула дом і пераехала ў [[Стакгольм]],<ref name="phistoria" /> дзе яна працавала ў якасці гаспадыні і кухара ў шэрагу багатых дамоў. У 40-х гадах [[18 стагоддзе|18 стагоддзя]] працавала на кузіну Катарыны і яе мужа Леанарда Клінкаўстрэма, які меў дом у сталіцы.<ref name="NE">Agneta Helmius, Helena Kåks: [http://www.ne.se/rep/matkultur-alla-tiders-kock Matkultur: Alla tiders kock]. Nationalencyklopedin, 2004-02-17.</ref> Яны былі яе апошнімі працадаўцамі. У яе былі добрыя адносіны з імі. Леанард, які памёр у 1759 годзе, завяшчаў, што пасля яго смерці Кайса мае права жыць у яго доме.<ref name="den_dyrkade" /> Кайса Варг памерла ў [[1769]] годзе і была пахавана ў сямейнай грабніцы Клінкаўстрэмаў у царкве св. Клары ў Стакгольме. == Публікацыі == Першае выданне ''Hjelpreda I Hushållningen För Unga Fruentimber'' ("Дапаможнік для маладых хатніх гаспадынь") было апублікавана ў [[1755]] г. Верагодна, што грошы для фінансавання гэтага праекта, 5000 [[шведскі рыксдалер|шведскіх рыксдалераў]], Кайса Варг атрымала ў спадчыну ад маці, якая памерла ў гэтым годзе.<ref name="phistoria" /> Кніга змяшчала 800 рэцэптаў<ref name="kok_pionj">Hans Kronbrink. Kokbokens pionjärer. „Dagens Nyheter”, s. 54, 2007-10-05. ISSN 1101-2447</ref>, а таксама парады аб хатніх справах, такіх як фарбаванне тканіны або вырабу свечак.<ref name="svd">Ingrid Eriksson. [http://www.svd.se/kulturnoje/nyheter/cajsa-warg-tog-inte-vad-som-helst_85182.svd Cajsa Warg tog inte vad som helst]. „Svenska Dagbladet”, s. 94, 2003-03-22. ISSN 1101-2412</ref> Гэтая кніга выступала ў якасці асноўнага дапаможніка хатніх гаспадынь на працягу некалькіх пакаленняў, пакуль новае абсталяванне для кухні, якое з'явілася ў [[20 стагоддзе|XX стагоддзі]], не зрабіла яе састарэлай. Кніга таксама апісвае [[шведская кухня|шведскую кухню]], калі яшчэ шырока не ўжывалі [[бульба|бульбу]], што робіць яе важным гістарычным дакументам. == Памяць == [[Файл:Borgarhuset 1903.jpg|міні]] У горадзе [[Эрэбру]] ў музеі драўляных будынкаў пад адкрытым небам Вадчэпінгу знаходзіцца дом дзяцінства Кайсы Варг.<ref name="borgarhuset">[http://www2.lansstyrelsen.se/orebro/Sv/samhallsplanering-och-kulturmiljo/byggnadsvard/kulturmiljo/sevarda-kulturmiljoer/orebro/borgarhuset/Pages/index.aspx Borgarhuset]. Länsstyrelsen Örebro län.</ref> {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Варг Кайса}} tpqonipq9hfee6jmregq3kkqtoc58io 0 167492 5171695 5012866 2026-07-27T09:21:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171695 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Франкаканадцы <br /> (''Canadiens français'') | image = <table border=0 align="right"> <tr> <td><small>[[File:Jean Chrétien 2010.jpg|58x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Louise Arbour - World Economic Forum Annual Meeting 2011.jpg|47x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Céline Dion 2012.jpg|49x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Xavier Dolan at TIFF 2009.jpg|45x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Жан Крэцьен]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Луіза Арбур]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Селін Дыён]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ксаўе Далан]]</small></td> <tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 7 966 900 | popplace = {{Сцягафікацыя|Канада}} — 7688000 <br />{{Сцягафікацыя|ЗША}} — 278000 <br /> | langs = [[Французская мова|французская]] | rels = [[каталіцызм]], [[пратэстантызм]] | related = [[французы]], [[каджуны]] }} '''Франкакана́дцы''' ({{lang-fr|Canadiens français}}) — буйная [[культура|культурна]]-[[мова|моўная]] група жыхароў [[Канада|Канады]]. Жывуць таксама ў [[ЗША]] і іншых краінах. Агульная колькасць (2022 г.) — 7 966 900 чал.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11765 French-Canadian]</ref> Родная [[мова]] — [[французская мова|французская]]. ==Гісторыя== ===Новая Францыя=== [[File:Alfred Jacob Miller - Pierre - Walters 37194053.jpg|thumb|left|Франкаканадскі гандляр, мал. 1858 - 1860 гг.]] [[Францыя|Французы]] пачалі даследаванне ўсходніх [[бераг]]оў [[Канада|Канады]] ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. У [[1524]] г. [[італьянцы|італьянскі]] вандроўнік [[Джавані да Верацана]], пасланы [[Францыск I|Францыскам I]], нанёс на [[Геаграфічная карта|карту]] значную частку паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа. У [[1534]] - [[1541]] гг. [[Жак Карцье]] даследаваў [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліў]] і [[Рака Святога Лаўрэнція|раку Святога Лаўрэнція]]. У [[1602]] г. [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрых IV]] перадаў манапольнае права каланізацыі адкрытых тэрыторый кампаніі [[руан]]скіх [[гандаль|гандляроў]]. У [[1605]] г. прадстаўнік гэтай кампаніі [[Самюэль дэ Шамплейн]] заснаваў [[Калонія, міграцыя|калонію]] Акадыя (зараз [[Новая Шатландыя]]) і ў [[1608]] г. [[Квебек (горад)|Квебек]], які хутка ператварыўся з гандлёвай факторыі ў адміністрацыйны цэнтр каланіяльных валоданняў, названых Новай Францыяй. Да [[1663]] г. захоўвалася манаполія руанцаў, а таксама забарона на перасяленне ў Новую Францыю некаталікоў. Хаця большасць французскіх перасяленцаў займалася гандлем футрам, значную ўладу тут набыў [[Езуіты|ордэн езуітаў]]. У выніку колькасць каланістаў заставалася нязначнай (каля 2000 чал. у 1663 г.). Многія перасяленцы былі мужчынамі, якія ехалі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]] ў пошуках багаццяў і далейшага вяртання ў Францыю. Таму [[Людовік XIV]] абвясціў Новую Францыю каралеўскай правінцыяй і стварыў каланіяльную адміністрацыю. У калоніі накіроўваліся салдаты-ветэраны, заахвочваліся шматдзетныя [[сям'я|сем'і]]. Павіннасці каланістаў на карысць [[дзяржава|дзяржавы]] і царквы адрозніваліся ў лепшы бок ад асабіста французскіх. У кантактнай зоне паміж французамі і [[індзейцы|індзейцамі]] сфарміравалася своеасаблівая мова [[мічыф|мі́чыф]] ({{lang-fr|métchif}}). У другой палове [[17 стагоддзе|XVII]] ст. французы ў пошуках даступнага шляху да [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] зрабілі шмат намаганняў для пранікнення ўглыб [[кантынент]]у. Французскія ўмацаванні з'явіліся на [[Мічыган (возера)|возеры Мічыган]] і нават ў вярхоўях [[Місісіпі|ракі Місісіпі]], па якой пачаўся гандаль з [[Луізіяна]]й. Але з [[1690]] г. пачаліся прамыя ваенныя сутыкненні з [[Англія|англійскімі]] каланістамі. Сітуацыя ўскладнялася тым, што насельніцтва англійскіх калоній хутка расло і ў сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. дасягнула 2 мільёнаў чал., а ў Новай Францыі было толькі каля 80 тыс. перасяленцаў. У [[1754]] г. французы дасягнулі пэўных поспехаў, калі разграмілі [[армія|армію]] [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] каланістаў на чале [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]] і пабудавалі ўмацаванні ў [[Агая]]. Аднак у брытанцаў атрымалася акупаваць Акадыю, адкуль да [[1763]] г. яны выселілі ўсіх французаў (гл. [[Каджуны]]), а ў [[1759]] г. брытанцы захапілі горад Квебек. У [[1763]] г. Новая Францыя была перададзена Вялікабрытаніі. У [[1791]] г. згодна брытанскаму [[Канстытуцыя|канстытуцыйнаму]] акту частка Новай Францыі, населеная пераважна французскімі каланістамі, была пераўтворана ў валоданне Ніжняя Канада. ===У складзе Брытанскай каланіяльнай імперыі=== Пасля далучэння [[Францыя|французскіх]] [[калонія|калоній]] у [[Канада|Канадзе]] да [[Вялікабрытанія|Брытанскай імперыі]] ў іх праводзілася [[палітыка]], накіраваная на забеспячэнне бяспекі валоданняў ад Францыі, а пасля і ад [[ЗША]]. У [[1774]] г. брытанскія ўлады гарантавалі франкамоўным пасяленцам магчымасць выкарыстання мясцовых грамадзянскіх [[Закон (права)|законаў]], вызнанне [[каталіцызм]]у і выкарыстанне [[французская мова|французскай мовы]] ў адміністрацыі. Частка канадскіх [[французы|французаў]] далучылася да амерыканскіх [[Вайна за незалежнасць ЗША|рэвалюцыянераў]], але большасць засталася вернай Вялікабрытаніі. [[Канстытуцыя|Канстытуцыйны]] акт [[1791]] г. дазваляў выбіраць мясцовае кіраванне, хаця нават выбраныя прадстаўнікі Ніжняй Канады ў значнай ступені залежалі ад метраполіі. З [[1806]] г. пачала дзейнічаць ліберальная Канадская партыя (з [[1826]] г. - Патрыятычная партыя), якая адстойвала інтарэсы франкаканадцаў на палітычным узроўні і выступала за далейшыя рэформы. У [[1837]] - [[1838]] гг. пад уздзеяннем мясцовых пратэстных настрояў і [[рэвалюцыя|рэвалюцыйных падзей]] у [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і [[Еўропа|Еўропе]] адбыліся ўзброеныя выступленіі, якія скончыліся пакараннем смерцю 12 і высылкай у [[Аўстралія|Аўстралію]] 58 паўстанцаў. У [[1840]] г. пачаў дзейнічаць закон аб Саюзе, які аб'яднаў Верхнюю і Ніжнюю Канаду. Быў створаны адзіны прадстаўнічы орган, у якім франкаканадцы атрымалі меншасць. З 1840-ых гг. [[эканоміка|эканамічная]] сітуацыя пачала пагаршацца, што ў выніку прывяло да доўгатэрміновай стагнацыі. У выніку прыняцця Вялікабрытаніяй [[пратэкцыянізм|пратэкцыянісцкі]]х законаў, якія абмяжоўвалі вываз [[Збожжавыя культуры|збожжа]] і іншых сельскагаспадарчых прадуктаў, назіраўся крызіс мясцовых фермерскіх гаспадарак. Гандаль футрамі ў другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. значна знізіўся. Індустрыялізацыя ў [[горад|гарадах]] адбывалася вельмі павольна. У выніку пачалася эміграцыя франкаканадцаў у [[ЗША]], дзе патрабавалася танная працоўная сіла ў [[прамысловасць|прамысловасці]]. Трэба зазначыць, што ўезд новых пасяленцаў у Ніжнюю Канаду таксама меў сталы характар. [[Напалеонаўскія войны]] пачатку XIX ст. прывялі да іміграцыі шматлікіх перасяленцаў як з Францыі, [[Бельгія|Бельгіі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Італія|Італіі]]. Але ў другой палове XIX ст. ужо існавалі больш прыцягальныя для перасяленняў месцы — Аўстралія, [[Новая Зеландыя]], [[Новая Каледонія]], [[Аргенціна]] і інш. Супраць выезду ў ЗША выступалі франкамоўныя палітыкі і асабліва рымска-каталіцкі касцёл. Аднак эміграцыя працягвалася, і да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. франкамоўнае насельніцтва Канады амаль не вырасла ў колькасці. ===У складзе Канады=== [[File:Bank of Montreal hockey team, Montreal, QC, 1895 (5348750457).jpg|thumb|Хакейная каманда з Манрэаля, 1895 г.]] У [[1867]] г. быў створаны [[дамініён]] [[Канада]], у склад якога ўвайшлі некалькі [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] правінцый [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у тым ліку [[французская мова|франкамоўны]] [[Квебек (правінцыя)|Квебек]]. Такім чынам, франкаканадцы атрымалі магчымасць мець свае органы кіравання на ўзроўні правінцыі, хаця ўвогуле ў дамініёне склалі [[мова|моўную]] і [[культура|культурную]] меншасць. Канчаткова межы Квебека былі вызначаны толькі ў [[1927]] г. У другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. назіраецца хуткі рост [[манрэаль|Манрэаля]]. Ён стаў прыцягальным для сельскага насельніцтва, імігрантаў з [[Еўропа|Еўропы]] і бізнесменаў з іншых тэрыторый [[Канада|Канады]]. З [[1852]] г. да [[1902]] г. яго насельніцтва вырасла з 58 000 чал. да 528 000 чал. У [[1870]] - [[1921]] гг. была праведзена рэформа адукацыя, якая да той пары залежала ад касцёла і не адпавядала патрабаванням прамысловага грамадства. У [[1896]] г. выхадзец з Квебека, [[Вілфрыд Лар’е]], стаў першым франкамоўным прэм'ер-міністам Канады. У першай трэці [[20 стагоддзе|XX]] ст. Квебек дэманстраваў зайздросны эканамічны рост, таму зноў стаў прыцягальным для імігрантаў з Еўропы. У гады [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайны]] франкаканадцы ўступалі ў канадскую [[армія|армію]] толькі на добраахвотнай аснове. У [[1939]] г. Канада як дамініён [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ўступіла ў [[Другая сусветная вайна|II Сусветную вайну]], пры гэтым грамадзяне Квебека зноў атрымалі права толькі добраахвотнага ўдзелу. У [[1942]] г. у сувязі з недахопам чалавечых і матэрыяльных рэсурсаў урад Канады абвясціў агульнафедэральны [[Рэферэндум|плебесцыт]], які павінен быў прымусіць квебекцаў служыць па прызыву. Большасць квебекцаў (71%) прагаласавала супраць, але 80% канадцаў прынялі рашэнне ўвесці ў Квебеку прызыўную сістэму. Нягледзячы на гэта ў [[1944]] г. здарыўся прызыўны крызіс, паколькі квебекскія юнакі не жадалі служыць у арміі. Ён паслужыў адной з першых істотных прычын раз'яднання паміж жыхарамі Квебека і астатнімі канадцамі. У пасляваенны перыяд кансерватыўныя і ліберальныя палітыкі Квебека дамагаліся пашырэння палітычных правоў правінцыі. Праводзілася палітыка шырокага ўмяшання дзяржаўных органаў у развіццё эканомікі. У 1960-ых гг. адносіны паміж франкамоўным і [[англійская мова|англамоўным]] насельніцтвам Канады абвастрыліся. Цэнтральныя ўлады ішлі на саступкі патрабаванням квебекскіх палітыкаў, што не знаходзіла падтрымкі ў іншых правінцыях. У [[1969]] г. французская мова стала адной з дзвюх дзяржаўных моў Канады. Сепаратысцкія настроі франкамоўнай грамадскасці падагрэлі словы [[Шарль дэ Голь|Шарля дэ Голя]]. Пачас наведвання Канады ў [[1967]] г. ён абвясціў, што [[Францыя]] прызнае незалежны Квебек. У [[1970]] г. сепаратысцкія партыі атрымалі 23% галасоў выбаршчыкаў. У [[1976]] г. незалежніцкая партыя Квебека атрымала большасць галасоў. Яе лідары абяцалі, што арганізуюць рэферэндум з прапановай набыцця незалежнасці. Такія рэферэндумы праводзіліся ў [[1980]] г. і [[1995]] г. Двойчы нязначная большасць выбаршчыкаў (59,5% і 50,4%) адхілялі выхад Квебека са складу Канады. Акрамя Квебека франкаканадцы жывуць у іншых правінцыях, але маюць [[права]] рэалізоўваць свае моўныя і культурныя інтарэсы праз адукацыю і іншыя формы сацыяльнай актыўнасці. ==Асаблівасці культуры== Далёка не ўсе франкаканадцы з'яўляюцца нашчадкамі выхадцаў з [[Францыя|Францыі]]. У розныя гістарычныя перыяды да іх таксама далучаліся выхадцы з іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін, мясцовыя [[метысы]] і [[крэолы]], [[англійская мова|англамоўныя]] канадцы. У сучаснай [[Канада|Канадзе]] найчасцей прыняты выраз "[[Франкафонія|франкафонныя]] канадцы". Але [[французская мова]] франкафоннага насельніцтва таксама некалькі адрозніваецца ад французскай мовы Францыі. Яна заснавана на старой форме з дастаткова значным запазычаннем англійскіх слоў. У [[Квебек (правінцыя)|Квебеку]] захаванне і развіццё французскай мовы адбываецца праз адукацыю, праграмы адаптацыі для выхадцаў з іншых краін і правінцый Канады. 75% [[Тэлебачанне|тэле-]] і [[радыё]]эфіра па [[Закон (права)|закону]] абавязаны быць франкамоўнымі. Да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. аб'яднальным фактарам для франкаканадцаў было спавяданне [[каталіцызм]]у. У наш час грамадства стала значна больш свецкім, павялічылася колькасць [[пратэстантызм|пратэстантаў]]. Разам з гэтым, зменшылася колькасць шматдзетных [[сям'я|сем'яў]], якія раней лічыліся нормай. Франкаканадцы маюць багаты [[фальклор]]. Асабліва папулярны жартоўныя гісторыі і [[казка|казкі]] пра Маленькага Жана (''Petit Jean'') і [[паляванне|паляўнічага]] Дальбека (''Dalbec''). Вылучаецца мясцовая [[кулінарыя|кухня]], для якой характэрны мясныя пірагі, рагу, традыцыйныя супы з цыбулі і гароху, нацыянальная бульбяная страва ''poutine''. У адрозненні ад іншых канадцаў, франкаканадцы не святкуюць дня [[Вікторыя (каралева брытанская)|Каралевы Вікторыі]] ([[25 мая]]). Замест гэтага ў першы панядзелак перад святам адзначаецца дзень Доларда, французскага героя [[17 стагоддзе|XVII]] ст. [[24 чэрвеня]] святкуюць дзень [[Іаан Прадцеча|Жана-Батыста]], заступніка Квебека. Нашчадкі жыхароў Акадыі шануюць дзень Ушэсця ([[15 жніўня]]). [[Каляды]] лічацца сямейным святам. Найбольш папулярны [[спорт]] — [[хакей]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|French Canadians}} * [http://canada.by/2008/03/24/istoriya-kvebeka-v-xronologicheskom-poryadke.html canada.by] * [http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/new-france New France] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120306212559/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/new-france |date=6 сакавіка 2012 }} * [http://www.canadiana.ca/citm/themes/pioneers/pioneers3_e.html New France (1608—1763)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141008091712/http://www.canadiana.ca/citm/themes/pioneers/pioneers3_e.html |date=8 кастрычніка 2014 }} * [http://www.canadianheritage.org/books/canada3.htm A Century of New France: 1663—1763] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528222101/http://www.canadianheritage.org/books/canada3.htm |date=28 мая 2013 }} * [http://www.axl.cefan.ulaval.ca/francophonie/histfrnqc.htm Histoire du français au Québec] * [http://globerove.com/canada/french-canadian-culture/2657 French Canadian Culture] * [http://www.everyculture.com/wc/Brazil-to-Congo-Republic-of/French-Canadians.html Countries and Their Cultures: French Canadians] * [http://www.multiculturalcanada.ca/Encyclopedia/A-Z/c14 Culture And Identity In French Canada] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130709115739/http://www.multiculturalcanada.ca/encyclopedia/a-z/c14 |date=9 ліпеня 2013 }} * [http://www.crccf.uottawa.ca/index.html Centre de recherche en civilisation canadienne-française or CRCCF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130711030054/http://www.crccf.uottawa.ca/index.html |date=11 ліпеня 2013 }} * [http://www.fccf.ca Fédération culturelle canadienne-française] * [http://classiques.uqac.ca/contemporains/rioux_marcel/etude_culture_can_fr/etude_culture_can_fran.pdf Marcel Rioux, L'étude de la culture canadienne-française] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326133955/http://classiques.uqac.ca/contemporains/rioux_marcel/etude_culture_can_fr/etude_culture_can_fran.pdf |date=26 сакавіка 2016 }} * [http://archive.org/stream/frenchcanadiancu00albe/frenchcanadiancu00albe_djvu.txt La Culture Canadienne-Frangaise] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Канады]] [[Катэгорыя:Раманскія народы]] f5bg9liybkhziga23h1sgcue5czv58i 0 169229 5171648 4695198 2026-07-27T06:42:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171648 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Фердынанд I}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Фердынанда I Медычы |арыгінал імя = {{lang-it|Ferdinando I de' Medici}} |выява = S Pulzone Fernando I de Medicis Uffizi 1590.jpg |апісанне выявы = [[Шыпіёнэ Пульцонэ]]. Партрэт Фердынанда I Медычы. |шырыня = |герб = |подпіс герба = |шырыня герба = |пасада = [[Вялікае герцагства Тасканскае|вялікі герцаг Тасканскі]] |пад імем = Фердынанда I |сцяг = Flag_of_the_Grand_Duchy_of_Tuscany_%281840%29.svg |перыядпачатак = 1587 |перыядканец = 1609 |папярэднік = [[Франчэска I Медычы|Франчэска I]] |пераемнік = [[Козіма II Медычы|Козіма II]] |пасада_2 = |пад імем_2 = |сцяг_2 = |перыядпачатак_2 = |перыядканец_2 = |папярэднік_2 = |пераемнік_2 = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахаваны = |род = |імя пры нараджэнні = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |веравызнанне = [[каталіцтва]] |узнагароды = |сайт = |вікісховішча = Ferdinando I de' Medici }} '''Фердынанда I Медычы''' ({{lang-it|Ferdinando de' Medici}}, {{Дата нараджэння|30|7|1549}} — {{Дата смерці|3|2|1609}}) — вялікі [[герцаг]] [[Таскана|Тасканскі]] (1587—1609), які значна павялічыў прэстыж і ўплыў дому [[Медычы]] ў Італіі і за яе межамі. == Біяграфія == Быўшы малодшым сынам герцага [[Козіма Медычы Старэйшы|Козіма Медычы]] і [[Элеанора Таледская|Элеаноры Таледскай]], Фердынанда не прызначаўся для герцагскага трона і ўжо ў 14 гадоў атрымаў тытул кардынала без прыняцця святарскіх абрадаў ([[кардынал-парафіянін]]). Правядучы сваю маладосць у [[Рым]]е, ён збіраў італьянскія старажытнасці на пабудаванай ім жа [[віла Медычы|віле Медычы]], калі раптоўная смерць яго брата [[Франчэска I Медычы|Франчэска]] зрабіла яго спадчыннікам усёй Тасканы. Узыйшоўшы на тасканскі прастол, ён заставаўся адначасова кардыналам, але адмовіўся ад тытула, калі праз два гады ён узяў шлюб з унучкай [[Кацярына Медычы|Кацярыны Медычы]], [[Крысціна Латарынгская|Крысцінай Латарынгскай]]. Фердынанда праявіў выдатную праніклівасць, падтрымаўшы [[Генрых Наварскі|Генрыха Наварскага]] пазыкамі яшчэ ў той час, калі той узначальваў антыкаталіцкую партыю. З узыходжаннем Генрыха на французскі прастол ён накіраваў свой флот у бухту [[Марсель|Марселя]], дзе авалодаў [[замак Іф|замкам Іф]], на які замахваліся таксама іспанцы. Гэта выхадка прывяла да спрэчкі Фердынанда з французскім каралём, але ў знак прымірэння той ажаніўся (у 1600 годзе) з яго пляменніцай, [[Марыя Медычы|Марыі Медычы]]. Каб супакоіць імператара наконт гэтага саюза з Бурбонамі, Фердынанда арганізаваў шлюб свайго спадчынніка з аўстрыйскай прынцэсай і накіраваў свае войскі ў [[Эгейскае мора]] і ў [[Афрыка|Афрыку]] на дапамогу аўстрыйцам у іх вайне з туркамі. Мудрая знешняя палітыка Фердынанда спрыяла эканамічнаму ўздыму Тасканы і ўмацаванню яе фінансаў. Гэтак жа ўзважана ён расходаваў свае багацці, аддаючы прыярытэт асушванню багністай мясцовасці на ўсходзе краіны і ператварэнню глухога [[Ліворна]] ў значны гандлёвы порт Міжземнамор’я. Сярод мастацтваў ён асабліва вылучаў музыку, і нядзіўна, што пры яго двары былі пастаўлены першыя ў Фларэнцыі [[опера|оперы]]. == Сям’я == У сям’і Фердынанда I Медычы і Крысціны Латарынгскай нарадзіліся пяцёра сыноў і чатыры дачкі. * [[Козіма II Медычы]] (1590—1621), вялікі герцаг Тасканскі, ажаніўся з [[Марыя Магдаліна Аўстрыйская|Марыяй Магдалінай Аўстрыйскай]]; * [[Элеанора дэ Медычы, 1591-1617|Элеанора Медычы]] (1591—1617); * [[Кацярына Медычы (1593—1629)|Кацярына Медычы]] (1593—1629), ажанілася з [[Фердынанда I Ганзага]], [[Мантуанскае герцагства|герцагам Мантуанскім]]; * [[Франчэска Медычы, прынц Тасканскі і Капістранскі|Франчэска Медычы]] (1594—1614); * [[Карла Медычы]] (1595—1666), [[кардынал]]; * [[Філіпіна Медычы]] (1598—1602); * [[Ларэнца Медычы, прынц Тасканскі|Ларэнца Медычы]] (1599—1648); * [[Марыя Магдаліна Медычы]] (1600—1633), [[манашка]]; * [[Клаўдзія Медычы]] (1604—1648), першым шлюб з[[Федэрыка Убальда, герцаг Урбіна|Федэрыка Убальда дэла Роверэ]], [[Урбінскае герцагства|герцагам Урбінскім]], другі шлюб з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|эрцгерцагам]] [[Леапольд V Аўстрыйскі|Леапольдам V Аўстрыйскім]]. == Узнагароды == * {{Ордэн Святога Стэфана}} — [[Ордэн Святога Стэфана, ваенны ордэн|Ордэн Святога Стэфана Папы і Мучаніка]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Hibbert, Christopher (1979). «XXI». In Pelican History of Art. The Rise and Fall of the House of Medici. Penguin Books Ltd. * [http://www.belpaese2000.narod.ru/Citta/Firenze/medici.htm Медычы ў Фларэнцыі.] * [http://documents.medici.org/people_details.cfm?personid=325 Архіў сям’і Медычы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071112051228/http://documents.medici.org/people_details.cfm?personid=325 |date=12 лістапада 2007 }} {{ref-en}} * [http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1563.htm#Medici Пра Фердынанда I Медычы]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170501065004/http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1563.htm#Medici |date=1 мая 2017 }} у кнізе ''Salvador Miranda. The Cardinals of the Holy Roman Church'' на сайце Florida International University. {{ref-en}} {{start box}} {{succession box |title = [[кардынал-протадыякан]] |before = [[Луіджы д’Эстэ|кардынал Луіджы д’Эстэ]] |after = [[Франчэска Сфорца дзі Санта Ф’ёра|кардынал Франчэска Сфорца дзі Санта Ф’ёра]] |years = [[7 студзеня]] [[1587]] — [[28 лістапада]] [[1588]] }} {{succession box |title = [[вялікі герцаг Тасканы]] |before = [[Франчэска I Медычы|Франчэска I]] |after = [[Козіма II Медычы|Козіма II]] |years = [[1587]]—[[1609]] }} {{end box}} {{Вялікія герцагі Тасканы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кардыналы Італіі]] [[Катэгорыя:Кардыналы-протадыяканы]] [[Катэгорыя:Медычы]] [[Катэгорыя:Вялікія герцагі тасканскія]] trvinsgn93gfd6msfnp6vskb93iw1ot 0 171743 5171687 5147711 2026-07-27T08:57:22Z Ueschar 151377 У адпаведнасці з галоўным артыкулам 5171687 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-ізраільскія адносіны |Выява = Flag of Belarus and Israel.png|300px |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Ізраіль |Колер1 = green |Колер2 = blue }} '''Беларуска-ізраільскія адносіны''' — адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Ізраіль|Дзяржавай Ізраіль]] у палітычнай, эканамічнай і культурнай сферах. [[Яўрэі]] пражываюць на тэрыторыі Беларусі больш за 6 стагоддзяў і з’яўляюцца неад’емнай складовай часткай этнічнай структуры беларускага грамадства. На тэрыторыі Беларусі нарадзіліся першы і трэці прэзідэнты Дзяржавы Ізраіль [[Хаім Вейцман]] і [[Залман Шазар]], прэм’ер-міністры [[Менахем Бегін]], [[Іцхак Шамір]], [[Шымон Перэс]], які двойчы займаў пасаду прэм’ер-міністра і быў прэзідэнтам Ізраіля ў 2007—2014 гг., адзін з піянераў адраджэння мовы [[іўрыт]] [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бэн-Егуда]], мастак [[Марк Шагал]] і многія іншыя вядомыя яўрэйскія дзеячы. На тэрыторыі [[БССР]] у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] загінула каля 850 тысяч яўрэяў. На дадзены момант ўстаноўлена больш за 700 беларусаў-Праведнікаў народаў свету, якія хавалі яўрэяў ад нацысцкага пераследу ў гады Другой сусветнай вайны. Сёння ў Ізраілі пражывае каля 120 тысяч выхадцаў з Беларусі, а ў Беларусі — каля 30 тысяч яўрэяў (паводле дадзеных Яўрэйскага агенцтва «[[яўрэйскае агенства|Сахнут]]» — ад 50 да 60 тысяч). У 1992 г. у Ерусаліме было падпісана пагадненне аб усталяванні дыпламатычных адносін паміж Беларуссю і Ізраілем. У тым жа годзе з прыватнымі візітамі Беларусь наведалі яе выхадцы [[Іцхак Шамір|І. Шамір]] і [[Шымон Перэс|Ш. Перэс]]. Першым павераным у справах Рэспублікі Беларусь у Ізраілі стаў М. Фарфель. У 1994—1996 гг. паслом Ізраіля ў Беларусі быў Э. Валк (нарадзіўся ў 1944 г.; выпускнік [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага універсітэта]], у Ізраілі з 1971 г.). Пасля яго адклікання пасольства ўзначальваў шэраг часовых павераных. У 1999—2002 гг. Ізраіль у Беларусі прадстаўляў пасол М. Пелед-Флекс. Летам 2003 г. ізраільскае пасольства ў Мінску па эканамічных прычынах было закрыта. Інтарэсы Ізраіля ў Беларусі стаў прадстаўляць ізраільскі пасол у Маскве. Аднак у канцы 2003 г. было прынята рашэнне аб аднаўленні дзейнасці ізраільскага пасольства ў Мінску (у 2004 г. у Беларусь прыбыў новы пасол Ізраіля З. Бен-Ар’е, які знаходзіўся на пасадзе да 2009 г.; наступныя паслы Ізраіля ў Беларусі — Э. Шапіра, І. Шагал, з пачатку 2017 г. — А. Шогам). У красавіку 2000 г. Ізраіль і Беларусь падпісалі пагадненне аб пазбяганні падвойнага падаткаабкладання і пагадненне аб заахвочванні і ўзаемнай абароне інвестыцый. У кастрычніку 2000 г. было падпісана пагадненне аб гандлі і эканамічным супрацоўніцтве паміж двума краінамі. == Гісторыя == Дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Ізраілем устаноўлены [[26 мая]] [[1992]] г. У жніўні 1992 г. у [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] адкрыта Пасольства Беларусі. З кастрычніка [[1993]] г. у Мінску функцыянуе Пасольства Ізраіля. У верасні [[2009]] г. ганаровым консулам Рэспублікі Беларусь у Дзяржаве Ізраіль прызначаны А. Моткін. У лістападзе 2016 г. другім ганаровым консулам стаў ізраільскі бізнэсмен Г. Магнезі, паводле экспертнай ацэнкі — «будаўнік з сумнеўнай рэпутацыяй»<ref>http://belisrael.info/?p=9425</ref>. У [[1992]] годзе адбыўся візіт Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь [[Вячаслаў Францавіч Кебіч|В. Ф. Кебіча]] ў Ізраіль. У кастрычніку [[1999]] г. у Ізраілі знаходзілася дэлегацыя беларускага парламента на чале з намеснікам старшыні Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. У студзені [[2000]] г. у рамках урачыстасцяў «Віфлеем-2000». Дзяржаву Ізраіль наведаў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка|А. Р. Лукашэнка]]. У красавіку 2000 г. адбыўся візіт у Ізраіль Намесніка Прэм’ер-міністра — Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь. Ізраіль наведвалі міністры сельскай гаспадаркі, унутраных спраў, аховы здароўя, спорту і турызму Рэспублікі Беларусь. З неафіцыйнымі візітамі ў Беларусі знаходзіліся былыя прэм’ер-міністры Ізраіля [[Іцхак Шамір|І. Шамір]] (1993 год) і [[Шымон Перэс|Ш. Перэс]] (1998 год) — у 2007—2014 гг. Прэзідэнт Ізраіля. У 1999 годзе г. Мінск наведалі намеснік Генеральнага дырэктара МЗС Ізраіля Ш. Штайн і Генеральны дырэктар Адміністрацыі Прэзідэнта Ізраіля А. Шомер. У кастрычніку [[2000]] г. у якасці назіральніцы на выбарах у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі прыехала віцэ-мэр ізраільскага горада Карміэль Р. Грынберг<ref>http://belisrael.info/?p=11349</ref>. У снежні [[2006]] года Беларусь наведаў намеснік Генеральнага дырэктара МЗС Ізраіля М. Софер. 1 лютага [[2008|2007]] года ў Ізраільскім культурна-інфармацыйным цэнтры ў Мінску адбылася прэзентацыя першай кнігі сучаснага ізраільскага літаратара, перакладзенай з іўрыта на беларускую ([[Этгар Керэт|Э. Керэт]], «Кіроўца аўтобуса, які хацеў стаць Богам»; перакладчык — [[Павел Сяргеевіч Касцюкевіч|П. Касцюкевіч]]). У чэрвені 2007 года ў Мінск прыязджала дэлегацыя дэпутатаў ізраільскага Кнэсета на чале з М. Салодкінай. Асноўнай мэтай візіту было вяртанне беларускіх пенсій выхадцам з Беларусі ў Ізраілі<ref>http://belisrael.info/?p=7176</ref>. 25 жніўня [[2008]] года ў інтэрнэце з’явіўся сайт belisrael.info, які з канца 2016 г. стаў называцца «народны ізраільска-беларускі сайт». З 2015 г. на яго старонках актыўна друкуюцца навукоўцы, пісьменнікі, публіцысты абедзвюх краін. 3-5 чэрвеня [[2009]] года Мінск з рабочым візітам наведаў Намеснік Прэм’ер-міністра — Міністр замежных спраў Дзяржавы Ізраіль [[Авігдор Ліберман|А. Ліберман]]. 10-12 ліпеня 2009 г. у Беларусі з візітам знаходзіўся Міністр турызму Дзяржавы Ізраіль [[Стас Місежнікаў|С. Місежнікаў]]. [[7 верасня]] 2009 года Беларусь наведаў Генеральны дырэктар офіса Прэм’ер-міністра Дзяржавы Ізраіль Э. Габай. 14-18 лютага [[2010]] г. адбыўся візіт у Дзяржаву Ізраіль прадстаўнікоў рабочай групы Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з [[Кнесет]]ам Дзяржавы Ізраіль. 26-28 красавіка 2010 г. для правядзення першага пасяджэння сумеснага беларуска-ізраільскага камітэта па турызме Ізраіль наведаў Міністр спорту і турызму Рэспублікі Беларусь А. Л. Качан. 1-2 снежня 2010 г. Беларусь наведаў Міністр сельскай гаспадаркі і развіцця сельскіх тэрыторый Дзяржавы Ізраіль [[Шалом Сімхон|Ш. Сімхон]]. 7-9 чэрвеня [[2011]] г. адбыўся візіт Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь [[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч|М. У. Мясніковіча]] ў Ізраіль. [[14 лютага]] [[2012]] г. беларуская дэлегацыя пад кіраўніцтвам Міністра спорту і турызму Рэспублікі Беларусь А. Л. Качана прыняла ўдзел у Міжнароднай Міжземнаморскай турыстычнай выставе ў Тэль-Авіве. [[28 сакавіка]] 2012 г. прайшоў працоўны візіт у Ізраіль Старшыні Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта [[Канстанцін Андрэевіч Сумар|К. А. Сумара]]. 15-17 мая 2012 г. намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь [[Міхаіл Іванавіч Русы|М. І. Русы]] наведаў Ізраіль для ўдзелу ў Міжнароднай выставе аграрных тэхналогій «Agritech». 27 мая [[2013]] г. адбылася сустрэча начальніка галоўнага консульскага ўпраўлення [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС]] [[Аляксандр Пятровіч Астроўскі|А. П. Астроўскага]] і начальніка ўпраўлення Афрыкі і Блізкага Усходу МЗС [[Ігар Аляксандравіч Ляшчэня|І. А. Ляшчэні]] з паслом Ізраіля ў Беларусі І. Шагалам па спрашчэнні візавых фармальнасцяў паміж дзвюма краінамі<ref>{{cite news|url=http://by.belapan.by/archive/2013/05/27/626596|title=Беларусь предложила Израилю подготовить к подписанию соглашение о краткосрочных безвизовых поездках для граждан двух стран|publisher=[[БелаПАН]]|date=27 мая 2013 |lang=ru|accessdate=2015-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305104232/http://by.belapan.by/archive/2013/05/27/626596|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. 13 студзеня [[2015]] г. адбылася ратыфікацыя Пагаднення паміж Урадам Дзяржавы Ізраіль і Урадам Рэспублікі Беларусь аб адмене віз для ўладальнікаў нацыянальных пашпартоў<ref>{{cite news|url=http://belnovosti.by/politics/34654-belarus-soglashenie-ob-otmene-viz-s-izrailem-ratificirovano.html|title=Беларусь: соглашение об отмене виз с Израилем ратифицировано|publisher=Белновости|date=13 студзеня 2013|lang=ru|accessdate=2015-02-15|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305002701/http://www.belnovosti.by/politics/34654-belarus-soglashenie-ob-otmene-viz-s-izrailem-ratificirovano.html|url-status=dead}}</ref>. == Міжурадавыя пагадненні == Дагаворна-прававую базу двухбаковых адносін складаюць наступныя міжурадавыя пагадненні: * аб усталяванні дыпламатычных адносін, * аб гандлёвым і эканамічным супрацоўніцтве, * аб садзейнічанні ажыццяўленню і ўзаемнай абароне інвестыцый, * аб пазбяганні двайнога падаткаабкладання і папярэджанні ўхілення ад выплаты падаткаў у дачыненнi да падаткаў на даходы і капітал, * аб супрацоўніцтве ў галіне сельскай гаспадаркі і перапрацоўчай прамысловасці, * аб супрацоўніцтве ў галіне паветранага транспарту, * аб супрацоўніцтве ў галіне барацьбы са злачыннасцю, * аб супрацоўніцтве ў галіне адукацыі, навукі і культуры, * аб узаемным заснаванні і дзейнасці культурных цэнтраў, * аб супрацоўніцтве ў галіне турызму, * аб супрацоўніцтве ў галіне стандартызацыі, метралогіі і ацэнкі адпаведнасці, * аб супрацоўніцтве ў галіне аховы здароўя і медыцыны. У ліпені 2002 г. і ў снежні 2006 г. у г. Мінску адбыліся два раўнды беларуска-ізраільскіх кансультацый паміж МЗС на ўзроўні намеснікаў міністраў замежных спраў. Паміж краінамі сфарміравана дагаворна-прававая база, якая рэгламентуе міжрэгіянальныя сувязі. Падпісаны пагадненні аб супрацоўніцтве паміж гарадамі [[Віцебск]] і [[Рышон-ле-Цыён|Рышон ле-Цыён]] (сакавік 2008 г.), а таксама паміж гарадамі [[Глыбокае]] і [[горад Кір'ят Бялік|Кір’ят Бялік]] (май 2011 г.). [[21 лютага]] 2011 г. у Ізраілі старшыня гарадскога выканаўчага камітэта [[Гродна]] Б. Н. Казялкоў падпісаў з мэрам [[Ашкелон]]а Б. Вакніным пагадненне аб устанаўленні пабрацімскіх сувязяў паміж Гродна і Ашкелонам. 28 сакавіка 2012 г. у Ізраілі Старшыня гарадскога выканаўчага камітэта Брэста [[Аляксандр Сяргеевіч Палышэнкаў|А. С. Палышэнкаў]] падпісаў з мэрам [[Ашдод]]а І. Ларсі пагадненне аб устанаўленні пабрацімскіх сувязяў паміж Брэстам і Ашдодам. == Гл. таксама == * [[Яўрэі ў Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://www.sb.by/articles/belarus-izrail-osobennye-otnosheniya.html|title=Беларусь — Израиль: особенные отношения|publisher=[[Рэспубліка (1991)|Рэспубліка]]|date=16 лютага 2010 года|lang=ru}} * {{cite web|url=http://telegraf.by/by/2013/04/v-belarusi-planiruyut-otkrit-pamyatnik-premer-ministru-izrailya|title=У Беларусі плануюць адкрыць помнік прэм'ер-міністру Ізраіля|publisher=[[Telegraf.by]]|date=16 красавіка 2013 года|accessdate=2015-02-15|archive-date=20 красавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420172332/http://telegraf.by/by/2013/04/v-belarusi-planiruyut-otkrit-pamyatnik-premer-ministru-izrailya|url-status=dead}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-ізраільскія адносіны| ]] 2wigr788qw0d4iq4806ed6g6m2iv6c0 0 183653 5171686 1866789 2026-07-27T08:56:59Z Ueschar 151377 Абноўлены спіс асоб 5171686 wikitext text/x-wiki '''Блох''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Ісідар Рыгоравіч Блох]] — беларускі вучоны ў галіне тарфяной прамысловасці * [[Карл Блох]] — дацкі мастак * [[Конрад Эміль Блох]] — нямецка-амерыканскі біяхімік * [[Маркус Эліэзер Блох]] — нямецкі медык, натураліст і іхтыёлаг * [[Роберт Блох]] — амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[Фелікс Блох]] — швейцарскі фізік {{неадназначнасць}} 1hidyhblc1tlqq6clp6pqkt8866kb2z 5171691 5171686 2026-07-27T08:59:52Z Ueschar 151377 5171691 wikitext text/x-wiki '''Блох''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Ісідар Рыгоравіч Блох]] — беларускі вучоны ў галіне тарфяной прамысловасці * [[Карл Блох]] — дацкі мастак * [[Конрад Эміль Блох]] — нямецка-амерыканскі біяхімік * [[Маркус Эліэзер Блох|Маркус Эліэзэр Блох]] — нямецкі медык, натураліст і іхтыёлаг * [[Роберт Блох]] — амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[Фелікс Блох]] — швейцарскі фізік {{неадназначнасць}} egr0l3k1zie0w0t1u3deeazrd70fyov 0 183965 5171668 4727823 2026-07-27T08:02:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171668 wikitext text/x-wiki {{страва}} [[Файл:Pho in Saigon.jpg|250px|thumb|Фо па-сайгонску]] [[Файл:Chicken-pho-vietnamese-soup.JPG|thumb|250px|Фо га — фо з курыцай]] '''Фо''' ([[в'етнамская мова|в’етн.]] ''phở'') — страва [[в'етнамская кухня|в’етнамскай кухні]], суп з [[локшына]]й, у які пры сервіроўцы дадаюць [[ялавічына|ялавічыну]] або [[кураціна|кураціну]], часам кавалачкі смажанай рыбы або рыбныя шарыкі. У першым выпадку страва носіць назву ''фо бо'' ([[в'етнамская мова|в’етн.]] ''phở bò''), а ў другім — ''фо га'' ([[в'етнамская мова|в’етн.]] ''phở gà''),<ref name="town">Johnathon Gold Pho Town; Noodle stories from South El Monte Dec. 12-18 2008 LA Weekly</ref> у трэцім — ''фо ка'' ([[в'етнамская мова|в’етн.]] ''phở cá''). Локшыну для супу звычайна робяць з [[рысавая мука|рысавай мукі]]. Страву ўпрыгожваюць азіяцкай разнавіднасцю [[базілік]]а, [[мята]]й, [[лайм]]ам і праросткамі [[бабы мунг|бабоў мунг]]. Страва асацыюецца з [[Ханой|Ханоем]], дзе ў [[1920-я|1920-х]] адкрыўся першы рэстаран фо. == Гісторыя == [[Файл:Pho-Beef-Noodles-2008.jpg|thumb|200px|left|Фо са скрылямі [[ялавічына|ялавічыны]] і ялавічнай грудзінкай]] Фо з’явіўся ў пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] ў паўночнай частцы [[В’етнам]]а.<ref name="evolution1">{{cite web|url=http://vietworldkitchen.typepad.com/blog/2008/10/the-evolution-of-pho.html|title=History of Pho Noodle Soup|author=Nguyen, Andrea Q.|publisher=''San Jose Mercury News'', reprinted at Viet World Kitchen|access-date=12 студзеня 2017|archive-url=https://www.webcitation.org/6AarLbJC7?url=http://vietworldkitchen.typepad.com/blog/2008/10/the-evolution-of-pho.html|archive-date=11 верасня 2012|url-status=dead}}</ref> Верагодна, фо з’явіўся на паўднёва-захадзе ад Ханоя, у Намдзінь,<ref name=origin>{{cite web|url=http://www.phofever.com/facts.php|title=The Origins of Pho|publisher=Phofever.com|access-date=12 студзеня 2017|archive-url=https://www.webcitation.org/6AarMdxgI?url=http://www.phofever.com/facts.php|archive-date=11 верасня 2012|url-status=live}}</ref> і на яго з’яўленне паўплываў французскі каланіяльны ўрад (да яго каровы лічыліся працоўнымі жывёламі, і ў ежу іх не выкарыстоўвалі).<ref name="evolution1"/><ref name="reprinted2004"/> Першапачаткова фо прадавалі ў скрынках, а ў 1920-х у Ханоі адкрыўся першы рэстаран, які спецыялізуецца на фо.<ref name="reprinted2004">[http://www.pho24.com.vn/news.php?ID_News=30 «Why is Pho Top Dish»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090728180826/http://www.pho24.com.vn/news.php?ID_News=30 |date=28 ліпеня 2009 }}, Saigon Times Weekly, No. 10. December 2004, reprinted at Pho 24 website.</ref> Фо, прыгатаваны з [[ялавічына]]й, з’явіўся каля [[1930]] года. Фо з курацінай з’явіўся ў [[1939]] годзе, магчыма, таму, што ялавічына не прадавалася на рынках па панядзелках і пятніцах у той час.<ref name="KHPT Trinh Quang Dung 2">{{cite web|title=Phở muôn màu muôn vẻ|trans-title=Pho has ten thousand colors and ten thousand styles|author=Trịnh Quang Dũng|work=Báo Khoa Học Phổ Thông|publisher=Ho Chi Minh City Union of Science and Technology Associations|date=15 January 2010|access-date=12 студзеня 2017|url=http://www.khoahocphothong.com.vn/newspaper/detail/4156/100-nam-pho-viet.html|language=vi|archive-date=3 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220343/http://www.khoahocphothong.com.vn/newspaper/detail/4156/100-nam-pho-viet.html|url-status=live}}</ref> Пасля падзелу В’етнама ў [[1954]] годзе, больш за мільён чалавек збеглі ў Паўночны В’етнам на поўдзень. Фо, раней непапулярны на поўдні, стаў карыстацца попытам.<ref name="ANTG An Chi">{{cite news|title=Lai lịch của món phở và tên gọi của nó|trans-title=Origin of the phở dish and its name|author=An Chi<!-- pseudonym -->|work=An Ninh Thế Giới|publisher=Vietnam Ministry of Public Security|date=2010-06-15|access-date=12 студзеня 2017|url=http://antg.cand.com.vn/vi-vn/ktvhkh/2010/6/72558.cand|language=vi}}</ref> Новыя змены ў мясе і булёне, а таксама дадатковыя гарніры, такія як лайм, парасткі фасолі, в’етнамскі базілік (húng quế), і соус хойсін (tương đen), не будучы болей абмяжоўванымі паўночнымі кулінарнымі традыцыямі, сталі звычайнай ежай.<ref name="evolution1" /><ref name="ANTG An Chi" /> Верагодна, самая ранняе згадка пра фо ў еўрапейскіх краінах знаходзіцца ў кнізе [[1935]] года «Рэцэпты народаў свету» ({{lang-en|Recipes of All Nations}}) аўтарства графіні Морфі. У кнізе фо апісваецца як «анамскі суп, які падаецца высокім гасцям, … гатуецца з ялавічыны, цялячых костак, цыбулі, лаўровага ліста, солі і перцу і ныокмама».<ref>{{Citation| last=Morphy| first=Marcelle (countess)| year=1948|title=Recipes of all nations|publisher=Wm. H. Wise & Co.| publication-place=New York|page=802}}</ref> Падчас Вайны ў В’етнаме бежанцы распаўсюдзілі фо па ўсім свеце. Асабліва папулярны ў буйных гарадах са значнай колькасцю в’етнамскага насельніцтва, напрыклад, у [[Парыж]]ы, на заходнім узбярэжжы [[Канада|Канады]] ([[Ванкувер]], Вікторыя),<ref>[http://www.straight.com/article-142816/for-fantastic-pho-proof-soup «For Fantastic Pho, The Proof is in the Soup»], Georgia Straight. April 2008.</ref> у Тэхасе , Новым Арлеане, у Арланда, Фларыдзе<ref>[http://gothere.com/Florida/Orlando/orlando-neighborhoods.htm] «Area Neighborhoods — a Snapshot Of Orlando’s History and Vitality»</ref> і ў Вашынгтоне; у імігранцкіх заходніх раёнах Сіднэя і Мельбурна. У [[2011]] годзе фо названы кампаніяй CNN 28-й самай смачнай стравай свету ({{lang-en|World's 50 most delicious foods}}).<ref>CNN Go. [http://www.cnngo.com/explorations/eat/worlds-50-most-delicious-foods-067535 World’s 50 most delicious foods] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111008014820/http://www.cnngo.com/explorations/eat/worlds-50-most-delicious-foods-067535 |date=8 кастрычніка 2011 }}. 21 ліпеня 2011. Праверана 12 студзеня 2017.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Phở}} * [http://www.the-village.ru/village/food/chiefs/121493-retsepty-shefov-fo-bo Інтэрв’ю пра фо з поварам в’етнамскага кафэ] * Bloom, Dan. [http://taipeitimes.com/News/feat/archives/2010/05/29/2003474148 «What’s that Pho? — French loan words in Vietnam hark back to the colonial days]» // Taipei Times, 29.05.2010 * [http://www.vietnamwiki.net/Ha_Noi-Eat-Pho_Hanoi-P87 Pho Ha Noi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120301171653/http://www.vietnamwiki.net/Ha_Noi-Eat-Pho_Hanoi-P87 |date=1 сакавіка 2012 }} // VietnamWiki.net. «Pho Hanoi», ''Vietnam Travel Wiki'',December 28, 2009 * ''Lam, Andrew''. [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1058048 Surprising locations to find ''phở''], «Pho», ''All Things Considered'', National Public Radio, September 2, 1999 * Norris, Michele. «From Pho to Fast Food, an Immigrant’s Tale», ''All Things Considered'', National Public Radio, February 6, 2007 [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=7224329 Biography of Bich Minh Nguyen] * Prakash, Snigdha. «Pho Sells», ''Morning Edition'', National Public Radio, June 3, 2002. [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1144354 ''Campbell'' soup markets ''phở''] * Sullivan, Michael. «Vietnamese Pho Chain Takes on U.S. Competition», ''Morning Edition'', National Public Radio, March 20, 2007. [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=8993340 Introduction of chain restaurant in the USA] * Vietnam Food. Different types of Pho and famous Pho restaurants in Hanoi. [http://www.vietnamfood.org/entry/pho-noodle-soup.html Pho (Noodle Soup) — Introduction] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200203214605/http://www.vietnamfood.org/entry/pho-noodle-soup.html |date=3 лютага 2020 }} * [http://newsfeed.time.com/2011/05/16/the-price-tag-on-the-worlds-most-expensive-bowl-of-soup-5000/ The Price Tag on the World’s Most Expensive Bowl of Soup? $5,000] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117122520/http://newsfeed.time.com/2011/05/16/the-price-tag-on-the-worlds-most-expensive-bowl-of-soup-5000/ |date=17 студзеня 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:В’етнамская кухня]] [[Катэгорыя:Супы]] [[Катэгорыя:Фастфуд]] [[Катэгорыя:Вулічная ежа]] n0yh21nl3bmrdtgodcum32912viga7d 4 184822 5171642 4623446 2026-07-27T06:30:31Z DzBar 156353 абнаўленне звестак 5171642 wikitext text/x-wiki <div class="nomobile">[[Файл:Wikipedia-logo-v2.svg|right|link=]]</div>{{shortcut|ВП:СВ}}Штосекунду ў [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] і [[Фонд Вікімедыя|роднасных ёй праектах]] удзельнікі з усяго свету здзяйсняюць па 10 правак<ref group="кам.">Паводле статыстыкі [https://tools.wmflabs.org/wmcounter/ wmcounter] // tools.wmflabs.org</ref>. Цяпер у [[Беларуская Вікіпедыя|беларускай Вікіпедыі]] {{NUMBEROFARTICLES}} артыкул{{plural:{{NUMBEROFARTICLES}}||ы|аў}}. Беларуская Вікіпедыя займае {{#invoke:NumberOf|Today|wiki=be|param=pos}}-е месца па колькасці артыкулаў. Агулам ёсць 364 моўных раздзел{{plural:{{NUMBEROF|all|TOTAL}}||а|аў}} Вікіпедыі, 346 з іх актыў{{plural:{{NUMBEROF|ACTIVE|TOTAL}}|ны|ныя}}. Магчымае прамое і зваротнае сартаванне па ўсіх калонках. == Усе Вікіпедыі паводле колькасці артыкулаў == Станам на {{#invoke:NumberOf|Today|wiki=en|param=date}} {{#invoke:NumberOf|Editions|single=1}} == Каментарыі == <references group="кам."/> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Спіс Вікіпедый у інкубатары]] * [[Моўныя раздзелы Вікіпедыі]] * [http://toolserver.org/~lvova/cgi-bin/go.sh?&interface=be Параўнанне моўных раздзелаў] на [[Праект:Звязнасць]] * '''[[Special:SiteMatrix]]''' * '''[[meta:List of Wikipedias]]''' * [[:meta:Wikimedia News#Wikipedias|Wikipedia Milestones]] * [http://stats.wikimedia.org/BE/Sitemap.htm Статыстыка Вікіпедыі] * [[:Шаблон:Асноўны міжмоўны рэнкінг]] * [[:meta:Administrators of Wikimedia projects/Wikipedias]] * [[:meta:Help:Interwiki linking#Interlanguage link]] * [http://svn.wikimedia.org/viewvc/mediawiki/trunk/phase3/languages/Names.php?view=markup Names.php] — назвы моў для [[Вікіпедыя:Інтэрвікі|інтэрвік]] * [[:meta:Wikipedia logo in each language]] * [http://www.geonames.de GeoNames] * [[:meta:Wikimedia projects]] * [[:meta:Complete list of Wikimedia projects]] * [[:meta:Table of Wikimedia projects]] * [[:meta:List of Wiktionaries]] * [[:meta:Wikiquote]] * [[:meta:Wikisource]] * [[:meta:Wikibooks]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Статыстыка і прагнозы]] [[Катэгорыя:Раздзелы Вікіпедыі| ]] kn5jr7ztvctvpcyxbhp0n1mbos91wk2 0 188870 5171278 4584019 2026-07-26T15:00:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171278 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Максімовіч}} {{Мастак |фон = |імя = Усевалад Мікалаевіч Максімовіч |арыгінал імя = {{lang-uk|Максимович Всеволод Миколайович}} |імя пры нараджэнні = |партрэт = Vsevolod Maximovich selfportrait.jpg |шырыня = 250px |загаловак = Аўтапартрэт, 1913. Нацыянальны мастацкі музей Украіны |дата нараджэння = 1894 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Палтава|ў Палтаве|Палтава}}, [[Расійская імперыя]] |дата смерці = 1914 |месца смерці = {{Месца смерці|Масква}}, Расійская імперыя |нацыянальнасць = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |жанр = |вучоба =Іван Мясаедаў |стыль = [[мадэрн]], [[сімвалізм]] |працы = «Пацалунак» |заступнікі = |уплыў =[[Обры Бёрдслі]] |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = Category:Vsevolod Maximovich }} '''Усевалад Мікалаевіч Максімовіч''' ({{lang-uk|Максимович Всеволод Миколайович}}; {{ДН|||1894}} — {{ДС|||1914}}) — украінскі мастак-графік, ілюстратар, дэкаратар, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў стыля ар-нуво і сымвалізма ў Расіі ў пачатку XX стагоддзя. Зазнаў уплыў [[Обры Бёрдслі]], звяртаўся да прыёмаў польскіх і расійскіх прадстаўнікоў [[акадэмізм]]у — такіх, як [[:ru:Семирадский, Генрих Ипполитович|Генрык Семірадскі]], [[:ru:Бакалович, Степан Владиславович|Сцяпан Бакаловіч]]. Развіваў сімвалічныя тэндэнцыі мастацтва позніх [[прэрафаэліты|прэрафаэлітаў]]. Малюнкі Максімовіча, адметныя вытанчанасцю і дэкаратыўнай элегантнасцю вобразаў, віртуознай гульнёй тонкіх ліній і сілуэтаў, адыгралі важную ў фарміраванні графікі стылю «[[мадэрн]]» у Расіі і Украіны . == Біяграфія == [[Файл:Vsevolod Maximovich Kiss 1913.jpg|міні|left|''Усевалад Максімовіч'' «Пацалунак», 1913. Нацыянальны мастацкі музей Украіны]] Усевалад Максімовіч нарадзіўся ў Палтаве. Адтуль з’ехаў у Маскву, дзе працягнуў вучобу ў студыі вядомага архітэктара Івана Рэрберга, прафесара [[:ru:Московское училище живописи, ваяния и зодчества|Вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства]], дзякуючы якому захапіўся сімвалізмам і творчасцю [[:ru:Врубель, Михаил Александрович|Урубеля]]. У Маскве Усевалад пазнаёміўся з Міхаілам Ларыёнавым, [[Велімір Хлебнікаў|Велімірам Хлебнікавым]], Васілём Каменскім, Канстанцінам Бальшаковым, сёстрамі Сіняковымі і іншымі мастакамі і паэтамі-[[Футурызм|футурыстамі]]. Усевалад Максімовіч быў самабытным мастаком, адным з найбольш яскравых ўкраінскіх прадстаўнікоў стылю мадэрн. Росквіт яго творчасці прыпадае на перыяд з 1912 па 1914 гады, калі ім былі створаны найбольш выдатныя работы — гіганцкія пано, у якіх адчуваўся ўплыў [[мадэрн|ар-нуво]] Обры Бёрдслі. У сваіх карцінах Усевалад Максімовіч выкарыстоўваў велізарную колькасць мастацкіх прыёмаў. Асноўнымі вобразамі для яго былі вобразы [[Антычнасць|антычнасці]]. Яго карціны аднаўляюць [[Старажытная Грэцыя|архаічны]] культ урадлівасці. На іх — шматлікія гірлянды з раслінных узораў, якімі аплеценыя персанажы, падобныя на [[алімп]]ійскіх волатаў. У працах Максімовіча прасочваецца манера філіграннай працы Обры Бёрдслі, Юліуса Дзітца, [[Томас Тэадор Гейнэ|Томаса Тэадора Гейнэ]] і [[Канстанцін Андрээвіч Сомаў|Канстанціна Сомава]], а таксама іх маскоўскіх паслядоўнікаў — М. Феафілактава і [[Васіль Дзмітрыевіч Міліоці|В. Міліоці]]. У іх таксама адгадваецца ўплыў традыцый [[:ru:Императорская Академия художеств|Імператарскай акадэміі мастацтваў]], дзе малады мастак пазнаёміўся з творамі расійскіх, украінскіх і польскіх майстроў — такіх як Сцяпан Бакаловіч, [[Вільгельм Александравіч Катарбінскі|Вільгельм Катарбінскі]], Генрык Семірадскі і іх паслядоўнікаў [[Ісак Ізраілевіч Бродскі|І. Бродскага]], [[Фёдар Рыгоравіч Крычэўскі|Ф. Крычаўскага]] і [[Іван Рыгоравіч Мясаедаў|І. Мясаедава]]. Максімовіч быў членам мастацка-філасофскага аб’яднання «Сад багоў», які ўзначальваў мастак Іван Мясаедаў, настаўнік Максімовіча. Усевалад Максімовіч вёў [[багема|багемны]] лад жыцця, ужываў наркотыкі і алкаголь. У 1914 годзе ён сыграў галоўную ролю ў авангардным фільме «Драма ў кабарэ [[Футурызм|футурыстаў]]». Неўзабаве пасля гэтага ён скончыў жыццё самагубствам. Хутчэй за ўсё, прычынай, якая натхніла мастака на такі крок, стаў правал яго персанальнай выставы ў Маскве. Па іншай версіі самагубства выклікала нешчаслівая любоў. Доўгія гады пасля смерці мастака яго працы заставаліся малавядомымі. Новае адкрыццё самабытнай творчасці Усевалада Максімовіча і ўсплёск цікавасці да яго адбыліся дзякуючы выставе «Скрыжаванні: [[мадэрнізм]] на Украіне, 1910—1930», якая праходзіла ў 2007 годзе ў [[Чыкагскі культурны цэнтр|Чыкагскім культурным цэнтры]]. == Галерэя == <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Жывапіс Усевалада Максімовіча 1912—14 гадоў" perrow="4"> Выява:Vsevolod Maximovich Portrait of Man 1912.jpg|Мужчынскі партрэт, 1912 Выява:Vsevolod Maximovich Argonauts 1914.jpg|Арганаўты, 1914 Выява:Vsevolod Maximovich Banquet.jpg|Банкет, 1914 Выява:Vsevolod Maximovich Carnival 1913.jpg|Карнавал, 1913 Выява:Vsevolod Maximovich Nudism 1914.jpg|Нудызм, 1914 Выява:Vsevolod Maximovich Triton.jpg|Трытон </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mau-nau.org.ua/kong/Odesa/Book2/Art07.htm Сторінки українського модерну. Історія та сучасність. І. Горбачова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070911210736/http://www.mau-nau.org.ua/kong/Odesa/Book2/Art07.htm |date=11 верасня 2007 }} {{ref-uk}} * [http://histpol.pl.ua/ru/kultura/pechatnye-izdaniya/istoricheskie-i-kraevedcheskie-izdaniya?id=2401 Гісторыя Палтавы. Усевалад Максімовіч] {{ref-uk}} * [http://nasledie-rus.ru/podshivka/8215.php Ростані. Джон Боулт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071104022103/http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8215.php |date=4 лістапада 2007 }} {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Максімовіч Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Мадэрн]] [[Катэгорыя:Футурызм]] [[Катэгорыя:Мастакі-сімвалісты]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Украіны]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі-самазабойцы]] 9jflom4yglj1nv5p8w6ke9sjof92oav 0 192072 5171311 5171119 2026-07-26T15:33:37Z DenisBorum 139498 Выдалены паўторы і малазначныя факты 5171311 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Расійская акупацыя Крыма|Анексія Крыма Расіяй}} {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Расійскае ўварванне ў Крым | частка = [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]] | выява = [[Выява:Crimea crisis map.PNG|300пкс]] | апісанне = {{Legend|#000000|[[Крым]]|inline}} • {{Legend|#32CD32|[[Украіна]]|inline}} • {{Legend|#d78776|[[Расія]]|inline}} | дата = [[21 лютага]] — канец сакавіка [[2014]] года<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/03/31/politics/crimea-explainer/|title=Is Crimea gone? Annexation no longer the focus of Ukraine crisis|last=Cohen|first=Tom|date=2014-04-01|publisher=[[CNN]]|lang=en|access-date=2014-10-02}}</ref><br />(ваенная аперацыя — з [[26 лютага]] па [[28 сакавіка]] [[2014]] года)<ref name="Ширяев">{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «Вежливые люди» в Крыму: как это было. Новая газета, № 42, 18 апреля 2014 |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |archive-date=8 мая 2015 |url-status=dead }}</ref> | месца = {{collapsible list|title={{nobold|[[Крым]]}}|<small>да 17 сакавіка 2014 года — [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]] і горад з асаблівым статусам Севастопаль ([[Украіна]]); 17—18 сакавіка — [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|часткова прызнаная]] {{нп3|Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліка Крым|ru|Республика Крым (независимое государство)}}; з 18 сакавіка — спрэчная тэрыторыя, якая [[дэ-факта]] кантралюецца [[Расія]]й як [[Рэспубліка Крым]] і горад федэральнага значэння Севастопаль</small>}} | прычыны = — паводле пазіцыі Украіны: [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|узброеная агрэсія Расіі супраць Украіны]], распачатая 20 лютага 2014 года<ref name="145-19">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/145-19 Про Заяву Верховної Ради України «Про визнання Україною юрисдикції Міжнародного кримінального суду щодо скоєння злочинів проти людяності та воєнних злочинів вищими посадовими особами Російської Федерації та керівниками терористичних організацій „ДНР“ та „ЛНР“, які призвели до особливо тяжких наслідків та масового вбивства українських громадян»]</ref></small><br /><small>— паводле пазіцыі Расіі<ref name="crsp" /><ref name="V-24-10" /> і «прарасійскіх» крымскіх улад<ref name="P-27-2" />: грамадская незадаволенасць дзеяннямі прыхільнікаў Еўрамайдана ў лютым 2014 года, адмова кіраўніцтва аўтаноміі прызнаваць легітымнасць ураду Украіны пасля самаадхілення Януковіча ад выканання сваіх абавязкаў | мэты = {{collapsible list|title=заяўленыя:| * [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|пашырэнне аўтаноміі Крыма]], * абарона рускай мовы і культуры, * інтэграцыя з Расіяй, * абвяшчэнне самастойнасці<ref>[http://www.newsru.com/russia/21feb2014/krym.html «Неправильный» крымский депутат ворвался в новости «России 24» об Украине] // NEWSru.com</ref><ref>[http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html Возможности полуострова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150513232038/http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html |date=13 мая 2015 }} // Русская планета</ref><ref>[http://www.mk.ru/politics/sng/interview/2014/02/21/988774-parlament-kryima-vplot-do-vyihoda-iz-sostava-ukrainyi.html Парламент Крыма: вплоть до выхода из состава Украины]</ref> з наступным далучэннем да РФ}} | статус = * усталяванне кантролю Расіі над большай часткай тэрыторыі Крыма{{efn|Акрамя паўночнай часткі [[Арабацкая стрэлка|Арабацкай стрэлкі]], якая ўваходзіць у склад [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]}} * абсалютная большасць краін-членаў ААН абвясціла аб [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 68/262|непрызнанні далучэння Крыма да Расіі]] * [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла {{нп3|Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|закон|ru|Об обеспечении прав и свобод граждан и правовом режиме на временно оккупированной территории Украины}}, які вызначыў Крым як «часова [[Акупацыя|акупаваную]] тэрыторыю» * {{нп3|Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|«Крымскі пакет» санкцый|ru|Санкции в связи с украинскими событиями 2014 года}} з боку Захаду ў дачыненні да Расіі<ref>[http://slon.ru/fast/world/evrosoyuz-soglasoval-novyy-paket-sanktsiy-v-otnoshenii-kryma-1195604.xhtml Евросоюз согласовал новый пакет санкций в отношении Крыма]</ref><ref>[http://www.dw.de/крымский-пакет-санкций-ес-как-его-видит-берлин/a-18142451 «Крымский пакет» санкций ЕС: как его видит Берлин]</ref><ref>[http://ria.ru/economy/20141218/1038863833.html ЕС примет новый пакет санкций против Крыма, запретив все инвестиции]</ref>. * Выключэнне Расіі са складу «[[Вялікая сямёрка|Вялікай васьмёркі]]»<ref>[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/03/140320_rn_merkel_g8_russia Меркель: «Большой восьмерки» больше не существует]</ref><ref>[http://russian.rt.com/inotv/2014-03-25/Lavrov-Rossiya-ne-vidit-bolshoj Лавров: Россия не видит «большой беды» в своем исключении из G8]</ref>{{efn|Фармальнага інстытута членства мерапрыемства не мае}} </div> | змены = утвораны новыя суб’екты Расійскай Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] [[Севастопаль]] | бок1 = {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{Сцягафікацыя|Расія}} |[[Выява:Medium emblem of the Вооружённые Силы Российской Федерации.svg|15px]] [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]] |[[Выява: Реестр казачьих обществ России (шеврон).png|15px]] Дзяржаўны рэестр казачых таварыстваў Расійскай Федэрацыі ** Кубанскае вайсковае казачае таварыства<ref name="kuban" /> |{{Сцягафікацыя|Крым|РК}} <small>(з 18 сакавіка 2014)</small> |[[Севастопаль|ГФЗ Севастопаль]] <small>(з 18 сакавіка 2014)</small> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|Прарасійскія<br />сілы:}} |ПП «Рускае адзінства»<ref name="OSCE" /> |Партыя «Рускі блок»<ref>[http://focus.ua/society/298942/ В Крыму организованы отряды самообороны — Русский блок] // Фокус, 27.02.2014</ref> ** «Атрады самаабароны»<ref name="RBmil">[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Russkiy_blok_Mi_nachinaem_segodnya_sozdavat_v_Sevastopole_silovie_strukturi_samooboroni Русский блок: Мы начинаем сегодня создавать в Севастополе силовые структуры самообороны] // Новый Севастополь, 23 февраля 2014</ref> |Адзіны штаб казачых арганізацый<ref>[http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html В Крыму казаки объединились для защиты полуострова и рассчитывают на помощь ЧФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190422084943/http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html |date=22 красавіка 2019 }} // «Сегодня» (Украина), 20 февраля 2014</ref> ** Аб’яднанне казакоў Крыма войска Запарожскага ** Крымскі казачы саюз ** Кардынацыйны савет казачых арганізацый Севастопаля }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = padding-bottom:0.4em; border: none; |загаловак = {{nobold|Расійскія арганізацыі:}} |[[Выява:Party RODINA (Russia).svg|border|22px]] УПП «Радзіма»<ref name="RBCkub" /> | Партыя «Іншая Расія»<ref name="OR" /> |Байкерскі клуб «Начныя Ваўкі» }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|Замежныя арганізацыі:}} |{{сцяг|Сербія|1815}} Рух чэтнікаў<ref>[http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 Serbian paramilitaries join pro-Russian forces in Crimea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140257/http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 |date=2 красавіка 2015 }}</ref><ref name="Chetnik-SMB">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023183 У Севастопаль для падтрымкі мясцовых атрадаў самаабароны прыехалі сербскія добраахвотнікі]</ref> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22пкс]] Органы мясцовага самакіравання [[Севастопаль|Севастопаля]] <small>(з 23 лютага па 17 сакавіка 2014)</small><ref>[http://zn.ua/POLITICS/mer-sevastopolya-chalyy-poprosil-u-rossii-deneg-139890_.html "Мэр" Севастопаля Дэраш папрасіў у Расіі грошай] // ZN.UA, 27 лютага 2014</ref>}} |КССУЗЖ Севастопаля ** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]<ref name="SevBer" /> |Севастопальскі гарсавет }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Органы мясцовага самакіравання [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] <small>(з 27 лютага па 17 сакавіка 2014)</small><ref name="IF-27-2" />}} |[[Савет міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Савет міністраў АРК]] ** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]<ref name="BBCBer" /><br /><small>(з 28 лютага 2014)</small> ** [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма<br /><small>(са 2 сакавіка 2014)</small> |Вярхоўны савет АРК }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак ={{nobold|{{Сцяг|Крым}} <small>(з 17 па 18 сакавіка 2014)</small>}} | [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма <small>(да 18 сакавіка 2014)</small> | [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]] }} | бок2 = {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | [[Выява:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|15px]] [[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]] | [[Выява:Emblem of the State Border Guard Service of Ukraine.svg|15px]] ДПС Украіны<ref name="ENW-GPS">[http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ Українські прикордонники зберігають контроль у Криму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426040213/http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ |date=26 красавіка 2016 }} // Euronews, 03.03.2014{{ref-uk}}</ref> | [[Выява:Security Service of Ukraine Emblem.svg|15px]] ГУ [[Служба бяспекі Украіны|СБ Украіны]] ў АРК<ref name="GUSBU">[http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html Кримські співробітники СБУ відмовилися підкорятися уряду Аксьонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190224102145/http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html |date=24 лютага 2019 }} // ZN.UA, 4 марта 2014</ref> | [[Файл:Геральдичний знак - емблема МВС України.svg|15px]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]] ** [[Файл:Емблема внутрішніх військ МВС України.svg|15px]] КТК [[Унутраныя войскі|УВ МУС Украіны]]<ref name="vv">[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2014/03/03/962121.html ВВ МВД Крыма заявляют о верности народу Украины] // «Подробности» (Украина), 03 марта 2014</ref> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак ={{nobold|Праўкраінскія сілы:}} | [[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] Меджліс крымскататарскага народа<ref name="medj">[http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html Меджлис не признает новое правительство Крыма (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407104154/http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html |date=7 красавіка 2019 }} // «Сегодня»</ref> ** Атрады самаабароны<ref>[http://gazeta.ua/articles/politics/_krimski-tatari-stvoryuyut-zagoni-samooboroni/545020 Кримські татари створюють загони самооборони] // Gazeta.ua, 1 березня 2014</ref> |Усякрымская ўкраінская рада<ref name="UkrRada" /> ** КЦДКС «Украінскі дом»<ref name="IFUkr">[http://www.interfax.ru/world/361692 Украинцы Крыма попросили власти страны предотвратить войну на полуострове] // Интерфакс, 27 лютага 2014</ref> |Рух «Еўрамайдан-Крым»<ref name="OSCE">[http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html Из-за конфликта в Крыму в Украину прибудет Верховный комиссар ОБСЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221344/http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html |date=22 снежня 2018 }} // «Сегодня»</ref> |Украінскія ультрас<ref name="10t-v-ua">[http://vesti.ua/krym/39052-v-krymu-prohodit-5-tysjachnyj-miting-krymskih-tatar В Крыму проходит 10-тысячный митинг крымских татар] // Вести, 23.02.2014</ref><ref name="tvi-ult">[http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev Під час сутичок у Сімферополі загинули двоє — Джемілєв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413145444/http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev |date=13 красавіка 2014 }} // ТВІ, 26.02.2014</ref> }} | ключавыяфігуры1 = [[Выява:Standard of the President of the Russian Federation.svg|border|22px]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]<br /> {{Сцяг|Расія}} [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]]<br /> {{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]]<br /> {{Сцяг|Расія}} Аляксандр Вітко<br /> {{Сцяг|Расія}} Алег Белавенцаў<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў|ru|Константинов, Владимир Андреевич}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў|ru|Темиргалиев, Рустам Ильмирович}}<br /> {{Сцяг|Расія}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] {{нп3|Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы|ru|Чалый, Алексей Михайлович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} Васві Абдураімаў<!-- намеснік старшыні Савета прадстаўнікоў крымскататарскага народа пры Прэзідэнце Украіны --> | ключавыяфігуры2 =[[Выява:Flag of the President of Ukraine.svg|border|22px]] [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}} [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]]<br /> {{Сцяг|Украіна}} {{нп3|Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх|ru|Тенюх, Игорь Иосифович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}} [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій|Андрэй Парубій]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргей Куніцын|ru|Куницын, Сергей Владимирович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Ільмі Умераў<br /> {{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Мустафа Джэмілеў]] | колькі1 = ''Пратэстуючыя:'' ** [[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] 20 000 <small>(у Севастопалі)</small><ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/russian-citizen-elected-sevastopol-mayor-amid-pro-moscow-protests-in-crimea/495113.html|title=Russian Citizen Elected Sevastopol Mayor Amid Pro-Moscow Protests in Crimea|publisher=// The Moscow Times|date=2014-02-25|access-date=2014-02-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|title=Ukraine leader Turchynov warns of «danger of separatism»|date=2014-02-25|publisher=// Euronews|lang=en|access-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> ** {{Сцяг|Крым}} 5 000 <small>(у Сімферопалі)</small><ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/26/ukraine-new-leader-disbands-riot-police-crimea-separatism|title=Russia puts military on high alert as Crimea protests leave one man dead|publisher=// [[The Guardian]]|date=2014-02-26|access-date=2014-02-27}}</ref> {{Сцяг|Расія}} ''[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]]:'' ** 18 000<ref>[http://tsn.ua/politika/v-minoboroni-narahuvali-v-krimu-18-tisyach-soldativ-z-rosiyi-338719.html В Міноборони нарахували в Криму 18 тисяч солдатів з Росії] // ТСН</ref>—30 000 вайскоўцаў<ref>[http://top.rbc.ru/politics/07/03/2014/909928.shtml Украина насчитала 30 тыс. российских военных в Крыму]</ref><br /><small>(украінскія даныя)</small> | колькі2 = ''Пратэстуючыя:'' ** {{Сцяг|Украіна}} 10 000 <small>(у Сімферопалі)</small><ref>[http://focus.ua/society/299082/ Крымские татары готовы взять в руки оружие, — Джемилев] // Фокус.ua, 28.02.2014</ref> {{Сцяг|Украіна}} ''[[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]]:'' ** 18,8 тыс. (на тэрыторыі Крыма), у тым ліку 11,9 тыс. у складзе ВМС і 2,9 тыс. у складзе ВПС<ref name="IT-26-3">[http://tass.ru/politika/1074879 Свыше 15 тыс. украинских военнослужащих в Крыму перешли на службу в силовые структуры РФ. ИТАР-ТАСС, 26.03.2014]</ref> | страты1 = {{Сцяг|Крым}} ''Актывісты:'' ** 2 загінулых<ref name="meeting">[https://web.archive.org/web/20150108165332/http://gazeta.crimea.ua/news/bog-dal-ya-ojil-12796 «Бог дал - я ожил»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |title=Помнить о них — наш долг |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011455/http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref> {{Сцяг|Крым}} ''«Сілы самаабароны»:'' ** 1 забіты<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1137 Стральба ў Сімферопалі вялася з аднаго пункта - па байцах самаабароны і па суседняй украінскай ваеннай часці]</ref> ** 1 паранены<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1239 Убивший накануне в Симферополе двух человек снайпер совершил 15-20 выстрелов - потерпевший]</ref> | страты2 = {{Сцяг|Украіна}} ''Актывісты:'' ** 1 забіты<ref name="reshat">{{Cite web |url=http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |title=В Крыму похоронен Решат Аметов |access-date=28 красавіка 2014 |archive-date=29 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429063408/http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |url-status=dead }}</ref><ref name="reshat_simfpl">[http://news.bigmir.net/ukraine/802057-V-Simferopole-pohoronili-jestoko-ybitogo-Reshata-Ametova- В Симферополе похоронили жестоко убитого Решата Аметова]</ref><ref name="reshat_aksen">[http://www.youtube.com/watch?v=gTMKL9xozX8 Аксёнов о расследовании убийства Решата Аметова]</ref> {{Сцяг|Украіна}} ''УС Украіны:'' ** 2 забітых<ref name="KIA">[http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html Российский спецназ первым открыл огонь в Симферополе, где был убит украинский военный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180731223856/http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html |date=31 ліпеня 2018 }} — Главред, 19 марта 2014</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html Российский военный убил украинского майора выстрелами в грудь и голову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221317/http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html |date=22 снежня 2018 }} — Сегодня, 7 Апреля 2014</ref> ** 1 паранены<ref name="KIA" /> | заўвагі = ''Агульныя страты:'' 2 загінулых і 35 параненых падчас мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага 2014 года<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen|title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen |date=2014-02-27|publisher=// [[The Guardian]]|lang=en|access-date=2014-03-18|quote=Two people died and 35 were injured during clashes outside the building on Wednesday…}}</ref><br />2 убитых и 2 раненых 18 марта в Симферополе<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/19/n_6022369.shtml|title=В результате стрельбы в Симферополе погибли два человека|date=19.03.2014|publisher=// [[Газета.Ру]]|access-date=2014-03-19}}</ref><br /> 10 тыс. унутрана перамешчаных асоб<ref>[http://zn.ua/UKRAINE/oon-svorachivaet-ryad-proektov-v-anneksirovannom-krymu-145477_.html ААН згортвае шэраг праектаў у анексаваным Крыме] — ZN,UA, 21 мая 2014</ref> }} '''Расійскае ўварванне ў Крым''' — захоп і анэксія [[Крым|Крымскага паўвострава]] [[Расія|Расіяй]] у лютым-сакавіку 2014 года<ref name="CSIS">[https://globalaffairs.ru/articles/kak-putin-poluchil-krym-i-poteryal-ukrainu/ Как Путин получил Крым и потерял Украину]{{ref-ru}}</ref>. == Перадгісторыя == [[Файл:The transfer of Crimea.jpg|left|130px|Указ Прэзідыума ВС СССР]] {{Асноўны артыкул|Гісторыя Крыма}} У 1954 годзе Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] [[Крымская вобласць]] была перададзена са складу [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]<ref name="ВПУ">[https://cyberleninka.ru/article/n/politicheskoe-znachenie-kryma-dlya-ukrainy-v-1991-2014-gg/viewer Политическое значение Крыма для Украины в 1991–2014 гг.]</ref>. У наступныя гады Крым працягваў заставацца тэрыторыяй, дзе пераважала [[Рускія|рускае]] насельніцтва: па дадзеных перапісу 2001 года, рускія складалі каля 58 % насельніцтва Крыма, [[украінцы]] – 24 %, [[крымскія татары]] – каля 12 %, астатнія 6 % – гэта [[беларусы]] і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцяў<ref name="CSIS" /><ref name="ВПУ" />. <blockquote>Крымскія татары, карэнныя жыхары паўвострава, складалі прыблізна пятую частку насельніцтва да 1944 года, калі большасць з іх [[Дэпартацыя крымскіх татар|была дэпартавана ў Сярэднюю Азію]] нібыта за [[Калабарацыянізм|супрацоўніцтва]] з нацыстамі</blockquote> У снежні 1991 года толькі 54 % выбаршчыкаў Крыма [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|падтрымалі незалежнасць Украіны на рэферэндуме]] – гэта быў адзін з самых нізкіх паказчыкаў па Украіне<ref name="CSIS" /><ref name="ВПУ" />. Спробы ўкраінскага кіраўніцтва [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляваць]] рускамоўнае насельніцтва стымулявалі настроі сярод крымчан адносна ўваходжання Крыма ў склад Расіі, якія ў цэлым захоўваліся на працягу ўсяго постсавецкага перыяду<ref name="ВПУ" />. == Гісторыя == === Палітычны крызіс ва Украіне канца 2013–пачатку 2014 гадоў === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} У лістападзе 2013 года прэзідэнт [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] адмовіўся падпісваць [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам]]. На пратэсты ў [[Кіеў|Кіеве]] выйшлі тысячы людзей – 22 лістапада яны ўстанавілі намётавы лагер на [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|Плошчы Незалежнасці]] ў сталіцы Украіны. Пратэсты працягваліся амаль тры месяцы. Часта адбываліся сутыкненні з [Беркут (спецпадраздзяленне)[|сілавікамі]]. Некаторыя з такіх сутычак прыводзілі да вялікай колькасці пацярпелых, а 22 лютага з’явіліся першыя ахвяры. Паступова супрацьстаянне ўзмацнялася. Пратэстоўцы занялі некалькі важных дзяржаўных будынкаў. 18 лютага паміж сілавікамі і пратэстоўцамі пачалася перастрэлка, загінулі і былі паранены некалькі праваахоўнікаў і ўдзельнікаў пратэстаў. 22 лютага 2014 года Януковіч з’ехаў з Кіева і ў відэазвароце да народа назваў усё, што адбываецца дзяржаўным пераваротам. У той жа дзень [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўная Рада]] адхіліла прэзідэнта ад улады. На наступны дзень Януковіч прыбыў у Расію<ref name="lenta.ru">[https://lenta.ru/articles/2024/03/04/krymskaya-vesna-istoriya-i-hronologiya-sobytiy/ Крымская весна в 2014 году]{{ref-ru}}</ref>. === Пратэсты ў Крыме === Рэгіянальныя ўлады [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] падтрымалі адстаўку прэзідэнта. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Анатоль Магілёў заявіў, што Вярхоўная Рада прыняла правільнае рашэнне. Аднак з ім пагадзіліся не ўсе. Наступныя некалькі дзён у [[Севастопаль|Севастопалі]] збіраліся стыхійныя мітынгі. Іх удзельнікі выступалі супраць [[Урад Яцанюка|новай улады, якая ўсталявалася ў Кіеве]], за правядзенне рэферэндуму пра незалежнасць Рэспублікі, а таксама за далучэнне Крыма да Расіі. Не ўсе акцыі праходзілі мірна. 26 лютага ля Вярхоўнага Савета Крыма адбыліся сутыкненні паміж удзельнікамі двух розных мітынгаў – прадстаўнікамі [[Меджліс крымскататарскага народа|Меджліса крымскататарскага народа]] (выступалі супраць рэферэндуму) і мясцовымі жыхарамі, якія хацелі, каб паўвостраў вярнуўся ў склад Расіі. У выніку пацярпелі 30 чалавек, не выжылі двое. 23 лютага падчас шматтысячнага мітынгу ў Севастопалі жыхары абралі мэрам горада Аляксея Чалага. А 27 лютага ў Крыме змяніўся прэм’ер-міністр. Пасаду заняў [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]], які ўзначальваў партыю «[[Рускае Адзінства]]». Анатоль Магілёў сышоў у адстаўку<ref name="lenta.ru">. === Расійскае ўмяшанне === [[Файл:Direct Line with Vladimir Putin (2014-04-17) 13.jpeg|міні|{{нп3|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|ru|Прямая линия с Владимиром Путиным}}, 17 красавіка 2014 года.]] На канец лютага 2014 года расійскія войскі дыслакаваліся на тэрыторыі Крымскага паўвострава ў адпаведнасці з расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце ад 28 мая 1997 года, дзеянне якіх было [[Харкаўскія пагадненні|падоўжанае ў 2010 годзе]]. Паводле «Пагадненняў пра статус і ўмовы знаходжання Чарнаморскага флоту Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі Украіны», да Расіі на правах 20-гадовай арэнды перайшлі: галоўная бухта горада — {{нп3|Севастопальская бухта|Севастопальская|ru|Севастопольская бухта}} з прычаламі для стаянкі больш чым 30 баявых караблёў, бухта Каранцінная з брыгадай ракетных катэраў Чарнаморскага флоту і вадалазным палігонам, Казачая бухта, дзе была размешчана брыгада марской пяхоты, Паўднёвая бухта. У Стралецкай бухце сумесна базіраваліся караблі расійскага і ўкраінскага флатоў. Расія атрымала таксама ў арэнду асноўны арсенал боепрыпасаў, ракетную базу Чарнаморскага флоту, дэсантны палігон і два аэрадромы: {{нп3|Пасёлак Гвардзійськэ|Гвардзейскае|ru|Гвардейское (Симферопольский район)}} пад Сімферопалем і Севастопаль (Кача). Украіна згаджалася на выкарыстанне Чарнаморскім флотам у Крыме, за межамі Севастопаля, расійскіх флоцкіх аб’ектаў: ​​31-га выпрабавальнага цэнтра ў [[Феадосія|Феадосіі]], пунктаў ВЧ-сувязі ў [[Ялта|Ялце]] і [[Судак (горад)|Судаку]] і крымскага ваеннага санаторыя. Згодна з дамоўленасцямі Расія магла мець ва Украіне не больш за 25 тысяч чалавек асабістага складу, 24 артылерыйскія сістэмы калібра больш за 100 мм, 132 бронемашыны, 22 баявыя самалёты марской авіяцыі наземнага базіравання, а колькасць расійскіх караблёў і судоў не павінна была перавышаць 388 адзінак. На аэрадромах у Гвардзейскім і Севастопалі (Качы) можна было размяшчаць 161 лятальны апарат<ref>[http://www.aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>. Расійскі бок абавязаўся не мець [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] ў складзе Чарнаморскага флоту РФ на тэрыторыі Украіны<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/643_076 Угода між Україною і Російською Федерацією про статус та умови перебування Чорноморського флоту Російської Федерації на території України]</ref>. Паводле расійскіх дадзеных, на пачатак сакавіка 2014 года кантынгент расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны складаў каля 16 тысяч чалавек<ref>{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/23769|title=Зарубежные СМИ готовы на всё, чтобы исказить позицию России по ситуации на Украине|date=6 марта 2014|publisher=[[Russia Today]]|access-date=2014-03-11}}</ref>. Украіна не дэнансавала пагадненне з Расіяй, а перавышэння гранічнай колькасці расійскіх войскаў, якая вызначаецца гэтым дакументам, зафіксавана не было, што дазволіла расійскаму кіраўніцтву адпрэчваць абвінавачванні ў «акупацыі» Крыма<ref name="Ширяев" />. Нягледзячы на ​​прынятае 1 сакавіка рашэнне Савета Федэрацыі пра выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне, расійскае кіраўніцтва аж да сярэдзіны красавіка не прызнавала<ref name="conf-4-3" /><ref>[http://www.interfax-russia.ru/South/special.asp?sec=1724&id=478648 В Крыму нет российских войск, заявил Шойгу]</ref><ref>[http://www.newtimes.ru/articles/detail/79932 Откуда ружьишки?]</ref>, што Узброеныя сілы РФ сапраўды датычныя да падзей па блакаванні і захопу стратэгічных аб’ектаў, украінскіх воінскіх частак і штабоў, распачатым яшчэ ў ноч з 26 на 27 лютага з захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі. Факт ваеннага ўмяшання быў прызнаны толькі пасля далучэння Крыма да Расіі<ref name="V-24-10">{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/46860|title=Заседание Международного дискуссионного клуба «''Валдай''»|date=2014-10-24|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-10-24|archive-url=https://archive.today/20141024201857/http://kremlin.ru/transcripts/46860|archive-date=24 кастрычніка 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.kremlin.ru/news/20796 |title= «''Прямая линия с Владимиром Путиным''» |date= 2014-04-17 |publisher= // kremlin.ru |access-date=2014-04-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/47029|title=Интервью немецкому телеканалу ARD|date=2014-11-17|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-11-17}}</ref>. 19 красавіка Уладзімір Пуцін заявіў, што расійскія вайскоўцы, якія забяспечвалі бяспеку пры правядзенні рэферэндуму ў Крыме, атрымаюць дзяржузнагароды, але іх імёны пакуль не будуць агалошвацца<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140419_rn_putin_crimea_awards.shtml Путин наградит военных за проведение референдума в Крыму]</ref>. Таксама, як пазней было паведамлена {{нп3|Новая газета, Расія|«''Новай газетай''»|ru|Новая газета}}, яшчэ 25—31 сакавіка дзяржаўныя ўзнагароды Расіі, [[Медаль «За вяртанне Крыма»|ведамасныя медалі Міністэрства абароны РФ «За вяртанне Крыму»]] і ганаровыя граматы за дзеянні ў Крыме атрымаў і цэлы шэраг грамадзянскіх асоб<ref name="ng-h">{{Cite web |title=С. Канев. Герои под грифом «''Секретно''» |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821040643/http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |archive-date=21 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref>. === Грамадскія арганізацыі Расіі === Дзеянні расійскага кіраўніцтва ў Крыме пад лозунгам «абароны суайчыннікаў» атрымалі шырокую падтрымку ад насельніцтва і розных грамадскіх арганізацый Расіі. У расійскіх СМІ з першых дзён сакавіка паведамлялі пра шматтысячныя мітынгі «''у падтрымку Крыму''» практычна ва ўсіх рэгіёнах Расіі, у якіх удзельнічалі арганізацыі Агульнарасійскага народнага фронту, прафсаюзы, усе парламенцкія партыі, патрыятычныя рухі і разнастайныя грамадскія арганізацыі. Паўсюдна быў арганізаваны збор гуманітарнай дапамогі — медыкаментаў, намётаў, прадуктаў і інш<ref name="RBCkub" />. У Крым «''для абароны крымскіх рускіх ад прыгнёту''»<ref>[http://ru.tsn.ua/svit/na-kubani-mediki-i-kazaki-gotovyatsya-ehat-v-ukrainu-a-gazety-prizyvayut-brat-v-ruki-oruzhie-354102.html На Кубани медики и казаки готовятся ехать в Украину, а газеты призывают брать в руки оружие] — ТСН, 12 марта 2014</ref> адправіліся рэестравыя [[Кубанскія казакі|казакі]] расійскага Кубанскага казацкага войска на чале з атаманам Мікалаем Далудай<ref name="kuban">[http://www.kuban.aif.ru/politic/1116883 «Своих не бросаем!»: регионы России готовы принять беженцев из Украины] — АиФ, 03/03/2014</ref>. Паводле дадзеных расійскіх СМІ, іх колькасць дасягала некалькіх соцень<ref>[http://top.rbc.ru/viewpoint/14/03/2014/911290.shtml Краснодарский казак о «''Беркуте''», зайцах и особенностях «''полевого''» Крыма] — РБК, 14 марта 2014 г.</ref>, пры гэтым у Крыме «''невядомыя ўзброеныя людзі''» ўзброілі іх агнястрэльнай зброяй<ref name="RBCkub">[http://top.rbc.ru/politics/16/03/2014/911344.shtml «''Крымская весна''» в России: шаги к воссоединению] — РБК, 16 марта 2014 г</ref>. Таксама ў Крым выязджалі актывісты усерасійскай палітычнай партыі «[[Родзіна (партыя, Расія)|Радзіма]]», якія прынялі тут удзел у фарміраванні «атрадаў самаабароны» і арганізавалі юрыдычныя прыёмныя для аказання дапамогі ўсім жадаючым у атрыманні расійскага грамадзянства<ref name="RBCkub" />. Украінскія СМІ паведамлялі, што на баку крымскіх ўладаў прынялі ўдзел актывісты расійскай партыі {{нп3|Іншая Расія, партыя|«Іншая Расія»|ru|Другая Россия (партия)}} Эдуарда Лімонава. Сама партыя афіцыйна заявіла набор добраахвотнікаў для паездкі ў Крым<ref name="OR">[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/7/7017991/ У Донецьку й Криму сепаратизм розпалюють російські націоналісти й неонацисти?] — Українська правда, 07 березня 2014</ref>. == Крымская аперацыя == Украінскія эксперты і чыноўнікі сцвярджалі, што Масква на працягу многіх гадоў таемна рыхтавала план па анексіі Крымскага паўвострава, які і быў рэалізаваны ў самы цяжкі момант для Украіны, калі адбылося крывавае супрацьстаянне на Еўрамайдане<ref name="готовилась к аннексии">{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|title=Как Россия готовилась к аннексии Крыма|date=2017-02-20|publisher=[[Украінская служба BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518130721/https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|archive-date=2023-05-18|access-date=2023-05-18|url-status=live}}</ref>. Самай ранняй датай пачатку ўварвання называецца 20 лютага 2014 года<ref name="UKRatUN">{{Cite web|url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=R|title=7683-е заседание СБ ООН Четверг, 28 апреля 2016 года, 15 ч. 00 м. Нью-Йорк|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513175851/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=R|archive-date=2022-05-13|access-date=2022-07-28|url-status=live}}</ref>, пазначанае на расійскім медалі «За вяртанне Крыма». 20 лютага і расійскія, і ўкраінскія падраздзяленні былі прыведзены ў стан гатоўнасці. 22 і 23 лютага батальёны спецназу і ПДВ выйшлі са сваіх месцаў дыслакацыі, іншыя былі перакінутыя бліжэй да Керчанскага праліва<ref name=":7">{{Артыкул|спасылка=https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|аўтар=Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva|загаловак=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine|год=2017-05-09|мова=en|выдавецтва=RAND Corporation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220608054100/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|archivedate=2022-06-08}}</ref>. Пуцін у апублікаваным у 2015 годзе тэлеінтэрв’ю сцвярджаў, што даручэнне «пачаць працу па вяртанні Крыма ў склад Расіі» аддаў пасля начной нарады 22—23 лютага 2014 г.<ref name="FMSO">{{Cite web|url=http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|title=Brothers Disunited: Russia's Use of Military Power in Ukraine|author=McDermott|work=FMSO|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102190004/http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|archivedate=2015-11-02|ref=McDermott2015}}</ref> Як стала вядома ў ноч з 20 на 21 лютага<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |title=Крымские депутаты собираются на срочное заседание — депутат — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=13 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613022359/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |url-status=dead }}</ref>, прэзідыум Вярхоўнага савета Крыма спрабуе склікаць 21 лютага пазачарговую сесію парламента для абмеркавання пытання «''Аб грамадска-палітычнай сітуацыі ва Украіне''». Калі ж прыхільнікі Еўрамайдана паспрабавалі раніцай 21 лютага правесці каля будынка парламента акцыю-пікет «''супраць аддзялення Крыма ад Украіны''»<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |title=Под стенами парламента АРК собираются протестовать против откола Крыма — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=16 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216062827/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |url-status=dead }}</ref>, ім перашкодзілі каля ста маладых людзей, якія назваліся актывістамі «Народна-вызвольнага руху»<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/21/fight/|title=У здания крымского парламента произошла потасовка|date=2014-02-21|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|access-date=2014-02-28}}</ref><ref>[http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 Возле крымского парламента произошла потасовка | Новости Крыма за 15 минут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630215737/http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 |date=30 чэрвеня 2015 }}<br />[http://comments.ua/politics/453585-pod-zdaniem-verhovnoy-radi-krima.html Под зданием Верховной Рады Крыма началась бойня (ФОТО) | КОММЕНТАРИИ]<br />[http://investigator.org.ua/news/118915/ Сторонников Евромайдана милиция увела от Верховной Рады Крыма | Центр журналистских расследований]</ref><ref>[http://www.0652.ua/news/480571 В Симферополе на митинги стали приходить с оружием]</ref>. За дзень да гэтага ў [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]] (Корсунь-Шаўчэнкаўскі раён) падвергліся нападу восем аўтобусаў з крымскімі антымайданаўцамі, што вярталіся з Кіева. Іх спынілі групы ўзброеных прыхільнікаў Майдана, пасля чаго чатыры аўтобусы былі спалены, дзясяткі крымчан атрымалі ўдары, пераломы, апёкі і чэрапна-мазгавыя траўмы, людзей падвяргалі зневажанням і здзекаванням<ref>[http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 Крымских «защитников президента» заставляли петь гимн Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150406023318/http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 |date=6 красавіка 2015 }}</ref>. У шэрагу СМІ было апублікавана зацвярджэнне, што падчас нападу каля трыццаці жыхароў паўвострава з розных раёнаў прапалі без вестак і як мінімум сямёра былі забітыя<ref>[http://vesti.ua/krym/45594-krymchane-rasskzali-o-korsun-shevchenkovskoj-tragedii Крымчане рассказали о Корсунь-Шевченковской трагедии. ВЕСТИ.ua, 02.04.14]</ref>. Ужо раніцай 21 лютага галоўнае ўпраўленне МУС Украіны ў АР Крым заявіла, што паводле дадзенага выпадку быў зроблены афіцыйны запыт і праведзена «старанная праверка», вынікі якой, як сказана ў паведамленні ГУ МУС, «''сведчаць пра адсутнасць фактаў смерці жыхароў АР Крым на тэрыторыі Корсунь-Шаўчэнкаўскага раёна Чаркаскай вобласці''»<ref>[http://mvs.gov.ua/mvs/control/ark/ru/publish/article/127861 Информация СМИ не соответствует действительности. // ССО ГУМВД Украины в АР Крым, 21.02.2014]</ref>. Ніякага расследавання непасрэдна пасля інцыдэнту не праводзілася, а па стане на канец ліпеня 2014 года якіх-небудзь звестак пра асобу людзей, пра гібель якіх заяўлялася раней, выяўлена не было<ref>{{cite web|url=http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|title=Кошмар в Новороссии начался с «Корсуньского погрома»|author=Янкелевич Е.|date=2014-07-24|publisher=Харьков. Новостное агентство|access-date=2015-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317175313/http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. 24 лютага Севастопальскі гарсавет прызначыў грамадзяніна Расіі Аляксея Чалага мэрам Севастопаля. Некалькі атрадаў 810-й брыгады марской пяхоты РФ занялі гарадскую плошчу, парушыўшы Пагадненне пра знаходжанне флоту РФ на тэрыторыі Украіны. 25 лютага БДК «Мікалай Фільчанкаў» даставіў 200 вайскоўцаў [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|сіл спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі]], верагодна з камандавання. Магчыма, што «Мікалай Фільчанкаў» пазней перавёз Віктара Януковіча з Крыма ў Расію<ref name=":7" />. Днём 23 лютага старшыня Савета міністраў АРК {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Магілёў|Анатоль Магілёў|ru|Могилёв, Анатолий Владимирович}} заявіў журналістам на спецыяльна скліканым брыфінгу, што выканаўчыя органы ўлады АРК маюць намер выконваць рашэнні Вярхоўнай Рады Украіны, прынятыя пасля зрушэння Віктара Януковіча, а яе сілавыя структуры будуць падпарадкаваныя новым кіраўнікам адпаведных ведамстваў Украіны<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2415095 Власти Крыма будут выполнять решения Верховной рады] // Коммерсантъ, 23.02.2014</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/119281/ Могилёв будет выполнять решения Верховной Рады Украины] // Центр журналистских расследований, 23.02.2014</ref>. 24 лютага кіраўнік Севастопальскай гарадской адміністрацыі {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} абвясціў пра сваю адстаўку<ref>{{cite news|url=http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|title=Новости региона|date=2014-02-24|publisher=Пресс-служба Севастопольской городской государственной администрации|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140225235236/http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|archive-date=25 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>. Пры гэтым Севастопальская гарадская дзяржаўная адміністрацыя (СГГА) выступіла са зваротам, назваўшы «''спробу шэрагу радыкальных арганізацый звярнуцца да майданнай дэмакратыі, абраць нелегітымныя органы ўлады''» незаконнай<ref>{{cite web|title=Администрация Севастополя: главы у нас нет, откуда возьмётся – не знаем|publisher=Slon.ru|date=2014-02-24|url=http://slon.ru/fast/world/sevastopol-ostalsya-bez-mera-1061514.xhtml}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/02/140224_ru_n_sevastopol_statement Севастопольская ГГА: попытки выбрать нелегитимные органы власти — незаконные]</ref>. Абавязкі старшыні СГГА пасля адстаўкі Яцуба часова выконваў яго намеснік Фёдар Рубанаў. Каля будынка СГГА адбыўся мітынг, удзельнікі якога запатрабавалі ўзаконіць прызначэнне Аляксея Чалага. Усе ўваходы і выхады ў адміністрацыю былі перакрытыя прысутнымі. Пасля перамоваў з гараджанамі Рубанаў паабяцаў перадаць справы Чаламу<ref>[http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 Севастопольцы чуть не разгромили администрацию, но все же добились обещания передать все дела Алексею Чалому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161017182928/http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 |date=17 кастрычніка 2016 }}</ref>. Падчас перамоваў аб перадачы паўнамоцтваў у будынку адміністрацыі з’явіліся супрацоўнікі СБУ і пракуратуры з ордэрам на арышт Чалага, але прысутныя ля будынка севастопальцы вымусілі сілавікоў парваць ордэр і пакінуць будынак<ref>[http://slon.ru/fast/world/narodnyy-mer-sevastopolya-pristupil-k-rabote-v-krym-prileteli-deputaty-gosdumy-1061796.xhtml «''Народный''» мэр Севастополя приступил к работе]</ref>. Адначасова Севастопальскі гарадскі савет на пазачарговым пасяджэнні прыняў рашэнне аб стварэнні выканаўчага органа гарсавета — Севастопальскага гарадскога ўпраўлення па забеспячэнні жыццядзейнасці горада. Кіраўніком гарадскога кіравання і старшынёй гарадской каардынацыйнай рады, паўнамоцтвы якога вызначаны не былі, стаў Аляксей Чалы — за гэта прагаласавалі ўсе 49 прысутных дэпутатаў з 75 па спісе. Рашэнне апынулася кампрамісам паміж мясцовай уладай і пратэстоўцамі, якія патрабавалі прызначыць Чалага старшынёй гарвыканкама. Удзельнікі мітынгу вывесілі на абодвух флагштоках побач з адміністрацыяй расійскія сцягі<ref>{{cite web|title=У Севастополі міськрада створила виконком на чолі з громадянином Росії|publisher=Радио Свобода|date=2014-02-25|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25275993.html|lang=uk}}</ref><ref>[https://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_deputati_sozdali_upravlenie_po_obespecheniyu_giznedeyatelnosti_i_pri_nem_koordinatsionniy_sovet В Севастополе депутаты создали управление по обеспечению жизнедеятельности и при нём координационный совет]</ref>. 24 лютага прэзідыум ВС АРК прыняў «Заяву пра сітуацыю ў краіне», у якой адзначыў, што ў Крыме чакаюць хутчэйшага вырашэння крызісу, «''што падрывае эканамічную бяспеку дзяржавы''». Прызнаўшы важнасць пераходу палітычнага працэсу «''з вуліц і плошчаў у сцены Вярхоўнай Рады Украіны''» прэзідыум заявіў, што «''не менш важна, каб парламентарыі дзейнічалі строга ў рамках існуючага прававога поля, не пераходзячы тую грань, за якой легітымнасць рашэнняў, якія прымаюцца імі, можа быць пастаўлена пад сумнеў''», што, на думку прэзідыума нд АРК, «''пакуль ім удаецца не ў поўнай меры''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11604 Заявление Президиума ВС АРК от 24 февраля 2014 года № 38-6/14-ПВР]</ref>. Позна ўвечары 24 лютага ў Сімферопаль прыбыла група дэпутатаў расійскай Дзярждумы на чале са старшынёй камітэта па справах СНД, еўразійскай інтэграцыі і сувязях з суайчыннікамі [[Леанід Эдуардавіч Слуцкі|Леанідам Слуцкім]]. У Сімферопалі іх сустракалі Сяргей Аксёнаў і Сяргей Цэкаў. Расійскія дэпутаты заявілі, што маюць намер правесці шэраг сустрэч з прадстаўнікамі крымскай улады па палітычнай сітуацыі на паўвостраве. Старшыня крымскага ўрада Анатоль Магілёў негатыўна адрэагаваў на мінулыя перамовы расійскіх і крымскіх дэпутатаў, заявіўшы, што любыя кантакты з замежнымі дыпламатамі і грамадзянамі на афіцыйным узроўні — гэта, паводле дзейснага заканадаўства, прэрагатыва МЗС Украіны<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |title=Ночные встречи депутатов Крыма и России за рамками правового поля — Могилёв — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132348/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 Российские соотечественники Крыма встретились с делегацией депутатов Государственной Думы России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802143953/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 |date=2 жніўня 2016 }}</ref><ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3438 Сергей Цеков: Если дебилы в Киеве полезут в Крым, то пусть сами зададут себе вопрос о действиях России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327173033/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3438 |date=27 сакавіка 2017 }}</ref>. Паводле версіі «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», Леанід Слуцкі заявіў сваім суразмоўцам у Крыме, што Дзярждума гатовая падумаць пра далучэнне Крыму да Расіі, і паведаміў пра пачатк выдачы расійскіх пашпартоў па спрошчанай працэдуры<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня — Крым.comments.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |title=Россия не готовится массово раздавать паспорта в Крыму — Генконсул РФ — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415143455/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |url-status=dead }}</ref>. Як паведаміў карэспандэнт «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», 25 лютага на пасяджэнні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Крыма Сяргей Цэкаў падняў пытанне адстаўцы крымскага ўрада на чале з Анатолем Магілёвым у сувязі з тым, што ён выказаў гатоўнасць выконваць указанні Вярхоўнай Рады Украіны, і заявіў, што плануе «''вырашыць пытанне''» на працягу двух дзён<ref name=autogenerated1 />. Прэзідыум прыняў рашэнне пра скліканне на наступны дзень пазачарговага пленарнага пасяджэння нд АРК. Га пасяджэнні, у прыватнасці, чакаўся разгляд справаздачы пра дзейнасць крымскага ўрада ў 2013 годзе і пытання грамадска-палітычнай сітуацыі ў АРК<ref>[http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/povestki/250214.pdf Повестка дня заседаний Верховной Рады Автономной Республики Крым на внеочередное пленарное заседание восьмой сессии 26 февраля 2014 года]</ref>. У падрыхтаваным да пасяджэння праекце заявы ВС АРК абвяшчалася падтрымка суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны, але ў той жа час выяўлялася «''катэгарычная нязгода''» з «''ушчамленнем правоў і свабод крымчан, гарантаваных дзяржавай''» і «''заганнай практыкай''» заканадаўчага зніжэння статусу аўтаноміі, а таксама прапаноўвалася запатрабаваць ад новых уладаў Украіны «''няўхільна выконваць канстытуцыйныя паўнамоцтвы''» АРК, уключаючы ўзгадненне прызначэння і вызвалення кіраўнікоў сілавых структур аўтаноміі<ref>[http://crimea.gov.ru/draft/3490 проект заявления ВР АРК от 26.02.2014 № 1110/30-10]</ref>. [[Файл:VOA-Crimea-Simferopol-airport.jpg|thumb|[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Расійскія вайскоўцы]] з [[АК-74|АК-74М]] у форме без знакаў адрознення патрулююць {{нп3|Сімферопаль, аэрапорт|сімферопальскі аэрапорт|ru|Симферополь (аэропорт)}} 28 лютага 2014 года.]] Як пішуць журналісты расійскай «Новай газеты», расійская ваенная аперацыя ў Крыме была праведзена ў перыяд з 26 лютага па 28 сакавіка 2014 года<ref name="Ширяев" />. Ацэньваючы імавернага праціўніка, спецыялісты Мінабароны РФ мелі на ўвазе не толькі патэнцыял украінскіх УС, але і магчымае з’яўленне ў Крыме актывістаў паўвайсковых фарміраванняў. У прыватнасці, мелася аператыўная інфармацыя пра размяшчэнне ў Крыме групы «Правага сектара» і планах арганізацыі дыверсій на аб’ектах Чарнаморскага флоту. Чакаліся таксама акцыі, разлічаныя на прыцягненне ўвагі сусветных СМІ — захоп баявымі групамі закладнікаў і паланенне расійскіх вайскоўцаў. Улічвалася і імавернасць прымянення зброі з боку крымскіх татараў. Апошніх атрымалася нейтралізаваць праз прыцягненне да актыўнага дыялогу бачных прадстаўнікоў мусульманскай абшчыны Расіі<ref name="Ширяев" />. Пачынаючы з 27 лютага на тэрыторыі Крыму разгортваюцца дзеянні шматлікіх узброеных фарміраванняў — з аднаго боку, гэта атрады самаабароны з мясцовых жыхароў, «беркутаўцаў», казакоў і прадстаўнікоў розных расійскіх грамадскіх арганізацый, якія прыбылі ў Крым па ўласнай ініцыятыве для «абароны суайчыннікаў»; з другога боку — групы добра ўзброеных і экіпіяваных людзей у вайсковай форме без знакаў адрознення, якія дзейнічалі аўтаномна, паводле загадаў уласнага кіраўніцтва, і не падпарадкоўваліся мясцовай уладзе. Аж да заканчэння крымскіх падзей гэтыя фарміраванні забяспечвалі кантроль над стратэгічнымі аб’ектамі і мясцовымі органамі ўлады, іх ахову і функцыянаванне, блакавалі ўкраінскія ваенныя аб’екты, воінскія часткі і штабы. Украінскія і заходнія СМІ, украінскія ўлады і кіраўніцтва заходніх дзяржаў з першых жа дзён з упэўненасцю гаварылі пра тое, што дзеянні падраздзяленняў расійскіх войскаў кваліфікуюцца, як агрэсія, ваеннае ўварванне і акупацыя. Расійскія афіцыйныя асобы аж да красавіка 2014 года адмаўляліся гэта прызнаваць публічна. 27 лютага асноўныя падзеі адбываліся ў Сімферопалі<ref>{{Cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |title=Переворот в Крыму: хроника четверга |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031644/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |url-status=dead }}</ref> і на адміністрацыйных межах паміж АР Крым і Херсонскай вобласцю. Рана раніцай, у 4 гадзіны 20 хвілін па мясцовым часе дзве групы невядомых асоб (па 10—15 чалавек у кожнай) захапілі будынкі Вярхоўнага савета АР Крым і Савета міністраў аўтаноміі<ref>[http://www.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&_t=rec&id=134900 Відкрито провадження за фактом захоплення у Криму будівель Верховної Ради та Ради Міністрів] // Генеральная прокуратура Украины, 27.02.2014</ref>; паводле заявы дэпутата [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]], будынак захапілі каля 120 аўтаматчыкаў<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|title=Здание Совмина и парламента Крыма захватили 120 профессионально подготовленных лиц – нардеп Куницын|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2014-02-28}}</ref>; паводле дадзеных інтэрнэт-выдання Лента.ру, нападнікі былі ў поўнай баявой экіпіроўцы, але без знакаў адрознення<ref>[http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol/ «''Крым почему-то стал русской землей''»]</ref>. Над будынкамі былі паднятыя расійскія сцягі, а каля ўваходу з’явіліся барыкады. На думку ўкраінскага дэпутата, у мінулым намесніка міністра МУС Украіны і начальніка Галоўнага ўпраўлення МУС у Крыме [[Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзя Маскаля]]<ref name="mosk-all"/>, будынка Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму былі занятыя байцамі «''Беркута''» з Крыма і іншых рэгіёнаў, пазней фактычна гэта ж выказаў намеснік старшыні вярхоўнага савета АР Крым Сяргей Цэкаў<ref name="цеков" />. Паводле дапушчэнняў, якія выказваліся непасрэдна па слядах падзей, у захопе будынкаў Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму ўдзельнічаў ваенны спецназ з Севастопаляя<ref name="marc">{{cite web|url=http://news.liga.net/interview/politics/990660-marchuk_sovmin_i_parlament_kryma_zakhvatil_spetsnaz_iz_sevastopolya.htm|title=Марчук: Совмин и парламент Крыма захватил спецназ из Севастополя|date=2014-02-27|publisher=// Лига.Новости|access-date=2015-02-19}}</ref>, былыя вайскоўцы, якія праходзілі службу ў спецпадраздзяленнях<ref>[http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat Максим Шевченко: Идиотские формулировки политиков наносят больший вред, чем необдуманные действия по вторжению в Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626103606/http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat |date=26 чэрвеня 2015 }} // «Собеседник»</ref>, расійскія ваенныя<ref name="Ширяев" /><ref name="Ширяев2" />. Прэм’ер-міністр Анатоль Магілёў у эфіры ДТРК Крым заклікаў крымчан захоўваць спакой і запэўніў іх, што сітуацыя пад кантролем. Ён адзначыў, што невядомыя асобы вывелі на вуліцу людзей, якія на момант захопу знаходзіліся ў будынках, агрэсіі ў адносінах да іх не праяўлялі. Супрацоўнікам праваахоўных органаў, якія знаходзіліся на ахове будынкаў, была вернута табельная зброя. У сувязі з сітуацыяй, якая склалася ў Сімферопалі, быў абвешчаны выхадны дзень, для ўрэгулявання сітуацыі ў Крыме быў створаны штаб. Анатоль Магілёў заклікаў крымчан не набліжацца да захопленых будынкаў і захоўваць спакой, а ўсе палітычныя сілы — не дапусціць агрэсіі на вуліцах горада<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml Захватившие здания Верховного совета и Совмина Крыма отказались вести переговоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226165702/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml |date=26 лютага 2015 }}</ref>. У Крыму быў спынены рух аўтобусаў міжгародняга і прыгараднага транспарту, які паведамляўся з Сімферопалем<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |title=В Крыму остановлено движение автобусов |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821122139/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |url-status=dead }}</ref>. Перастала працаваць Керчанская паромная пераправа<ref>[http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=35545 В Керчи остановилась паромная переправа]</ref>. У сувязі з захопам адміністрацыйных будынкаў па трывозе быў узняты асабісты склад унутраных войскаў і міліцыі. Цэнтр горада быў ачэплены міліцыяй, якая не прадпрымала ніякіх актыўных дзеянняў (пазней, зрэшты, праз ачапленне да парламента прарвалася некалькі сотняў прарасійскіх актывістаў)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|title=Названы захватчики парламента и правительства Крыма|date=2014-02-27|publisher=// Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}</ref>. Камандзір групы, якая захапіла адміністрацыйныя будынкі ў Сімферопалі, адмовіўся весці перамовы з Магілёвым, ён заявіў, што ў яго на гэта няма паўнамоцтваў. Захопнікі (паведамлялася, што гэта прадстаўнікі «самаабароны рускамоўных грамадзян Крыму») пазней прапусцілі ў будынак парламента дэпутатаў, якія правялі пазачарговую сесію. Урад Анатоля Магілёва быў адпраўлены ў адстаўку<ref>[http://investigator.org.ua/news/120134/ Депутаты ВР Крыма проголосовали за референдум о государственной самостоятельности АРК и отправили в отставку правительство Могилёва]</ref>, а новым прэм’ер-міністрам Крыма быў прызначаны лідар «[[Рускае адзінства|Рускага адзінства]]» Сяргей Аксёнаў<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361702|title=Премьером Крыма стал лидер партии «Русское единство» Аксенов|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}</ref><ref name="Lenta.Ru">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|title=Премьером Крыма избрали лидера «Русского единства»|date=2014-02-27|publisher=Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}</ref>. Паводле афіцыйных заяў крымскіх улад, прызначэнне Аксёнава прэм’ерам было ўзгоднена з Віктарам Януковічам<ref>{{cite web|url=http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|title=В. Константинов по телефону согласовал с В. Януковичем главу правительства АРК - С. Куницын|publisher=УНН|date=27.02.2014|archive-url=https://archive.today/20140308094425/http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|archive-date=8 сакавіка 2014|access-date=17 жніўня 2015|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/krymskiy-premer-naznachen-zakonno-parlament-ark Крымский премьер назначен законно, — парламент АРК]</ref>, а за само рашэнне прагаласавалі 53 дэпутаты<ref>[http://www.rada.crimea.ua/news/27_02_14_6 В парламенте Крыма назначили нового премьера]</ref>. Парламент АРК таксама прыняў рашэнне аб правядзенні ў Крыме [[рэферэндуму пра статус Крыму, 2014|рэферэндуму «''па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў''» рэгіёну]]<ref name="Lenta.Ru" /><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2014/02/27_a_5929021.shtml Онлайн-трансляция событий в Крыму после ночного захвата зданий парламента и совмина автономии]</ref>, на які меркавалася вынесці пытанне: «''Аўтаномная Рэспубліка Крым валодае дзяржаўнай самастойнасцю і ўваходзіць у склад Украіны на аснове дагавораў і пагадненняў (за ці супраць)''». Прэзідыум парламента заявіў, што ва Украіне адбыўся «''неканстытуцыйны захоп улады радыкальнымі нацыяналістамі пры падтрымцы ўзброеных бандфармаванняў''», і ў гэтай сітуацыі Вярхоўны Савет «''прымае на сябе ўсю адказнасць за лёс Крыму''»<ref name="Lenta.Ru" />. Паводле паведамленняў шэрагу СМІ і народных дэпутатаў Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |title=Сергей Куницын: Решение о присоединении Крыма к России можно протянуть только на штыках//Insider, 06.03.2014 |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308165829/http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |archive-date=8 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://112.ua/politika/verhovnyy-sovet-kryma-ne-imel-prava-prinimat-resheniya-o-referendume-nardep-chornovolenko-27752.html Верховный Совет Крыма не имел права принимать решения о референдуме, — нардеп Чорноволенко//112.ua, 27.02.2014]</ref>, кворум на пасяджэнні адсутнічаў. Дэпутат крымскага парламента Мікалай Сумулідзі, значыцца як галасавалы за правядзенне рэферэндуму і змену ўрада АРК, заявіў, што не прысутнічаў на галасаванні і тры месяцы не з’яўляўся ў Вярхоўным Савеце (апошняе пацвердзіў і [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]])<ref>[http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 На голосовании в крымском парламенте не было и половины депутатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160103130509/http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 |date=3 студзеня 2016 }}</ref><ref name="IOUA-quorum">[http://investigator.org.ua/news/120109/ На сессии ВР Крыма нет кворума//Центр журналистских расследований, 27.02.2014]</ref>. Паведамлялася, што пасля захопу будынкаў парламента і ўрада АРК іх афіцыйныя сайты былі адключаныя, а ў дэпутатаў, якія ўдзельнічалі ў пазачарговай сесіі, былі канфіскаваныя сродкі сувязі<ref name="IOUA-quorum" /><ref>[http://interfax.com.ua/news/political/193266.html Точное количество крымских депутатов, которые принимали решения о референдуме и недоверии правительству, не известно] // Интерфакс-Украина</ref>. У дакументальным фільме 2015 года «''{{нп3|Крым. Шлях на Радзіму|Крым. Шлях на Радзіму|ru|Крым. Путь на Родину}}''» Уладзімір Пуцін пракаментаваў змену ўрада АР Крым наступным чынам: «''Нам трэба было забяспечыць працу прадстаўнічага органа ўлады, парламента Крыма. Для таго, каб гэты парламент мог сабрацца і ажыццявіць прадугледжаныя законам дзеянні, людзі павінны былі сябе адчуваць у бяспецы. Я хачу звярнуць вашу ўвагу на тое, што парламент Крыму быў абсалютна легітымным паўнавартасным прадстаўнічым органам улады Крыма, сфарміраваным задоўга да ўсялякіх складаных трагічных падзей. І вось гэтыя людзі сабраліся, прагаласавалі і абралі новага старшыні ўрада Крыму — Аксёнава Сяргея Валер’евіча. А юрыдычна дзеючы прэзідэнт Януковіч яго зацвердзіў <…> Вядома, усё, што заўгодна можна балбатаць языком і як заўгодна інтэрпрэтаваць ўсе гэтыя падзеі, але калі ўзяць і паглядзець з пункту гледжання прававога складніка, там камар носу не падточыць. Але для таго, каб стварыць умовы для людзей, каб яны не баяліся ні за сябе, ні за свае сем’і, трэба было забяспечыць іх бяспеку. І мы гэта зрабілі''»<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/politika/1831368|title=Владимир Путин: мы действовали в интересах русских людей и всей страны|date=2015-03-16|publisher=ТАСС|access-date=2015-06-26|archive-url=https://archive.today/20150626083113/http://tass.ru/politika/1831368|archive-date=26 чэрвеня 2015|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Isthmus of Perekop map.png|thumb|right|[[Перакопскі перашыек]].]] Раніцай 27 лютага{{efn|Паводле іншых дадзеных, байцы «Беркута» здзейснілі марш-кідок на Перакопскі перашыек яшчэ ў ноч з 24 на 25 лютага<ref>{{cite web|url=http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim |title= В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым |date=2014-03-20|publisher=// «''Новый Севастополь''»|access-date=2014-03-21}}</ref>}} адбылася і іншая важная падзея — блакпосты на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і на [[Паўвостраў Чангар|паўвостраве Чангар]]<ref name="нв"/>, якія кантралююць аўтамабільны рух паміж Крымскім паўвостравам і Херсонскай вобласцю, былі занятыя байцамі крымскага «Беркута» і іх калегамі з іншых рэгіёнаў Украіны<ref name="armyansk">{{cite web|url=http://armyansk.info/news/news-archive/120-2014/4592-pod-armyansk-styanulis-siloviki-iz-berkuta |title= Под Армянск стянулись силовики из «''Беркута''» |date=2014-02-27|publisher=// armyansk.info|access-date=2014-03-14}}</ref>. Як сцвярджаў народны дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны Генадзь Маскаль, там «''выставілі бронетранспарцёры, выставілі гранатамёты, выставілі аўтаматы, кулямёты і таму падобнае[…] Прыехаць у аўтаномію іншымі сухапутнымі шляхамі немагчыма, толькі морам. Такім чынам, Крым цалкам заблакаваны''»<ref name="armyansk"/>. У ноч з 27 на 28 лютага паступілі паведамленні пра тое, што ў міжнародныя аэрапорты Севастопаля і Сімферопаля прыбылі «атрады самаабароны Крыму»<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193303.html|title=Группа вооружённых людей захватила симферопольский аэропорт|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2015-02-27}}</ref>. Пры гэтым аэрапорт Севастопаля «''Бельбек''» быў заблакаваны ўзброенымі людзьмі<ref>[http://www.interfax.ru/361740 Крымские отряды самообороны рассредоточились по периметру аэродрома Бельбек. Интерфакс, 28.02.2014]</ref>, тады як аэрапорт «Сімферопаль» працягваў працу ў штатным рэжыме<ref>[http://www.interfax.ru/361715 Вооружённые люди покинули симферопольский аэропорт — представитель аэропорта. Интерфакс, 28.02.2014]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/361749 Аэропорт «''Симферополь''» работает в штатном режиме. Интерфакс, 28.02.2014]</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/voennye-obespechivayut-bezopasnost-v-aeroportu-simferopolya-sluzhba-bezopasnosti-aeroporta Военные обеспечивают безопасность в аэропорту Симферополя, — служба безопасности аэропорта]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/pod-sevastopolem-okolo-10-mashin-ural-chf-rf-blokirujut-aeroport-belbek-6042/ Под Севастополем около 10 машин «Урал» ЧФ РФ блокируют аэропорт Бельбек]</ref>. У абодвух аэрапортах з «атрадамі самаабароны» суседнічалі супрацоўнікі МУС Украіны, ніякіх сутыкненняў паміж імі не адбывалася, зброя не прымянялася. Захопнікі аэрапортаў не хаваюць, што іх мэта — не пусціць у Крым кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны. Кіраўнік МУС Украіны [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] заявіў на сваёй старонцы ў сетцы [[Facebook]], што аэрапорты захоплены расійскімі ваеннымі, і абвінаваціў Расію ва ўзброеным уварванні і акупацыі Крыма<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |title=Аэропорты в Крыму оккупированы российскими военными — Аваков |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601053022/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |url-status=dead }}</ref>. Сілавое супрацьстаянне на авіябазе Бельбек, дзе дыслакавалася в/ч № 4515 — авіябрыгада пад камандаваннем палкоўніка Юрыя Мамчура<ref>[http://echo.msk.ru/blog/ebuntman/1271582-echo/ Авиабаза Бельбек]</ref><ref>[http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 Военные отбили нападение русских в Бельбеке — Минобороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308020014/http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 |date=8 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://slon.ru/fast/russia/prorossiyskie-soldaty-otkryli-ogon-v-vozdukh-chtoby-ne-dat-ukrainskim-vernut-aerodrom-belbek-1066052.xhtml Пророссийские солдаты открыли огонь в воздух, чтобы не дать украинским вернуть аэродром Бельбек] // Slon</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=lTAJjHRiJ_Y Противостояние у Бельбека: выстрелы и красный флаг]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |title=На аэродроме «Бельбек» в Крыму при попытке захвата склада применили гранаты |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221515/http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017448/ В «Бельбеке» оккупантов чуть оттеснили, переговоры продолжаются]</ref>, — працягвалася аж да 22 сакавіка, калі авіябаза была ўзятая штурмам. [[Файл:Airport Belbek.JPG|thumb|Авіябаза Бельбек.]] Прэс-служба ЧФ РФ заявіла пра недатычнасць расійскіх вайскоўцаў да блакавання аэрадрома «Бельбек», прызнаўшы пры гэтым, што, «''з улікам нестабільнай абстаноўкі, якая складваецца вакол месцаў дыслакацыі частак Чарнаморскага флоту ў Крыме, а таксама месцаў кампактнага пражывання ваеннаслужачых і членаў іх сем’яў''», «''узмоцнена іх ахова падраздзяленнямі антытэрору са складу Чарнаморскага флоту''»<ref>[http://www.ura.ru/content/svrd/28-02-2014/news/1052175962.html Военнослужащие Черноморского флота РФ блокировали Балаклаву, а российские военные вертолёты прилетели на Украину.] URA.ru</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361794|title=Российские военнослужащие опровергли информацию об участии в блокировании аэродрома «Бельбек»|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-23}}</ref>. Раніцай 28 лютага ўзброеныя людзі ў ваеннай форме захапілі дзяржаўнае прадпрыемства «Крымаэрарух», якое забяспечвае палёты самалётаў над тэрыторыяй паўвострава<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25280143.html Російські військові захопили державне підприємство «Кримаерорух»]</ref><ref>[http://comments.ua/politics/455114-rossiyskie-voennie-zahvatili.html Российские военные захватили госпредприятие «Крымаэрорух»]</ref>. У той жа час ракетны катэр ЧФ РФ стаў на стаянку на знешнім рэйдзе Балаклаўскай бухты пад Севастопалем, чым фактычна заблакаваў выхад з бухты ў моры караблям і катэрам брыгады Дзяржаўнай памежнай службы Украіны<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/28/257564_krimu_raketniy_kater_chf_rf.html В Крыму российский ракетный катер заблокировал выход из Балаклавской бухты]</ref>. Тады ж, паводле звестак [[Дзяржаўная пагранічная служба Украіны|украінскіх пагранічнікаў]], вайскоўцы 810-й брыгады {{нп3|Марская пяхота Расіі|марской пяхоты|ru|Морская пехота России}} [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту Расіі]] блакавалі Севастопальскі атрад марской аховы пагранвойскаў у Балаклаве. Як патлумачылі ваенныя, гэта былі дзеянні па спыненні захопу зброі экстрэмістамі. Адбыўся таксама пералёт у Крым дзесяці расійскіх баявых верталётаў, якія прызямліліся ў раёне аэрапорта «Кача» (украінскі бок афіцыйна паведамілі толькі пра тры верталёты)<ref name="Ширяев" /><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193415.html Военнослужащие ЧФ РФ блокировали пограничную часть в Балаклаве, российские вертолёты прилетели в Украину, нарушая двухсторонние соглашения — Госпогранслужба]</ref><ref name="AC-3-3">[http://lb.ua/news/2014/03/03/257947_gospogransluzhba_perechislila_sluchai.html В Севастополь зашли 4 корабля Северного и Балтийского флотов]</ref>. Адбыўся захоп ваеннага аэрадрома ў пасёлку гарадскога тыпу Навафёдараўка (Сакскі раён)<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |title=В Крыму захватывают военный аэродром |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123233/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |url-status=dead }}</ref>. КамАЗы з узброенымі людзьмі без знакаў адрознення пачалі дзяжурства ў Сімферопалі ў вайсковай частцы на вуліцы Крэйзер і ў раёне размяшчэння палігона НИТКА і аэрадрома ВМСУ (Сакі)<ref>[http://investigator.org.ua/news/120325/ В Симферополе и Саках у воинских частей дежурят автомобили с вооружёнными людьми]</ref>. Раніцай будынкі парламента і ўрада Крыму былі па-ранейшаму ачэплены міліцыяй. Ва ўрадавы квартал прапускалі толькі работнікаў крам і ўстаноў, што размешчаны на прылеглых да будынка вуліцах. Прызначаны на пасаду прэм’ер-міністра АР Крым Сяргей Аксёнаў прыступіў да сваіх абавязкаў. Да вечара, на фоне ваеннай аперацыі і блакавання асноўных шляхоў, якія злучаюць Крым са знешнім светам, новы ўрад АР Крым быў сфарміраваны і зацверджаны парламентам<ref name="vs">{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/28_02_14_6 |title=В Крыму утвердили состав Совета министров|date=2014-02-28|publisher=// Сайт Государственного Совета Республики Крым |access-date=2014-03-25}}</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/zahvat-kryma-onlain-obnovlyaetsya-6054/ Хроника последнего дня зимы в Крыму: захваты аэропортов и новый кабмин]</ref>; паводле афіцыйных дадзеных, за гэта рашэнне прагаласавала 68 дэпутатаў з 69 зарэгістраваных<ref name="vs" />. Узброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «Крым» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі<ref name="GTRKK">[http://investigator.org.ua/news/120348/ ГТРК «Крым» под контролем российских военных]</ref>. Увечары узброеныя людзі занялі ДТРК «Крым» і паведамілі персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «Ялта». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў. З хвіліны на хвіліну чакаўся захоп тэлекампаніі «ATR»<ref name="GTRKY">[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/v-krymu-zahvatyvajut-telekompanii-6129/ В Крыму захватывают телекомпании]</ref>. У сувязі з захопам невядомымі асобамі некалькіх вузлоў сувязі ў Крыме ААТ {{нп3|Укртелеком|«Укртелеком»|ru|Укртелеком}} афіцыйна паведаміла пра страту тэхнічнай магчымасці забяспечваць сувязь паміж паўвостравам і астатняй тэрыторыяй Украіны, а таксама, імаверна, на самым паўвостраве. У выніку дзеянняў невядомых былі фізічна пашкоджаны некалькі валаконна-аптычных магістральных кабеляў кампаніі. Як следства, у Крыму было практычна спынена прадастаўленне паслуг фіксаванай тэлефоннай сувязі, а таксама доступу да сеткі Інтэрнэт і мабільнай сувязі<ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/ukrtelekom-ofitsialno-podtverdil-o-blokirovanii-svyazi-v-krymu-6126/ Укртелеком официально подтвердил о блокировании связи в Крыму]</ref>. У Сімферопалі каля 60 актывістаў заблакавалі ўваход на тэрыторыю пастаяннага прадстаўніцтва прэзідэнта Украіны ў АРК, пратэстуючы супраць прызначэння Аляксандрам Турчынавым [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] на пасаду прадстаўніка прэзідэнта<ref>{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|title=В Симферополе пикетчики заблокировали Представительство президента|date=2014-02-28|publisher=Крымское информационное агентство|access-date=2014-02-28}}</ref>. У той жа дзень<ref name="IFAvr" />, без узгаднення з Вярхоўным саветам АР Крым, новыя ўкраінскія ўлады прызначылі Ігара Аўруцкага начальнікам Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў у АРК<ref name="cgr1314" />. У другой палове дня, паводле інфармацыі расійскіх СМІ, украінскія ўлады зачынілі паветраную прастору над Сімферопалем. Аэрапорт Сімферопаля цэлыя суткі не прымаў і не адпраўляў самалёты<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1012574|title=Воздушное пространство над аэропортом Симферополя закрыто|date=28 февраля, 22:37|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2015-03-10}}</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014436 В аэропорт Симферополя прибыл первый после открытия воздушной зоны рейс из Киева]</ref>. Агенцтва «[[Reuters]]» паведаміла пра закрыццё паветранай прасторы над усім Крымам<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 Ukrainian airline says Crimean airspace closed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607001232/http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 |date=7 чэрвеня 2014 }}</ref>. 28 лютага на тэрыторыі [[Керчанская паромная пераправа|Керчанскай паромнай пераправы]] з’явілася некалькі дзясяткаў узброеных аўтаматамі, кулямётамі і снайперскімі вінтоўкамі людзей у палявой форме без знакаў адрознення, якія прыехалі на шасці «Уралах» з расійскімі нумарамі<ref>[http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html У Керченской паромной переправы стоят российские военные с оружием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151013100421/http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html |date=13 кастрычніка 2015 }} // Kerch.FM, 1.03.2014</ref>. Паводле сцвярджэння пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта Украіны ў Крыме Сяргея Куніцына, вечарам 28 лютага на авіябазе Гвардзейскае блізу Сімферопаля прызямлілася 13 ваенна-транспартных самалётаў [[Іл-76]], у кожным з якіх знаходзілася каля 150 расійскіх дэсантнікаў. Куніцын расцаніў тое, што адбывалася ў Крыме, як узброенае ўварванне Расіі<ref>{{cite web|url=http://echo.msk.ru/news/1268904-echo.html|title=Постпред президента Украины в Крыму заявляет о прибытии на полуостров 13 самолётов Ил-76 с российскими десантниками|date=2014-03-01|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-01}}</ref>. Паводле дадзеных Дзяржпагранслужбы Украіны, такіх самалётаў было восем<ref name="AC-3-3" />, паводле слоў в. а. міністра абароны Украіны Ценюха, самалётаў Іл-76 было ўсяго сем, а паводле звестак журналістаў «Новай газеты», — толькі пяць<ref name="Ширяев" />. Паводле звестак «Новай газеты», для ўдзелу ў аперацыі былі прыцягнуты сілы спецназа і асобныя падраздзяленні ПДВ з Пскова, Тулы, Ульянаўска<ref name="Ширяев" />, а таксама «''спецыяльна завезеныя ў Крым грамадзянскія асобы''», якія «''выконвалі па гэтым плане ролю мірнага насельніцтва, рашуча падтрымаўшы расійскую армію пры захопе аб’ектаў''»<ref name="Ширяев2">{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «''Крым. Год спустя. Что мы знаем теперь''». Новая газета, № 18, 20 февраля 2015 |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423052033/http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |archive-date=23 красавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. Як заявіў у 2015 годзе прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін, падчас крымскіх падзей міністэрству абароны РФ было даручана «''пад выглядам узмацнення аховы нашых ваенных аб’ектаў у Крыме перакінуць туды спецпадраздзяленні галоўнага выведупраўлення і сілы марской пяхоты, дэсантнікаў''» для блакавання і раззбраення ўкраінскіх вайсковых частак<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|title=Путин: силы ГРУ и морпехи посылались в Крым разоружать армию Украины|date=2015-03-15|publisher=РИА Новости|access-date=2015-06-18|archive-url=https://archive.today/20150618152248/http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|archive-date=2015-06-18}}</ref>. У ноч з 28 лютага на 1 сакавіка пачалося блакіраванне ўкраінскіх вайсковых частак у Крыме «атрадамі самаабароны» і ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення. Карэспандэнт украінскага тэлеканала «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]» Раман Бочкала паведаміў, што «''паўсюдна ў вайсковых частках Крыма ідуць перамовы. Прыязджаюць расійскія ваенныя і патрабуюць ад камандзіраў перападпарадкавана крымскаму ўраду. А ўлічваючы, хто яго ўзначальвае, то, па сутнасці, Маскве. Задача — вывесці войска з-пад кантролю Кіева. Добрая навіна: калі гэта адбудзецца, вайны не будзе. Дрэнная навіна: Украіна страціць Крым''»<ref name="Siege-1-3">[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/1/osada-kryma-hronika-subboty-6174/ Крым в осаде: хроника субботы]</ref>. У прыватнасці, з выкарыстаннем сілы быў захоплены аэрадром «Кіраўскае», дзе размяшчалася рота асобнага батальёна марской пяхоты ў складзе 43 вайскоўцаў і шасці бронетранспарцёраў БТР-80. Да аэрадрома прыбыла група расійскіх вайскоўцаў на грузавых аўтамабілях і БТР у суправаджэнні казакоў. Казакі растлумачылі, што асцерагаюцца прыбыцця на аэрадром самалётаў з дэсантнікамі з цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Украіны. Пасля захопу аэрадрома было выведзена са строю абсталяванне для кіраўніцтва палётамі<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |title=Российские солдаты вывели из строя оборудование аэродрома в Крыму |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221551/http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Map of the Crimea - RU.png|thumb|Крым.]] 1 сакавіка цэнтр Сімферопаля знаходзіўся пад кантролем узброеных людзей, па вуліцах раз’язджалі ваенныя грузавікі, ля будынка парламента былі выстаўлены два кулямётныя гнязды. «[[Ветлівыя людзі]]» у форме без знакаў адрознення блакавалі адміністрацыйныя будынкі і аб’екты інфраструктуры. У іх лік акрамя будынка ўрада і Вярхоўнага савета Крыма ўвайшлі аэрапорт, тэлерадыёстанцыі, аб’екты «Укртелекома»<ref name="Ширяев" />, ваенкаматы<ref>[http://vesti-ukr.com/krym/40425-v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-centralnyj-voenkomat В Симферополе неизвестные заблокировали центральный военкомат]</ref>. [[Файл:Selbstverteidigung auf der Krim, März 2014.jpg|міні|Ахова ўрадавых устаноў «атрадам самаабароны» ў Сімферопалі. 2 сакавіка 2014 года.]] Раніцай новы кіраўнік крымскай міліцыі з групай суправаджаючых асоб з’явіўся ў Сімферопалі і паспрабаваў прарвацца ў будынак ГУУС, але быў спынены «атрадам самаабароны»<ref>[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/01/257781_genkonsul_rossii_krimu.html Генконсул России в Крыму не подтверждает информацию о жертвах среди россиян]</ref>. На першым пасяджэнні крымскага ўрада ў новым складзе Сяргей Аксёнаў паведаміў, што ўлады Крыму наладзілі супрацоўніцтва з Чарнаморскім флотам па сумеснай ахове жыццёва важных аб’ектаў. У сувязі са спробай Аўруцкага прарвацца ў будынак ГУУС Аксёнаў перападпарадкаваў сабе ўсе сілавыя структуры на тэрыторыі Крыму<ref>[http://www.newsru.com/world/01mar2014/simferopol.html Центр Симферополя взяли под контроль вооружённые люди, на улицах — военные грузовики]</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/centr-simferopolya-polnostyu-okruzhen-voennymi Центр Симферополя полностью окружен военными] // Крымское информационное агентство, 1.03.2014</ref><ref>{{Cite web |title=Все службы Симферополя работают в штатном режиме, — Агеев |url=http://www.3652.ru/news/484491 |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805082806/https://www.3652.ru/news/484491 |archive-date=5 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref> і, «''разумеючы сваю адказнасць за жыццё і бяспеку грамадзян''», звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай «''аб аказанні садзейнічання ў забеспячэнні міру і спакою на тэрыторыі АРК''», паколькі «''ў выніку гэтага прызначэння [Аўруцкага кіраўніком крымскай міліцыі], а таксама наяўнасці на тэрыторыі аўтаноміі неапазнаных узброеных груп, баявой тэхнікі і няздольнасці сілавых структур, размешчаных у АРК, эфектыўна кантраляваць сітуацыю, на тэрыторыі Крыму з’явіліся беспарадкі''»<ref name="cgr1314">{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|title=Обращение Председателя Совета министров АРК Сергея Аксенова|publisher=Пресс-служба Верховного Совета АРК|date=2014-03-01|access-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108181412/http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|archive-date=2014-11-08}}</ref>. В. а. міністра абароны Украіны [[Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх]] заявіў на пасяджэнні ўрада, што Расія павялічыла свой ваенны кантынгент у Крыме на шэсць тыс. вайскоўцаў, груба парушыўшы існуючыя пагадненні. Паводле яго слоў, на паўвостраў было перакінута таксама каля 30 расійскіх [[БТР-80]], расійскія вайскоўцы блакуюць адміністрацыйныя будынкі і ваенныя часткі, што таксама груба парушае дамоўленасці, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]<ref>[http://www.unn.com.ua/ru/news/1311111-rf-zbilshila-zbroyni-sili-v-krimu-na-6-tis-soldativ-i-porushila-ugodu-minoboroni РФ увеличила вооружённые силы в Крыму на 6 тыс. солдат и нарушила соглашение — Минобороны] // УНН, 01.03.2014</ref>. Тым часам у порт Феадосіі зайшоў расійскі дэсантны карабель «Зубр». Невядомыя ўзброеныя людзі ачапілі ваенную базу спецпадраздзялення «Тыгр» у пасёлку Краснакаменка пад Феадосіяй. Вайскоўцы ЧФ канчаткова заблакіравалі памежную частку ў Балаклаве і прапанавалі ўкраінскім пагранічнікам пакінуць частку на сваіх караблях, перадаўшы яе цалкам пад кантроль расійскіх вайскоўцаў. Украінскі бок прапанову прыняў<ref name="Siege-1-3" /><ref>[http://lb.ua/news/2014/03/01/257739_pogranichnaya_chast_balaklave.html Пограничная часть в Балаклаве перешла под контроль российских войск]</ref>. У Джанкоі расійскія войскі занялі былы аэрадром. У Крым па трасе Харкаў-Сімферопаль працягваюць прыбываць аўтамабілі з расійскімі «казакамі», якія робяць «перавалачны» прыпынак у Джанкоі<ref>[http://investigator.org.ua/news/120487/ В Джанкое российские войска заняли бывший аэродром]</ref>. 1 сакавіка, без дазволу адміністрацыі Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны, ў порт Севастопаля ўвайшлі два вялікія дэсантныя караблі Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі «Калінінград» і «Мінск». 2 сакавіка гэтага года ў г. Севастопаль зайшлі вялікія дэсантныя караблі «[[Аленегорскі гарняк]]» Паўночнага флоту і «Георгій Пераможца» Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі<ref name="AC-3-3" />. У далейшым гэтыя караблі выкарыстоўваліся пры перакідцы тэхнікі ў Крым з Наварасійска<ref>[http://investigator.org.ua/news/121018/ За сутки в Крыму разгрузилось уже пять кораблей РФ]</ref>. Вечарам 1 сакавіка, пасля зваротаў ад Сяргея Аксёнава і Віктара Януковіча, прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін звярнуўся ў Савет Федэрацыі па выкарыстанне расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны «''да нармалізацыі грамадска-палітычнай абстаноўкі ў гэтай краіне''»<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20353|title=Владимир Путин внёс обращение в Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=01.03.2014|publisher=Официальный сайт Президента России|access-date=2014-03-02}}</ref>. Прычыны запыту, абвешчаныя ў звароце, — экстраардынарная сітуацыя, якая склалася ва Украіне і пагроза жыццю грамадзян Расіі і асабістага складу вайсковага кантынгенту Узброеных Сіл РФ, які дыслакуецца на тэрыторыі Украіны. Савет Федэрацыі на пазачарговым пасяджэнні аднагалосна 90 галасамі (100 % прысутных, 54,2 % складу палаты) даў згоду на выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне<ref>[http://council.gov.ru/media/files/41d4c8b9772e9df14056.pdf Стенограмма 347 (внеочередного) заседания Совета Федерации от 01.03.2014]</ref><ref name="AllowMil">[http://council.gov.ru/press-center/news/39851/ Совет Федерации дал согласие на использование Вооружённых Сил России на территории Украины]</ref>. Дэпутаты гарадскога савета Севастопаля прагаласавалі за тое, каб не падпарадкоўвацца рашэнням новых улад Украіны: «''У цяперашняй сітуацыі, выкарыстоўваючы словы класіка, у нас, дэпутатаў, якія выказваюць волю народа, застаўся толькі адзін выбар: або прамаўчаць, глядзець, як прыніжаюць наш „Беркут“, як узброеныя бандыты атрымліваюць пасады ў міністэрствах Украіны, або дзейнічаць''». Дэпутаты таксама прагаласавалі за падтрымку правядзення ў Крыме рэферэндуму пра статус аўтаноміі і надзялілі адпаведнымі паўнамоцтвамі каардынацыйны савет Севастопаля па абароне і забеспячэнню жыццядзейнасці горада<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014091 Депутаты горсовета Севастополя проголосовали за неподчинение киевским властям]</ref>. Тым часам у Крыме, пасля сустрэчы з Аксёнавым, Аўруцкі падаў у адстаўку, а новым кіраўніком крымскай міліцыі быў прызначаны Сяргей Абісаў<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |title=Авруцкий подал в отставку. В Крыму снова поменялся Глава МВД |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821031702/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу ночы ва ўкраінскія воінскія часткі, дыслакаваныя на тэрыторыі Крыму, прыязджалі невядомыя «''перамоўшчыкі''», якія прапаноўвалі ўкраінскім вайскоўцам не аказваць супраціву ваеннаслужачым ВС РФ, скласці зброю і перайсці на бок «''законнай улады Крыму''», абяцаючы забяспечыць годныя ўмовы службы і сацыяльную абарону. У залежнасці ад сітуацыі, перамоўшчыкі ўгаворамі або сілай прымушалі выдаць ім зброю і боепрыпасы і вывозілі іх на грузавіках<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193743.html Российские военные в Крыму вывозят оружие из двух воинских частей ВСУ — источник]</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/120668/ Военнослужащие ЧФ сутки блокируют военные склады флота Украины. Журналистов просят о поддержке]</ref>. Так, раніцай 2 сакавіка намеснік камандуючага Паўднёвай ваеннай акругай РФ і намеснік камандзіра 810-й брыгады марской пяхоты ЧФ прад’явілі ўльтыматум 1-му батальёну марской пяхоты ВМС Украіны ў Феадосіі — на працягу гадзіны скласці зброю і перадаць расійскім вайскоўцам склады<ref>[http://investigator.org.ua/news/120520/ Война идет: ультиматум сложить оружие морпехам в Феодосии предъявил замком Южного ВО России]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов обесточили |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221316/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов остался без подвоза продуктов |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221327/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://lb.ua/news/2014/03/07/258663_feodosii_vtoruyu_nedelyu_blokiruyut.html В Феодосии вторую неделю блокируют батальон морской пехоты]</ref>. У Севастопалі быў блакіраваны штаб ВМС Украіны, будынак быў абясточаны<ref name="Пикет" /><ref>[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ Штаб флота ВМС в Севастополе отключили от света] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171225043007/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ |date=25 снежня 2017 }}</ref>. Была блакіраваная 36-я брыгада берагавых войскаў, якая дыслакуецца ў с. Перавальным (Сімферопальскі раён)<ref>[http://investigator.org.ua/news/120529/ Украинские военные в Перевальном будут стоять насмерть при штурме российским спецназом. Приглашают журналистов быть свидетелями]</ref><ref>[http://www.pavda.com.ua/rus/news/2014/03/3/7017366/ В России подтвердили, что часть в Перевальном блокируют русские солдаты]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/120602/ Бойцы российского спецназа в Перевальном отошли от КПП бригады береговых войск Украины]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/3/v-perevalnom-zhenshiny-i-samooborona-vstanut-za-mir-zhivym-shitom-6342/ В Перевальном женщины и самооборона встанут за мир живым щитом // Новости Крыма, 03.03.2014]</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195198.html Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — командование части]</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317159-bryhada-berehovoi-oborony-vms-ukrayny-ne-budet-vypolniat-nykakykh-ultymatumov-zaiavlenye Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — заявление]</ref>. 3 сакавіка ўкраінскі сцяг быў зняты ў в/ч А-0669 (батальён марской пяхоты ВМС Украіны ў Керчы), украінскія і расійскія вайскоўцы пачалі сумеснае нясенне варты<ref name="KerSeaGuard">[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25283914.html Невідомі у масках захопили територію Керченської морської охорони] — Радио Свобода</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317080-rossyiskye-voennye-vydvynuly-ultymatum-ukraynskym-morpekham-v-kerchy Российские военные выдвинули ультиматум украинским морпехам в Керчи]</ref>. Да вечара 2 сакавіка бяскроўна былі захоплены штабы Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання і Сімферопальскага пагранічнага атрада Пагранслужбы Украіны<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193872.html В Крыму захвачены штабы погранвойск — Госпогранслужба Украины] // Интерфакс-Украина</ref>, усталяваны кантроль над адным з украінскіх дывізіёнаў СПА ў раёне мыса Фіялент<ref name="Ширяев" />. У ноч з 2 на 3 сакавіка ў зале пасяджэнняў Крымскага савета міністраў адбылася цырымонія прыняцця прысягі шэрагам кіраўнікоў сілавых ведамстваў. На вернасць народу Крыму прысягнулі начальнік Службы бяспекі Пётр Зіма, начальнік Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Сяргей Абісаў, начальнік Галоўнага ўпраўлення Службы па надзвычайных сітуацыях Сяргей Шахаў і выконваючы абавязкі начальніка пагранічнай службы Віктар Мельнічэнка (раней — першы намеснік начальніка Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання Дзяржпагранслужбы Украіны). Раней, 2 сакавіка, прысягу прыняў контр-адмірал Дзяніс Беразоўскі, прызначаны камандуючым ВМС Крыму<ref name="oath" />. Паводле слоў Аксёнава, гэты дзень «''увойдзе ў гісторыю аўтаноміі як дзень фарміравання ўсіх яе сілавых структур''»<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/glavy-pyati-silovyh-struktur-kryma-prinesli-prisyagu-narodu Главы пяти силовых структур Крыма принесли присягу народу]</ref>. Урад Крыма распачаў спробу схіліць на свой бок асабісты склад і кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны на тэрыторыі Крыму, але, як паведамлялі ўкраінскія СМІ, гэтыя спробы не мелі поспеху. Так, было заяўлена, што супрацоўнікі Галоўнага ўпраўлення [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў АР Крым адмовіліся прызнаваць прызначанага новымі крымскімі ўладамі кіраўніка<ref name="GUSBU" />. Начальнік Крымскага тэрытарыяльнага камандавання ўнутраных войскаў Украіны Мікалай Балан заявіў, што ўнутраныя войскі падпарадкоўваюцца міністру ўнутраных спраў і «''ўсе вайскоўцы на 100 прцэнтаў верныя сваёй прысязе і свайму воінскаму абавязку''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193879.html Расположенные в Крыму Внутренние войска верны присяге и имеют достаточно сил и средств для обороны — заявление]</ref>. Адмовіўся падпарадкоўвацца новаму прэм’ер-міністру Крыма і кіраўнік Дзяржаўнай пенітэнцыярнай службы Украіны ў АР Крым і Севастопалі Алег Грач<ref>[http://ru.tsn.ua/ukrayina/glavnyy-tyuremschik-kryma-otkazalsya-podchinyatsya-nelegitimnomu-premeru-352627.html Главный тюремщик Крыма отказался подчиняться нелегитимному премьеру] — ТСН, 3 марта 2014</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе паведамілі: «''Нягледзячы на ​​вельмі вострае супрацьстаянне ў Сімферопалі з расійскімі спецназаўцамі, памежнікі не страцілі кіравання падраздзяленнямі аховы дзяржаўнай мяжы ў Крыме''»<ref name="ENW-GPS" />. 3 сакавіка Прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што развіццё палітычнай сітуацыі ва Украіне «''дае важкія падставы для боязі за лёс краіны, стварае пагрозу міру і стабільнасці ў Крыме''». На думку прэзідыума, пастанова Вярхоўнай Рады Украіны «''Аб самаўхіленне прэзідэнта Украіны…''» парушыла Канстытуцыю Украіны, які не прадугледжвае спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта па прычыне адыходу ад іх выканання, таму «''прававыя падставы для ўскладання абавязкаў прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады Украіны Турчынава А. В. <…> адсутнічаюць''». Парламент АРК, які нясе адказнасць за забеспячэнне правоў і свабод яе жыхароў, не можа заставацца іншым назіральнікам разбуральных працэсаў, якія адбываюцца ў краіне, і «''менавіта гэтыя акалічнасці''» заахвоцілі нд АРК прыняць рашэнне «''па правядзенні рэспубліканскага (мясцовага) рэферэндуму як формы прамога народаўладдзя па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў аўтаноміі''». Прэзідыум заявіў, што пытанне рэферэндуму не ўтрымлівае палажэнняў па аддзяленні АРК ад Украіны, пры гэтым «''мы выступалі і выступаем за надзяленне Крымскай аўтаноміі шырокімі паўнамоцтвамі, якія павінны быць гарантаваныя пры любых зменах цэнтральнай улады і канстытуцыі Украіны''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11606 Заявление Президиума ВС АРК от 03.03.2014]</ref>. Прэзідыум ВС АРК падтрымаў перанос рэферэндуму аб статусе і паўнамоцтвах Крыму на 30 сакавіка<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11607 О некоторых вопросах обеспечения организации и проведения республиканского (местного) референдума в Автономной Республике Крым]</ref>. Старшыня ВС АРК Уладзімір Канстанцінаў заявіў, што ад жыхароў Севастопаля паступіла ініцыятыва па змяненні прававога статусу горада і перападпарадкаванне яго наўпрост уладам Крыму<ref>[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201403031445-t1i8.htm Севастополь хочет войти в состав Крыма] — ТРК Звезда, 3 марта 2014</ref>. Прэм’ер-міністр Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] заявіў, што расійскі ўрад гатовы аказаць Крыму фінансавую дапамогу. Кіраўнік Мінфіна [[Антон Германавіч Сілуанаў|Антон Сілуанаў]] праінфармаваў, што дэфіцыт бюджэту аўтаноміі складае ў пераліку каля 35 мільярдаў рублёў. Фінансавая дапамога РФ павінна стабілізаваць фінансавую сістэму Крыма, забяспечыць бесперабойную выплату заробкаў, пенсій, дапамог і стабільную працу бюджэтных устаноў рэспублікі<ref>[http://www.finmarket.ru/economics/article/3644091 Россия сулит Крыму масло вместо пушек — «''Экономика''» — Финмаркет]</ref>. [[Файл:VOA-Crimea-Saint-George.jpg|right|thumb|250px|[[Георгіеўская стужка|Георгіеўскія стужачкі]] ў Крыме, 3 сакавіка 2014 года.]] Тым часам з Крыма паступалі паведамленні пра тое, што камандуючы Чарнаморскім флотам РФ Аляксандр Вітко нібыта прапанаваў украінскім ваеннаслужачым здацца да 5 гадзін раніцы 4 сакавіка; у адваротным выпадку, расійскія вайскоўцы пагражаюць прыступіць да штурму падраздзяленняў і частак УС Украіны па ўсім Крыме; у Севастопалі казакі паспрабавалі захапіць штаб ВМСУ пры падтрымцы расійскіх марскіх пяхотнікаў<ref>[http://investigator.org.ua/news/120782/ В нескольких воинских частях в Крыму начался штурм по одному сценарию]</ref>, у Севастопальскай бухце караблі расійскага Чарнаморскага флоту блакавалі караблі ВМСУ «Цярнопаль» і «Славуціч»<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |title=Корабли ВМСУ заблокировали в бухте Севастополя |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221416/http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |url-status=dead }}</ref>, ракетны катэр ЧФ РФ [[Блакада ўкраінскага флоту на возеры Данузлаў|заблакаваў выхад з возера Данузлаў]]<ref>[http://investigator.org.ua/news/120736/ Ракетный катер ЧФ РФ заблокировал выход из озера Донузлав]</ref>. У Дзяржпагранслужбе Украіны заявілі, што на паромнай пераправе Крым-Каўказ адбываецца назапашванне бронетэхнікі, працягваюцца актыўныя перамяшчэнні караблёў расійскіх ВМС у акваторыю Чорнага мора на ўваход і выхад з порта Севастопаль, расійскія ваенныя ажыццяўляюць маральны і фізічны ціск на пагранічнікаў і актыўна вядуць спробы вярбоўкі персаналу<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3313896-na-kerchenskoi-paromnoi-pereprave-skoplenye-bronetekhnyky На Керченской паромной переправе скопление бронетехники]</ref>. Асабісты склад 10-й Сакскай марской авіябрыгады ВМСУ (с. Навафёдараўка) перавёў на запасны аэрадром баявыя верталёты і самалёты брыгады, каб расійскія вайскоўцы іх не захапілі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/194151.html Сакская морская авиабригада передислоцировала авиатехнику на континент]</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны паведамілі пра прарыў у бок Украіны двух мікрааўтобусаў і трох грузавікоў Камаз з узброенымі асобамі праз пункт пропуску паромных зносін «Крым-Кубань» у Керчы пад прыкрыццём ваеннаслужачых ЧФ РФ. У далейшым гэтая група ўзброеных асоб з прымяненнем фізічнай сілы захапіла месца дыслакацыі аддзела пагранслужбы «Керч»<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/194170.html В Украину через Керченскую переправу прорвались автобусы и грузовики с вооружёнными лицами, игнорируя погранконтроль — Госпогранслужба]</ref>. Каардынацыйны савет Севастопаля, «''улічваючы стабілізацыю сітуацыі ў горадзе''», прыняў рашэнне завяршыць фарміраванне новых атрадаў народнага апалчэння, паколькі «''дзякуючы актыўнай падтрымцы жыхароў''» каардынацыйны савет кантралюе ключавыя сілавыя структуры забеспячэння правапарадку<ref>[https://archive.today/20150307204620/http://sevispolkom.su/sevispolkom/o-priekrashchienii-formirovaniia-otriadov-narodnogho-opolchieniia-i-dalnieishikh-dieistviiakh-dobrovoltsiev/index.html Распоряжение № 4 «О прекращении формирования отрядов народного ополчения и дальнейших действиях добровольцев»]</ref>. Раніцай 4 сакавіка прэм’ер-міністр Крыма Сяргей Аксёнаў заявіў на прэс-канферэнцыі ў Сімферопалі, што асабісты склад украінскіх вайсковых частак гатовы падпарадкавацца новаму ўраду Крыма і што ў дачыненні да камандзіраў, якія адмаўляюцца выконваць яго загады, будуць распачатыя крымінальныя справы: «''Здавацца ніхто нікому не прапануе, ідуць перамовы з ваеннымі часткамі, якія ўсё абсалютна ў Крыме заблакіраваны сіламі самаабароны… У асобных частках ёсць камандзіры, якія падбухторваюць салдат да невыканання маіх загадаў, як на сённяшні дзень вярхоўнага галоўнакамандуючага. Папярэджваю ўсіх камандзіраў: у дачыненні да іх, калі яны не падпарадкуюцца законнаму ўраду Крыму, будуць распачатыя крымінальныя справы… Жарты ўсе скончаны. Калі праз дзеянні дадзеных камандзіраў пральецца кроў, пакаранне будзе вельмі жорсткім''»<ref>[http://investigator.org.ua/news/120825/ «''Верховный главнокомандующий''» Крыма Аксенов грозит уголовными делами командирам, отказавшимся ему подчиняться]</ref>. 4 сакавіка кіраўнік СБУ [[Валянцін Налівайчанка]] паскардзіўся, што расійскія вайскоўцы заблакавалі працу органаў бяспекі Украіны ў Крыме. Паводле слоў Налівайчанкі, СБУ звярнулася да расійскага боку з патрабаваннем даць магчымасць органам бяспекі працаваць, аднак «''станам на гэтую хвіліну адказу няма''»<ref>[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 Російські військові блокують роботу органів безпеки у Криму — Наливайченко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328213717/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 |date=28 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://society.lb.ua/life/2014/03/04/258208_prorossiyskie_aktivisti.html Пророссийские активисты заблокировали управление СБУ в Севастополе]</ref>. Прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю па сітуацыі ва Украіне, дзе, у прыватнасці, адмаўляў удзел расійскіх войскаў у крымскіх падзеях, заявіўшы, што там дзейнічаюць толькі мясцовыя сілы самаабароны<ref name="conf-4-3">[http://www.kremlin.ru/news/20366 Владимир Путин ответил на вопросы журналистов о ситуации на Украине]</ref>. У адказ афіцэры-камандзіры Севастопальскай брыгады надводных караблёў, караблёў ВМС Украіны «Славуціч» і «Цярнопаль» у паведамленні для СМІ заявілі, што лічаць сябе правамоцнымі «''абвінаваціць прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў непрыхаванай хлусні''», а таксама сказалі, што «''ў сапраўдны момант ваенныя караблі ВМС Украіны „Цярнопаль“ і „Славуціч“, якія знаходзяцца непасрэдна ў Севастопальскай бухце, блакаваныя баявымі караблямі і судамі Чарнаморскага флоту ВМФ Расіі, на кожным з якіх знаходзяцца падраздзяленні марской пяхоты колькасцю да аднаго ўзвода, узброеныя аўтаматычнай зброяй і ў адпаведнай экіпіроўцы''»<ref name="UP-4-3" />. [[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0104.JPG|thumb|Ваенная частка ў Еўпаторыі.]] На працягу гэтага дня экіпаж карабля кіравання «Славуціч» прадухіліў спробу захопу карабля ўзброенай групай<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |title=Экипаж корабля «Славутич» отбил нападение вооружённой группы |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221352/http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |url-status=dead }}</ref>. Начальнік радыётэхнічных войскаў Паветраных Сіл УС Украіны палкоўнік Сяргей Вішнеўскі паведаміў, што ўсе камандныя пункты, радыётэхнічныя батальёны і роты на тэрыторыі Крыму знаходзяцца ў аблозе расійскіх войскаў і атрадаў крымскай самаабароны<ref>[http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 В Минобороны уверяют, что контролируют воздух над Крымом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402205022/http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Расійскія спецназаўцы прарваліся на тэрыторыю зенітна-ракетнага палка пад Еўпаторыяй (в/ч А-4519)<ref name="IFEvp" /><ref>[http://investigator.org.ua/news/120940/ В Евпатории украинские военные живым щитом охраняют оружие]</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195121.html Украинскому полку в Евпатории поставлен ультиматум о сложении оружия — представитель командования]</ref><ref>[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/10/258785_sovmin_krima_vidvinul_ultimatum.html Совмин Крыма выдвинул ультиматум воинский части в Евпатории]</ref>. Тым часам, як паведаміла «[[Радыё Свабода]]» са спасылкай на відавочцаў, расійскія вайскоўцы ўсталявалі на КПП «Турэцкі вал», размешчаным на мяжы [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] і Крыму, узмоцнены блакпост і выкапалі абарончыя пазіцыі для людзей і тэхнікі. Паводле іх слоў, на КПП знаходзіцца каля 50 узброеных расійскіх вайскоўцаў і ваенная тэхніка — не менш за тры БТР, шэсць-сем браніраваных аўтамабіляў «Тыгр» (ці «Вяпрук»), некалькі грузавых аўтамабіляў і інжынерная тэхніка<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25284793.html Російські військові окопуються на Перекопському перешийку — очевидці]</ref>. Дзяржпагранслужбы Украіны, са свайго боку, разгарнула тры кантрольна-прапускныя пункты і выставіла памежныя патрулі на адміністрацыйнай мяжы з АР Крым. Кантрольныя пункты былі разгорнуты ў раёне населеных пунктаў Салькова, Каланчак і Чаплінка. Згодна з інфармацыяй, гэтыя пункты і патрулі ўзмоцнены вайскоўцамі мабільных падраздзяленняў пагранвойскаў, супрацоўнікамі МУС і вайскоўцамі УСУ<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/events/3314568-ukraynskye-pohranychnyky-razvernuly-try-kpp-na-vezde-v-krym Украинские пограничники развернули три КПП на въезде в Крым]</ref>. У Генеральным штабе Узброеных сіл Украіны заявілі, што на тэрыторыі Крыму знаходзяцца расійскія вайскоўцы, якія не ўваходзяць у склад ЧФ, — у прыватнасці, са складу 18-й асобнай механізаванай брыгады, якая дыслакуецца ў [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспубліцы]] (паводле дадзеных журналістаў «Новай газеты», на самай справе ад прыцягнення чачэнцаў у міністэрстве абароны РФ адмовіліся<ref name="Ширяев" />), а таксама 31-й асобнай дэсантна-штурмавой брыгады ПДВ ([[Ульянаўск]]) і 22-й брыгады спецпрызначэння ([[Краснадарскі край]])<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/194412.html В Крыму находятся российские военнослужащие не только из частей ЧФ РФ, утверждают в Генштабе ВСУ]</ref>. 5 сакавіка Сяргей Аксёнаў звярнуўся да ваеннаслужачых органаў ваеннага кіравання і воінскіх частак Украіны, дыслакаваных у Крыме. Прэм’ер-міністр Крыма заклікаў ваеннаслужачых, у перыяд да правядзення ў АРК рэферэндуму: # Не прымяняць зброю, каб пазбегнуць кровапраліцця і далейшага абвастрэння сітуацыі; # Захоўваць арганізаванасць і парадак, «''не паддавацца на правакацыі''» ад прадстаўнікоў украінскіх уладаў; # Працягваць выконваць службовыя і спецыяльныя абавязкі ў сваіх вайсковых частках; # Беспярэчна выконваць указанні Савета міністраў АРК, загады і распараджэнні камандзіраў і начальнікаў. Аксёнаў заявіў, што, як Вярхоўны Галоўнакамандуючы ўзброенымі Сіламі АРК, ён гарантуе ўсім вайскоўцам УС Крыму высокі ўзровень грашовага забеспячэння, поўны пакет сацыяльных гарантый, рашэнне жыллёвай праблемы, працаўладкаванне членаў сем’яў, пазачарговае прадастаўленне месцаў у дзіцячых дашкольных і школьных установах<ref>[http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 Аксенов приглашает в крымскую армию, запугивая «бандеровцами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140105/http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. 6 сакавіка камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва: «Сёння ў нашым славутым горадзе, як і на тэрыторыі ўсяго Крымскага паўвострава, склалася вельмі няпростая сітуацыя. Наша мэта, перш за ўсё, — не зганьбіць крымскую зямлю крывёю братазабойства, захаваць усіх жывымі і здаровымі, не дазволіць палітычным супярэчнасцям разарваць сям’і і дзяцей»<ref name="AC-3-6" />. {{падвойная выява|права|Secession referendum IMG 9077-1.jpg|148|Secession referendum IMG 9078-1.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб правядзенні агульнакрымскага рэферэндума і пра ўваходжанне Севастопаля ў склад Расіі. 6 сакавіка 2014 года.}} Вярхоўны Савет АР Крым<ref name="radaref">[http://crimea.gov.ru/news/06_03_2014_1 Парламент Крыма принял постановление «О проведении общекрымского референдума»]</ref> і [[Севастопальскі гарадскі савет]]<ref>{{cite web|url=http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|title=Текст решения внеочередной сессии от 6 марта 2014 года № 7151 «''Об участии в проведении общекрымского референдума''»|date=2014-03-06|publisher=Официальный сайт Севастопольского городского совета|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140308072323/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|archive-date=8 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref> прынялі рашэнне ўвайсці ў склад Расіі ў якасці суб’ектаў Федэрацыі і правесці рэферэндум на тэрыторыі АР Крым і Севастопаля, прычым не 30, а 16 сакавіка, вынеслі на рэферэндум пытанне пра ўваходжанне Крыма ў склад Расіі на правах суб’екта Федэрацыі або аднаўленні Канстытуцыі Крыму 1992 года пры захаванні паўвострава ў складзе Украіны. Пазней намеснік старшыні Вярхоўнага Савета Крыма Рыгор Іофе заявіў, што змяненне фармулёўкі пытання было выклікана рэакцыяй украінскіх улад на рашэнне правесці рэферэндум у Крыме, на які раней не планавалася выносіць пытанне пра выхад аўтаноміі са складу Украіны<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/08/change/ В Крыму объяснили изменение вопросов референдума]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140307_hk_konstantinov_moskow.shtml Константинов: рішення про референдум приймали терміново через загрозу арешту // BBC, украинская редакция, 7/03/2014]</ref>. Крымскія дэпутаты прынялі рашэнне звярнуцца да кіраўніцтва Расіі з прапановай «''пачаць працэдуру ўваходжання ў склад Расійскай Федэрацыі ў якасці суб’екта Расійскай Федэрацыі''». Каб растлумачыць сваё рашэнне, парламентарыі заявілі, што ва Украіне «''ў выніку антыканстытуцыйнага перавароту захапілі ўладу нацыяналістычныя сілы», якія «груба парушаюць Канстытуцыю і законы Украіны, неад’емныя правы і свабоды грамадзян, уключаючы права на жыццё, свабоду думкі і словы, права размаўляць на роднай мове''», пры гэтым «''экстрэмісцкія групоўкі спрабуюць пранікнуць у Крым, каб абвастрыць сітуацыю, выклікаць напружанасць і незаконна захапіць уладу''»<ref name="radaref" />. Крымскія заканадаўцы вырашылі таксама сфарміраваць незалежныя ад Украіны органы выканаўчай улады Крыму: Міністэрства юстыцыі, унутраных спраў, надзвычайных сітуацый, прамысловай палітыкі, паліва і энергетыкі, па інфармацыі і масавых камунікацыях, пракуратуру, службу бяспекі, падатковую і пэнітэнцыярную службу і сацыяльныя фонды<ref name="cgr-6-3-m">[http://crimea.gov.ru/act/11691 Об изменениях в системе и структуре органов исполнительной власти Автономной Республики Крым]</ref>. Першы намеснік старшыні Урада АРК Рустам Тэміргаліеў паведаміў, што ўласнасць Украіны ў Крыме будзе нацыяналізаваная на карысць новых уладаў рэгіёну, уся прыватная ўласнасць на тэрыторыі Крыму будзе перааформлена па расійскаму заканадаўству. Ён паказаў на гатоўнасць Крыму ўступіць у рублёвую зону<ref>[http://www.interfax.ru/world/363186 Украинская госсобственность в Крыму будет национализирована]</ref>. На працягу 6—7 сакавіка праз Керчанскую паромную пераправу кругласутачна перапраўляліся калоны ваеннага аўтатранспарту<ref>[http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html Паромную переправу Керчи контролируют вооружённые люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140411040645/http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html |date=11 красавіка 2014 }} // Kerch.FM</ref>, якія рухаліся праз Керч у бок Феадосіі. Ваенныя грузы украінскімі пагранічнікамі і мытнікамі не надглядаліся<ref>[http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 Через Керченскую переправу в Крым переправляют военную технику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221555/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 |date=22 студзеня 2015 }} // Kerch.com.ua, 7/03/2014</ref>. 7 сакавіка дэлегацыя Вярхоўнага Савета Крыма на чале з яго старшынёй Уладзімірам Канстанцінавым сустрэлася ў Маскве са старшынёй Дзярждумы Сяргеем Нарышкіным і спікерам Савета Федэрацыі Валянцінай Мацвіенка. Нарышкін заявіў, што ў Расіі падтрымаюць «''свабодны і дэмакратычны выбар''» насельніцтва Крыма і Севастопаля<ref>[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_2 В Госдуме Владимир Константинов обсудил с Сергеем Нарышкиным вопросы организации и проведения общекрымского референдума]</ref>. Мацвіенка запэўніла, што сенатары падтрымаюць рашэнне аб уваходжанні Крыма ў склад Расіі, калі яно будзе прынята<ref>[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_5 Совет федерации готов поддержать решение Крыма о вхождении в РФ — В. Матвиенко]</ref>. 8 сакавіка паступілі паведамленні пра тое, што расійскія вайскоўцы і крымскія апалчэнцы прыступілі да добраўпарадкавання блакпаста на тэрыторыі Херсонскай вобласці (Арабацкая стрэлка)<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/08/258714_rossiyskie_voennie_voshli_poselok.html Российские военные минируют поля под поселком Чонгар Херсонской области (ОБНОВЛЕНО)]</ref><ref>[http://www.unian.net/politics/895464-rossiyskie-okkupantyi-zaminirovali-i-obtyanuli-kolyuchey-provolokoy-granitsu-v-hersonskoy-oblasti.html Российские оккупанты заминировали и обтянули колючей проволокой «''границу''» в Херсонской области]</ref>. 8 сакавіка Аляксандр Турчынаў прызначыў новым кіраўніком Галоўнага ўпраўлення СБУ ў АРК Алега Абсалямава, аднак прэс-служба Вярхоўнага Савета АРК паведаміла, што ў Крыме гэта прызначэнне лічаць нелегітымным. У Вярхоўным Савеце АРК нагадалі, што ў Крыме створана свая Служба бяспекі, начальнік якой Пётр Зіма прызначаны ў адпаведнасці з Канстытуцыяй АРК і рэгламентам крымскага парламента<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/v-krymu-ne-priznali-novogo-glavu-sbu В Крыму не признали нового главу СБУ. Крымское ИА, 10.03.2014]</ref>. [[Файл:Berkut guards an entrance checkpoint to the Crimea Peninsula, March 10, 2014.jpg|міні|Блакпост на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]] 9 сакавіка ў Сімферопалі, Севастопалі, Еўпаторыі і Керчы прайшлі першыя мітынгі ў падтрымку далучэння Крыму да Расіі. Прадстаўнікі кіраўніцтва крымскай аўтаноміі заклікалі жыхароў Крыма прагаласаваць за далучэнне да Расіі<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1032682 В центре Симферополя проходит митинг за присоединение к России. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. Уладзімір Канстанцінаў заявіў у сваім звароце да Крымчане на сайце Вярхоўнага Савета АР Крым, што перадача Крыма Украіне ў 1954 годзе без згоды мясцовых жыхароў уяўляла сабой «''абуральную несправядлівасць''». Паводле слоў палітыка, «''Крым вычарпаў магчымасці дамагчыся годнага статусу ў складзе Украіны''», а далейшае знаходжанне ў яе складзе «''пагражае крымчанам не проста лаянкай і дыскрымінацыяй па культурным і этнічным прынцыпе, а самым літаральным фізічным знішчэннем. <…> Той Украіны, у якой мы жылі апошнія 23 гады, ужо няма, і дамаўляцца ў Кіеве пра сумеснае жыццё ў рамках адной дзяржавы ўжо няма з кім''». Канстанцінаў заклікаў жыхароў АРК «''не ўпусціць шанец, застаючыся крымчанамі, нікуды не пераязджаючы, вярнуцца дадому — у Расію''», якая «''дапаможа адаптавацца''» у пераходны перыяд<ref>[http://crimea.gov.ru/news/09_03_2014_1 Обращение Председателя Верховного Совета АРК Владимира Константинова к крымчанам] ([https://web.archive.org/web/20140309180214/http://www.rada.crimea.ua/news/09_03_2014_1 архив])</ref>. [[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0207.JPG|thumb|Украінская воінская частка ў Перавальным у асяроддзі «''[[Ветлівыя людзі|ўзброеных людзей]]''».]] [[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0144.JPG|thumb|Расійскія {{нп3|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ru|ГАЗ-2330 «''Тигр''»}} каля ўкраінскай вайсковай часткі ў Перавальным, Крым.]] 9—10 сакавіка расійскія вайскоўцы ўсталявалі кантроль над аэрадромам марской авіяцыйнай брыгады ВМС Украіны ў Саках<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |title=Украинские военные теряют контроль над аэродромами в Саках и Джанкое |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=8 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708025626/https://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |url-status=dead }}</ref>, аўтабатам (в/ч А2904) у Бахчысараі<ref>[http://investigator.org.ua/news/121562/ В Бахчисарае захватывают военную часть]</ref>, асобнай ракетна-тэхнічнай часткай у Чарнаморскім<ref>[http://investigator.org.ua/news/121514/ Российские военные захватили ракетную часть в Черноморском]</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/121632/ В захваченной ракетной части в Черноморском украинские и российские военные договорились о совместных патрулях]</ref>. [[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0017.JPG|thumb|175px|Прапанова Савета міністраў АР Крым украінскаму 55-му зенітна-ракетнаму палку ў Еўпаторыі перадаць усю зброю на склад пад ахову [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскаму флоту Расіі]] на перыяд падрыхтоўкі да рэферэндуму аб статусе Крыму<ref>[http://v-odesse.net/украинскому-зенитно-ракетному-полку/ Украинскому зенитно-ракетному полку выдвинули ультиматум: сдать оружие до вечера (документ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807042830/http://v-odesse.net/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83/ |date=7 жніўня 2016 }}</ref><ref>[http://obozrevatel.com/politics/43029-ukrainskie-zenitchiki-v-evpatorii-prosyat-evakuirovat-gorozhan-iz-za-ugrozyi-vzryiva.htm Украинские зенитчики в Евпатории просят эвакуировать горожан из-за угрозы взрыва]</ref>.]] 10 сакавіка Сяргей Аксёнаў на сустрэчы з журналістамі паведаміў, што Вярхоўны савет Крыма надзяліў яго паўнамоцтвамі галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі і правам фарміравання ўзброеных сіл Крыму: «Рашэнне па фарміраванні арміі Крыму прынята ў сувязі з наяўнасцю на тэрыторыі аўтаноміі незаконных узброеных фарміраванняў». У гэты ж дзень Аксёнаў прыняў прысягу на вернасць аўтаноміі батальёна спецназа Узброеных сіл Крыму, у склад якога ўвайшлі каля ста дружыннікаў палка народнай абароны Крыму. Паводле слоў Аксёнава, у складзе УС аўтаноміі налічваецца больш за 180 чалавек, якія прынялі прысягу<ref>[http://www.c-inform.info/mainnews/id/23 Премьер Крыма принял присягу у батальона спецназа Вооружённых Сил автономии]</ref>. Агульная колькасць крымскай арміі да рэферэндума 16 сакавіка павінна быць даведзена да 1500 чалавек. «Яны будуць ахоўваць выбарчыя ўчасткі са зброяй у руках», — сказаў Аксёнаў. Ён пацвердзіў, што ў перспектыве плануецца стварэнне ваенна-марскіх сіл Крыма, адзначыўшы, што ў выпадку далучэння Крыму да Расіі сухапутныя войскі і флот увойдуць у склад узброеных сіл РФ. Аксёнаў таксама заявіў, што калі паводле вынікаў рэферэндуму Крым стане часткай Расіі, вайскоўцы ўзброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму, павінны будуць або пакінуць тэрыторыю аўтаноміі, або ўвайсці ў склад узброеных сіл рэспублікі<ref>[http://www.interfax.ru/world/363713 Крымский парламент дал премьеру Аксенову полномочия главкома вооружёнными силами автономии]</ref>. 11 сакавіка Вярхоўны Савет АРК і Севастопальскі гарадскі савет прынялі дэкларацыю незалежнасці АРК і Севастопаля, у адпаведнасці з якой, у выпадку прыняцця на рэферэндуме рашэння далучыцца да Расіі, Крым будзе абвешчаны суверэннай рэспублікай і ў такім статусе звернецца да кіраўніцтва РФ з прапановай прыняцць у склад Федэрацыі<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_1 |title= Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г. Севастополя|date= 2014-03-11|publisher= // Пресс-центр Верховного Совета Автономной республики Крым |access-date=2014-03-11}}</ref>. У Вярхоўным Савеце Крыму пачалося фарміраванне міжфракцыйнай дэпутацкай групы «За новы расійскі Крым», якая падтрымлівала дзеянні старшыні Вярхоўнага Савета Уладзіміра Канстанцінава і прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, накіраваныя на «''стабілізацыю абстаноўкі на паўвостраве''» і далучэнне Крыму да Расіі. Як паведамляе прэс-служба парламента, заявы на уступленне ў аб’яднанне падалі больш за 70 з 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета<ref>[http://crimea.gov.ru/news/11_03_14_5 В крымском парламенте формируется межфракционная депутатская группа «За новый российский Крым!»]</ref>. Служба бяспекі АРК распаўсюдзіла сваю заяву: «З мэтай абароны насельніцтва Крыму ад пагроз іх бяспекі, забеспячэння іх правоў і свабод, недапушчэння экстрэмісцкіх праяў на тэрыторыі паўвострава, прадухілення спробаў распальвання міжнацыянальнай варожасці і іншых канфліктаў на сходзе прынята аднагалоснае рашэнне па фарміраванні Службы бяспекі Крыму як асобнай самастойнай структуры. Служба бяспекі Крыма ў гэты лёсавызначальны для народа перыяд бярэ на сябе адказнасць па яго абароне. Забеспячэнне бяспекі насельніцтва Крыма з’яўляецца галоўнай і прыярытэтнай задачай новай структуры»<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/sluzhba-bezopasnosti-kryma-vzyala-pod-zashchitu-naselenie Служба безопасности Крыма взяла под защиту население. Крымское ИА, 11.03.2014]</ref>. Парламент Крыму зацвердзіў «Палажэнне аб народнай дружыне рэспублікі» — «''добраахвотным грамадскім фарміраванні жыхароў Крыма, створаным для садзейнічання праваахоўным органам, іншым органам улады АРК органам мясцовага самакіравання ў ахове правапарадку і грамадскай бяспекі, правоў і законных інтарэсаў грамадзян на тэрыторыі АРК''»<ref>[http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/6/act/1734pr.pdf Положение о Народной дружине Крыма]</ref>. Кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы падпісаў «Распараджэнне аб задачах сіл народнай самаабароны», якія дзейнічаюць пад кіраўніцтвам адзінага штаба «''з мэтай арганізацыі супрацьстаяння магчымаму ўзброенаму нападу на Севастопаль, абароны жыццяў, здароўя і маёмасці жыхароў горада, забеспячэння свабоднага і бяспечнага правядзення рэферэндуму''». Перад удзельнікамі зводнага палка народнай самаабароны Севастопаля пастаўленыя першачарговыя задачы, сярод якіх — спыненне правапарушэнняў і ахова грамадскага парадку на вуліцах горада, арганізацыя дзяжурства на блокпаста пры ўездзе ў горад, дзеянні ў складзе дзяжурных падраздзяленняў і груп<ref>[http://www.interfax.ru/world/363980 Завершено формирование сил самообороны Севастополя под единым руководством]</ref>. 12 сакавіка першы віцэ-прэм’ер Крыму [[Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў]] паведаміў пра абмежаванні паветраных зносін Крыму з Украінай на перыяд да 17 сакавіка. Паводле яго слоў, гэта зроблена «''ў сувязі з магчымым прылётам сюды правакатараў''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195462.html Ограничения на прилёт воздушных судов в Крым продлятся до 17 марта — власти]</ref>. Расійскія вайскоўцы блакіравалі радыётэхнічны батальён на [[гара Ай-Петры|гары Ай-Петры]]<ref>[http://investigator.org.ua/news/121880/ Российские военные теперь контролируют и батальон на Ай-Петри]</ref>. 13 сакавіка камандзір 204-й брыгады тактычнай авіяцыі, якая дыславалася на аэрадроме «Бельбек», палкоўнік Юлій Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны даць канкрэтныя ўказанні сваім вайскоўцам у Крыме, паколькі яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам з боку расійскіх вайскоўцаў, органаў мясцовага самакіравання і нават мясцовага насельніцтва, але маюць толькі вуснае ўказанне не паддавацца на правакацыі, трымацца і не прымяняць зброю. Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны ў самыя кароткія тэрміны прыняць узважанае рашэнне па далейшых дзеяннях камандзіраў вайсковых частак у выпадку прамой пагрозы жыццям асабістага складу, сем’яў ваеннаслужачых і грамадзянскага насельніцтва: «''У выпадку непрыняцця вамі адпаведных рашэнняў мы будзем вымушаны дзейнічаць паводле статуту Узброеных сіл Украіны, аж да адкрыцця агню. Пры гэтым мы выразна ўсведамляем, што не зможам доўга супрацьстаяць праўзыходным па колькасці, узбраенні і падрыхтоўцы падраздзяленням расійскіх войскаў, але гатовы выканаць свой абавязак да канца''»<ref>[http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 Военные «Бельбека» потребовали от Минобороны приказов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402190250/http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. 15 сакавіка паводле паведамлення прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, група асоб, якая назвалася супрацоўнікамі Пагранслужбы Украіны, паспрабавала пашкодзіць газаправод на Арабацкай стрэлцы. У сувязі з гэтым Аксёнаў звярнуўся да камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі з просьбай узяць пад ахову газаразмеркавальную станцыю, якая знаходзіцца на Арабацкай стрэлцы на поўдзень ад вёскі {{нп3|Вёска Стрылковэ|Стралковае|uk|Стрілкове}} «''каб забяспечыць энергетычную бяспеку Аўтаномнай Рэспублікі Крым і бесперабойнае функцыянаванне аб’ектаў жыццезабеспячэння''»<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/611 Силы самообороны предотвратили диверсию на газопроводе на Арабатской стрелке — премьер Крыма]</ref>. Паводле паведамлення інтэрнэт-выдання «LB.ua», у той жа дзень на Арабацкай стрэлцы ў раёне сяла Стралковае ў Херсонскай вобласці высадзіўся расійскі дэсант колькасцю больш за 50 чалавек, які прыбыў на чатырох верталётах, затым яны перамясціліся ў раён газаразмеркавальнай станцыі. Пазней прэс-служба Міністэрства абароны Украіны паведаміла: «''Адпор быў дадзены неадкладна. Для неадкладнага рэагавання на правакацыю з украінскага боку былі падняты сілы армейскай авіяцыі Сухапутных войскаў Узброеных Сіл Украіны, а таксама сілы аэрамабільнага батальёна''», пасля чаго расійскія вайскоўцы вярнуліся на ранейшыя пазіцыі<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/15/259514_rossiyskiy_desant_visaya.html Российский десант высадился в Херсонской области]</ref>. 16 сакавіка камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі УС РФ і крымскіх органаў улады шляхам дыялогу знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны: «''Прашу прыняць усе меры для астуджэння „гарачых галоў“, не дапусціць новага вітка канфрантацыі. Мы прайшлі этап пратэстаў і рызыкі ваеннага сутыкнення. Настаў час прымірэння, працы палітыкаў і дыпламатаў''». Камандуючы ВМСУ звярнуў увагу ваеннаслужачых Украіны і Расіі на неабходнасць вытрымкі, разумення таго, што палітычныя рознагалоссі вырашаюцца толькі за сталом перамоў: «''Упэўнены: украінскія і расійскія ваяры не павінны страляць адзін у аднаго… Яшчэ раз настойліва заклікаю ўсіх да дыялогу і перамоваў на ўсіх узроўнях. Веру ў мудрасць, разважлівасць і вытрымку крымчан і севастопальцаў. Жадаю вам дабра і дабрабыту''»<ref name="news.allcrimea.net"/>. В. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх паведаміў перад пасяджэннем урада 16 сакавіка, што камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук дасягнуў дамоўленасці з камандуючым Чарнаморскім флотам і прадстаўніком міністра абароны РФ Сяргея Шайгу аб тым, што да 21 сакавіка не будзе праводзіцца ніякіх мерапрыемстваў па блакіраванні ўкраінскіх вайсковых частак. В. а. кіраўніка Мінабароны сказаў таксама, што, паводле яго дадзеных, агульная колькасць расійскіх войскаў на тэрыторыі Крыму складае каля 21,5 тысячы чалавек<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320206-ukrayna-dohovorylas-s-rf-ne-prybehat-k-blokyrovke-voynskykh-chastei-do-21-marta-tenuikh Украина договорилась с РФ не прибегать к блокировке воинских частей до 21 марта]</ref>. Тым часам у Крыме адбыўся рэферэндум аб статусе паўвострава. Паводле афіцыйных дадзеных, у галасаванні прыняло ўдзел 83,1 % выбаршчыкаў АРК, з іх каля 96,77 % прагаласавалі за далучэнне Крыму да Расіі<ref name="ARC16">{{Cite web|url = http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|title = Результаты общекрымского референдума|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|archive-url = https://archive.today/20140520093441/http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|access-date = 2014-11-06|archive-date = 20 мая 2014|url-status = dead}}</ref>, у Севастопалі адпаведна 89,5 % і 95,6 %<ref name="Sev16">{{Cite web|url = http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|title = На сессии городского Совета утверждены результаты общекрымского референдума 16 марта 2014 года|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Севастопольского городского совета|archive-url = https://web.archive.org/web/20140722133147/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|archive-date = 22 ліпеня 2014|access-date = 2014-11-06|url-status = dead}}</ref>. {{падвойная выява|справа|Решение горсовета Севастополя 17марта2014.jpg|148|Решение горсовета Севастополя 17марта2014 2.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб статусе горада Севастопаля і аб уваходжанні Севастопаля ў склад Расіі. 17 сакавіка 2014 года.}} 17 сакавіка, абапіраючыся на вынікі рэферэндуму і прынятую 11 сакавіка [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма|Дэкларацыю аб незалежнасці]], парламент Крыму абвясціў незалежную Рэспубліку Крым, у якой Севастопаль мае асаблівы статус, і звярнуўся да РФ з прапановай аб прыняцці Рэспублікі Крым у склад Расіі ў якасці новага суб’екта РФ са статусам рэспублікі<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11748 Постановление ВС АРК от 17.03.2014 № 1745-6/14 «''О независимости Крыма''»]</ref>. З аналагічным зваротам выступіў і Севастопальскі гарсавет<ref>[https://new-sebastopol.com/news/aktsenti/Deputati_gorodskogo_soveta_na_vneocherednoy_sessii_obratilis_k_Rossiyskoy_Federatsii_o_prinyatii_goroda_Sevastopolya_v_sostav_Rossii Депутаты городского совета на внеочередной сессии обратились к Российской Федерации о принятии города Севастополя в состав России]</ref>. Уладзімір Пуцін падпісаў «Указ аб прызнанні незалежнасці Рэспублікі Крым»<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 Указ Президента РФ от 17 марта 2014 года № 147 «О признании Республики Крым»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140907044708/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 |date=7 верасня 2014 }}</ref>, а пазней ухваліў праект дагавора аб далучэнні Крыму да Расіі і распарадзіўся падпісаць яго на вышэйшым узроўні<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621964 Распоряжение Президента РФ от 17.03.2014 № 63-рп]</ref>. Расія прадаставіла Крыме фінансавую дапамогу ў памеры 15 мільярдаў рублёў<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320600-rossyia-predostavyla-krymu-fynpomosch-v-summe-15-myllyardov-rublei Россия предоставила Крыму финпомощь в сумме 15 миллиардов рублей]</ref><ref>{{Cite web |url=http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |title=Крым получил от России 15 млрд рублей |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319033226/http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|міні|300px|Падпісанне дамовы аб далучэнні Крыму да РФ. 18 сакавіка 2014 года.]] 18 сакавіка Расія і Крым падпісалі ў Георгіеўскай зале Крамля дагавор аб далучэнні Крыму да РФ, згодна з якім у складзе Расіі былі ўтвораны новыя суб’екты Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] Севастопаль. Пад дакументам падпісаліся прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін, старшыня Дзяржсавета Крыма Уладзімір Канстанцінаў, старшыня Савета міністраў Крыму Сяргей Аксёнаў і кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы<ref name="RBTR">{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |title=В Кремле подписан договор о принятии Крыма и Севастополя в состав России |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129054325/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |url-status=dead }}</ref>. Паводле паведамлення Міністэрства абароны Украіны, 18 сакавіка пры штурме 13-га фотаграметрычнага цэнтра Узброеных сіл Украіны ў Сімферопалі прамым пападаннем у вобласць сэрца быў забіты прапаршчык Сяргей Какурын, які знаходзіўся на назіральнай вежы аўтапарка часткі. Акрамя таго, стрэламі ў вобласць шыі і рукі былі паранены капітан В. А. Фядун. Як паведаміла Міністэрства абароны Украіны, нападалыя былі апранутыя ў ваенную форму ваеннаслужачых Узброеных Сіл Расіі без знакаў адрознення і ўзброеныя аўтаматычнай зброяй і снайперскай вінтоўкай, а камандзіра часткі палкоўніка Андрэя Андрушына, якога падчас перамоваў захапілі, утрымлівалі ў асобным памяшканні і сілай прымушаюць перайсці на бок крымскага ўрада. Пасля гэтага інцыдэнту Міністэрства абароны Украіны дазволіла ўкраінскім вайскоўцам у Крыме ўжываць зброю<ref>[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/18/u-zv’yazku-iz-zagibellyu-ukrainskogo-vijskovosluzhbovczya-vijskovim-chastinam-zs-ukraini-dislokovanim-v-ar-krim-dozvoleno-zastosuvannya-zbroi/ У зв’язку із загибеллю українського військовослужбовця, військовим частинам ЗС України, дислокованим в АР Крим, дозволено застосування зброї]</ref>. Па паведамленні МУС Крыма, стрэлы былі зроблены з аднаго месца як па байцам самаабароны, так і па ўкраінскім вайскоўцам на тэрыторыі часткі<ref>[https://82.mvd.ru/news/item/2089795/ Проводится расследование обстоятельств происшедшего на улице Кубанской в Симферополе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403143234/https://82.mvd.ru/news/item/2089795 |date=3 красавіка 2015 }}</ref>. Ёсць загінулы і паранены з боку байцоў крымскай самаабароны<ref>[https://82.mvd.ru/news?year=2014&month=3&day=18 МВД по Республике Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402141155/https://82.mvd.ru/news?year=2014&month=3&day=18 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Загінулы — гэта 34-гадовы жыхар {{нп3|Кацельнікаўскі раён|Кацельнікаўскага раёна|ru|Котельниковский район}} [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]] Расіі Руслан Казакоў, які прыехаў у Крым у якасці добраахвотніка<ref>[http://www.mk.ru/incident/article/2014/03/19/1000914-glava-samooboronyi-kryima-snayper-slovno-rastvorilsya-v-vozduhe.html Глава самообороны Крыма: «''Снайпер словно растворился в воздухе''»]</ref>. Пракуратура Крыму ўзбудзіла крымінальную справу. У пракуратуры не выключаюць, што мэтай абстрэлу было «''справакаваць сутыкненні паміж украінскімі і расійскімі вайскоўцамі''». Таксама пракурор {{нп3|Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Паклонская|ru|Поклонская, Наталья Владимировна}} адзначыла падабенства почырку гэтага снайпера і снайпераў з Майдана ў Кіеве<ref name="ria_Simfpl">[http://ria.ru/incidents/20140322/1000633150.html В Симферополе простились с военным и казаком, убитыми снайпером]</ref>. Развітанне з абодвума загінулымі адбывалася адначасова ў гарнізонным доме афіцэраў у Сімферопалі<ref name="ridus">[http://www.ridus.ru/news/156977 В Симферополе прошла панихида по бойцам, убитым снайпером. Спецрепортаж]</ref>. Раніцай [[19 сакавіка]] прарасійскія сілы прарвалі ачапленне і ўварваліся на тэрыторыю штаба ВМС Украіны ў Севастопалі, над ім былі паднятыя расійскі і андрэеўскі сцягі<ref>[http://tass.ru/politika/1058186 Над штабом ВМС Украины поднят российский флаг] // ИТАР-ТАСС, 19.03.2014</ref><ref name="UaMil-19-3">[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/19/komanduvacha-vijskovo-morskih-sil-zs-ukraini-vivezli-u-nevidomomu-napryamu-nevstanovleni-osobi/ Командувача Військово-Морських Сил ЗС України вивезли у невідомому напряму невстановлені особи]</ref>. У Севастопалі быў затрыманы камандуючы ВМСУ контр-адмірал [[Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук]]<ref name="UaMil-19-3" /><ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1252 Командующий ВМС Украины Гайдук временно задержан — прокуратура]. Крыминформ, 19 марта 2014.</ref>. Міністр абароны Расіі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] звярнуўся да крымскага кіраўніцтва з просьбай вызваліць Гайдука і не перашкаджаць яго выезду на тэрыторыю Украіны. Раніцай [[20 сакавіка]] праваахоўныя органы Рэспублікі Крым вызвалілі Гайдука і яшчэ семярых чалавек, якія былі затрыманыя напярэдадні<ref>[http://echo.msk.ru/news/1283194-echo.html В Крыму правоохранительные органы отпустили командующего ВМС Украины Сергея Гайдука и ещё 7 человек, которые были задержаны накануне в Севастополе]. Эхо Москвы, 20 марта 2014.</ref>. 20 сакавіка [[Дзяржаўная Дума]] прыняла федэральны канстытуцыйны закон аб далучэнні Крыму да Расіі<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/20/zakon-krim.html Госдума приняла закон о присоединении Крыма]</ref>. Карабель кіравання «Данбас», выратавальны буксір «Крамянец» і супрацьпажарны катэр «Боршчаў» Ваенна-марскіх сіл Украіны, якія стаялі ў Стралецкай бухце Севастопаля, спусцілі ўкраінскія і паднялі Андрэеўскія сцягі Ваенна-марскога флоту Расіі. Раней прадстаўнікі Чарнаморскага флоту Расіі прапанавалі ўкраінскім вайскоўцам у Крыме тры варыянты далейшых дзеянняў: перавод украінскіх вайскоўцаў на мацерыковую частку Украіны для праходжання там далейшай службы, пераход на службу ў Чарнаморскі флот Расіі, звальненне ў запас і магчымасць пражывання на тэрыторыі Крыму<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |title=Три судна ВМС Украины подняли российские флаги |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=22 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322134809/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |url-status=dead }}</ref>. Да зыходу дня, пасля падпісання прэзідэнтам РФ указа аб прызнанні воінскіх званняў ваеннаслужачых Украіны, камандзіры і начальнікі 72 воінскіх частак, устаноў і караблёў Міністэрства абароны Украіны, дыслакаваных на Крымскім паўвостраве, у ліку якіх 25 судоў дапаможнага флоту і шэсць баявых караблёў Ваенна-марскіх сіл Украіны, прынялі рашэнне добраахвотна перайсці ў шэрагі Узброеных сіл РФ для далейшага праходжання ваеннай службы. У гарнізонах і на караблях ва ўрачыстай абстаноўцы прайшлі пабудовы асабістага складу з цырымоніяй узняцця сцяга і выканання гімна Расіі<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/366174|title=Российский флаг в Крыму подняли 72 воинских подразделения из состава ВС Украины|date=20 сакавіка 2014|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-20}}</ref>. 21 сакавіка Уладзімір Пуцін падпісаў закон аб далучэнні Крыму да Расіі і зацвердзіў ратыфікацыю адпаведнага дагавора. Адначасова быў падпісаны ўказ аб стварэнні [[Крымская федэральная акруга|Крымскай федэральнай акругі]]<ref>[http://www.ng.ru/news/461230.html В честь присоединения Крыма в Москве, Симферополе и Севастополе устроят салют]</ref>. 22 сакавіка ўкраінская авіябаза ў Бельбек была ўзятая штурмам<ref>[http://slon.ru/fast/world/voinskuyu-chast-v-belbeke-vzyali-shturmom-1074757.xhtml Воинскую часть в Бельбеке взяли штурмом]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/366511 Крымские правоохранители проверяют воинскую часть в Бельбеке, где могут находиться неустановленные лица из Украины]</ref>. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Крым Сяргей Аксёнаў выступіў са зваротам да народу Украіны, у якім растлумачыў сваю пазіцыю наконт падзей, што адбываюцца ва Украіне<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины — YouTube]</ref>. 24 сакавіка расійскія войскі штурмавалі ваенна-марскую базу ў Феадосіі і вывезлі на грузавіках са звязанымі рукамі марскіх пяхотнікаў, якія знаходзіліся там<ref>[http://newsru.com/russia/24mar2014/crimea_3.html В Феодосии военные РФ штурмом взяли базу украинских морпехов]</ref>. В. а. прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў паведаміў, што Міністэрству абароны краіны было дадзена даручэнне вывесці воінскія падраздзяленні з Крыма. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу, які ў ходзе рабочай паездкі ў Крым правёў 24 сакавіка сустрэчу з былымі вайскоўцамі Узброеных сіл Украіны, запэўніў, што вайскоўцы Украіны, якія выказалі жаданне працягнуць службу ў расійскай арміі, будуць карыстацца ўсімі сацыяльнымі правамі ў рамках заканадаўства Расіі<ref>[http://www.infan.ru/news/?353378 И. о. президента Украины распорядился вывести украинские войска с территории Крыма]</ref>. Увечары таго ж дня на [[Данузлаў|Данузлаве]] былі штурмам узятыя [[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)|вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''»]]<ref>{{cite web|url=http://kp.ua/daily/240314/445134|title=Корабль "Константин Ольшанский" захвачен|date=2014-03-24|work=КП-Украина|access-date=2014-03-25}}</ref>, а таксама сярэдні дэсантны карабель «Кіраваград''» і тральшчык «Кахоўка''»<ref>{{cite web|url=http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|title=Восемь главных вопросов о Крыме: ответы экспертов|date=2014-03-25|publisher=Сегодня.ua|access-date=2014-03-25|archive-date=25 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325190455/http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|url-status=dead}}</ref>. 26 сакавіка сцяг Расіі і Андрэеўскі сцяг былі паднятыя над апошнім украінскім караблём — тральшчыкам «''Чаркасы''»<ref>[http://piter.tv/event/Novosti_Krima_segodnya_26_marta/ Тральщик Черкассы поднял флаг РФ, корабли Украины сдались, флаги России во всех украинских частях, самооборона Севастополя распущена]</ref>. Да гэтага тральшчык «''Чаркасы''» трое сутак хадзіў па возеры Данузлаў, не спыняючыся, і яго камандзір капітан трэцяга рангу Юрый Федаш адказваў адмовай на ўсе патрабаванні здацца. Украінскія маракі спрабавалі адбіцца ад расійскіх хуткаходных катэраў, шпурляючы ў ваду выбуховыя пакеты. Тральшчык двойчы спрабаваў вырвацца з Данузлава. Першы раз ён паспрабаваў адцягнуць у бок затоплены карабель, каб ачысціць сабе шлях, у другі раз украінскія маракі амаль выйшлі з бухты, але расійскі карабель сапхнуў іх на мель<ref>[http://www.newsru.com/world/25mar2014/donuzlav.html В озере Донузлав военные РФ захватили последний в Крыму корабль под желто-голубым флагом, сообщили украинские СМИ]</ref><ref>[http://rus.newsru.ua/ukraine/24mar2014/otbil.html Тральщик «''Черкассы''» отбил штурм]</ref>. Расійскімі вайскоўцамі былі вызваленыя шэсць украінскіх вайскоўцаў, якіх утрымлівалі, у тым ліку камандзір Бельбекскай авіяцыйнай брыгады палкоўнік Юлій Мамчур і намеснік камандуючага ВМС Украіны, генерал-маёр Ігар Варончанка. Мамчур сказаў, што на яго ў зняволенні аказвалі псіхалагічны ціск, не давалі яму спаць<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140326_ukraine_mamchur_released.shtml Крым: полковника Юлия Мамчура освободили из плена]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |title=Освобожденный Мамчур рассказал о крымском плене |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120835/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |url-status=dead }}</ref>. 27 сакавіка {{нп3|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|ru|Государственный Совет Республики Крым}} апублікаваў спіс асоб, знаходжанне якіх на тэрыторыі Рэспублікі Крым з’яўляецца непажаданым. Спіс уключае 320 персон, сярод якіх вядучыя ўкраінскія палітыкі, дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны, якія галасавалі за датэрміновае спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Крыма, і дзяржаўныя дзеячы ад розных партый<ref>{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/news/270314|title=Список лиц, пребывание которых на территории Республики Крым является нежелательным|date=2014-03-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140327140834/http://www.rada.crimea.ua/news/270314|archive-date=27 сакавіка 2014|url-status=live}}</ref>. 28 сакавіка Міністр абароны Расіі [[Сяргей Шайгу]] паведаміў, што «арганізаваны вывад падраздзяленняў украінскай арміі, якія выказалі жаданне працягваць службу ва Узброеных сілах Украіны, завершаны». 4300 з 18800 украінскіх вайскоўцаў, раней раскватараваных у Крыме, выказалі жаданне пакінуць Крым і працягнуць службу ва Узброеных сілах Украіны. Шайгу адзначыў: «Завершана змена дзяржаўнай сімволікі на ўсіх караблях і ва ўсіх падраздзяленнях, якія перайшлі на бок расійскай арміі. Актаў апаганення, непаважлівага стаўлення да дзяржаўнай сімволікі Украіны не дапушчана». Пры гэтым прынята рашэнне аб тым, што Расія перадасць Украіне ўзбраенне ўкраінскіх частак, якія не перайшлі на расійскую службу<ref>[http://for-ua.com/ukraine/2014/03/28/125135.html Россия передаст Украине вооружение крымских частей, не перешедших на её сторону]</ref>. == Інфармацыйнае асвятленне == === Украінскія СМІ === Найбуйнейшыя агульнанацыянальныя каналы Украіны з 2 сакавіка выходзяць з аднолькавым лагатыпам — сцягам Украіны і надпісам на ім «Єдина країна — Единая страна». Сярод каналаў, якія ўдзельнічаюць у акцыі, — «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]», «[[5 канал|5-ы канал]]», «[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]», «[[ICTV]]», «[[1+1]]», «[[Украіна (тэлеканал)|Украіна]]» і іншыя<ref name="УкрТв" />. Прарасійскія ўлады Крыма ва ўкраінскіх СМІ звычайна называліся «самаабвешчанымі», «марыянэткавымі»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/6/7017802/ Марионеточный Совет Крыма назначил референдум о вхождении в РФ на 16 марта]</ref> і «нелегітымнымі»<ref>[http://www.unian.net/politics/891486-samoprovozglashennyiy-premer-ark-perenes-vsekryimskiy-referendum-na-30-marta.html Самопровозглашенный премьер АРК перенёс всекрымский референдум на 30 марта]</ref>; далучэнне Крыму да Расіі — акупацыяй і [[аншлюс]]ам<ref>[http://liga.net/opinion/176046_anshlyus-po-russki-chto-delat-ukraine-posle-okkupatsii-kryma.htm Аншлюс по-русски. Что делать Украине после оккупации Крыма]</ref>. Паколькі да 17 красавіка 2014 года расійскі бок адмаўляў факт свайго ваеннага ўмяшання ў Крыме, украінскія СМІ называлі групы добра экіпіяваных узброеных людзей, якія дзейнічалі на тэрыторыі паўвострава, «зялёнымі чалавечкамі»<ref>[http://vesti.ua/krym/41259-rossijane-zatopili-korabl-v-sevastopolskoj-buhte Россияне затопили корабль в севастопольской бухте]</ref>. Украінскія СМІ акцэнтавалі ўвагу на «непрыхаванай хлусні» расійскага прэзідэнта Пуціна (які адмаўляў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме)<ref name="UP-4-3">[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017602/ Военные моряки Украины обвинили Путина в неприкрытой лжи]</ref>, на пагрозах Захаду ў адрас Расіі<ref name="UP-4-3"/>. Інфармацыі, якая размяшчалася ў расійскіх СМІ, падавалася як «прапаганда» і «шырокамаштабная інфармацыйная вайна», «інфармацыйная агрэсія» і «інфармацыйная акупацыя»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/13/7018687/ Украинские каналы попросили пока не показывать пропаганду о российской милиции]</ref>. 3 сакавіка кіраўнікі «{{нп3|Inter Media Group||ru|Inter Media Group}}» {{нп3|Ганна Вітальеўна Бязлюдная|Ганна Бязлюдная|ru|Безлюдная, Анна Витальевна}}, «[[StarLightMedia]]» Уладзімір Барадзянскі, «Медыя Групы Украіна» Фёдар Агаркаў і медыяхолдынга «1+1 Media» Аляксандр Ткачэнка ў адкрытым лісце да генеральнага дырэктара «[[Першы канал (Расія)|Першага канала]]» {{нп3|Канстанцін Львовіч Эрнст|Канстанціна Эрнста|ru|Эрнст, Константин Львович}}, «[[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]]» Алега Дабрадзеева і «[[НТВ]]» Уладзіміра Кулісцікава заклікалі расійскія тэлеканалы «адкрыта, узважана і аб’ектыўна» асвятляць падзеі ва Украіне. На іх думку, СМІ дзвюх краін не маюць права «распальваць варожасць паміж брацкімі рускім і ўкраінскім народамі» і прадастаўляць аўдыторыі неправераную або скажоную інфармацыю<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |title=Руководители медиа групп Украины призывают российских телевизионщиков взвешивать каждое слово |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306174302/http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |url-status=dead }}</ref>. У адказ кіраўнікі расійскіх тэлеканалаў абвінавацілі Украіну ў дыскрымінацыі рускай мовы і стварэнні перашкодаў для працы расійскіх журналістаў<ref>[http://www.interfax.ru/362451 Руководители российских телеканалов ответили украинским коллегам на призывы быть объективными]</ref>. Вялікі публічны рэзананс атрымаў інцыдэнт, падчас якога дэпутат Вярхоўнай Рады, член камітэта па свабодзе слова {{нп3|Ігар Міхайлавіч Мірашнічэнка|Ігар Мірашнічэнка|ru|Мирошниченко, Игорь Михайлович}} сумесна са сваімі калегамі па [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|партыі «''Свабода''»]] з прымяненнем фізічнай сілы прымусіў кіраўніка «''{{нп3|Нацыянальная тэлекампанія Украіны|Нацыянальнай тэлекампаніі Украіны|ru|Национальная телекомпания Украины}}''» Аляксандра Панцеляймонава напісаць заяву аб звальненні. Дзеянні Мірашнічэнкі былі выкліканыя тым, што тэлекампанія паказала кадры ўрачыстай цырымоніі ў гонар далучэння Крыма да Расіі<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25301766.html Мірошниченко запевняє, що не бив керівника НТКУ]</ref>. === Расійскія СМІ === Расійскія СМІ называлі змену ўлады ва Украіне «пераваротам», здзейсненым «узброенымі групоўкамі», вядучая роля ў якіх належыць «баевікам „Правага сектара“»<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/13/bank-site.html Майдан пошел ва-банк]</ref>. Гэты «''пераварот''», на думку расійскіх СМІ, штучна выдаваўся за «''народную рэвалюцыю''», аднак быў інспіраваны звонку («''Амерыкай''» і «''еўраатлантычным альянсам''») праз тэлебачанне і міжнародныя фонды. Пры гэтым адзін алігархічны клан змяніў іншы і адбыўся рэцыдыў «''бандэраўшчыны''». У расійскіх СМІ падкрэсліваліся адрозненні паміж рэгіёнамі Украіны, у прыватнасці паміж [[Галічына]]й і [[Данбас]]ам<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/14/tolochko.html В стране товарища маузера]</ref>. 2 сакавіка расійскі «[[Першы канал (Расія)|Першы канал]]» паказаў сюжэт пра бежанцаў, якія прыбываюць з Украіны ў Расію. У рэпартажы сцвярджалася, што чарга з машын з бежанцамі сабралася на мяжы з Расіяй, у той час як у сюжэце быў паказаны КПП «''{{нп3|Вёска Шэгыні|Шэгыні|ru|Шегини}}''», размешчаны на мяжы з Польшчай у 80 кіламетрах ад Львова<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/first/ |title=«''Первый канал''» выдал польский КПП за российский |date=2014-03-02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827061040/http://lenta.ru/news/2014/03/02/first |archive-date=27 жніўня 2015 }}</ref>. Старэйшы рэдактар «​​{{нп3|The New Republic|The New Republic|ru|The New Republic}}» Юлія Ёфе адзначыла, што расійскі іншамоўны дзяржаўны тэлеканал «[[Russia Today]]», які актыўна асвятляў антываенныя дэманстрацыі па ўсім свеце, у прыватнасці супраць ўмяшання ў [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну ў Сірыі]], ніяк не згадаў пра антываенныя дэманстрацыі 2 сакавіка ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, удзельнікі якіх былі разагнаныя паліцыяй і [[АМАП (Расія)|АМАПам]], а колькасць затрыманых дасягнула 350 чалавек. У той жа час тэлеканал не забыўся згадаць пра мітынг у падтрымку дзеянняў расійскіх улад (мэту якога журналісты ахарактарызавалі як «''падтрымку рускамоўных ва Украіне''»)<ref>[http://www.newrepublic.com/article/116816/whataboutism-russia-protests-against-war-ukraine Kremlin TV Loves Anti-War Protests—Unless Russia Is the One Waging War Studies in 'whataboutism']</ref>. На думку журналіста «The Economist», расійскія тэлеканалы, якія маюць у Крыме шырокі ахоп вяшчання, выконвалі задачу прапагандысцкага прыкрыцця для загадзя падрыхтаванага ваеннага ўварвання Расіі ў Крым<ref>[http://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2014/03/russia-and-ukraine «Russia and Ukraine: Edging closer to war», The Economist, Mar 1st 2014]</ref>. 3 сакавіка расійскі музыка Барыс Грабеншчыкоў выказаў сваё незадавальненне тым, як тэлеканал «Расія-24» у сюжэце пра Украіну выкарыстаў фрагмент з яго песні «Цягнік у агні», а таксама выказаўся супраць ваеннага ўмяшання Расіі<ref>[https://www.facebook.com/profile.php?id=100001212153135 борис гребенщиков | Facebook]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/03/trainonfire/ Гребенщиков упрекнул «Россию 24» в игре на руку дьяволу] // Lenta.ru</ref>. У звароце, запісаным сумесна з іншымі рок-музыкамі, Грабеншчыкоў назваў тое, што адбываецца, палітычнай гульнёй і заявіў, што Украіна і Расія — адна краіна з адным народам<ref>[http://21region.org/sections/video/96989-obraschenie-rok-muzykantov-k-narodam-ukrainy-i-rossii.html Обращение рок музыкантов к народам Украины и России] // 21 Регион — Информационно-развлекательный портал. Чебоксары. Чувашия</ref>. На фоне канфлікту агенцтва «ІТАР-ТАСС» 2 сакавіка паведаміла са спасылкай на пагранслужбы і ФМС Расіі аб рэзка ўзрослым патоку бежанцаў з Украіны, які нібыта за апошнія два тыдні лютага склаў 143 тыс. чалавек, а 1 сакавіка кіраўнікі Белгародскай, Растоўскай і Бранскай абласцей нібыта паведамілі РІА «Навіны» аб наплыве бежанцаў з Украіны ў расійскія прыгранічныя рэгіёны. Між тым, расійскаму выданню «''Руская планета''» у прэс-службе {{нп3|Федэральная міграцыйная служба|ФМС|ru|Федеральная миграционная служба}} паведамілі, што дадзеных пра колькасць прыбылых у лютым грамадзян Украіны да іх пакуль не паступала. Прадстаўніцтва [[ФСБ]] і рэгіянальныя ўлады не змаглі ці адмовіліся даць інфармацыю пра ўкраінскіх бежанцаў, а ў бранскай ФМС сказалі аб іх адсутнасці. У прэс-службе губернатара Растоўскай вобласці паведамілі, што ў частцы дзіцячых аздараўленчых лагераў рэгіёну для ўкраінцаў былі зарэзерваваныя месцы, але па стане на раніцу 3 сакавіка яны пустуюць. Пацвердзіць дадзеныя аб прытоку бежанцаў з Украіны не атрымалася і камітэту праваабарончай арганізацыі «''Грамадзянскае садзейнічанне''»<ref>[http://rusplt.ru/policy/propali-bejentsyi-8421.html Пропали беженцы]</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны і Федэральнай міграцыйнай службе Расіі таксама абверглі гэтыя заявы<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2421579 Ъ-Украина-Новости — Госпогранслужба опровергает массовый выезд украинцев из страны]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140307_ru_n_ukrainian_migrants Российская миграционная служба отрицает поток беженцев из Украины]</ref>. 5 сакавіка кіеўскі правайдэр «''Ланет''» «''за агрэсіўную прапаганду, заклікі да вайны і распаўсюджванне варожасці і нянавісці''» адключыў трансляцыю трох расійскіх каналаў: «РТР-Планета», «Першы канал. Сусветная сетка» і «НТВ Мір»<ref>[http://www.lanet.ua/news/izmeneniya-v-televidenii/ Изменения в кабельном телевидении | Ланет]</ref>. 3 сакавіка журналістка расійскага дзяржаўнага тэлеканала «[[RT]]» Эбі Марцін у прамым эфіры асудзіла «ваенную акупацыю» Украіны Расіяй. Галоўны рэдактар «Russia Today» Маргарыта Сіманьян патлумачыла гэты ўчынак уздзеяннем «амерыканскай прапаганды»<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/04/simonyan/ Симоньян объяснила проукраинскую позицию ведущей RT «американской пропагандой»]</ref>. Пазней Эбі Марцін заявіла, што яна таксама не згодна з умяшаннем ЗША ў справы Украіны, дадаўшы, што лічыць за гонар працаваць на «''RT''», дзе можа свабодна выказваць гэтыя погляды<ref>[http://www.newsru.com/world/06mar2014/rt_us.html Новости NEWSru.com:: Ведущая канала RT уволилась в прямом эфире, отказавшись «''обелять Путина''»]</ref>. 6 сакавіка вядучая «RT» Ліз Уол звольнілася ў прамым эфіры, заявіўшы, што не можа быць часткай кампаніі, «якая фінансуецца расійскім урадам і апраўдвае Уладзіміра Пуціна»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2h79v9uirLY RT America’s Liz Wahl resigns live on air, 06.03.2015]</ref>; тэлеканал назваў гэты крок «''самапіярам''»<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140306_hk_rt_resignation.shtml Ведуча російського каналу звільнилася в прямому ефірі через Крим] {{ref-uk}}</ref>. Паводле дадзеных «''TruthDig''», гэты крок Уол быў зроблены пад уплывам адной з амерыканскіх кансерватыўнай палітычных арганізацый<ref>[http://www.truthdig.com/report/item/how_cold_war-hungry_neocons_stage_managed_liz_wahls_resignation_20140319 Max Blumenthal, Rania Khalek. How Cold War-Hungry Neocons Stage Managed RT Anchor Liz Wahl’s Resignation//TruthDig, 19.03.2015]</ref>. З 10 сакавіка на кругласутачным інфармацыйным канале «{{нп3|Расія-24|Расія-24|ru|Россия-24}}» трансліруюцца выпускі навін «ДТРК Крым». Расійскія каналы з 11 сакавіка не маюць магчымасці паўнавартасна вяшчаць на тэрыторыю Украіны. Нацыянальны савет Украіны па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання запатрабаваў ад правайдэраў да 21:00 мск 11 сакавіка спыніць трансляцыю тэлеканалаў «''Весткі''», «''[[Расія-24]]''», «''[[Першы канал (Расія)|Першы канал. Сусветная сетка]]''», «''{{нп3|РТР-Планета|РТР-Планета|ru|РТР-Планета}}''», «''НТВ Мір''». Да раніцы 11 сакавіка да паловы правайдэраў Украіны ўжо адключылі вяшчанне гэтых каналаў<ref>[http://www.interfax.ru/world/363889 На Украине половина провайдеров прекратили вещание российских телеканалов — Интерфакс]</ref>. 22 красавіка прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін падпісаў указ аб узнагароджанні больш за 300 супрацоўнікаў расійскіх СМІ «''за аб’ектыўнасць пры асвятленні падзей у Крыме''», які, аднак, не быў выкладзены ў публічны доступ<ref>{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.echo.msk.ru/news/1313866-echo.html| title=Кремль орденами и медалями отблагодарил группу журналистов за освещение событий в Крыму| publisher=Эхо Москвы| access-date=2014-5-6}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/05/140505_putin_crimea_russian_media_award.shtml| title=СМИ: 300 журналистов получили от Путина награды за Крым| publisher=Би-би-си|access-date=2014-5-6}}</ref>. Каля ста ўзнагарод атрымалі супрацоўнікі «''УДТРК''», больш за 60 — журналісты «''Першага канала''», па некалькі дзясяткаў — прадстаўнікі «''НТВ''», «''RT''» і «''Life News''», пры гэтым у спіс лаўрэатаў не патрапілі тэлеканал «''Дождж''» і радыёстанцыя «''Рэха Москвы''», карэспандэнты якіх таксама асвятлялі падзеі ва Украіне. Ордэн «''За заслугі перад Айчынай''» другой ступені атрымаў генеральны дырэктар «''НТВ''» Уладзімір Кулісцікаў. Ордэна чацвёртай ступені атрымалі кіраўнік [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляду]] Аляксандр Жараў, першы намеснік гендырэктара «''УДТРК''» Антон Златапольскі, галоўны рэдактар ​​агенцтва «''Расія сёння''» Маргарыта Сіманьян, галоўны рэдактар ​​"''Камсамольскай праўды''" Уладзімір Сунгоркін і іншыя. Тэлевядучага [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]] ўзнагародзілі ордэнам Аляксандра Неўскага, ордэнам Пашаны — гендырэктара «''Life News''» Арама Габралянава, першага намесніка гендырэктара «''ІТАР-ТАСС''» Міхаіла Гусмана і галоўнага рэдактара службы інфармацыі «''НТВ''» Таццяну Міткову. Журналісты Ірада Зейналава («''Першы канал''»), Аркадзь Мамантаў, Барыс Карчэўнікаў («''Расія 1''»), Аляксей Кандулукаў, Раман Собаль («''НТВ''») і Аляксандр Самахвалаў («''РЕН ТВ''») атрымалі медалі ордэна «''За заслугі перад Айчынай''» першай ступені. Медалямі другой ступені ўзнагародзілі больш за дзвесце чалавек<ref>[http://slon.ru/fast/russia/putin-nagradil-300-zhurnalistov-za-obektivnost-pri-osveshchenii-sobytiy-v-krymu-1093642.xhtml Путин наградил 300 журналистов «''за объективность при освещении событий в Крыму''»]</ref><ref>[http://uainfo.org/yandex/322055-300-rossiyskih-zhurnalistov-kotoryh-nagradyat-za-krym-polnyy-spisok.html 300 российских «''журналистов''», которых наградят за Крым. ПОЛНЫЙ СПИСОК]</ref>. === Праца СМІ ў Крыме === Асноўныя тэлерадыёкампаніі Крыму ўвайшлі ў лік аб’ектаў інфраструктуры, над якімі 27—28 лютага быў усталяваны кантроль групамі ўзброеных вайскоўцаў. Днём 28 лютага ўзброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «''Крым''» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі<ref name="GTRKK" /><ref name="МЗ">''Виктор Велисов''. [http://zona.media/agenda/crimean-media/ Что случилось с крымскими СМИ ] «''Медиазона''», 29.06.2015</ref>. Увечары ўзброеныя людзі занялі ДТРК «''Крым''», паведаміўшы персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «''Ялта''». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў<ref name="GTRKY" />. 1 сакавіка сябры арганізацыі «''Крымскі фронт''» у масках і з георгіеўскімі стужачкамі ў Сімферопалі захапілі будынак Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, дзе размяшчаўся офіс грамадскай арганізацыі «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» («''IPC''») і рэдакцыя «''Цэнтра журналісцкіх расследаванняў''» — медыяпраектаў «''IPC''». Лідар арганізацыі Канстанцін Кнырык абвясціў, што будынак заняты, паколькі адтуль «''зыходзіць непраўдзівыя інфармацыя''», што рэдакцыя зараз пад іх кантролем, а дзейнасць супрацоўнікаў «''Цэнтра''», якія «''вельмі добра працуюць''», але з якімі яны «''не сыходзіліся па ідэалагічных момантах''», будзе працягнутая: «''Крымскі фронт''» бярэ на сябе забеспячэнне журналістаў «''заробкам, ежай''» у выпадку, калі «''іх спонсары адмовяцца плаціць''». Неўзабаве пасля гэтага кіраўніцтва Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, у якой «''IPC''» арандаваў памяшканні, папрасіла гэтыя памяшканні вызваліць. На працягу 2014 года журналістаў «''Цэнтра''» затрымлівалі і збівалі, галоўнага рэдактара Валянціну Самар выклікалі ў пракуратуру і зімой 2015 года «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» пераехаў ва Украіну<ref name="МЗ" />. 3 сакавіка Савет міністраў Крыму папярэдзіў, што шэраг украінскіх тэлеканалаў можа быць адключаны на тэрыторыі аўтаноміі ў сувязі з «''аднабокім''» асвятленнем сітуацыі ў рэспубліцы. На думку Саўміна, «''многія СМІ, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Украіны, апынуліся ўцягнутымі ў інфармацыйную вайну, накіраваную на дасягненне двух мэтаў: стварэнне панікі сярод насельніцтва Крыма і навязванне жыхарам Украіны недакладнага ўяўлення аб сітуацыі, якая склалася ў грамадска-палітычным жыцці рэспублікі''». Улады рэспублікі абвінавацілі ўкраінскія СМІ ў парушэнні «''асноватворных прынцыпаў свабоды слова і аб’ектыўнай журналістыкі''» і мэтанакіраваным «''стварэнні ілюзіі ваеннага ўмяшання''»<ref name="УкрТв" />. Раней стала вядома аб адключэнні эфірнага вяшчання {{нп3|Чарнаморская ТРК|найбуйнейшай незалежнай крымскай тэлекампаніі «''Чарнаморская''»|ru|Черноморская ТРК}} (якая вяшчала на 84 % тэрыторыі Крыму<ref name="МЗ" />), фактычным уладальнікам якой з’яўляецца народны дэпутат Украіны, член [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Бацькаўшчына»|УА «''Бацькаўшчына''»]] {{нп3|Андрэй Віленавіч Сенчанка|Андрэй Сенчанка|ru|Сенченко, Андрей Виленович}}<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/46307.html Счета ТРК «''Черноморская''» арестованы — депутат Сенченко]</ref>. Радыётэлевізійны перадаючы цэнтр Аўтаномнай Рэспублікі Крым (РТПЦ) заявіў, што быў вымушаны адключыць яе вяшчанне па не залежных ад яго прычынах. З мясцовых каналаў на тэрыторыі паўвострава працягнула вяшчанне толькі дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Крым''», якая з 11 сакавіка была перападпарадкавана новаму ўраду рэспублікі<ref name="УкрТв">[http://lenta.ru/news/2014/03/03/channels/ Власти Крыма пригрозили отключить украинские телеканалы]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036806 Верховный Совет Крыма переподчинил ГТРК «''Крым''» властям республики. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. 6 сакавіка стала вядома аб тым, што на эфірных частотах Чарнаморскай тэлерадыёкампаніі пачаў вяшчанне расійскі дзяржаўны інфармацыйны тэлеканал «''Расія-24''», хоць «''Чарнаморская''» валодае ліцэнзіяй на эфірнае вяшчанне па кастрычнік 2015 года<ref>[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-03-06/91160 Ефірні частоти «''Чорноморської ТРК''» захопив канал «''Россия 24''»]</ref>. У прэс-службе савета міністраў Крыму паведамілі пра тое, што з 7 сакавіка на частаце «''Чарнаморскай''» пачне вяшчаць новы тэлеканал — «''Крым 24''»<ref name="Ценз2">[http://lenta.ru/news/2014/03/06/crimea1/ В Крыму отключили два украинских телеканала]</ref>. 5 сакавіка прэзідэнт Рэспублікі Татарстан [[Рустам Мініханаў]], які знаходзіўся ў Крыме, пасля падпісання з прэм’ерам АРК пагаднення аб падтрымцы Крыму выказаўся на сумесным брыфінгу супраць спынення вяшчання крымскататарскага тэлеканала «''ATR''»<ref>[http://an-crimea.ru/page/news/58630/ Президент Татарстана заступился за телеканал ATR]</ref>. Канал працягнуў працу. [[Омбудсмен|Упаўнаважаны Вярхоўнай Рады Украіны па правах чалавека]] Валерыя Луткоўская заявіла, што ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым зафіксаваныя масавыя парушэнні правоў незалежных журналістаў, якім агрэсіўна настроеныя невядомыя асобы не толькі перашкаджаюць выкананню іх прафесійных абавязкаў, але і пагражаюць фізічнай расправай, не даючы магчымасці аб’ектыўна асвятляць ход падзей<ref>[http://www.unian.net/politics/893427-ombudsmen-takje-zafiksirovala-massovyie-narusheniya-prav-nezavisimyih-jurnalistov-v-kryimu.html Омбудсмен также зафиксировала массовые нарушения прав независимых журналистов в Крыму]</ref>. Журналісты найбуйнейшых СМІ Украіны заявілі, што новы ўрад Крыму абмяжоўвае іх прафесійныя правы, запрашаючы на ​​свае мерапрыемствы журналістаў толькі расійскіх СМІ і крымскіх выданняў, падкантрольных ураду, такіх як «''Крымскае інфармацыйнае агенцтва''» («''КІА''») і «''ДТРК „Крым“''». У той жа час журналісты агенцтваў «''УНІАН''», «''Укрінформ''», «''Украінскія навіны''», сайтаў «''Цэнтр журналісцкіх расследаванняў''», «''Аргументы тыдня — Крым''», карпункты тэлеканалаў «''Інтэр''», «''1+1''», «''ICTV''», «''5 канал''», канала «''24''» і іншых не атрымліваюць ні афіцыйных прэс-рэлізаў Саўміна, ні анонсаў на брыфінгі яго членаў, ні запрашэнняў на мерапрыемствы ў якой-небудзь іншай форме<ref>[http://www.unian.net/politics/893384-separatistyi-v-kryimu-ogranichili-prava-jurnalistov-krupneyshih-smi-ukrainyi.html Сепаратисты в Крыму ограничили права журналистов крупнейших СМИ Украины]</ref>. 6 сакавіка было адключана эфірнае вяшчанне «''5 канала''» і канала «''1+1''»<ref>[http://www.unian.net/politics/893767-administratsiya-ar-kryim-otklyuchila-efirnoe-veschanie-telekanala-11.html Администрация АР Крым отключила эфирное вещание телеканала «''1+1''»]</ref>, месца якіх занялі расійскія дзяржаўныя тэлеканалы «''Першы''» і «''Расія-1''»<ref name="Ценз2" /><ref name="Откл">[http://lenta.ru/news/2014/03/07/inter/ В Крыму отключили ещё два украинских канала]</ref>. Канцэрн радыёвяшчання, радыёсувязі і тэлебачання заяўляў, што сярод захопнікаў, акрамя ўзброеных людзей і «''расійскіх казакоў''», быў «''прадстаўнік ТРК Расіі''»<ref name="МЗ" />. На наступны дзень было адключана эфірнае вяшчанне тэлеканалаў «''[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]''», «''[[UA: Перший|Першы нацыянальны]]''» і «''[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]''», замест якіх пачалі вяшчанне расійскія тэлеканалы «''[[НТВ]]''», «''ТНТ''» і «''{{нп3|Звезда, тэлеканал|Звезда|ru|Звезда (телеканал)}}''»<ref name="Откл" />. У той жа дзень быў здзейснены напад на здымачную групу «''Інтэра''» і «''СТБ''», журналістаў жорстка збілі<ref>[http://www.unian.net/politics/894350-v-sevastopole-vozle-voinskoy-chasti-izbili-i-ograbili-jurnalistov.html В Севастополе возле воинской части избили и ограбили журналистов]</ref><ref>[http://www.unian.net/politics/894363-v-kryimu-otklyuchili-esche-dva-ukrainskih-kanala.html В Крыму отключили ещё два украинских канала]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/8/7018108/ |title=У Севастополі російські солдати штурмують українську військову частину |date=8 марта 2014 |publisher=Украинская правда |access-date=8 марта 2014}}</ref>. 10 сакавіка ўкраінскія тэлеканалы былі адключаныя і ад лічбавага вяшчання. 9 сакавіка 2014 года віцэ-прэм’ер крымскага ўрада Вольга Кавіцідзі заяўляла аб тэхнічнай прычыне адключэння тэлеканалаў і паабяцала аднавіць трансляцыю<ref name="МЗ" />. У Сімферопалі адбыўся напад на журналістаў нямецкай газеты «''{{нп3|Bild|Більд|ru|Bild}}''»<ref>[http://www.unian.net/politics/893846-v-simferopole-gruppa-molodchikov-atakovala-jurnalistov-nemetskoy-gazetyi-bild.html В Симферополе группа молодчиков атаковала журналистов немецкой газеты «''Бильд''»]</ref> і на здымачную групу «''[[5 канал|5-га канала]]''»<ref>[http://kp.ua/daily/060314/442346/ В Крыму избили журналистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140311011358/http://kp.ua/daily/060314/442346 |date=11 сакавіка 2014 }}</ref>. Журналістцы «''Kerch.fm''» пагражалі забойствам<ref name="Amnesty" />. «''[[Amnesty International]]''» звярнулася да [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] з заклікам тэрмінова стварыць магутную міжнародную назіральную місію з прычыны частых выпадкаў пераследу і запалохвання журналістаў, актывістаў і мірных пратэстуючых у Крыме<ref name="Amnesty">{{Cite web |url=https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |title=Ukraine: Human rights monitors urgently needed as journalists and activists face wave of attacks in Crimea |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601191846/https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |url-status=dead }}</ref>. Па стане на 9 сакавіка на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым спынілі вяшчанне ўсе ўкраінскія тэлекампаніі, замест якіх трансляваліся расійскія каналы. З мясцовых каналаў працягваў вяшчанне ДТРК «''Крым''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033291 В Крыму начали вещание российские телеканалы. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. 12 сакавіка ў Сімферопалі пачало працаваць новае інфармацыйнае агенцтва «''Крымінформ''»<ref>[http://www.c-inform.info/mainnews Крыминформ]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1037391 В Крыму заработало новое агентство «''Крыминформ''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. 14 сакавіка ў гарадах Керч і Еўпаторыя групай невядомых быў здзейснены напад на перадаючы цэнтр, дзе знаходзяцца перадатчыкі радыёстанцый украінскага радыёхолдынга «''ТАВР Медыя''» — «''Хіт FM''», «''Рускае радыё — Украіна''», «''Radio Roks''», «''Kiss FM''», «''Relax''» і «''Мелодыя''», было пашкоджана тэхнічнае абсталяванне, з-за чаго радыёстанцыі спынілі вяшчанне ў Керчы, Еўпаторыі і бліжэйшых населеных пунктах. 10 красавіка холдынг абвясціў аб часовым спыненні свайго вяшчання на тэрыторыі Крыму<ref>[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-04-10/92509 Радіостанції группи «''ТАВР Медіа''» призупиняють мовлення на території Криму]</ref>. 25 сакавіка 2014 года прэс-служба «''Мультымедыя-інвест груп''» паведаміла, што невядомыя праніклі ў яе офісны цэнтр у Севастопалі, дзе размяшчаецца апаратура прадпрыемства УРС (Украінскія радыёсістэмы), якая забяспечвае трансляцыю радыёсігналу «''{{нп3|Радио Вести|Радио Вести|ru|Радио Вести}}''» на частаце 87,7 ФМ, і запатрабавалі адключыць перадатчык. Пасля гэтага вяшчанне станцыі ў Севастопалі было спынена<ref name="ТК">[http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 У Севастополі відключили радіо «''Вести''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327192528/http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 |date=27 сакавіка 2014 }}</ref>. == Рэакцыя == === Украіна === ==== Дзеянні на ўнутрыпалітычным узроўні ==== [[Файл:Protest against Russia invading 02-03-14.jpg|міні|200px|Мітынг пратэсту ў Кіеве супраць уводу расійскіх войскаў.]] Паводле афіцыйнай пазіцыі кіраўніцтва Украіны, які прыйшоў да ўлады ў выніку [[Еўрамайдан]]а, падзеі ў Крыме, якія завяршыліся для Украіны стратай паўвострава, з’явіліся праявай агрэсіі з боку Расіі, якая, на думку ўлад Украіны, пачалася 20 лютага 2014 года<ref name="145-19" />. Украіна не прызнала анексію Крыму да Расіі<ref name="UR">[http://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] // Интерфакс, 18.03.2014.</ref> і лічыць паўвостраў часова акупаванай тэрыторыяй<ref name="S-15-4" />. У самым пачатку крымскіх падзей Вярхоўная Рада «''катастрафічна марудзіла''» з прыняццем рашэнняў<ref name="marc" />. Да моманту захопу Вярхоўнага Савета Крыма ўзброенымі людзьмі без знакаў адрозненні не былі прызначаныя міністр абароны, начальнік Генштаба, прадстаўнік прэзідэнта ў АРК, кіраўнік Севастопальскай адміністрацыі і міністр замежных спраў<ref name="marc" />. 27 лютага прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў прызначыў [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] прадстаўніком прэзідэнта ў АРК<ref>{{cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/167/2014|title=Про призначення С. Куніцина Постійним Представником Президента України в Автономній Республіці Крим|date=2014-03-01publisher=Официальный сайт Верховной рады Украины|lang=uk|access-date=2014-11-18}}</ref>, а Сяргей Куніцын, у сваю чаргу, 28 лютага паведаміў, што начальнік галоўнага ўпраўлення МУС у АРК Валерый Радчанка падаў у адстаўку, а замест яго быў прызначаны Ігар Аўруцкі, які раней узначальваў крымскае ўпраўленне па барацьбе з аргзлачыннасцю<ref name="IFAvr">[http://interfax.com.ua/news/political/193527.html МВД назначило новых начальников милиции Крыма и Севастополя] // Интерфакс-Украина, 28.02.2014</ref>. 1 сакавіка Турчынаў выдаў указ аб тым, што зробленае 27 лютага прызначэнне Вярхоўным Саветам Крыму Сяргея Аксёнава кіраўніком крымскага ўрада было ажыццёўлена з парушэннем Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК, і прапанаваў Вярхоўнаму Савету Крыму адмяніць яго<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/187/2014 Про Голову Ради міністрів Автономної Республіки Крим] {{ref-uk}}</ref>. Позна ўвечары, у сувязі з рашэннем Савета Федэрацыі аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне, Аляксандр Турчынаў заявіў, што аддаў загад прывесці ўзброеныя сілы Украіны ў поўную баявую гатоўнасць<ref>[http://iportal.rada.gov.ua/ru/news/page/news/Novosty/top_news/88819.html Александр Турчинов отдал приказ привести Вооружённые Силы Украины в полную боевую готовность]</ref>. Міністэрству абароны было загадана арганізаваць і правесці навучальныя зборы з ваеннаабавязанымі<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/n0001525-14/ Про невідкладні заходи щодо забезпечення національної безпеки, суверенітету і територіальної цілісності України]</ref>. 6 сакавіка ў сувязі з прыняццем дэпутатамі Вярхоўнага Савета Крыма рашэння аб уваходжанні АРК у склад Расіі Галоўнае следчае ўпраўленне СБУ пачало дасудовае расследаванне па факце замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны<ref>[http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 СБУ розпочато кримінальне провадження за фактом посягання на територіальну цілісність та недоторканність України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802132324/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 |date=2 жніўня 2016 }}</ref>. Аляксандр Турчынаў выступіў са зваротам да народу Украіны, заявіўшы, што спыніў рашэнне Вярхоўнага Савета Крыма аб правядзенні рэферэндуму аб уваходжанні ў склад Расіі: «''Вярхоўная Рада Украіны будзе ініцыяваць роспуск парламента Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Мы абаронім недатыкальнасць тэрыторыі Украіны''»<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |title=Турчинов заявил, что распустит крымский парламент и референдума не будет |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=3 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403192004/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |url-status=dead }}</ref>. Цэнтральная выбарчая камісія (ЦВК) даручыла заблакаваць доступ да базы дадзеных Дзяржрэестра выбаршчыкаў для органаў Дзяржрэестра АР Крым і Севастопаля, «''улічваючы сітуацыю, якая склалася ў АР Крым у сувязі са спробай падрыхтоўкі правядзення супрацьзаконнага мясцовага рэферэндуму і з мэтай забеспячэння абароны базы дадзеных Дзяржаўнага рэестра выбаршчыкаў ад незаконнага выкарыстання персанальных дадзеных, забеспячэння абароны базы дадзеных Рэестра ад несанкцыянаванага доступу і злоўжывання доступам, парушэння цэласнасці базы дадзеных Рэестра, яго апаратнага і праграмнага забеспячэння''»<ref>[http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 Про окремі питання забезпечення дотримання законодавства України про референдуми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923212317/http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 |date=23 верасня 2015 }}</ref>. 9 сакавіка ўкраінскія ўлады заблакіравалі рахункі крымскага ўпраўлення Дзяржаўнай казначэйскай службы, на якіх знаходзілася больш за 1 мільярд грыўняў (больш за 110 мільёнаў долараў), што прызначаліся на выплату пенсій, зарплаты бюджэтнікам і сацыяльныя выплаты<ref>[http://www.interfax.ru/world/363614 Крым сообщил о блокировке счетов автономии Киевом — Интерфакс]</ref>. 12 сакавіка рахункі былі разблакіраваныя — на думку першага віцэ-прэм’ера АРК Рустама Тэміргаліева, у сувязі з тым, што «''было неабходна выплачваць грашовае забеспячэнне ваеннаслужачых, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму. Гэта дазволіла нам атрымаць доступ да сродкаў бюджэту Крыму і цалкам прафінансаваць выдаткі на рэферэндум''»<ref>[http://ria.ru/world/20140312/999178280.html Вице-премьер АРК: госказначейство Украины разблокировало счета Крыма]</ref>. Агенцтва «''ІТАР-ТАСС''» паведаміла пра намер Мінабароны Украіны правесці маштабную ратацыю ўкраінскіх вайскоўцаў з мэтай «''перамясціць ваенных, выхадцаў з усходніх і паўднёвых рэгіёнаў краіны, ад месцаў, дзе пражываюць іх сваякі, і замяніць іх вайскоўцамі з Заходняй Украіны''». Неабходнасць такой ратацыі абмяркоўвалася з украінскімі военачальнікамі ў ходзе наведвання Аляксандрам Турчынавым у ноч з 5 на 6 сакавіка галоўнага каманднага пункта кіравання ўзброеных сілаў краіны. На думку Турчынава, такі пераклад ваенных «''дазволіць выключыць выпадкі масавага пераходу ваеннаслужачых на бок сепаратысцкіх сіл і забяспечыць цэласнасць узброеных сіл''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1028031 Источник: минобороны Украины проведёт масштабную ротацию военнослужащих. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]</ref>. Паводле паведамлення «ІТАР-ТАСС», прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі міністра абароны Украіны Ігар Ценюх распарадзіўся распрацаваць план «''уціхамірвання''» ўкраінскімі ўзброенымі сіламі ўсходніх і паўднёва-ўсходніх рэгіёнаў краіны, які прадугледжвае, у прыватнасці, раззбраенне воінскіх часцей і падраздзяленняў украінскай арміі, якія перайшлі на бок парламента АР Крым, а таксама прадухіленне пераходу іншых падраздзяленняў узброеных сіл Украіны на службу АРК<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033035 Источник: МО Украины поручено подготовить план «''усмирения''» востока и юго-востока страны. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. Нацыянальны савет па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання Украіны абавязаў правайдэраў спыніць вяшчанне расійскіх тэлеканалаў «''Расія 24''», «''ОРТ (Першы канал сусветная сетка)''», «''РТР Планета''» і «''НТВ-Мір''» да 21.00 мск 11 сакавіка. Нацсавета патлумачыў такое рашэнне неабходнасцю забеспячэння інфармацыйнай бяспекі ў адпаведнасці з пастановай Савета нацыянальнай бяспекі і абароны ад 1 сакавіка 2014 года<ref>[http://tass.ru/obschestvo/1039699 ВГТРК сожалеет о решении Киева отключить трансляцию передач российских каналов на Украине. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 11 сакавіка Аляксандр Турчынаў паведаміў на пасяджэнні Вярхоўнай Рады, што Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны прыняў рашэнне сфарміраваць на базе ўнутраных войскаў Нацыянальную гвардыю і абвясціць частковую мабілізацыю ва Узброеныя сілы і Нацгвардыю<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036124 Турчинов: Совбез Украины принял решение сформировать «''национальную гвардию''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. Ён таксама заявіў, што Украіна звернецца да краін — гарантаў бяспекі за тэхнічнай і ваеннай дапамогай. Паводле яго слоў, МУС забяспечыць усе першачарговыя патрэбы Нацыянальнай гвардыі Украіны, але Украіне таксама патрэбна тэхнічная і ваенная дапамога<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036013 Турчинов: Украина обратится к странам — гарантам безопасности за военной помощью. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. Рашэнне аб стварэнні Нацгвардии абумоўлена нездавальняючым узроўнем боегатоўнасці арміі Украіны і нізкім маральным станам ваеннаслужачых<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040884 Источник: в состав Национальной гвардии Украины войдут отряды активистов майдана. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 12 сакавіка Генпракуратура Украіны запатрабавала адмяніць рашэнні Вярхоўнага Савета АРК і Севастопальскага гарсавету аб зацвярджэнні Дэкларацыі аб незалежнасці АРК і Севастопаля. 12 сакавіка прызначаны Вярхоўнай Радай першы віцэ-прэм’ер Віталь Ярэма паведаміў на пасяджэнні ўрада краіны, што ўкраінская армія прыведзена ў поўную баявую гатоўнасць і пачаліся ўсеўкраінскія ваенныя вучэнні. Ён канстатаваў, што расійскія войскі працягваюць знаходзіцца ўздоўж усходняй мяжы Украіны і пастаянна нарошчваюць сваю прысутнасць<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1039155 Украинская армия приведена в полную боевую готовность. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. Як стала вядома з дакладу в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха выканаўцу абавязкаў прэзідэнта Украіны Аляксандра Турчынава, пры прывядзенні нд краіны ў вышэйшыя ступені баявой гатоўнасці выявіліся «''гнятлівы стан падрыхтоўкі асабовага складу УС Украіны, недастатковая ўкамплектаванасць падраздзяленняў ваеннымі спецыялістамі і адсутнасць спраўнай тэхнікі і ўзбраення''». З сухапутных войскаў Украіны агульнай колькасцю 41 тыс. чалавек боегатовых апынуліся толькі 6 тыс. (каля 14 %), а сярод экіпажаў браніраваных машын гэты паказчык склаў толькі 20 % ад іх агульнай колькасці. Больш за 70 % бронетэхнікі ўкраінскай арміі склалі маральна і фізічна састарэлыя савецкія танкі Т-64 з тэрмінам эксплуатацыі 30 і больш гадоў. У СПА Украіны гатовымі да выканання баявых задач апынуліся толькі 10 % асабістага складу, а ў ракет комплексаў С-300П і С-200В скончыўся гарантыйны тэрмін эксплуатацыі. З амаль 507 баявых самалётаў і 121 ударных верталётаў ВПС Украіны толькі 15 % апынуліся спраўнымі і здольнымі падняцца ў паветра, а да баявых вылетаў апынуліся гатовыя толькі 10 % экіпажаў. У ВМФ Украіны па стане на 1 сакавіка толькі 4 караблі аднеслі да ўмоўна баяздольных: фрэгат «''Гетман Сагайдачны''», карвет «''Цярнопаль''», карабель кіравання «''Славуціч''» і вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''». Згодна з дакладам, у якасці адзінай эфектыўнай меры для стрымлівання агрэсіі і нанясення гарантаванай паразы атрадам сіл самаабароны ў Крыме і незаконным воінскім фарміраванням, якія могуць з’явіцца ва ўсходніх абласцях краіны, могуць разглядацца толькі рэактыўныя сістэмы залпавага агню (РСЗА) «''Ураган''» і «''Смерч''». Пры гэтым Ценюх выступае катэгарычна супраць прымянення РСЗА, а толькі прапаноўвае ўзмацніць іх ахову, улічваючы рэгіструецца цікавасць да іх з боку «''радыкальных партнёраў па Майдану''». Ён звяртае ўвагу на «''высокую імавернасць недакладнай паразы мэт, улічваючы вельмі нізкую падрыхтоўку экіпажаў (РСЗА)''» і, адпаведна, магчымую гібель значнай колькасці мірных жыхароў<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040535 Минобороны Украины: состояние подготовки личного состава вооружённых сил — удручающее. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 14 сакавіка Канстытуцыйны суд Украіны прызнаў неканстытуцыйным рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым аб правядзенні рэферэндуму аб статусе аўтаноміі<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |title=Конституционный суд Украины считает незаконным проведение референдума в Крыму |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142716/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |url-status=dead }}</ref>. 15 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны датэрмінова спыніла паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым<ref>[http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html Офіційний портал Верховної Ради України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140315173028/http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html |date=15 сакавіка 2014 }}</ref>. 16 сакавіка [[Арсень Пятровіч Яцанюк|Арсень Яцанюк]] заявіў, што «''ўкраінская дзяржава знойдзе ўсіх завадатараў сепаратызму і расколу, якія цяпер пад прыкрыццём расійскіх ваенных спрабуюць знішчыць украінскую незалежнасць. Мы знойдзем усіх, праз год, праз два, прыцягнем да суда і будзем судзіць ва ўкраінскіх і міжнародных судах. Зямля пад нагамі будзе гарэць''». Яцанюк дадаў, што разам з міжнароднымі партнёрамі ўлады зробяць «''усё магчымае, каб кожны, хто сёння сябе свабодна адчувае пад абаронай расійскіх аўтаматаў, ведаў, што адказнасць за сепаратызм і спробы звяржэння канстытуцыйнага ладу надыдзе''»: «''У свеце не застанецца ні аднаго месца, дзе яны змогуць сябе свабодна адчуваць, і Расія іх не абароніць''»<ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247106722 А. Яценюк: Все зачинщики сепаратизма и раскола будут привлечены к суду. Найдем всех]</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла ў першым чытанні [[Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|законапраект]], згодна з якім Крым аб’яўляецца «''часова акупаванай тэрыторыяй''». Пад гэта паняцце падпадаюць «''тэрыторыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаль, унутраныя воды і тэрытарыяльнае мора Украіны, яго дно і нетры, кантынентальны шэльф і выключная эканамічная зона''», а таксама «''падводнае прастора ў межах тэрытарыяльнага мора і паветраная прастора, размешчаная над гэтай тэрыторыяй''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062052 Рада приняла законопроект об объявлении Крыма «''временно оккупированной территорией''». ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html Крым признали временно оккупированной территорией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150628095118/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html |date=28 чэрвеня 2015 }} // «''Сегодня''» (Украина)</ref>. 15 красавіка Рада прыняла закон у цэлым; дакумент прадугледжвае, што часова акупаваная тэрыторыя Крыма з’яўляецца неад’емнай часткай тэрыторыі Украіны і на яе распаўсюджваецца ўкраінскае заканадаўства<ref name="S-15-4">[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html Депутаты защитили права украинцев в оккупированном Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140416180200/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html |date=16 красавіка 2014 }} // «''Сегодня''» (Украина)</ref>. 20 сакавіка Дзяржаўная пагранічная служба Украіны пачала паэтапную перадыслакацыю асабістага складу з Крыму на мацерыковую частку краіны. Як паведаміў першы намеснік кіраўніка Дзяржпагранслужбы Павел Шышолін, асабісты склад працягне службу на тэрыторыі Херсонскай вобласці, а караблі і катэры будуць пераведзеныя ў Марыупаль і Адэсу<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062875 Госпогранслужба Украины начала поэтапную передислокацию личного состава из Крыма. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref>. 22 сакавіка в. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх на сустрэчы з журналістамі пазначыў сваё бачанне сітуацыі ў Крыме: «''Мы не можам і не маем права пакінуць тэрыторыю Крыму, як бы гэтага не хацелася б расійскім войскам і гэтак званаму крымскаму ўраду. У адваротным выпадку Крым будзе для нас страчаны назаўжды. Цяпер у нас адно канкрэтнае заданне — трымаць абарону да адпаведных рашэнняў на палітычным узроўні. Якімі будуць гэтыя рашэнні і калі — я не ведаю. Мая справа — камандаванне арміяй, а не дыпламатыя і палітыка. Гэта цяжка, але загад ёсць загад… Узброеныя сілы прыведзены ў поўную баявую гатоўнасць, мы не дапусцім пранікнення на кантынентальную Украіну ніводнага расійскага салдата. Вышэйшым кіраўніцтвам краіны санкцыянавана прымяненне зброі нашымі вайскоўцамі ў выпадках атакі на воінскія часткі ці спробаў захопу карабля. Але рашэнне адкрыць агонь прымаецца кожным камандзірам на месцы. І калі ў пэўных выпадках такая каманда не даецца, не трэба перакладаць адказнасць на вышэйшае кіраўніцтва… Мы гатовыя да эвакуацыі — створаны адпаведны штаб пад кіраўніцтвам першага віцэ-прэм’ер-міністра Віталя Ярэмы, …рыхтуюцца месцы ў пансіянатах і санаторыях Кіева, Адэсы і іншых гарадоў. Ніякіх новых гарнізонаў і ваенных гарадкоў будаваць не трэба — у нас ёсць магчымасці размясціць на мацерыку неабходную колькасць чалавек''»<ref>[http://news.liga.net/interview/politics/1079652-zachem_ukrainskie_voyska_ostayutsya_v_krymu_mnenie_ministra_oborony.htm Зачем украинские войска остаются в Крыму. Мнение министра обороны. ЛІГАБізнесІнформ, 22.03.2014]</ref>. 24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці «''перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме''»<ref name="Redisl" />. 26 сакавіка Аляксандр Турчынаў звольніў Сяргея Куніцына з пасады пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта ў Крыме «''за неналежнае выкананне службовых абавязкаў''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/26/260819_turchinov_uvolil_postpreda.html Турчинов уволил своего постпреда в Крыму. LB.ua, 26.03.2014]</ref>. 28 сакавіка Аляксандр Турчынаў сустрэўся з афіцэрамі Узброеных Сіл Украіны, якія, паводле яго слоў, былі вызваленыя з палону ў Крыме. Ён адзначыў, што афіцэры выканалі свой абавязак і будуць узнагароджаны за мужнасць і стойкасць, а таксама павышаны па службе<ref>[http://www.rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/90604.html В. о. Президента України, Голова Верховної Ради України Олександр Турчинов зустрівся з офіцерами Збройних Сил України, що були звільнені з полону] {{ref-uk}}</ref>. ==== Знешнепалітычны ўзровень ==== Раніцай 28 лютага Вярхоўная Рада Украіны прыняла зварот да краін-гарантаў цэласнасці Украіны, якія падпісалі ў 1994 годзе [[Будапешцкі мемарандум]], патрабуючы ад іх «''практычнымі дзеяннямі пацвердзіць замацаваныя ў мемарандуме абавязацельствы паводле прынцыпаў заключнага акта СБСЕ паважаць незалежнасць, суверэнітэт і існуючыя межы Украіны''». Акрамя таго, Рада запатрабавала ад Расіі «''спыніць крокі, накіраваныя на замах на тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і не падтрымліваць сепаратызм''»<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/831-18 Про Звернення Верховної Ради України до держав-гарантів відповідно до Меморандуму про гарантії безпеки у зв’язку з приєднанням України до Договору про нерозповсюдження ядерної зброї] {{Ref-uk}}</ref>. Сакратар Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны [[Андрэй Парубій]] пасля пасяджэння СНБА заявіў аб магчымым дачыненні спецназа Чарнаморскага флоту РФ да падзей у Крыме<ref>[http://www.interfax.ru/361874 Секретарь СНБО заявил о причастности российских войск к событиям в Крыму. Интерфакс, 28.02.2014]</ref>. Пастаянны прадстаўнік Украіны пры ААН Юрый Сяргееў запатрабаваў тэрміновага склікання пасяджэння Савета Бяспекі ААН у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў АРК, якое пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны<ref>[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2014/136&Lang=R Письмо Постоянного представителя Украины при Организации Объединенных Наций от 28 февраля 2014 года на имя Председателя Совета Безопасности]</ref>. Як паведаміла прэс-служба МЗС Расіі, Расія адказала адмовай на прапановы Украіны ў сувязі з падзеямі ў АР Крым правесці неадкладныя двухбаковыя кансультацыі згодна з Артыкулам 7 Дамовы аб дружбе, супрацоўніцтве і партнёрстве паміж Расійскай Федэрацыяй і Украінай ад 31 мая 1997 года, паколькі РФ разглядае крымскія падзеі як следства ўнутрыпалітычных працэсаў ва Украіне<ref name="MID-28-2">[http://mid.ru/brp_4.nsf/newsline/F2C86A40B49E817544257C8D00485C4F О встрече в МИД России с советником-посланником Посольства Украины в Российской Федерации] // МИД РФ, 28.02.2014</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Украіны]] перадало расійскаму боку ноту пратэсту ў сувязі з парушэннем паветранай прасторы Украіны і невыкананнем пагаднення аб базаванні [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|ЧФ]] у Крыме. Таксама было адзначана, што Украіна не звярталася па дапамогу да Расіі для забеспячэння парадку на тэрыторыі Крыму, у сувязі з чым міністэрства запатрабавала неадкладнага вяртання войскаў у месцы іх пастаяннай дыслакацыі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193522.html Киев высказал протест российской стороне в связи с нарушением воздушного пространства Украины и двусторонних соглашений]</ref>. Выконваючы абавязкі прэзідэнта [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]] выступіў з тэлезваротам, у якім абвінаваціў Расію ў ваеннай агрэсіі ў Крыме<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/02/140228_crimea_friday_tension_russia.shtml Турчинов призвал Путина «''остановить провокацию''» в Крыму]</ref>. МЗС Расіі паведаміў, што расійскі бок перадаў дарадцы-пасланцу пасольства Украіны ў Маскве Руслану Німчынскаму ноту адносна рухаў бронетэхнікі ЧФ РФ у Крыме, «''звязаных з неабходнасцю забеспячэння аховы месцаў дыслакацыі Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Украіны''», якія адбываюцца «''у поўнай адпаведнасці з базавымі расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце''»<ref name="MID-28-2" />. 1 сакавіка в. а. міністра замежных спраў Украіны Андрэй Дзешчыца [[Адносіны Украіны і НАТА|звярнуўся да кіраўніцтва]] [[НАТА]] з просьбай разгледзець усе магчымыя спосабы абароны тэрытарыяльнай цэласнасці краіны<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 Putin ready to invade Ukraine; Kiev warns of war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924194127/http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 |date=24 верасня 2015 }} {{Ref-en}} // [[Reuters]], 01.03.2014</ref>. 3 сакавіка МЗС Украіны абвінаваціў Расію ў парушэнні пагадненняў аб статусе і ўмовах знаходжання ЧФ РФ на тэрыторыі Украіны<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121310/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs |date=3 снежня 2019 }}</ref>. 6 сакавіка Генеральная пракуратура Украіны інкрымінавалася камандуючаму Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адміралу Аляксандру Вітко здзяйсненне злачынстваў на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым (падбухторванне да дзяржаўнай здрады і арганізацыя дыверсіі), за здзяйсненне якіх прадугледжана пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін ад 3 да 15 гадоў. Украінскія СМІ паведамлялі, што камандуючы Вітко запатрабаваў ад украінскіх вайскоўцаў здацца пад пагрозай штурму падраздзяленняў і частак узброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1025278 Командующему ЧФ РФ инкриминируют совершение преступлений на территории Крыма. ИТАР-ТАСС, 06.03.2014]</ref>. 8 сакавіка было абвешчана аб намеры Украіны выйсці з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] па прычыне ігнаравання зваротаў краіны ў сувязі з узброеным нападам Расіі<ref>[http://echo.msk.ru/programs/beseda/1274846-echo/ Эхо Москвы:: Интервью: Андрей Дещица]</ref>. 19 сакавіка Украіна адмовілася ад старшынства ў СНД і пачала працэдуру выхаду з арганізацыі<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208091056/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs |date=8 снежня 2015 }} // МИД Украины, 19.03.2014</ref><ref>[http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html Андрій Парубій: Україна розпочинає процес виходу з СНД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208052648/http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html |date=8 снежня 2015 }} {{Ref-uk}}</ref>. 11 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны звярнулася да краін-гарантам бяспекі Украіны па [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандуме]] з заклікам захаваць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, ужываючы ўсе магчымыя меры — дыпламатычныя, палітычныя, эканамічныя і ваенныя меры<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/195337.html Рада просит участников Будапештского меморандума сохранить территориальную целостность Украины, применяя все возможные меры]</ref>. Аляксандр Турчынаў заявіў у інтэрв’ю агенцтву «''AFP''», што Украіна не будзе праводзіць ваенную аперацыю ў Крыме, каб не падстаўляць пад удар свае ўсходнія межы<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26540602 Ukraine president: Russia 'is refusing crisis talks']</ref>. МЗС Украіны выклікаў часовага паверанага ў справах Расіі Андрэя Вараб’ёва і выказаў пратэст з нагоды заявы МЗС РФ аб прызнанні правамернай дэкларацыі аб незалежнасці Крыма і Севастопаля: «''Украіна катэгарычна асуджае прамое ўмяшанне Расійскай Федэрацыі ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы. Дзеянні расійскага боку прама супярэчаць фундаментальным прынцыпам міжнароднага права і агульнапрызнаным прынцыпам суіснавання дзяржаў''»<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini Заява Міністерства закордонних справ України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312212630/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini |date=12 сакавіка 2014 }}</ref>. 12—13 сакавіка Арсень Яцанюк здзейсніў паездку ў ЗША, дзе правёў перамовы з [[Барак Абама|Баракам Абамам]]<ref>[http://www.interfax.ru/364263 Обама заявляет о неприемлемости крымского референдума]</ref> і выступіў на пасяджэнні Савета бяспекі ААН, дзе яшчэ раз заклікаў Расію вывесці войскі з Крыма і сесці за стол перамоваў для ўрэгулявання канфлікту. 13 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла зварот да ААН з просьбай аказаць падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. У сваёй заяве парламент абвінаваціў Расію ў неабгрунтаванай агрэсіі і спробе анексаваць частку ўкраінскай тэрыторыі. Рада заклікала ААН неадкладна разгледзець сітуацыю ў Крыме<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/873-18 Звернення Верховної Ради України до Організації Об'єднаних Націй]</ref>. 17 сакавіка міністэрства замежных спраў Украіны заклікала міжнародную супольнасць не прызнаваць [[Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліку Крым]], абвешчаную Вярхоўным Саветам Крыму «''паводле вынікаў антыканстытуцыйнага рэферэндуму, праведзенага з абуральнымі парушэннямі агульнаеўрапейскіх норм і стандартаў правядзення рэферэндумаў''»<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku Коментар МЗС України щодо постанови «''Про незалежність Криму''» від 17 березня 2014 року] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121303/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku |date=3 снежня 2019 }}</ref>. Украіна адклікала для кансультацый свайго пасла ў Расіі<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|title=Посла України в РФ Володимира Єльченка відкликано для консультацій|date=2014-03-17|publisher=МИД Украины|access-date=2015-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203121305/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|archive-date=3 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. 18 сакавіка МЗС Украіны ўручыў часоваму паверанаму ў справах Расійскай Федэрацыі ва Украіне А. Вараб’ёву ноту пратэсту супраць прызнання Расіяй Рэспублікі Крым і падпісання Дамовы аб прыняцці ў склад Расійскай Федэрацыі Рэспублікі Крым і Севастопаля<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|title=МЗС України викликало Тимчасового повіреного у справах РФ в Україні для вручення ноти протесту|date=2014-03-18|publisher=МИД Украины|lang=uk|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322014017/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|archive-date=22 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. 19 сакавіка [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] прыняў рашэнне аб увядзенні візавага рэжыму з Расіяй і выхадзе з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref>[http://www.forbes.ru/news/252499-snbo-ukrainy-prinyal-reshenie-o-vvedenii-vizovogo-rezhima-s-rossiei СНБО Украины принял решение о введении визового режима с Россией | Forbes.ru]</ref>. Выконваючы абавязкі сакратара СНБА Андрэй Парубий паведаміў таксама, што «''кабінету міністраў прапанавана неадкладна звярнуцца ў ААН з мэтай аб’явы Крыму дэмілітарызаванай зонай і прыняць меры да таго, каб Крым пакінулі войскі РФ, а таксама гарантаваць ўмовы для перадыслакацыі ўкраінскіх войскаў і размяшчэння іх на кантынентальнай частцы Украіны''». На наступны дзень Арсень Яцанюк, аднак, заявіў у Бруселі, што «''не варта спяшацца''» ні з увядзеннем візавага рэжыму з Расіяй, ні з пераходам да паездак у РФ па замежным пашпартам. Яцанюк нагадаў, што Расія сама неаднаразова падымала пытанне аб паездках па замежным пашпартам і ўвядзенні візавага рэжыму ў СНД, таму «''наўрад ці падобная ініцыятыва з боку Украіны будзе эфектыўнай''» з пункту гледжання ўплыву на Расію, затое «''праблема мае важнае гуманітарнае вымярэнне для самой Украіны, так як у захаванні бязвізавага рэжыму зацікаўлена вельмі вялікая колькасць грамадзян Украіны, у першую чаргу на ўсходзе і поўдні нашай дзяржавы, якія ездзяць у Расію на заробкі, маюць роднасныя сувязі па той бок мяжы''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1061496 Яценюк: Украина не будет спешить с введением визового режима с Россией. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062958 В Совете нацбезопасности Украины недовольны позицией Яценюка по визовому вопросу с РФ. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла дэкларацыю аб барацьбе за вызваленне краіны, заклікаў сусветную супольнасць не прызнаваць Рэспубліку Крым і анексію Крыму да Расіі. «''Ад імя народа Украіны''» парламент заявіў, што «''Крым быў, ёсць і будзе ў складзе Украіны. Украінскі народ ніколі і ні пры якіх умовах не спыніць барацьбу за вызваленне Крыму''»<ref>[http://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html Верховная Рада Украины приняла «''Декларацию о борьбе за освобождение Украины''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207162113/https://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html |date=7 снежня 2019 }}</ref>. 21 сакавіка Аляксандр Турчынаў пасля сустрэчы з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам выказаўся за стварэнне ў Крыме «''дэмілітарызаванай зоны''» і прысутнасць маніторынгавай місіі ААН. На яго думку, дэмілітарызацыя Крыму зможа прывесці да «''аднаўлення суверэнітэту Украіны і нармальнага функцыянавання Крыму ў межах суверэннай Украіны, як таго патрабуе канстытуцыя''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1066111 Турчинов: Украина выступает за создание в Крыму «''демилитаризованной зоны''». ИТАР-ТАСС, 21.03.2014]</ref>. ==== Віктар Януковіч ==== 28 лютага [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] на сваёй прэс-канферэнцыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] заявіў, што падзеі ў Крыме — «''натуральная рэакцыя''» на «''бандыцкі пераварот''», які адбыўся ў Кіеве, а «''ўзурпацыя ўлады, якая была зроблена купкай радыкалаў, …прывяла да таго, што крымчане не жадаюць падпарадкоўвацца {{нп3|Украінскі нацыяналізм|нацыяналістам|ru|Украинский национализм}} і бандэраўцам''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/28/257633_yanukovich_kkrime_krimchane_prosto.html Янукович о ситуации в Крыму: крымчане просто защищаются от бандеровцев — LB.ua]</ref>. Аднак Януковіч падкрэсліў, што «''Крым павінен заставацца ў складзе ўкраінскай дзяржавы з правамі шырокай аўтаноміі''»<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2420933|title=Янукович считает, что Крым должен остаться в составе Украины|date=28 февраля 2014|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-11-14}}</ref>. Януковіч заклікаў расійскае кіраўніцтва «''выкарыстаць усе наяўныя магчымасці для таго, каб прадухіліць той хаос, тэрор, які сёння ёсць ва Украіне''», але пры гэтым падкрэсліў, што катэгарычна супраць ваеннага ўварвання ва Украіну і парушэння цэласнасці суверэннай дзяржавы<ref>[http://www.forbes.ru/news/251510-yanukovich-prizval-rossiyu-spasti-ukrainu-ot-khaosa Янукович призвал Россию спасти Украину от хаоса. Forbes.ru, 28.02.2014]</ref>. 1 сакавіка Віктар Януковіч падтрымаў зварот уладаў Крыму да прэзідэнта РФ аб аказанні дапамогі і абароны жыхароў Крыма і звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай выкарыстоўваць узброеныя сілы РФ «''для аднаўлення законнасці, міру, правапарадку, стабільнасці, абароны насельніцтва Украіны''»<ref>[http://www.interfax.ru/362052 Янукович поддерживает обращение властей Крыма к президенту РФ РФ об оказании помощи крымчанам — Интерфакс]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140304_rn_ukraine_yanukovich_letter_un|title=Чуркин: Янукович попросил Путина ввести войска в Украину|date=4 марта 2014|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2015-03-03}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140402_rn_yanukovych_interview Янукович назвал аннексию Крыма Россией трагедией]</ref>. 28 сакавіка ў сваім Звароце да ўкраінскага народу Віктар Януковіч заявіў, што лідары Майдана прыйшлі да ўлады «''на плячах нацысцкіх штурмавікоў''», а «''тысячы малойчыкаў са стваламі, адчулі смак славы і крыві, пачалі раз’язджаць па ўсіх рэгіёнах Украіны, спрабуючы ўсталёўваць „новы парадак“''». Узброеныя сотні Майдана і «''неадэкватнае кіраванне дзяржаўнымі працэсамі''» «''выклікалі рэакцыю народа: Украіна так страціла Крым''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу]</ref>. 2 красавіка Віктар Януковіч даў інтэрв’ю расійскім і замежным СМІ, падчас якога сказаў: «''Усё, што адбылося з Крымам, — гэта заслуга цяперашніх кіраўнікоў Украіны, следства іх радыкальнай пазіцыі ў адносінах да рускай мовы, да рускамоўных тэрыторыях. Спроба дыктаваць ім, як трэба жыць, прывяла да таго, што людзі выступілі з пратэстамі. Гэтая форма пратэсту вылілася ў рэферэндум. Толькі нацыяналісты з іх радыкальнымі падыходамі здольныя былі давесці да падзелу краіны''»<ref>[http://www.kp.ru/daily/26215.4/3098905/ Полный текст интервью Виктора Януковича телеканалам НТВ и APTN] // Комсомольская правда, 03.04.2014</ref>. === Стаўленне да ўварвання і анексіі ў Расіі === Кіраўніцтва Расіі аказала ўсялякую ваенную, матэрыяльную, фінансавую, дыпламатычную і псіхалагічную падтрымку крымскім уладам, якія адмовіліся прызнаваць легітымнасць новых улад Украіны, якія абвясцілі самастойнасць і дзяржаўны суверэнітэт Крыма, арганізавалі правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму і звярнуліся да Расіі з просьбай аб далучэнні ў якасці новых суб’ектаў Федэрацыі. [[Файл:Vladimir Putin answered journalists’ questions on the situation in Ukraine (2014-03-04).jpeg|міні|Прэс-канферэнцыя Уладзіміра Пуціна 4 сакавіка 2014 года.]] 2 сакавіка ў тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Уладзімір Пуцін адзначыў, што ў выпадку далейшага распаўсюджвання гвалту на ўсходнія рэгіёны Украіны і Крым Расія пакідае за сабой права абараніць свае інтарэсы і пражываючае там рускамоўнае насельніцтва<ref>[http://www.kremlin.ru/news/20355 Телефонный разговор с президентом США Бараком Обамой]</ref>. 4 сакавіка прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю аб сітуацыі ва Украіне, на якой агучыў асноўныя пазіцыі Расіі па сітуацыі ў Крыме. Ён пацвердзіў, што лічыць Сяргея Аксёнава легітымным кіраўніком, адмаўляў, што Расія разглядае магчымасць далучэння Крыма і заявіў, што яго жыхары мае права вызначаць сваю будучыню, паколькі «''калі гэта было дазволена зрабіць у многіх частках свету''», то «''права нацый на самавызначэнне ніхто не адмяняў''». Адказваючы на ​​пытанне, калі і ў якім аб’ёме можа быць прыменена ваенная сіла ва Украіне, Пуцін заявіў, што РФ «''не збіраецца і не будзе ваяваць з украінскім народам''» і «''калі мы прымем такое рашэнне — толькі для абароны ўкраінскіх грамадзян. І няхай паспрабуе хто-небудзь з ліку ваеннаслужачых страляць у сваіх людзей, за якімі мы будзем стаяць ззаду, не наперадзе, а ззаду. Няхай яны паспрабуюць страляць у жанчын і дзяцей! І я пагляджу на тых, хто аддасць такі загад ва Украіне''»<ref name="conf-4-3" />. Усе парламенцкія партыі і расійскае насельніцтва ў цэлым падтрымалі далучэнне Крыма, што прадэманстраваў рост рэйтынгу прэзідэнта Пуціна. У той жа час адзначаліся выступу праціўнікаў умяшання Расіі ва ўнутраныя справы Украіны, якое, на іх думку, магло прывесці да шырокамаштабнага ўзброенага канфлікту. 1 сакавіка ля будынка Савета Федэрацыі ў [[Масква|Маскве]] былі затрыманыя пяць чалавек падчас «''адзіночных пікетаў''» супраць адабрэння Саветам Федэрацыі просьбы Уладзіміра Пуціна аб дазволе выкарыстання расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны. Некаторыя з іх трымалі ў руках плакаты з надпісамі «''Адпраўце на вайну сваіх дзяцей''»<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/01/n_5985017.shtml У здания Совфеда задержали пятерых противников войны в Крыму]</ref>. З заклікамі да міру, супраць магчымай братазабойчай бойні выступілі расійскія рок-музыканты [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|Андрэй Макарэвіч]], [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]], [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]]<ref>[http://ivona.bigmir.net/showbiz/stars/387010-Andrej-Makarevich-obratilsja-k-rossijanam--Vojnu-s-Ukrainoj-zahoteli- Андрей Макаревич обратился к россиянам: Войну с Украиной захотели?] 01.03.2014</ref><ref>[http://echo.msk.ru/news/1270312-echo.html Борис Гребенщиков призвал власти России решать проблемы мирным путём]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/jurii-shevchuk-vystupil-protiv-bratoubiistvennoi-boini-6287/ Юрий Шевчук выступил против «''братоубийственной бойни''»]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|title=Не стреляй! Шевчук, Гребенщиков, Макаревич. Антивоенная риторика|date=2014-03-04|publisher=Новая Газета|access-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109213134/http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|archive-date=9 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|title=Борис Гребенщиков направил свое обращение по поводу Украины как российским, так и украинским властям|date=2014-03-10|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313211649/http://echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|archive-date=2014-03-13}}</ref>. Піяніст Дзяніс Мацуеў заявіў, што радыкалы-нацыяналісты не змогуць разбурыць культурныя сувязі паміж рускім і ўкраінскім народам<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014509 Ситуация на Украине. Хроника событий. 2 марта]</ref>. 2 сакавіка ў Маскве на Манежнай плошчы і ля будынка міністэрства абароны РФ прайшлі акцыі пратэсту<ref>{{cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|title=В Москве задержано более 100 противников войны с Украиной|access-date=2014-03-03|archive-date=22 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222103140/http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|url-status=dead}}</ref>. 362 чалавекі былі затрыманыя праваахоўнымі органамі<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/02/zaderzhaniya-na-antivoennyh-akciyah-v-moskve|title=Задержания на антивоенных акциях в Москве|date=2014-03-02|publisher=Ovdinfo.Org|access-date=2014-03-04}}</ref>. Большасці з іх прад’яўленыя абвінавачванні ў парушэнні артыкулаў 19.3 і 20.2 КаАП)<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/03/borba-s-protivnikami-voennyh-deystviy|title=Борьба с противниками военных действий|date=2014-03-03|publisher=OvdInfo.Org|access-date=2014-03-04}}</ref>. У Санкт-Пецярбургу на антываенным мітынгу было затрымана 35 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2014/03/03/193/|title=Всех задержанных на антивоенной акции в Петербурге отпустили|date=2014-03-03|publisher=Фонтанка.ру|access-date=2014-03-04}}</ref>. Супраць уводу войскаў ва Украіну таксама выступілі некалькі апазіцыйных партый: {{нп3|Яблака, партыя|Яблака|ru|Яблоко (партия)}}, [[Партыя народнай свабоды|РПР — Парнас]], [[Грамадзянская платформа (Расія)|Грамадзянская платформа]]<ref>[http://www.nr2.ru/moskow/487287.html NR2 Ru: Кремль поразила «''имперская алчность''» / Российская оппозиция назвала ввод российских войск в Украину «''безумным и фатальным''» решением / 03.03.14 / Москва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140512174656/http://www.nr2.ru/moskow/487287.html |date=12 мая 2014 }}</ref>, {{нп3|Партыя прагрэсу|Партыя прагрэсу|ru|Партия прогресса}}<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |title=Партия Навального призвала остановить введение российских войск на Украину — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134404/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |url-status=dead }}</ref>. У той жа дзень акцыі ў падтрымку выкарыстання ўзброеных сіл Расіі на тэрыторыі Украіны прайшлі ў Маскве, Санкт-Пецярбургу і іншых буйных гарадах; паводле дадзеных арганізатараў, у Маскве ў шэсці прынялі ўдзел каля 20 тысяч чалавек, а ў аўтапрабегу «''Сваіх не кідаем''» — каля 50 аўтамабіляў<ref>[http://tvrain.ru/articles/na_moskovskie_aktsii_v_podderzhku_vvoda_vojsk_vyshli_20_tysjach_chelovek-364179/ На московские акции в поддержку ввода войск вышли 20 тысяч человек]</ref>. Пасля акцый у шэрагу СМІ з’явіліся паведамленні пра факты прымусу да ўдзелу ў акцыі работнікаў школ і іншых бюджэтных устаноў<ref name="Grani">[http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.225930.html Грани. Ру: КРЫМСКАЯ ВОЙНА. 2 МАРТА | Политика / Мир / Европа / Украина]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |title=Комментарии: Профсоюз педагогов: Сгон бюджетников на митинги в поддержку ввода войск на Украину — беззаконие и цинизм — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123918/http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |archive-date=24 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref> і іх масавым падвозе арганізаванымі групамі<ref name="Grani" />. Некалькі членаў прэзідэнцкага савета па правам чалавека выказаліся супраць уводу расійскіх войскаў ва Украіну і назвалі інфармацыю аб нападах, беспарадках і забойствах на тэрыторыі Крыму, на падставе якой Савет Федэрацыі санкцыянаваў увод войскаў ва Украіну, недакладнай і перабольшанай<ref>[http://www.president-sovet.ru/news/5632/ Совет при Президенте РФ / Заявление членов Совета при Президенте РФ по развитию гражданского общества и правам человека в связи с событиями в Украине]</ref>. Большасць членаў СПЧ заяву не падтрымалі. Пяць членаў Савета выступілі з асаблівым меркаваннем<ref>[http://www.president-sovet.ru/news/5633/ Совет при Президенте РФ / Особые мнения членов Совета Александра Брода, Кирилла Кабанова, Александра Мукомолова, Михаила Терентьева и Максима Шевченко в связи с событиями на Украине]</ref>. 4 сакавіка стала вядома пра звальненне з [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]] прафесара кафедры філасофіі [[Андрэй Барысавіч Зубаў|Андрэя Зубава]], які звязаў гэта са сваёй антываеннай калонкай у газеце «''Ведамасці''». Паводле слоў выкладчыка, кіраўніцтва інстытута прапанавала яму напісаць заяву аб звальненні па ўласным жаданні, альбо чакаць, калі яго звольняць па артыкулу. Прычынай была названая нататка, дзе ён адзначыў падабенства ў адносінах паміж Расіяй і Украінай з аншлюсам Аўстрыі нацысцкай Германіяй у 1938 годзе<ref>[http://slon.ru/russia/professora_mgimo_uvolili_za_statyu_ob_ukraine_tri_goda_nazad_eto_nelzya_bylo_predstavit-1066297.xhtml Профессора МГИМО уволили за статью об Украине. «''Путин и Гитлер — это разные люди''»]</ref>. Рэктар МДІМА Анатоль Таркуноў абверг гэтыя паведамленні і заявіў, што апавяшчэнняў аб яго звальненні з боку адміністрацыі не паступала<ref>[http://www.interfax.ru/russia/362835 Ректор МГИМО опроверг информацию об увольнении профессора Зубова]</ref>. Аднак 24 сакавіка Зубаў быў звольнены адміністрацыяй ВНУ, патлумачыць гэты крок тым, што прафесар «''свядома і неаднаразова''» парушаў статут ВНУ і іншыя ўнутраныя правілы. Парушэннямі адміністрацыя расцаніла «''шматлікія выказванні і інтэрв’ю Зубава А. Б. аб тым, што адбываецца ва Украіне і аб знешняй палітыцы Расіі''». Як гаворыцца ў заяве МДІМА, «''недарэчныя і абразлівыя гістарычныя аналогіі і характарыстыкі''», выказаныя прафесарам, «''ідуць насуперак з знешнепалітычным курсам Расіі, падвяргаюць безагляднай і безадказнай крытыцы дзеянні дзяржавы, наносяць шкоду вучэбна-адукацыйнаму і выхаваўчаму працэсу''»<ref>[http://kommersant.ru/doc/2437215 Исторически оправданный метод. Профессор МГИМО уволен за критику присоединения Крыма]</ref>. Ля міністэрства абароны людзі зноў сабраліся на несанкцыянаваны «''антываенны сход''», паводле вынікаў якога было затрымана 43 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|title=43 человека задержаны сегодня у министерства обороны|date=2014-03-04|publisher=ОВД-Инфо|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305164022/http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|archive-date=2014-03-05}}</ref>. Быў апублікаваны вынік праведзенага парталам «''Superjob''» апытання 1600 эканамічна актыўных грамадзян РФ, жыхароў усіх акруг краіны: 53 % рэспандэнтаў падтрымалі рашэнне Савета Федэрацыі аб выкарыстанні Узброеных сіл Расіі на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым. 31 % апытаных расіян мяркуе, што рабіць гэтага нельга. 16 % не змаглі вызначыцца з адказам<ref>[http://www.superjob.ru/research/articles/111481/bolshinstvo-rossiyan-za-to-chtoby-pri-neobhodimosti-vvesti-rossijskie-vojska-v-krym/ Большинство россиян за то, чтобы при необходимости ввести российские войска в Крым]</ref>. 7 сакавіка мітынг-канцэрт у падтрымку Крыма ў Маскве на Васільеўскім спуску сабраў каля 65 тысяч чалавек<ref name="kp.ru">[http://www.kp.ru/online/news/1679712/ В Москве на митинг в поддержку Крыма собралось более 60 тысяч человек // KP.RU]</ref>. Мітынгі ў падтрымку Крыму прайшлі і ў іншых гарадах<ref name="kp.ru"/><ref>[http://ria.ru/society/20140307/998641305.html Около 11 тысяч человек в Ставрополе поддержали жителей Крыма | РИА Новости]</ref>. Планіраваліся новыя<ref>[http://ria.ru/society/20140306/998330821.html Митинги в поддержку братского народа Украины пройдут в ряде городов РФ | РИА Новости]</ref>. Адначасова ў Навапушкінскім скверы ў Маскве адбыўся ўзгоднены з гарадскімі ўладамі пікет, арганізаваны партыяй «''Яблык''», на які прыйшлі каля сотні праціўнікаў ваеннага рашэння крымскага пытання<ref>[http://www.yabloko.ru/news/2014/03/07_1 «''ЯБЛОКО''» и правозащитники устроили пикет против военных действий на Украине]</ref><ref>[http://rblogger.ru/2014/03/07/yabloko-vyistupilo-za-mir/ «''Яблоко''» выступило за мир]</ref>. 8 сакавіка ў Пецярбургу на Марсавым поле прайшоў мітынг супраць ваеннага ўмяшання Расіі ў справы Украіны<ref>[http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html На антивоенном митинге в центре Петербурга начались задержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924141958/http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 08.03.2014</ref>. 11 сакавіка ў эфіры тэлеканала «''[[ICTV]]''» прадстаўнік расійскай апазіцыі [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыс Нямцоў]] заявіў, што дзеянні РФ ствараюць небяспечны прэцэдэнт не толькі ў сусветнай гісторыі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], але і для цэласнасці самой Расіі, паколькі пасля магчымай анексіі АРК іншыя суб’екты Расійскай Федэрацыі могуць заявіць аб сваім праве на самавызначэнне — Чачня, Дагестан, рэгіёны Далёкага Усходу<ref>[http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 Немцов: Крым может развалить Россию (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222175643/http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 |date=22 лютага 2016 }} 11.03.2014</ref>. Больш за 500 расійскіх дзеячаў культуры ў афіцыйным лісце міністэрству культуры падтрымалі пазіцыю Уладзіміра Пуціна па сітуацыі ў Крыме<ref>[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации — Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217184905/http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 |date=17 лютага 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Более 80 деятелей культуры поддержали действия Путина и России в Крыму |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222065745/http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |archive-date=22 лютага 2016 |url-status=dead }}</ref>. 12 сакавіка рускі {{нп3|ПЕН-клуб|ПЕН-цэнтр|ru|ПЕН-клуб}} зрабіў заяву, у якім паказаў, што пазіцыя расійскага ўрада ўяўляецца яму надзвычай небяспечнай, што расійскія СМІ вядуць дэзінфармацыйную палітыку і ПЕН-цэнтр выступае супраць гэтага<ref>{{Cite web |title=Ответ Русского ПЕН-центра на Обращение украинских коллег |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122222624/http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |archive-date=22 студзеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. 13 сакавіка былі апублікаваныя вынікі апытання, праведзенага «''{{нп3|Левада-Цэнтр|Левада-Цэнтрам|ru|Левада-Центр}}''» 7—10 сакавіка 2014 года па рэпрэзентатыўнай усерасійскай выбарцы гарадскога і сельскага насельніцтва сярод 1603 чалавек ва ўзросце 18 гадоў і старэй у 130 населеных пунктах 45 рэгіёнаў Расіі. На пытанне аб падтрымцы ўвядзення расійскіх войскаў у Крым і ў іншыя рэгіёны Украіны станоўчы адказ далі 58 % апытаных, адмоўны — 26 %. 79 % пагадзіліся з тым, што пасля правядзення рэферэндуму ў Крыме Расіі варта прыняць яго ў свой склад<ref>[http://www.levada.ru/13-03-2014/situatsiya-v-ukraine-i-v-krymu Ситуация в Украине и в Крыму]</ref>. {{External media |topic = Відэарэпартаж з «''Марша міру''» |subtopic = Масква, 15 сакавіка 2014 года |align = left |width = 225px |image1 = |audio1 = |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=tBhE4j2Wu4g «''У кого в России есть совесть''»] }} У гэты ж дзень з’явіўся «''Зварот ініцыятыўнай групы па правядзенні Кангрэса інтэлігенцыі „Супраць вайны, супраць самаізаляцыі Расіі, супраць рэстаўрацыі таталітарызму“''»<ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|title=Деятели культуры выступили против политики Путина по Украине и Крыму|date=13 марта 2014|publisher=[[Новая газета]]|access-date=2014-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225153401/http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|archive-date=25 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. Паводле заявы старэйшыны дэпутацкага корпуса Заканадаўчага Сходу Санкт-Пецярбурга, ганаровага прафесара РГПУ ім. А. І. Герцэна А. В. Варанцова, патрыятычная грамадскасць Санкт-Пецярбурга цалкам падтрымлівае правядзенне рэферэндуму ў Крыме; паводле слоў Варанцова, Крым — гэта, па сутнасці, руская зямля, перададзеная Украіне ў знак «''поўнага даверу''», а не для таго, каб яна трапіла ў лапы сучасных прыхільнікаў Гітлера — русафобаў і антысаветчыкаў<ref>{{cite web|datepublished=2014-03-15|url=http://kprf.ru/dep/reg/129317.html|title=Защищая Украину, Россия не забывает и о Сирии! Встреча коммунистов Санкт-Петербурга с руководством Компартии Сирии |publisher=// kprf.ru|access-date=2014-3-16}}</ref>. 15 сакавіка ў Маскве адбыліся два мітынгі: у падтрымку і з асуджэннем палітыкі расійскіх уладаў у Крыме. У антываенным шэсці і наступным мітынгу «''Марш міру''», паводле ацэнак арганізатараў, удзельнічала 50 тыс. чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2431508|title=Крымские компании|author=А. Черных, В. Козлов|date=2014-03-15|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315195120/http://www.kommersant.ru/doc/2431508|archive-date=2014-03-15}}</ref>. У той жа час, ГУ МУС па Маскве прыводзяць лічбу ўсяго ў 3 тыс. чалавек. На акцыю ў падтрымку знешнепалітычнага курсу «''за рускую Украіну''»<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/moscow/364876|title=В Москве прошли акции за и против воссоединения с Крымом|date=15 марта 2014 года|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-16}}</ref>, арганізаваную рухам «''Сутнасць часу''» [[Сяргей Эрвандавіч Кургінян|Сяргея Кургіняна]], прыйшло, паводле дадзеных ГУ МУС, 15 тыс. чалавек. Акрамя таго, мітынгі супраць вайны былі праведзены ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Екацярынбург]]у і [[Самара|Самары]]<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|title=«''Марш мира''» в Москве собрал 50 тысяч человек|date=2014-03-15|publisher=NEWSru.com|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315183906/http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|archive-date=2014-03-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/15/03/2014/911315.shtml|title=В Москве прошли акции за и против политики России в Крыму|publisher=РБК|access-date=2014-03-16}}</ref>. 25, 26 і 31 сакавіка прайшло ўзнагароджанне расійскіх грамадзян, асабліва праявілі сябе падчас крымскіх падзей<ref name="ng-h" />. <gallery> Файл:Марш за мир и свободу, за Украину (1).webm|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Шлях ад Страснага бульвара да Раждзествянкі. Погляд знутры. Файл:Марш за мир и свободу (2).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Файл:Марш за мир и свободу (13).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Файл:Rally in support the Accession of Crimea to Russia 1.jpg|Канцэрт «''Крым у маім сэрцы!''» на Краснай плошчы. </gallery> 26 лютага 2015 года прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін усталяваў {{нп3|Святы Расіі|памятны дзень|ru|Праздники России}} [[27 лютага]] — Дзень Сіл спецыяльных аперацый<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201502260061 Указ Президента Российской Федерации от 26.02.2015 № 103 «''Об установлении Дня Сил специальных операций''»]</ref>. Шэраг СМІ, у прыватнасці дзяржаўная «''{{нп3|Расійская газета|Расійская газета|ru|Российская газета}}''»<ref>{{cite news|url=http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|title=27 февраля в РФ будет отмечаться День Сил специальных операций|author=Сергей Птичкин|date=2015-02-27|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-03|archive-url=https://archive.today/20150227123547/http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|archive-date=2015-02-27}}</ref>, звязалі вызначаную дату з захопамі будынкаў парламента і ўрада АРК узброенымі людзьмі без знакаў адрознення, якія адбыліся год таму<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/02/150227_putin_day_forces_special_operations Россия: День сил спецопераций в годовщину захвата Крыма] // Русская служба Би-би-си, 27.02.2014</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/11439362/Vladimir-Putin-announces-official-holiday-to-mark-Crimea-operation.html Vladimir Putin announces official holiday to mark Crimea operation] // The Telegraph, 27.02.2014</ref>. === У свеце === [[Файл:Crimea reaction clean.svg|thumb|800px|center|Рэакцыя сусветнай супольнасці на Крымскі крызіс {{Col-begin}} {{легенда|#efef8f|''Заклікі да мірнага ўрэгулявання канфлікту''}} {{легенда|#57d2d2|''Падтрымка тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''}} {{легенда|#289797|''Асуджэнне дзеянняў Расіі''}} {{легенда|#1b6565|''Асуджэнне ваеннай інтэрвенцыі Расіі''}} {{легенда|#d93cd9|''Падтрымка дзеянняў Расіі і/або асуджэння дзеянняў украінскага ўрада''}} {{легенда|#f08080|''«Прызнанне інтарэсаў усіх бакоў канфлікту»''}} {{легенда|#497bd7|''Украіна''}} {{легенда|#6a1f1f|''Расія''}} {{легенда|#CDCDCD|''Пазіцыя не вызначана''}} {{Col-end}} ]] Пазіцыя заходняй супольнасці ў цэлым («''[[Вялікая сямёрка]]''», дзяржавы-члены [[НАТА]], [[Еўрасаюз]]а, [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]) складалася ў асуджэнні расійскага ўзброенага ўмяшання ва ўнутраныя справы Украіны («''расійскай агрэсіі''») і падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту Украіны. Расіі былі прад’яўленыя патрабаванні: выконваць нормы міжнароднага права і існуючыя міжнародныя абавязацельствы, у тым ліку ў рамках [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]], спыніць умяшальніцтва ва ўнутраныя справы Украіны і перайсці да вырашэння ўсіх спрэчных пытанняў з Украінай праз палітычны дыялог — у прыватнасці, у рамках так званай кантактнай групы па Украіне<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1030123 Обама и Меркель предложили создать контактную группу для налаживания диалога Украины и РФ. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1031712 РФ должна согласиться на создание контактной группы по Украине, считают в США и Франции. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]</ref>. Расійскае кіраўніцтва, са свайго боку, адмаўлялася прызнаваць легітымнасць фактычных новых улад Украіны, якія, на яго думку, прыйшлі да кіравання краінай шляхам неканстытуцыйнага ўзброенага перавароту і не валодаюць агульнанацыянальным мандатам<ref name="conf-4-3" />, а таму Расія адмаўлялася разглядаць іх як раўнапраўнага ўдзельніка знешнепалітычнага дыялогу<ref>[http://www.russiaun.ru/ru/news/sc_ukrn Заявление для СМИ Постоянного представителя Российской Федерации при ООН В. И. Чуркина по итогам закрытых консультаций Совета Безопасности ООН по ситуации на Украине]</ref>. Расія заклікала краіны Захаду, якія выступілі гарантамі пагаднення аб урэгуляванні палітычнага крызісу, падпісанага прэзідэнтам Януковічам з апазіцыяй 21 лютага 2014 года, да строгага выканання палажэнняў гэтага пагаднення — перш за ўсё наконт канстытуцыйнай рэформы, стварэння ўрада нацыянальнага адзінства і правядзення выбараў ужо пасля канстытуцыйнай рэформы<ref>[http://tass.ru/politika/1026613 Лавров: намерения США ввести санкции против России — это уже угроза. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>. Адмова Расіі прыняць патрабаванні заходняй супольнасці прывяла да рэзкага астуджэння адносін з НАТА, Еўрасаюзам, Саветам Еўропы і дзяржавамі-членамі гэтых арганізацый, а ў далейшым — да ўвядзення [[Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|палітычных і эканамічных санкцый]] супраць Расіі і шэрагу расійскіх фізічных і юрыдычных асоб і арганізацый, якія маюць дачыненне, на думку краін Захаду, да дэстабілізацыі сітуацыі ва Украіне. [[26 лютага]] міністэрства замежных спраў [[Турцыя|Турцыі]], якая гістарычна падтрымлівае цесныя кантакты з крымскататарскай суполкай Крыма, заклікала да пошуку шляхоў пераадолення крызісу ў рамках тэрытарыяльнай цэласнасці і канстытуцыйнага ладу Украіны<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-64_-26-february-2014_-press-release-regarding-the-political-crisis-in-ukraine.en.mfa|title=Press Release Regarding the Political Crisis in Ukraine |date=2014-02-26 |publisher=МИД Турции|access-date=2014-12-09}}</ref>. [[7 сакавіка]] намеснік міністра замежных спраў Турцыі Алі Кемаль Айдын заявіў, што Крым з’яўляецца «''неад’емнай часткай Украінскай дзяржавы''»<ref>[http://www.unian.net/politics/894054-kryim-yavlyaetsya-neotyemlemoy-chastyu-ukrainyi-mid-turtsii.html Крым является неотъемлемой частью Украины — МИД Турции]</ref><ref>[http://kp.ua/daily/070314/442508/ МИД Турции осудил референдум в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308220959/http://kp.ua/daily/070314/442508/ |date=8 сакавіка 2014 }} — «''Комсомольская правда''» в Украине, 07.03.2014</ref>. [[Савет Бяспекі ААН]], скліканы 28 лютага на пазачарговае пасяджэнне ў сувязі з сітуацыяй ва Украіне, выказаў падтрымку яе тэрытарыяльнай цэласнасці, заклікаў усе бакі да палітычнага дыялогу і нагадаў пра неабходнасць выкананні міжнародных дамоваў, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193549.html Совбез ООН выразил поддержку территориальной целостности Украины и напомнил всем, в том числе и России, о выполнении международных обязательств]</ref>. Афіцыйнага рашэння паводле вынікаў гэтага закрытага пасяджэння прынята не было, а замест стэнаграфічнай справаздачы было апублікавана толькі камюніке<ref>[http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.7123 Коммюнике заседания СБ ООН № 7123 от 28.02.2014]</ref>, у якім афіцыйна было канстатавана толькі тое, што СБ ААН заслухаў выступ Памочніка Генеральнага сакратара ААН па палітычных пытаннях Оскара Фернандэса-Таранка, а таксама выступ прадстаўніка Украіны. У далейшым СБ ААН рэгулярна абмяркоўваў сітуацыю ва Украіне і ў Крыме, пры гэтым афіцыйных рашэнняў прынята не было з прычыны пагрозы прымянення права вета з боку пастаянных членаў СБ ААН, якія займаюць супрацьлеглыя пазіцыі па гэтых праблемах. 1 сакавіка адбылася тэлефонная размова прэзідэнта [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]] з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам. Бакі прыйшлі да высновы аб недапушчальнасці эскалацыі канфлікту на тэрыторыі Украіны<ref>[http://kremlin.ru/news/20357 Состоялся телефонный разговор Владимира Путина с Генеральным секретарём ООН Пан Ги Муном, в ходе которого обсуждалась кризисная ситуация на Украине]</ref>. Пан Гі Мун заклікаў прэзідэнта РФ ўступіць у прамы дыялог з новымі ўладамі Украіны<ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21208 Пан Ги Мун призвал президента России к диалогу с властями в Киеве]</ref>. 4 сакавіка першы намеснік генеральнага сакратара ААН Ян Эліясан сустрэўся ў Кіеве з Аляксандрам Турчынавым і Арсеніем Яцанюком. Як паведамілі ў прэс-службе ААН, на перамовах была падкрэслена важнасць мірнага ўрэгулявання крызісу і неабходнасць захавання правоў усіх жыхароў краіны. Па ўказанні Эліасана ў Крым адправіўся спецпрадстаўнік генеральнага сакратара ААН Роберт Серы<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021471 Замгенсека ООН подчеркнул важность соблюдения прав всех жителей Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref>, які, зрэшты, быў вымушаны пакінуць Крым у той жа дзень<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/05/endmission/ Спецпосланнику ООН пришлось свернуть миссию в Крыму, Lenta.ru, 05.03.2014.]</ref>. 15 сакавіка адбылося чарговае пасяджэнне Савета Бяспекі ААН, на якім праект рэзалюцыі па Украіне быў вынесены на галасаванне. У праекце падкрэслівалася прыхільнасць Савета прынцыпам адзінства, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці. 13 дзяржаў-членаў Савета прагаласавалі «''за''», Кітай устрымаўся, а Расія скарысталася правам вета<ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21308 Россия применила право вето при голосовании резолюции Совета Безопасности по Украине]</ref>. [[Файл:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine red.svg|thumb|300px|right|Галасаванне 27 сакавіка 2014 года на Генеральнай асамблеі ААН па пытанні аб прызнанні незаконнасці крымскага рэферэндуму 2014 года<ref>[http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares68262 Таблица голосования] {{Ref-en}}</ref>. {{Legend|#74C365|Галасавалі за}} {{Legend|#F73905|Галасавалі супраць}} {{Legend|#FADA5E|Утрымаліся}} {{Legend|#89CFF0|Не галасавалі}} {{Legend|#e0e0e0|Не з'яўляюцца членамі ААН}}]] [[Генеральная Асамблея ААН]] 27 сакавіка 2014 года прыняла рэзалюцыю аб тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. З 193 дзяржаў — членаў ААН за дакумент прагаласавала 100, супраць — 11, устрымалася — 58, 24 не галасавалі. Рэзалюцыя падкрэслівае, што «''рэферэндум, праведзены ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і горадзе Севастопаль 16 сакавіка 2014 года, не маючы законнай сілы, не можа быць асновай для любой змены статусу Аўтаномнай Рэспублікі Крым ці горада Севастопаля''»<ref name="UNNC">{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375|title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины|date=27.03.2014|publisher=Центр новостей ООН|access-date=2014-03-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/262&Lang=R|title=Территориальная целостность Украины|publisher=Генассамблея ООН}}</ref>. Рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі маюць рэкамендацыйны характар ​​і не з’яўляюцца абавязковымі для выканання<ref name="UNNC" />. 28 лютага [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] [[Барак Абама]] зрабіў заяву з нагоды сітуацыі ва Украіне і дзеянняў Расіі, паказаўшы, што «''любое парушэнне суверэнітэту Украіны будзе глыбока дэстабілізуючым, што не адпавядае інтарэсам ні Украіны, ні Расіі, ні Еўропы''». ЗША падтрымліваюць суверэнітэт, тэрытарыяльную цэласнасць і дэмакратычную будучыню Украіны<ref>[http://www.golos-ameriki.ru/content/obama-ukraine-russian-military/1861775.html Обама призвал уважать суверенитет Украины]</ref>. 1 сакавіка [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] выступіў з заявай, якая асуджае «''ўварванне Расійскай Федэрацыі і акупацыю тэрыторыі Украіны''»<ref>[http://www.state.gov/secretary/remarks/2014/03/222720.htm Заявление госсекретаря Кэрри для прессы относительно ситуации на Украине]</ref>. 2 сакавіка Абама падчас паўтарагадзіннай тэлефоннай размовы з Уладзімірам Пуціным, паводле звестак прэс-службы Белага дома, заявіў, што «''далейшае парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі адмоўна адаб’ецца на становішчы Расіі ў міжнароднай супольнасці і прывядзе да яшчэ большай палітычнай і эканамічнай ізаляцыі''»<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |title=Readout of President Obama’s Call with President Putin |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=31 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331161000/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |url-status=dead }}</ref>. 3 сакавіка Барак Абама абмеркаваў са сваімі бліжэйшымі дарадцамі магчымыя крокі па «''далейшай ізаляцыі Расіі''» ў адказ на яе дзеянні ў Крыме. Удзельнікі нарады разглядалі розныя варыянты ў дачыненні да Расіі, закліканыя пераканаць яе «''распачаць неадкладныя крокі па дээскалацыі''» сітуацыі. У адваротным выпадку, папярэджваюць у Белым доме, гэта будзе мець для Масквы «''палітычныя і эканамічныя наступствы''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1018969 Обама обсудил с советниками действия в отношении России в связи с событиями в Крыму]</ref>. 5 сакавіка Кіеў наведаў дзяржсакратар ЗША [[Джон Керы]], які правёў сустрэчу з Аляксандрам Турчынавым. Бакі абмяняліся думкамі адносна сітуацыі ў Крыме. Дзяржсакратар «''высока ацаніў дзеянні ўкраінскай улады па стабілізацыі сітуацыі ў краіне''». «''Хачу, каб вы ведалі: мы надзвычай сур’ёзна ставімся да сваіх абавязкаў перад Украінай, якія ўзялі на сябе яшчэ ў 1994 годзе, выступіўшы гарантам суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці вашай краіны''», — заявіў Дж. Керы<ref>[http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy США отвергли вероятность отделения Крыма от Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221605/http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy |date=23 верасня 2015 }}</ref>. У пачатку сакавіка Дж. Керы правёў з міністрам замежных спраў Расіі [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргеем Лаўровым]] і міністрамі замежных спраў краін ЕС серыю перамоў па сітуацыі ва Украіне<ref>[http://tass.ru/politika/1024299 Лавров и Керри считают, что надо помогать украинцам выполнять договоренности от 21 февраля. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024611 Госсекретарь США рассчитывает продолжить в Риме переговоры с главой МИД России. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>, якія, аднак, не прывялі да істотных зрухаў у пазіцыях бакоў. 6 сакавіка прэзідэнт ЗША падпісаў выканаўчы ўказ, які дазваляе ўжываць санкцыі супраць асоб, якія, з пункту гледжання Вашынгтона, нясуць адказнасць за парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |title=Текст указа на официальном сайте Белого дома |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108043238/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |url-status=dead }}</ref>. Міністр замежных спраў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] {{нп3|Уільям Хейг|||William Hague}}, які наведаў Кіеў 3 сакавіка, абвінаваціў Расію ў ваеннай інтэрвенцыі ва Украіне. Паводле яго слоў, сітуацыя, якая склалася, стала найбуйнейшым еўрапейскім крызісам у [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]]. Хейг прызнаў, што па дамове з Украінай Расія мае права на размяшчэнне ў Крыме ваеннага кантынгенту і караблёў Чарнаморскага флоту, але лічыць, што яна павінна неадкладна забяспечыць вяртанне ўсіх ваеннаслужачых РФ да месцаў дыслакацыі<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26414434 Ukraine crisis: Russia 'unjustified', says Hague]</ref>. 5 сакавіка Джон Керы, міністр замежных спраў Вялікабрытаніі Уільям Хейг і в. а. кіраўніка МЗС Украіны [[Андрэй Багданавіч Дзешчыца|Андрэй Дзешчыца]] правялі сустрэчу ў Парыжы. Вялікабрытанія, ЗША і Украіна прыйшлі да дамоўленасці аб неадкладным размяшчэнні міжнародных назіральнікаў ва ўсходніх украінскіх рэгіёнах і Крыме. Бакі таксама прызналі неабходнасць правядзення прамых перамоў паміж прадстаўнікамі Масквы і Кіева пры пасярэдніцтве міжнароднай супольнасці, якія будуць мець ключавое значэнне для ўрэгулявання супярэчнасцей паміж Расіяй і Украінай<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023771 СМИ: Великобритания, США и Украина договорились о размещении наблюдателей в Крыму]</ref>. Пасля перамоў была зроблена сумесная заява: «''Расія абрала шлях аднабаковых і ваенных дзеянняў. Вялікабрытанія і ЗША будуць працягваць падтрымліваць суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і мы ўхваляем новы ўрад Украіны за ўстрыманне ад крокаў, якія маглі б прывесці да эскалацыі сітуацыі. Няспынныя парушэнні суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі могуць толькі пагоршыць міжнароднае становішча Расіі і прывесці да яшчэ больш сур’ёзных палітычных і эканамічных наступстваў''»<ref>[https://www.gov.uk/government/news/joint-statement-by-foreign-ministers-of-uk-us-and-ukraine-on-budapest-memorandum.ru Совместное заявление Министров иностранных дел Великобритании, США и Украины по итогам встречи относительно Будапештского меморандума]</ref>. Вялікабрытанія і ЗША распачалі намаганні з мэтай пераканаць Лаўрова сустрэцца ўвечары 5 сакавіка з Дзешчыцай — на гэтай сустрэчы, як меркавалася, бакі маглі б абмеркаваць пытанні выканання Будапешцкага мемарандума<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023224 Хейг: Лондон и Вашингтон попытаются организовать встречу Лаврова с и. о. главы МИД Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref>. Гэтыя намаганні, аднак, не ўвянчаліся поспехам — Расія не праявіла жадання весці перамовы з новымі ўкраінскімі ўладамі. 6 сакавіка на экстранай сустрэчы кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рэферэндум аб далучэнні да Расіі, абвешчаны крымскім парламентам, быў прызнаны «''незаконным і не адпаведным украінскай Канстытуцыі''». Лідары ЕС заклікалі Расію да неадкладнага вываду войск з Крыма, а таксама абвясцілі аб спыненні двухбаковых перамоваў з Масквой па лібералізацыі візавага рэжыму і па новым базавым пагадненні аб партнёрстве<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316052-evrosouiz-pryznal-krymskyi-referendum-nezakonnym Евросоюз признал крымский референдум незаконным]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/06/visa/ Евросоюз приостановил переговоры с Россией по визам]</ref><ref>[http://tass.ru/politika/1027583 Чижов: итоговый документ саммита по Украине не добавил ничего нового к отношениям ЕС с РФ. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]</ref>. Удзельнікі сустрэчы папярэдзілі, што ў выпадку адсутнасці разрадкі напружанасці ва Украіне можа быць адменены чэрвеньскі саміт ЕС-Расія, а таксама можа быць створаны «''чорны спіс''» расійскіх чыноўнікаў, якім будзе забаронены ўезд у краіны ЕС і чые актывы падлягаюць «''замарожванню''». Толькі пасля гэтага ЕС можа пайсці далей і паспрабаваць ініцыяваць эканамічныя санкцыі<ref>[http://tass.ru/politika/1034586 Еврокомиссия начала подготовку возможных санкций против России. ИТАР-ТАСС, 10.03.14]</ref>. Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Дэвід Кэмеран]] заявіў на прэс-канферэнцыі паводле вынікаў сустрэчы, што «''Расія дзейнічае з абуральнымі парушэннямі міжнароднага права''». Кэмеран назваў рэферэндум у Крыме неканстытуцыйным<ref>[https://www.gov.uk/government/speeches/eu-meeting-on-ukraine-david-camerons-speech Пресс-конференция по Украине по итогам заседания глав государств ЕС]</ref>. Канцлер Германіі [[Ангела Меркель]] падкрэсліла, што кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рашуча асуджаюць «''парушэнне суверэнітэту Украіны ў Крыме''»<ref>[http://www.bundesregierung.de/Content/EN/Reiseberichte/2014/2014-03-06-eu-sonderrat-ukraine_en.html Support for Ukraine reaffirmed]</ref>. Міністр замежных спраў Германіі [[Франк-Вальтэр Штайнмаер]] заявіў: «''Калі Расія не зможа пераканаўча даказаць, што яна зацікаўлена ў нармалізацыі сітуацыі, калі ў бліжэйшыя дні не будзе прытрымлівацца такіх доказаў, будзе непазбежным прыняцце рашэнняў па пытанні аб санкцыях''»<ref>[http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 Заявление министра иностранных дел Германии Франка-Вальтера Штайнмайера по Украине по итогам переговоров в Париже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924021903/http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. 13 сакавіка [[Еўрапарламент]] прыняў рэзалюцыю, якая заклікае Расію неадкладна спыніць ваеннае ўварванне ва Украіну і вывесці расійскія войскі з тэрыторыі АРК, якая з’яўляецца неад’емнай часткай Украіны. Дэпутаты падкрэслілі, што абвешчаны ў Крыме рэферэндум аб далучэнні да РФ нелегітымны і парушае Канстытуцыю Украіны і міжнароднае права. Еўрапарламент ухваліў рашэнне ЕС увесці першы этап плана санкцый супраць РФ у сувязі з агрэсіяй супраць Украіны і выказаў упэўненасць у неабходнасці пашырэння абмежавальных мерапрыемстваў у частцы візавых абмежаванняў, замарожвання актываў, увядзення зброевага эмбарга ў выпадку адсутнасці прагрэсу з боку Масквы ў дээскалацыі сітуацыі<ref>[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2014-0248+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN Invasion of Ukraine by Russia] {{ref-en}}</ref>. 2 сакавіка генеральны сакратар [[НАТА]] [[Андэрс Фог Расмусэн]] заявіў, што дзеянні Расіі ва Украіне нясуць пагрозу міру ва ўсёй Еўропе<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |title=Text of NATO's secretary-general's statement on Ukraine |date=02.03.2014 |publisher=[[Reuters]] |access-date=2014-11-19 |lang=en |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129090108/http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |url-status=dead }}</ref>. Паўночнаатлантычны саюз папярэдзіў Расію, што яе дзеянні супраць Украіны супярэчаць міжнароднаму праву, НАТА асуджае ваенную эскалацыю Расіі ў Крыме і выказвае глыбокую занепакоенасць дазволам расійскага парламента на выкарыстанне ваеннай сілы Расіі ва Украіне. Прадстаўнікі краін НАТА на тэрміновай сустрэчы заклікалі Расію вярнуць войскі ў месцы пастаяннай дыслакацыі і спыніць умяшанне ў падзеі ва Украіне<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25282814.html НАТО: воєнні дії Росії в Україні порушують міжнародне право]</ref><ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_107681.htm?selectedLocale=ru Официальное заявление Североатлантического совета по ситуации в Украине]</ref>. 5 сакавіка Андэрс Фог Расмусэн паводле вынікаў пазачарговага пасяджэння Савета НАТА па Украіне паведаміў, што НАТА мае намер перагледзець «''увесь спектр''» супрацоўніцтва з Расіяй з-за яе палітыкі ў адносінах да Украіны; у прыватнасці, гаворка ідзе аб прыпыненні сумеснай місіі па знішчэнні сірыйскіх хімічных узбраенняў. НАТА прыпыніла «''правядзенне ваенных і грамадзянскіх сустрэч з Расіяй і планаванне сумесных ваенных місій''», за выключэннем пасяджэнняў Савета Расія-НАТА (СРН) на ўзроўні паслоў. Савет НАТА таксама прыняў рашэнне пашырыць практычнае [[Адносіны Украіны і НАТА|супрацоўніцтва з Украінай]], уключаючы правядзенне сумесных вучэнняў «''у знак падтрымкі гэтай краіны і працэсу дэмакратычных рэформаў''». Ён таксама паабяцаў аказаць садзейнічанне ў павышэнне ваенных магчымасцей Украіны<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024382 НАТО приостановило проведение военных и гражданских встреч с Россией. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>. Краіны «''[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]''» прыпынілі ўдзел у мерапрыемствах па падрыхтоўцы да саміту G8, які ў чэрвені павінен быў прайсці ў [[Сочы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |title=G-7 Leaders Statement |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=23 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123044519/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra Брифинг Министра иностранных дел Франции Лорана Фабиуса по окончании внеочередного заседания Совета по иностранным делам ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222081744/http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra |date=22 лютага 2016 }}</ref> і асудзілі «''відавочнае парушэнне Расійскай Федэрацыяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''»<ref>[http://news.liga.net/news/politics/993022-rossiyu_mogut_isklyuchit_iz_bolshoy_vosmerki_mid_frantsii.htm Россию могут исключить из «''Большой восьмерки''» — МИД Франции]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140302_ukraine_russia_g7.shtml Страны G7 отказываются от участия в саммите с Россией]</ref>. 12 сакавіка была апублікавана заява лідараў краін «''Вялікай сямёркі''» і Еўрасаюза, якія заклікалі РФ «''спыніць усе намаганні, накіраваныя на змяненне статусу Крыма насуперак з украінскім заканадаўствам і ў парушэнне міжнароднага права''», «''неадкладна спыніць падтрымку правядзення рэферэндуму ў дачыненні да статусу Крыма, які наўпрост парушае Канстытуцыю Украіны''», і «''неадкладна пачаць дээскалацыю канфлікту ў Крыме і іншых частак Украіны, вярнуць свае войскі назад на базы і гарнізоны, дзе яны знаходзіліся да крызісу, і пачаць прамыя перамовы з урадам Украіны''»<ref>[http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2014/140312_G7_Statement_Ukraine.html Заявление на сайте МИД Германии]</ref>. [[АБСЕ]] па просьбе Украіны сфармавала місію назіральнікаў на перыяд з 5 па 12 сакавіка. Праграмай знаходжання місіі было прадугледжана наведванне ваенных аб’ектаў Узброеных Сіл Украіны і расійскага Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Крыму. 6 сакавіка місія адправілася ў Крым, аднак была спыненая ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення на блакпосце на мяжы Херсонскай вобласці і Крыму і была вымушана вярнуцца ў [[Херсон]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140307_rn_osce_crimea.shtml Наблюдателей ОБСЕ опять не пустили в Крым]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/05/osce/ Наблюдателей ОБСЕ отказались пустиfть в Крым, Lenta.ru, 05.03.2014.]</ref>. 7 сакавіка назіральнікі АБСЕ распачалі другую спробу трапіць у Крым, аднак, як і раней, ваенныя без знакаў адрознення не далі ім гэтага зрабіць, заяўляючы, што ў назіральнікаў няма паўнамоцтваў на ўезд у Крым. Пры гэтым былі зроблены стрэлы ў паветра<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140308_rn_osce_crimea_shooting.shtml Наблюдателей ОБСЕ на границе Крыма остановили выстрелами]</ref>. 7 сакавіка {{нп3|Вярхоўны камісар па справах нацыянальных меншасцей|Вярхоўны камісар АБСЕ па справах нацыянальных меншасцей|ru|Верховный комиссар по делам национальных меньшинств}} Астрыд Торс выказала асцярогі, што «''сітуацыя, якая склалася на Крымскім паўвостраве, нясе пагрозу бяспецы і жыцці мясцовым крымскататарскай і ўкраінскай суполкам''». Пры гэтым яна не выявіла ніякіх доказаў парушэнняў або пагроз для правоў рускамоўных грамадзян<ref>[http://www.osce.org/hcnm/116180 Продолжающаяся ситуация в Крыму вызывает тревогу, говорит Верховный комиссар ОБСЕ по делам национальных меньшинств]</ref>. 11 сакавіка АБСЕ таксама адмовіла крымскім уладам у напрамку сваіх назіральнікаў на рэфэрэндум аб статусе Крыму, які яна прызнала нелегітымным<ref>[http://www.osce.org/ru/cio/116317 Председатель ОБСЕ считает крымский референдум в его нынешней форме незаконным и призывает к альтернативным путям решения вопроса Крыма]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці, незалежнасці, суверэнітэту і існуючых меж Украіны, супраць расійскага ваеннага ўмяшання выказаліся прадстаўнікі [[Албанія|Албаніі]]<ref>[http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine Заявление Министерства иностранных дел о последних событиях на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207101020/http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine |date=7 лютага 2018 }}</ref>, [[Балгарыя|Балгарыі]]<ref>[http://www.mfa.bg/en/events/6/1/1322/index.html Заявление МИД Болгарии]</ref>, [[Грэцыя|Грэцыі]]<ref>[http://www.mfa.gr/en/current-affairs/top-story/deputy-prime-minister-and-foreign-minister-venizelos-statement-following-his-meeting-with-the-acting-president-and-the-foreign-minister-of-ukraine-kiev-march-2014.html Заявление МИД Греции после встречи с и. о. президента и министра иностранных дел Украины]</ref>, [[Грузія|Грузіі]]<ref>[http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=30&info_id=17275 Информация о телефонном разговоре между министром иностранных дел Грузии и и. о. министра иностранных дел Украины]</ref><ref>{{cite web|url=http://newsgeorgia.ru/politics/20140307/216421121.html |title=Парламент Грузии принял резолюцию в поддержку Украины |publisher=Новости-Грузия |date=7 марта 2014 |access-date=2014-03-13}}</ref>, [[Ірландыя|Ірландыі]]<ref>[https://www.dfa.ie/news-and-media/press-releases/press-release-archive/2014/march/tanaiste-ukraine-russia/ Ирландский министр осуждает действия России на Украине]</ref>, [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>[http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx Официальное заявление МИД Испании о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140309182821/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx |date=9 сакавіка 2014 }}</ref>, [[Італія|Італіі]]<ref>[http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN Сайт МИД Италии о внеочередном саммите в Брюсселе «''Ukraine: Mogherini at Foreign Affairs Council''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308074308/http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN |date=8 сакавіка 2014 }}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>[http://www.unian.net/politics/892866-rumyiniya-zayavila-o-printsipialnoy-podderjke-territorialnoy-tselostnosti-ukrainyi.html Румыния заявила о принципиальной поддержке территориальной целостности Украины]</ref><ref>[http://comments.ua/politics/455526-ruminiya-zayavila-podderzhke.html Румыния заявила о поддержке территориальной целостности Украины] — Comments.UA, 04/03/2014</ref>, [[Фінляндыя|Фінляндыі]]<ref>{{YLE-N|7116163|Туомиоя вызывает «''на ковёр''» посла России|2|3|2014|3|3|2014}}</ref><ref>[http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&nodeId=23&contentlan=2&culture=en-US Заявление госсекретаря Стенлунд на 25-й сессии Совета ООН по правам человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141109213901/http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&nodeId=23&contentlan=2&culture=en-US |date=9 лістапада 2014 }}</ref>, [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]<ref>[http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html Заявление МИД Черногории после встречи с послом Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160223003338/http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html |date=23 лютага 2016 }}</ref>, [[Швецыя|Швецыі]]<ref>[http://www.unian.net/politics/891567-rossiyu-obvinili-v-namerenii-sozdat-v-kryimu-marionetochnoe-prorossiyskoe-polugosudarstvo.html Россию обвинили в намерении создать в Крыму марионеточное пророссийское полугосударство]</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080819/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/1674671 |author=Маша Горелова |title=Канада отзывает из Москвы своего посла |publisher= KP.RU |access-date=2014-03-02}}</ref><ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080835/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021454 Канада приостанавливает военное сотрудничество с Россией из-за событий на Украине. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021526 Премьер Канады: «''Группа семи''» обсуждает возможность проведения встречи в ближайшие недели. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080848/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref>, [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Julie_Bishop_2March14_RUS.html Официальное заявление Министра иностранных дел Австралии Е. П. Джули Бишоп о ситуации на Украине]</ref><ref>[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Gary_Quinlan_Statement_3March2014_ENG.html Официальное заявление Е. П. Гэри Куинлана, Посла и Постоянного представителя Австралии при ООН о ситуации на Украине]</ref>, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>[http://www.beehive.govt.nz/release/russian-ambassador-called-over-ukraine Посол в Россию вызван из-за Украины]</ref>. Рэзка негатыўную рэакцыю на дзеянні Расіі прадэманстравалі краіны Цэнтральнай Еўропы і Прыбалтыкі — [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |title=Заявление министра иностранных дел Заоралека |access-date=3 сакавіка 2014 |archive-date=7 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307143727/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Министр иностранных дел Чешской Республики выразил протест послу Российской Федерации против действий по Украине]</ref><ref>[http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/otmeny-viz-ne-budet Отмены виз не будет]</ref><ref>[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Міністр закордонних справ висловив протест послу Російської Федерації проти дій щодо України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140330112043/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_19_foreign_ministry_s_statement_on_russia_s.html Foreign Ministry’s statement on Russia’s decision on annexation of Crimea] — Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 19.03.2014</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/news/news_from_poland/tytul_strony Заявление МИД о ситуации на Украине]</ref>, [[Латвія|Латвіі]]<ref>[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление президента Латвии, спикера Сейма, премьер-министра и министра иностранных дел о вмешательстве России в дела Украины]</ref><ref>[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление сейма Латвии о российской агрессии в Украине]</ref>, [[Літва|Літвы]]<ref>[http://news.liga.net/news/politics/992974-rossiya_ugrozhaet_bezopasnosti_evropy_prezidenty_litvy_i_polshi.htm Россия угрожает безопасности Европы — президенты Литвы и Польши]</ref><ref>[http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine Заявление МИД Литвы по поводу ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222165728/http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine |date=22 лютага 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/ambassador/ |title=Литва отозвала посла из России |date=2014.03.02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02}}</ref>, [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>[http://www.vm.ee/?q=ru/node/19324 Совет по государственной обороне поддержал самые жёсткие меры Европейского Союза и НАТО в ответ на военные действия России на Украине]</ref>. [[Вышаградская група]] назвала дзеянні Расіі ваеннай інтэрвенцыяй і заклікала Еўрапейскі саюз і НАТА дапамагчы Украіне<ref>[http://www.visegradgroup.eu/statement-of-the-prime Statement of the Prime Ministers of the Visegrad Group Countries on Ukraine, 4 March 2014] {{ref-en}}</ref>. Прадстаўнік {{нп3|Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Китайской Народной Республики}} [[Кітайская Народная Рэспубліка|КНР]] Цынь Ган выказаў заклапочанасць сітуацыяй, якая склалася ва Украіне, а таксама асудзіў гвалтоўныя акты, якія мелі месца. Ён заявіў, што Кітай здаўна прытрымліваецца прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы, паважае незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны<ref>[http://ru.china-embassy.org/rus/fyrth/t1133559.htm Представитель МИД КНР Цинь Ган ответил на вопрос журналиста относительно ситуации в Украине]</ref><ref>[http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm Китай глубоко озабочен ситуацией, сложившейся в Украине — МИД КНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150128134222/http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm |date=28 студзеня 2015 }}</ref>. 7 сакавіка афіцыйнае кітайскае інфармацыйнае агенцтва «''{{нп3|Сіньхуа||ru|Синьхуа}}''» ў сваім каментарыі адзначыла, што «''на прыкладзе Украіны людзі іншых краін свету ў чарговы раз убачылі, як адна вялікая краіна раскалолася на часткі з-за грубых і эгаістычных паводзін Захаду''». У каментары сцвярджалася, што ва ўкраінскім пытанні Расія «''абараняе свае легітымныя інтарэсы''», а «''Украіна знаходзіцца на парозе хаосу і развалу, справакаванага Захадам''». Заходнія краіны, адзначае агенцтва, «''недаацанілі гатоўнасць Расіі абараняць свае асноўныя інтарэсы ва Украіне, а расійскія лідары яшчэ раз пацвердзілі свой аўтарытэт і праніклівасць пры падрыхтоўцы і правядзенні эфектыўных контрзахадаў''»<ref>[http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm Комментарий: Поражение Запада в Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201191639/http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm |date=1 лютага 2016 }}</ref>. Як гаворыцца ў заяве МЗС КНР, 10 сакавіка старшыня КНР [[Сі Цзіньпін]] у тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Баракам Абамам заявіў, што Кітай выступае за вырашэнне сітуацыі, якая склалася ва Украіне, «''палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''». «''Кітайскі бок ва ўкраінскім пытанні прытрымліваецца аб’ектыўнай і справядлівай пазіцыі. Сітуацыя ва Украіне надзвычай складаная, у цяперашніх умовах усім бакам неабходна захоўваць халаднакроўнасць і стрыманасць, пазбягаць крокаў, якія могуць прывесці да росту напружанасці. Неабходна захоўваць курс на вырашэнне крызісу палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''», — падкрэсліў Сі Цзіньпін<ref>[http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjb_663304/zzjg_663340/bmdyzs_664814/gjlb_664818/3432_664920/3435_664926/t1136122.shtml Xi Jinping Holds Telephone Talk with U.S. President Barack Obama]</ref>. Раней МЗС КНР заяўляў, што выступае супраць практыкі пагрозы санкцыямі ў міжнародных адносінах. 15 сакавіка, пасля галасавання ў Савеце Бяспекі па праекце рэзалюцыі, якая асуджае правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму, пастаянны прадстаўнік Кітая пры ААН Лю Цзеі заявіў, што «''замежнае ўмяшанне з’яўляецца важным фактарам, якія прыводзяць да жорсткіх сутыкненняў на вуліцах Украіны і крызісу ў краіне. Невыкананне дамоўленасці ад 21 лютага яшчэ больш пагоршыла беспарадкі ва Украіне, прывёўшы да сур’ёзных сацыяльна-эканамічных наступстваў для краіны''», асудзіў «''усё экстрэмісцкія і гвалтоўныя дзеянні''»<ref>[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7138&Lang=R Отчёт о 7138 заседании СБ ООН, 15.03.2015 (документ S/PV.7138)]</ref> і агучыў кітайскі план урэгулявання праблемы. Кітай прапанаваў заснаваць міжнародную структуру для выпрацоўкі палітычнага вырашэння праблемы Крыму. Да стварэння падобнай групы ўсе ўдзельнікі канфлікту (уключаючы Расію) павінны былі б устрымацца ад аднабаковых дзеянняў<ref>[http://dw.de/p/1BQMo Китай предложил собственный план решения крымской проблемы]</ref>. На сайце МЗС Мексікі з’явіўся зварот: «''Мексіка настойліва заклікае ўсе бакі, якія ўдзельнічаюць у гэтым крызісе, унутры і за межамі Украіны, праяўляць стрыманасць у канфлікце; удзельнічаць у прамым дыялогу, каб аднавіць спакой і парадак, знайсці мірнае вырашэнне спрэчкі ў адпаведнасці з прынцыпамі і абавязацельствамі, выкладзенымі ў Статуце ААН''»<ref>[http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine Мексика выражает свою глубокую обеспокоенность в связи с ухудшением ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308063606/http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine |date=8 сакавіка 2014 }}{{ref-en}}</ref>. 6 сакавіка {{нп3|Міністэрства замежных спраў Індыі||en|Ministry of External Affairs (India)}} заявіла, што [[Індыя]] ўважліва сочыць за падзеямі ва Украіне. «''Мы занепакоеныя эскалацыяй напружанасці… Індыя заклікае да дыпламатычных намаганняў з тым, каб існуючыя праблемы паміж Украінай і суседнімі краінамі вырашаліся шляхам канструктыўнага дыялогу''»<ref>[http://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/23041/Recent+developments+in+Ukraine Последние события на Украине] // сайт МИД Индии</ref>. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Пакістана|||Ministry of Foreign Affairs (Pakistan)}} заявіла, што [[Пакістан]] спадзяецца, што палітычны крызіс ва Украіне будзе вырашаны мірным шляхам<ref>[http://www.nation.com.pk/national/06-Mar-2014/pakistan-urges-peaceful-end-to-ukraine-crisis]{{ref-en}}</ref>. Прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] накіраваў Уладзіміру Пуціну тэлеграму, у якой пацвердзіў «''падтрымку Сірыяй рацыянальнага міралюбнага курсу прэзідэнта Пуціна на аднаўленне стабільнасці ў краінах свету і барацьбу з экстрэмізмам і тэрарызмам''»<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1775418.html Башар Асад: Владимир Путин помогает народу Украины ликвидировать экстремизм]</ref><ref>[http://www.euronews.com/2014/03/06/bashar-al-assad-letter-of-support-to-putin Syria’s Assad expresses support for Putin on Ukraine]</ref>. Міністр замежных спраў [[Куба|Кубы]] Бруна Радрыгес у сваёй заяве падтрымаў РФ і асудзіў умяшанне ЗША і НАТА ва ўнутраныя справы Украіны. Куба, паводле слоў міністра, адхіляе «''крывадушнасць, падвойныя стандарты і адкрытыя агрэсіўныя дзеянні і заявы НАТА на гэты конт''»<ref>[http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference Issues discussed by the Minister of Foreign Affairs of Cuba, Bruno Rodríguez Parrilla, during press conference this Thursday, March 6th, 2014 at the Cuban Chancery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606120446/http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference |date=6 чэрвеня 2014 }}</ref>. [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]] падтрымала дзеянні Расіі ў Крыме. Пасол КНДР у Маскве Кім Ён Джэ адзначыў, што ЗША і краіны Захаду з’яўляюцца завадатарамі ўсіх бед на планеце і параўнаў іх дзеянні ва Украіне з палітыкай ізаляцыі і задушэння КНДР і абвастрэннем сітуацыі на Карэйскім паўвостраве<ref>[http://www.interfax.ru/world/364793 Пхеньян: Ситуация на Украине говорит о попрании международного права Западом]</ref>. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Казахстана||ru|Министерство иностранных дел Казахстана}} выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з развіццём сітуацыі ва Украіне: «''Казахстан заклікае ўсе залучаныя бакі адмовіцца ад сілавых варыянтаў урэгулявання сітуацыі і распачаць максімальныя палітычныя намаганні ў мэтах вырашэння гэтай праблемы перагаворным шляхам. Дадзенае рашэнне павінна грунтавацца на фундаментальных прынцыпах міжнароднага права''»<ref>{{Cite web |url=http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Казахстан по ситуации в Украине |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102306/http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |url-status=dead }}</ref>. 12 сакавіка [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], паводле сцвярджэння «''[[Бі-бі-сі]]''», заявіў, што прызнанне цэласнасці Украіны застаецца прынцыповай пазіцыяй афіцыйнага Мінска, і выказаў гатоўнасць аказаць гуманітарную падтрымку суседняй краіне<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140312_ru_n_lukashenko_ukraine.shtml Лукашенко: Минск поддерживает целостность Украины]</ref>. Аднак на афіцыйным сайце прэзідэнта Беларусі тэма «''цэласнасці Украіны''» сфармуляваная некалькі інакш: «''Я ў жарт адказваю: […] даручыце нам гэтую краіну, і да канца года мы забяспечым там і стабільнасць, і адзінства народа, і цэласнасць дзяржавы''»<ref>[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/aleksandr-lukashenko-provodit-zasedanie-soveta-bezopasnosti-respubliki-belarus-8247/ Александр Лукашенко провел заседание Совета Безопасности Республики Беларусь] // 12.03.2014</ref>. [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|Часткова прызнаная]] [[Рэспубліка Абхазія]] выказала падтрымку дзеянням Расіі ва Украіне. «''Рашэнні расійскага кіраўніцтва па забеспячэнні бяспекі грамадзян РФ і суайчыннікаў, якія пражываюць ва Украіне, будуць спрыяць палітычнай і сацыяльна-эканамічнай стабільнасці, міжнацыянальнай згодзе, захаванню правоў і свабод чалавека, як ва ўсёй Украіне, так і ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым''» — заявіў спікер {{нп3|Народны сход Рэспублікі Абхазія|парламента Абхазіі|ru|Народное собрание Республики Абхазия}} Валерый Бганба<ref>[http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 Народное Собрание — Парламент Абхазии поддерживает усилия Федерального Собрания и президента России по стабилизации общественно-политической ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924064346/http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. Прэзідэнт часткова прызнанай [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] {{нп3|Леанід Харытонавіч Цібілаў|Леанід Цібілаў|ru|Тибилов, Леонид Харитонович}} падтрымаў рашэнне аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне. «''Сітуацыю ва Украіне трэба вярнуць у палітычнае рэчышча і выключыць пагрозу жыццям расійскіх грамадзян''», — заявіў Цібілаў 3 сакавіка, у ходзе нарады з кіраўнікамі сілавых структур рэспублікі<ref>[http://www.regnum.ru/news/1773503.html Президент Южной Осетии поддерживает возможное использование российских войск на Украине]</ref>. 13 сакавіка [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] пачаў разгляд заявы ўрада Украіны супраць Расіі адносна прыняцця рашэння аб недапушчальнасці прымянення сілы і ваеннага кантынгенту, якое можа прывесці да парушэння правоў грамадзян і стварэнню небяспекі для іх жыцця і здароўя на тэрыторыі Украіны, і прыняў забяспечваюць меры, фактычна забараніўшы Расіі выкарыстоўваць ваенны кантынгент на тэрыторыі Украіны<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx?i=003-4700489-5705230 Решение об обеспечительных мерах в межгосударственном деле Украина против России] // [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|ЕСПЧ]], 14.03.2014</ref>. 9 красавіка 2014 года [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы]] (ПАСЕ) прыняла рэзалюцыю № 1988 (2014) з асуджэннем дзеянняў Расіі па анексіі Крыму: «''Асамблея рашуча асуджае расійскую ваенную агрэсію і анексію Крыма, што з’яўляецца відавочным парушэннем норм міжнароднага права, у тым ліку палажэнняў Статута ААН, Хельсінкскага акта АБСЕ і Статута і асноўных правілаў Савета Еўропы''». На думку аўтараў рэзалюцыі, аддзяленне Крыму ад Украіны было ініцыявана і справакавана расійскімі ўладамі пад прыкрыццём ваеннага ўмяшання<ref name="PACE">[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewPDF.asp?FileID=20873&lang=en Recent developments in Ukraine: threats to the functioning of democratic institutions (Doc. 13482)]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/370639 ПАСЕ осудила Россию за присоединение Крыма. Интерфакс, 09.04.2014]</ref>. Прызнаваць непарушнасць дзяржаўных межаў Украіны Расію абавязваў таксама Дагавор пра сяброўства, супрацоўніцтва і партнёрства паміж Украінай і Расіяй<ref>[https://news.tut.by/world/609227.html?utm_source=42.tut.by&utm_medium=bottom_news&utm_campaign=recirculation%20%E2%80%83 Россия получила официальную ноту от Киева о разрыве Договора о дружбе]{{Недаступная спасылка}} // [[Tut.by]] {{ref-ru}}</ref>. === Ваенная рэакцыя === ; НАТА, Еўрасаюз ''Рашэнні арганізацый'' {{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]: * Пачала выведвальныя палёты самалётаў з радарнай сістэмай [[Авіяцыйны комплекс радыёвыяўлення і навядзення|AWACS]] над [[Польшча]]й і [[Румынія]]й<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/03/10/us-ukraine-crisis-awacs-idUSBREA291F620140310 NATO to fly AWACS planes over Poland, Romania to monitor Ukraine crisis] // [[Reuters]], 11.03.2014</ref>. * Датэрмінова вярнула ў Еўропу камандуючага сіламі Арганізацыі Паўночнаатлантычнага блока ў Еўропе генерала {{нп3|Філіп Брыдлаў|Філіпа Брыдлава|ru|Бридлав, Филип}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140330_rn_us_ukraine_general.shtml Американский командующий силами НАТО возвращен в Европу] — Русская служба Би-би-си, 30 марта 2014</ref>. ''Дзеянні дзяржаў-членаў'' {{Сцягафікацыя|Балгарыя}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у [[Чорнае мора|Чорным моры]]<ref name="podrflot" />.<br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} накіравала выведвальны самалёт {{нп3|Boeing E-3 Sentry|Boeing E-3 Sentry|en|Boeing E-3 Sentry}} патруляваць мяжу Украіны з Польшчай і Румыніяй<ref>[http://ipress.ua/ru/news/ukraynskuyu_granytsu_budet_patrulyrovat_brytanskyy_razvedivatelniy_samolet_53461.html Украинскую границу будет патрулировать британский разведывательный самолёт] — iPress.ua, 11 03 2014</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Данія}} перакінула 6 знішчальнікаў [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]] у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]<ref>[http://rus.newsru.ua/world/27mar2014/daniaistreb.html Дания направляет в Прибалтику истребители] — NEWSru.ua</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Польшча}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях на сваёй тэрыторыі<ref>[http://www.newsru.com/world/11mar2014/wargames.html Совместные учения США, Болгарии, Румынии и Польши на Чёрном море отложены на сутки из-за непогоды] — NEWSru.com, 11 марта 2014 г.</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Румынія}}: * Узяла ўдзел у супольных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у Чорным моры<ref name="podrflot" />. * Надала самалётам НАТА права ажыццяўляць назіральныя палёты над сваёй паветранай прасторай<ref>[http://obozrevatel.com/politics/60815-fregat-vms-frantsii-vhodit-v-chernoe-more.htm Фрегат ВМС Франции входит в Чёрное море] — Обозреватель, 13 марта 2014</ref>. {{Сцягафікацыя|ЗША}}: * Перакінулі 6 тактычных знішчальнікаў [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15 Eagle]], а таксама 2 самалёты-запраўшчыкі {{нп3|Boeing KC-135 Stratotanker|KC-135 Stratotanker|ru|Boeing KC-135 Stratotanker}} на ваенную базу [[Шаўляй]] на поўначы [[Літва|Літвы]]<ref>[http://izvestia.ru/news/567116 США перебросили в Литву шесть истребителей и самолёты-заправщики] — Известия, 6 марта 2014</ref>. * Для правядзення сумесных вучэнняў з [[Ваенна-марскія сілы Румыніі|ВМС Румыніі]] і {{нп3|Ваенна-марскія сілы Балгарыі|Балгарыі|ru|Военно-морские силы Болгарии}} ў акваторыю Чорнага мора прыбыў эскадранны мінаносец {{нп3|USS Truxtun (DDG-103)|USS «''Truxtun''»|en|USS Truxtun (DDG-103)}}<ref name="podrflot">[http://podrobnosti.ua/power/2014/03/07/963070.html США заводят в Чёрное море второй боевой корабль] — Подробности, 7 марта 2014</ref>. * У сакавіку 2014 года, «''каб падтрымаць саюзнікаў па НАТА''», ва ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] затрымалася авіяносная група на чале з авіяносцам USS «''George H.W. Bush''»<ref>[http://podrobnosti.ua/society/2014/03/20/965775.html Авианосец «''Джордж Буш''» покинул восточное Средиземноморье] — Подробности, 20 марта 2014</ref>. * Перакінулі ў Польшчу 12 знішчальнікаў [[F-16 Fighting Falcon|F-16]] і 300 ваеннаслужачых<ref>[http://www.dw.de/сша-перебрасывают-в-польшу-12-истребителей-и-300-солдат/a-17484858 США перебрасывают в Польшу 12 истребителей и 300 солдат] — Немецкая волна, 10 марта 2014</ref>. * Накіравалі ў акваторыю Чорнага мора эсмінец {{нп3|USS Donald Cook (DDG-75)|USS Donald Cook|ru|USS Donald Cook (DDG-75)}}<ref name="Donald">[http://ria.ru/defense_safety/20140411/1003474401.html Военные корабли США и Франции вошли в Чёрное море] — РИА Новости, 11.04.2014</ref>. Пазней «''Дональд Кук''» пакінуў акваторыю Чорнага мора<ref>[http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 USS Donald Cook Departs Black Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150815135259/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 |date=15 жніўня 2015 }} {{Ref-en}}</ref>. {{Сцягафікацыя|Францыя}}: * Накіравала ў акваторыю Чорнага мора выратавальнае судна {{нп3|Ваенна-марскія сілы Францыі|ВМС Францыі|ru|Военно-морские силы Франции}} «''Алізэ''» для правядзення сумесных вучэнняў з ВМС Румыніі і Балгарыі<ref>[http://www.interfax.ru/world/367682 Спасательное судно ВМС Франции «''Ализе''» зашло в Чёрное море] — Интерфакс, 27 марта 2014 года</ref>. * Накіравала ў акваторыю Чорнага мора карабель разведкі ВМС Францыі «''Dupuy de Lome''»<ref name="Donald" />. ; Саюзнікі Расіі {{Сцягафікацыя|Беларусь}} прапанавала размясціць на сваёй тэрыторыі дадаткова ад 12 да 15 расійскіх ваенных самалётаў<ref>[http://ipress.ua/ru/news/lukashenko_prosyt_rossyyu_zashchytyt_belarus_ot_samoletov_nato_53823.html Лукашенко просит Россию защитить Беларусь от самолётов НАТО] — iPress.ua, 12 03 2014</ref>. У адказ Расія перадыслакавала 6 расійскіх знішчальнікаў [[Су-27]] і 3 ваенна-транспартныя самалёты з авіяцыйна-тэхнічным персаналам {{нп3|Заходняя ваенная акруга, Расія|Заходняй ваеннай акругі|ru|Западный военный округ (Россия)}} ў [[Бабруйск]]<ref>[http://www.interfax.ru/world/364447 Российские истребители передислоцированы на белорусский аэродром «''Бобруйск''»] // Интерфакс, 13 марта 2014</ref>, а таксама самалёт далёкага радыёлакацыйнага выяўлення [[А-50]] у [[Баранавічы]]<ref>[http://ria.ru/defense_safety/20140315/999629831.html Российский самолёт дальнего обнаружения передислоцирован в Белоруссию] // РИА Новости, 15.03.2014</ref>. ;Дзеянні іншых дзяржаў {{Сцягафікацыя|Малдова}} прывяла ў павышаную боегатоўнасць {{нп3|Узброеныя сілы Малдовы|узброеныя сілы|ru|Вооружённые силы Молдавии}}<ref>[http://www.mk.ru/politics/world/article/2014/04/09/1011285-pridnestrove-okruzhayut-moldavskie-voennyie-i-ukrainskie-tanki.html Приднестровье окружают молдавские военные и украинские танки] — Московский Комсомолец, 9 апреля 2014</ref>. == Інцыдэнты == * Гібель двух чалавек на мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага ў цісканіне, справакаванай бойкай прыхільнікаў і праціўнікаў новых украінскіх улад<ref name="meeting" />. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце. * Забойства невядомымі Рэшата Аметава ў пачатку сакавіка<ref name="reshat" /><ref name="reshat_simfpl" /><ref name="reshat_aksen" />. * Гібель актывіста самаабароны Крыму Руслана Казакова і прапаршчыка УС Украіны Сяргея Какурына, а таксама раненне яшчэ аднаго апалчэнца і аднаго ўкраінскага ваеннага 18 сакавіка ў Сімферопалі<ref name="ridus" />. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце. * Забойства маёра УС Украіны Станіслава Карачэўскага 6 красавіка расійскім ваеннаслужачым (паводле папярэдніх дадзеных — малодшым сяржантам Зайцавым Е. С.) у пгт Навафёдараўка<ref>[http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html Стали известны подробности убийства украинского майора в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131040/http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html |date=24 верасня 2015 }} // rosbalt.ru</ref><ref>[http://sockraina.com/news/5587 Военная прокуратура РФ расследует убийство украинского офицера в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222071136/http://sockraina.com/news/5587 |date=22 лютага 2016 }}</ref>. Паводле папярэдніх дадзеных, канфлікт узнік на бытавой глебе або на глебе «''асабістай непрыязнасці''». Падрабязнасці таго, што адбылося, моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад крыніц. Ваеннай пракуратурай РФ узбуджаная крымінальная справа<ref>[http://vesti.ua/krym/46224-ukrainskij-major-pogib-posle-stychki-na-kpp Украинский майор погиб после стычки на КПП]</ref>. * У маі стала вядома, што [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафе Джамілеву]] забаранілі ўезд у Крым<ref>{{cite web|datepublished=3 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_crimea_dzhemilev_entry.shtml| title=Лидера крымских татар Джемилева не пустили в Россию| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}</ref>. Пратэсты з гэтай нагоды крымскіх татараў пракурор [[Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Наталля Паклонская]] назвала «''незаконнымі публічнымі акцыямі экстрэмісцкага характару, звязанымі з масавымі беспарадкамі, перакрыццем аўтатрас, незаконным перасячэннем дзяржаўнай мяжы РФ''». У {{нп3|Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчы камітэт Расіі|ru|Следственный комитет Российской Федерации}} і ў [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ]] пракуратура Крыму накіравала прадстаўленні для распачынання крымінальных спраў<ref>{{cite web|datepublished=4 мая 2014|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_dzhemilev_investigation.shtml| title=Власти Крыма хотят открыть дело против крымских татар| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}</ref><ref>{{cite web| author=Александр Артемьев.| datepublished=5 мая 2014| url=http://top.rbc.ru/politics/05/05/2014/922078.shtml| title=Меджлис крымских татар готов уйти в подполье| publisher=РБК| access-date=2014-5-5}}</ref><ref>{{cite web| datepublished=06.05.2014| url=http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| title=Джемилев сообщил о массовых репрессиях против татар в Крыму| publisher=Экономические Известия| access-date=2014-5-7| archive-url=https://web.archive.org/web/20151024232403/http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| archive-date=24 кастрычніка 2015| url-status=dead}}</ref>. == Прававая кваліфікацыя == Прававеды, якія выказваюцца супраць {{нп3|сецэсія|сецэсіі|ru|Сецессия}} Крыму, выкарыстоўваюць розныя аргументы. Так, Крысціян Марксен — доктар права Інстытута публічнага і міжнароднага права [[Таварыства Макса Планка|Інстытута Макса Планка]] адзначае, што аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці не з’яўляецца само па сабе проціпраўным, як было пацверджана рашэннем [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] па {{нп3|Абвяшчэнне незалежнасці Косава|справе Косава|ru|Провозглашение независимости Косова}}, аднак акалічнасць, пры якіх адбылося такое абвяшчэнне, у прыватнасці акупацыя тэрыторыі, могуць зрабіць абвяшчэнне незалежнасці проціпраўным<ref>http://www.ejiltalk.org/crimeas-declaration-of-independence/</ref>. Прафесар права [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Юр Відмар адзначае, што хоць аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці Крыму не парушае міжнароднае права і не з’яўляецца проціпраўным, у жыхароў Крыма адсутнічала права на абвяшчэнне незалежнасці, і такім чынам, пытанне прызнання застаецца выключна палітычным. Гэтак жа ён паўтарае аргумент аб незаконным выкарыстанні сілы з боку Расійскай Федэрацыі, як падставе для неправамернасці абвяшчэння незалежнасці<ref>http://www.ejiltalk.org/crimeas-referendum-and-secession-why-it-resembles-northern-cyprus-more-than-kosovo/#more-10553</ref>. Лаўры Малксоа, прафесар [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускага ўніверсітэта]], лічыць, што хоць фармальна абвяшчэнне незалежнасці Крымам і не парушае міжнароднае права, яго прызнанне з боку Расійскай Федэрацыі ідзе насуперак з прыярытэтам тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэннасці над правам на самавызначэнне або правам на незалежнасць, якое абвяшчалася Расійскай Федэрацый<ref>http://www.ejiltalk.org/crimea-and-the-lack-of-continuity-in-russian-approaches-to-international-law/</ref>. Прафесар права Універсітэта Святога Томаса Роберт Дэлахунці, сцвярджае, што не толькі сецэсія Крыма, але і нават абвяшчэнне незалежнасці Косава было незаконным і павінна разглядацца як выключэнне ''[[sui generis]]'' і не павінна паўтарыцца<ref>Delahunty R. The Crimean Crisis. University of St Thomas of Law and Public Policy journal.2014.№ 6</ref>. Расійскія прававеды ў масе сваёй прытрымліваюцца канцэпцыі правамернасці незалежнасці Крыму. Так Сазонава<ref>Сазонова К. Л. Международное право и украинский конфликт: что было, что будет, чем сердце успокоится. // Международное право. — 2014. — № 1. DOI: 10.7256/2306-9899.2014.1.11666</ref>, Талстых<ref>Толстых В. Л. Воссоединение Крыма с Россией: правовые квалификации // Евразийский юридический журнал. 2014,№ 5. С. 40-46;</ref> і Талкачоў<ref>Толкачев К. Б. «''Крымский вопрос''» и современное право: к дискуссии о легитимности референдума // Евразийский юридический журнал. 2014, № 5. С. 90-92</ref> звязваюць правамернасць рэферэндуму з «''антыканстытуцыйным пераваротам''» у Кіеве ў лютым 2014 года, які на іх думку прывёў да страты Украінай суверэнітэту над часткай тэрыторый. Падобны пункт гледжання, у частцы перавароту займаюць Варонін, Кулябякін і Нікалаеў<ref>Воронин Е. Р., Кулебякин В. Н., Николаев А. В. Государственный переворот в Киеве в феврале 2014 г.: международно-правовые оценки и последствия // Московский журнал международного права. 2015 № 1, сс.11-28;</ref>. У той жа час, Саўрыга адзначае, што хоць само па сабе абвяшчэнне незалежнасці не супярэчыць міжнароднаму праву, незалежна ад таго звязана яно з правам на самавызначэнне або не, яно патрабуе, што б абвяшчэнне незалежнасці адбылося без уплыву звонку, які дазволіў б казаць аб тым, што орган новай дзяржавы, які абвясціў незалежнасць, дзейнічаў пад кантролем трэцяй дзяржавы. Гэтак жа Саўрыга адзначае абсурднасць заяў пра страту суверэнітэту над часткай тэрыторыі або фарміраванні новай дзяржавы ў выніку перавароту, так як міжнароднае права прытрымліваецца дактрыны {{нп3|кантынуітэт|кантынуітэта|en|Succession of states}}<ref>Саврыга К. П. Украинский кризис и международное право: конфликт на востоке Украины и сецессия Крыма // Право и политика.2015.№ 7. С.954-967</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == <div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > {{Крыніцы}} </div> == Спасылкі == * [http://tass.ru/intervyu-prezidenta-rossii-krym-put-na-rodinu Интервью президента России «Крым. Путь на Родину». 15 марта 2015 года] * [http://crimea.gov.ru/ Сайт Государственного Совета Республики Крым] * [http://www.c-inform.info/ Сайт информационного агентства «Крыминформ»] * [http://www.kremlin.ru/news/20366 Стенограмма пресс-конференции Владимира Путина о ситуации на Украине 4 марта 2014 года.] * [http://trueinform.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=25260 Стенограмма пресс-конференции Виктора Януковича 28 февраля 2014 года] * [http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу, 28 марта 2014 года] * [http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента России перед депутатами Государственной Думы, членами Совета Федерации, руководителями регионов и представителями гражданского общества. 18 марта 2014 года] * [http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/141372.pdf Совместное коммюнике глав правительств Совета Европы по вопросу Украины от 6 марта 2014 года] * {{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20605|title=Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов|date=18 марта 2014 года|publisher=Администрация Президента РФ|access-date=2014-03-18}} * [http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины], 22 марта 2014 (видео) * [http://rbcdaily.ru/society/562949990853762 «Крымская весна» в России: шаги к воссоединению] // РБК daily, 16.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/economy/562949990857622 Крым обойдется России в 3 млрд долларов в год] // РБК daily, 17.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/politics/562949990884602 Крым станет российским за 200 дней] // РБК daily, 19.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/economy/562949990884605 Россия может лишиться собственности на Украине на 4 млрд долларов] // РБК daily, 19.03.2014 * [http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html «Вежливые люди» в Крыму: как это было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |date=8 мая 2015 }} // Новая газета * [http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/obshchestvo/251676-soldaty-budushchego-chem-vooruzheny-vezhlivye-lyudi-v-krymu/photo/1 А. Леонов. Солдаты будущего: чем вооружены «вежливые люди» в Крыму] // Forbes.ru, 07.03.2014 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Расійска-ўкраінская вайна гарызантальны}} [[Катэгорыя:Анексія Крыма Расіяй| ]] [[Катэгорыя:Ірэдэнтызм]] 5ejz3z7frg9mzrt0jsg3tz4qeeqgkp0 5171314 5171311 2026-07-26T15:39:57Z DenisBorum 139498 5171314 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Расійская акупацыя Крыма|Анексія Крыма Расіяй}} {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Расійскае ўварванне ў Крым | частка = [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]] | выява = [[Выява:Crimea crisis map.PNG|300пкс]] | апісанне = {{Legend|#000000|[[Крым]]|inline}} • {{Legend|#32CD32|[[Украіна]]|inline}} • {{Legend|#d78776|[[Расія]]|inline}} | дата = [[21 лютага]] — канец сакавіка [[2014]] года<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/03/31/politics/crimea-explainer/|title=Is Crimea gone? Annexation no longer the focus of Ukraine crisis|last=Cohen|first=Tom|date=2014-04-01|publisher=[[CNN]]|lang=en|access-date=2014-10-02}}</ref><br />(ваенная аперацыя — з [[26 лютага]] па [[28 сакавіка]] [[2014]] года)<ref name="Ширяев">{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «Вежливые люди» в Крыму: как это было. Новая газета, № 42, 18 апреля 2014 |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |archive-date=8 мая 2015 |url-status=dead }}</ref> | месца = {{collapsible list|title={{nobold|[[Крым]]}}|<small>да 17 сакавіка 2014 года — [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]] і горад з асаблівым статусам Севастопаль ([[Украіна]]); 17—18 сакавіка — [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|часткова прызнаная]] {{нп3|Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліка Крым|ru|Республика Крым (независимое государство)}}; з 18 сакавіка — спрэчная тэрыторыя, якая [[дэ-факта]] кантралюецца [[Расія]]й як [[Рэспубліка Крым]] і горад федэральнага значэння Севастопаль</small>}} | прычыны = — паводле пазіцыі Украіны: [[Расійская інтэрвенцыя ва Украіну (2014)|узброеная агрэсія Расіі супраць Украіны]], распачатая 20 лютага 2014 года<ref name="145-19">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/145-19 Про Заяву Верховної Ради України «Про визнання Україною юрисдикції Міжнародного кримінального суду щодо скоєння злочинів проти людяності та воєнних злочинів вищими посадовими особами Російської Федерації та керівниками терористичних організацій „ДНР“ та „ЛНР“, які призвели до особливо тяжких наслідків та масового вбивства українських громадян»]</ref></small><br /><small>— паводле пазіцыі Расіі<ref name="crsp" /><ref name="V-24-10" /> і «прарасійскіх» крымскіх улад<ref name="P-27-2" />: грамадская незадаволенасць дзеяннямі прыхільнікаў Еўрамайдана ў лютым 2014 года, адмова кіраўніцтва аўтаноміі прызнаваць легітымнасць ураду Украіны пасля самаадхілення Януковіча ад выканання сваіх абавязкаў | мэты = {{collapsible list|title=заяўленыя:| * [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|пашырэнне аўтаноміі Крыма]], * абарона рускай мовы і культуры, * інтэграцыя з Расіяй, * абвяшчэнне самастойнасці<ref>[http://www.newsru.com/russia/21feb2014/krym.html «Неправильный» крымский депутат ворвался в новости «России 24» об Украине] // NEWSru.com</ref><ref>[http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html Возможности полуострова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150513232038/http://rusplt.ru/world/krim-otdelaetca-8206.html |date=13 мая 2015 }} // Русская планета</ref><ref>[http://www.mk.ru/politics/sng/interview/2014/02/21/988774-parlament-kryima-vplot-do-vyihoda-iz-sostava-ukrainyi.html Парламент Крыма: вплоть до выхода из состава Украины]</ref> з наступным далучэннем да РФ}} | статус = * усталяванне кантролю Расіі над большай часткай тэрыторыі Крыма{{efn|Акрамя паўночнай часткі [[Арабацкая стрэлка|Арабацкай стрэлкі]], якая ўваходзіць у склад [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]}} * абсалютная большасць краін-членаў ААН абвясціла аб [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 68/262|непрызнанні далучэння Крыма да Расіі]] * [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла {{нп3|Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|закон|ru|Об обеспечении прав и свобод граждан и правовом режиме на временно оккупированной территории Украины}}, які вызначыў Крым як «часова [[Акупацыя|акупаваную]] тэрыторыю» * {{нп3|Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|«Крымскі пакет» санкцый|ru|Санкции в связи с украинскими событиями 2014 года}} з боку Захаду ў дачыненні да Расіі<ref>[http://slon.ru/fast/world/evrosoyuz-soglasoval-novyy-paket-sanktsiy-v-otnoshenii-kryma-1195604.xhtml Евросоюз согласовал новый пакет санкций в отношении Крыма]</ref><ref>[http://www.dw.de/крымский-пакет-санкций-ес-как-его-видит-берлин/a-18142451 «Крымский пакет» санкций ЕС: как его видит Берлин]</ref><ref>[http://ria.ru/economy/20141218/1038863833.html ЕС примет новый пакет санкций против Крыма, запретив все инвестиции]</ref>. * Выключэнне Расіі са складу «[[Вялікая сямёрка|Вялікай васьмёркі]]»<ref>[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/03/140320_rn_merkel_g8_russia Меркель: «Большой восьмерки» больше не существует]</ref><ref>[http://russian.rt.com/inotv/2014-03-25/Lavrov-Rossiya-ne-vidit-bolshoj Лавров: Россия не видит «большой беды» в своем исключении из G8]</ref>{{efn|Фармальнага інстытута членства мерапрыемства не мае}} </div> | змены = утвораны новыя суб’екты Расійскай Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] [[Севастопаль]] | бок1 = {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{Сцягафікацыя|Расія}} |[[Выява:Medium emblem of the Вооружённые Силы Российской Федерации.svg|15px]] [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]] |[[Выява: Реестр казачьих обществ России (шеврон).png|15px]] Дзяржаўны рэестр казачых таварыстваў Расійскай Федэрацыі ** Кубанскае вайсковае казачае таварыства<ref name="kuban" /> |{{Сцягафікацыя|Крым|РК}} <small>(з 18 сакавіка 2014)</small> |[[Севастопаль|ГФЗ Севастопаль]] <small>(з 18 сакавіка 2014)</small> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|Прарасійскія<br />сілы:}} |ПП «Рускае адзінства»<ref name="OSCE" /> |Партыя «Рускі блок»<ref>[http://focus.ua/society/298942/ В Крыму организованы отряды самообороны — Русский блок] // Фокус, 27.02.2014</ref> ** «Атрады самаабароны»<ref name="RBmil">[http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/Russkiy_blok_Mi_nachinaem_segodnya_sozdavat_v_Sevastopole_silovie_strukturi_samooboroni Русский блок: Мы начинаем сегодня создавать в Севастополе силовые структуры самообороны] // Новый Севастополь, 23 февраля 2014</ref> |Адзіны штаб казачых арганізацый<ref>[http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html В Крыму казаки объединились для защиты полуострова и рассчитывают на помощь ЧФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190422084943/http://www.segodnya.ua/regions/krym/v-krymu-kazaki-obedinilis-dlya-zashchity-poluostrova-i-rasschityvayut-na-pomoshch-chf-497137.html |date=22 красавіка 2019 }} // «Сегодня» (Украина), 20 февраля 2014</ref> ** Аб’яднанне казакоў Крыма войска Запарожскага ** Крымскі казачы саюз ** Кардынацыйны савет казачых арганізацый Севастопаля }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = padding-bottom:0.4em; border: none; |загаловак = {{nobold|Расійскія арганізацыі:}} |[[Выява:Party RODINA (Russia).svg|border|22px]] УПП «Радзіма»<ref name="RBCkub" /> | Партыя «Іншая Расія»<ref name="OR" /> |Байкерскі клуб «Начныя Ваўкі» }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|Замежныя арганізацыі:}} |{{сцяг|Сербія|1815}} Рух чэтнікаў<ref>[http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 Serbian paramilitaries join pro-Russian forces in Crimea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140257/http://uk.reuters.com/article/2014/03/14/uk-crimea-volunteers-idUKBREA2D0CE20140314 |date=2 красавіка 2015 }}</ref><ref name="Chetnik-SMB">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023183 У Севастопаль для падтрымкі мясцовых атрадаў самаабароны прыехалі сербскія добраахвотнікі]</ref> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22пкс]] Органы мясцовага самакіравання [[Севастопаль|Севастопаля]] <small>(з 23 лютага па 17 сакавіка 2014)</small><ref>[http://zn.ua/POLITICS/mer-sevastopolya-chalyy-poprosil-u-rossii-deneg-139890_.html "Мэр" Севастопаля Дэраш папрасіў у Расіі грошай] // ZN.UA, 27 лютага 2014</ref>}} |КССУЗЖ Севастопаля ** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]<ref name="SevBer" /> |Севастопальскі гарсавет }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{nobold|{{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Органы мясцовага самакіравання [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] <small>(з 27 лютага па 17 сакавіка 2014)</small><ref name="IF-27-2" />}} |[[Савет міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Савет міністраў АРК]] ** [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]]<ref name="BBCBer" /><br /><small>(з 28 лютага 2014)</small> ** [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма<br /><small>(са 2 сакавіка 2014)</small> |Вярхоўны савет АРК }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак ={{nobold|{{Сцяг|Крым}} <small>(з 17 па 18 сакавіка 2014)</small>}} | [[Выява:Emblem of Crimea.svg|15пкс]] УС Крыма <small>(да 18 сакавіка 2014)</small> | [[Беркут (спецпадраздзяленне)|ПМСП «Беркут»]] }} | бок2 = {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | [[Выява:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|15px]] [[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]] | [[Выява:Emblem of the State Border Guard Service of Ukraine.svg|15px]] ДПС Украіны<ref name="ENW-GPS">[http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ Українські прикордонники зберігають контроль у Криму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426040213/http://ua.euronews.com/2014/03/03/ukrainian-military-faces-down-tense-standoff/ |date=26 красавіка 2016 }} // Euronews, 03.03.2014{{ref-uk}}</ref> | [[Выява:Security Service of Ukraine Emblem.svg|15px]] ГУ [[Служба бяспекі Украіны|СБ Украіны]] ў АРК<ref name="GUSBU">[http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html Кримські співробітники СБУ відмовилися підкорятися уряду Аксьонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190224102145/http://dt.ua/UKRAINE/krimski-spivrobitniki-sbu-vidmovilisya-pidkoryatisya-uryadu-aksonova-138883_.html |date=24 лютага 2019 }} // ZN.UA, 4 марта 2014</ref> | [[Файл:Геральдичний знак - емблема МВС України.svg|15px]] [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС Украіны]] ** [[Файл:Емблема внутрішніх військ МВС України.svg|15px]] КТК [[Унутраныя войскі|УВ МУС Украіны]]<ref name="vv">[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2014/03/03/962121.html ВВ МВД Крыма заявляют о верности народу Украины] // «Подробности» (Украина), 03 марта 2014</ref> }} {{Спіс са згортваннем |стыль_блока = border: none; |загаловак ={{nobold|Праўкраінскія сілы:}} | [[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] Меджліс крымскататарскага народа<ref name="medj">[http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html Меджлис не признает новое правительство Крыма (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407104154/http://www.segodnya.ua/regions/krym/medzhlis-ne-priznaet-novoe-pravitelstvo-kryma-499666.html |date=7 красавіка 2019 }} // «Сегодня»</ref> ** Атрады самаабароны<ref>[http://gazeta.ua/articles/politics/_krimski-tatari-stvoryuyut-zagoni-samooboroni/545020 Кримські татари створюють загони самооборони] // Gazeta.ua, 1 березня 2014</ref> |Усякрымская ўкраінская рада<ref name="UkrRada" /> ** КЦДКС «Украінскі дом»<ref name="IFUkr">[http://www.interfax.ru/world/361692 Украинцы Крыма попросили власти страны предотвратить войну на полуострове] // Интерфакс, 27 лютага 2014</ref> |Рух «Еўрамайдан-Крым»<ref name="OSCE">[http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html Из-за конфликта в Крыму в Украину прибудет Верховный комиссар ОБСЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221344/http://www.segodnya.ua/regions/krym/iz-za-konflikta-v-krymu-v-ukrainu-pribudet-verhovnyy-komissar-obse-499018.html |date=22 снежня 2018 }} // «Сегодня»</ref> |Украінскія ультрас<ref name="10t-v-ua">[http://vesti.ua/krym/39052-v-krymu-prohodit-5-tysjachnyj-miting-krymskih-tatar В Крыму проходит 10-тысячный митинг крымских татар] // Вести, 23.02.2014</ref><ref name="tvi-ult">[http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev Під час сутичок у Сімферополі загинули двоє — Джемілєв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413145444/http://tvi.ua/new/2014/02/26/pid_chas_sutychok_u_simferopoli_zahynuly_dvoye__dzhemilyev |date=13 красавіка 2014 }} // ТВІ, 26.02.2014</ref> }} | ключавыяфігуры1 = [[Выява:Standard of the President of the Russian Federation.svg|border|22px]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]<br /> {{Сцяг|Расія}} [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]]<br /> {{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]]<br /> {{Сцяг|Расія}} Аляксандр Вітко<br /> {{Сцяг|Расія}} Алег Белавенцаў<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Канстанцінаў|Уладзімір Канстанцінаў|ru|Константинов, Владимир Андреевич}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў|ru|Темиргалиев, Рустам Ильмирович}}<br /> {{Сцяг|Расія}}[[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] {{нп3|Аляксей Міхайлавіч Чалы|Аляксей Чалы|ru|Чалый, Алексей Михайлович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}→{{Сцяг|Расія}}{{Сцяг|Крым}} Васві Абдураімаў<!-- намеснік старшыні Савета прадстаўнікоў крымскататарскага народа пры Прэзідэнце Украіны --> | ключавыяфігуры2 =[[Выява:Flag of the President of Ukraine.svg|border|22px]] [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}} [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]]<br /> {{Сцяг|Украіна}} {{нп3|Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх|ru|Тенюх, Игорь Иосифович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}} [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій|Андрэй Парубій]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} {{нп3|Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргей Куніцын|ru|Куницын, Сергей Владимирович}}<br /> {{Сцяг|Украіна}}{{Сцяг|Крым}} Ільмі Умераў<br /> {{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]]<br /> {{Сцяг|Украіна}}[[Файл:Flag_of_the_Crimean_Tatar_people.svg|22px]] [[Мустафа Джэмілеў]] | колькі1 = ''Пратэстуючыя:'' ** [[Выява:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] 20 000 <small>(у Севастопалі)</small><ref>{{cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/russian-citizen-elected-sevastopol-mayor-amid-pro-moscow-protests-in-crimea/495113.html|title=Russian Citizen Elected Sevastopol Mayor Amid Pro-Moscow Protests in Crimea|publisher=// The Moscow Times|date=2014-02-25|access-date=2014-02-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|title=Ukraine leader Turchynov warns of «danger of separatism»|date=2014-02-25|publisher=// Euronews|lang=en|access-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> ** {{Сцяг|Крым}} 5 000 <small>(у Сімферопалі)</small><ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/26/ukraine-new-leader-disbands-riot-police-crimea-separatism|title=Russia puts military on high alert as Crimea protests leave one man dead|publisher=// [[The Guardian]]|date=2014-02-26|access-date=2014-02-27}}</ref> {{Сцяг|Расія}} ''[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|УС Расіі]]:'' ** 18 000<ref>[http://tsn.ua/politika/v-minoboroni-narahuvali-v-krimu-18-tisyach-soldativ-z-rosiyi-338719.html В Міноборони нарахували в Криму 18 тисяч солдатів з Росії] // ТСН</ref>—30 000 вайскоўцаў<ref>[http://top.rbc.ru/politics/07/03/2014/909928.shtml Украина насчитала 30 тыс. российских военных в Крыму]</ref><br /><small>(украінскія даныя)</small> | колькі2 = ''Пратэстуючыя:'' ** {{Сцяг|Украіна}} 10 000 <small>(у Сімферопалі)</small><ref>[http://focus.ua/society/299082/ Крымские татары готовы взять в руки оружие, — Джемилев] // Фокус.ua, 28.02.2014</ref> {{Сцяг|Украіна}} ''[[Узброеныя сілы Украіны|УС Украіны]]:'' ** 18,8 тыс. (на тэрыторыі Крыма), у тым ліку 11,9 тыс. у складзе ВМС і 2,9 тыс. у складзе ВПС<ref name="IT-26-3">[http://tass.ru/politika/1074879 Свыше 15 тыс. украинских военнослужащих в Крыму перешли на службу в силовые структуры РФ. ИТАР-ТАСС, 26.03.2014]</ref> | страты1 = {{Сцяг|Крым}} ''Актывісты:'' ** 2 загінулых<ref name="meeting">[https://web.archive.org/web/20150108165332/http://gazeta.crimea.ua/news/bog-dal-ya-ojil-12796 «Бог дал - я ожил»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |title=Помнить о них — наш долг |access-date=14 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305011455/http://www-ki.rada.crimea.ua/index.php/2011-03-13-12-15-12/13705-2014-03-10-07-38-38 |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref> {{Сцяг|Крым}} ''«Сілы самаабароны»:'' ** 1 забіты<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1137 Стральба ў Сімферопалі вялася з аднаго пункта - па байцах самаабароны і па суседняй украінскай ваеннай часці]</ref> ** 1 паранены<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1239 Убивший накануне в Симферополе двух человек снайпер совершил 15-20 выстрелов - потерпевший]</ref> | страты2 = {{Сцяг|Украіна}} ''Актывісты:'' ** 1 забіты<ref name="reshat">{{Cite web |url=http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |title=В Крыму похоронен Решат Аметов |access-date=28 красавіка 2014 |archive-date=29 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429063408/http://www.trtrussian.com/trtworld/ru/newsDetail.aspx?HaberKodu=1d4b8c74-50d9-442a-a1c8-a4cd6e9f3a84 |url-status=dead }}</ref><ref name="reshat_simfpl">[http://news.bigmir.net/ukraine/802057-V-Simferopole-pohoronili-jestoko-ybitogo-Reshata-Ametova- В Симферополе похоронили жестоко убитого Решата Аметова]</ref><ref name="reshat_aksen">[http://www.youtube.com/watch?v=gTMKL9xozX8 Аксёнов о расследовании убийства Решата Аметова]</ref> {{Сцяг|Украіна}} ''УС Украіны:'' ** 2 забітых<ref name="KIA">[http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html Российский спецназ первым открыл огонь в Симферополе, где был убит украинский военный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180731223856/http://glavred.info/politika/rossiyskiy-specnaz-pervym-otkryl-ogon-v-simferopole-gde-byl-ubit-ukrainskiy-voennyy-274503.html |date=31 ліпеня 2018 }} — Главред, 19 марта 2014</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html Российский военный убил украинского майора выстрелами в грудь и голову] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222221317/http://www.segodnya.ua/regions/krym/rossiyskiy-voennyy-ubil-ukrainskogo-mayora-vystrelami-v-grud-i-golovu-510601.html |date=22 снежня 2018 }} — Сегодня, 7 Апреля 2014</ref> ** 1 паранены<ref name="KIA" /> | заўвагі = ''Агульныя страты:'' 2 загінулых і 35 параненых падчас мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага 2014 года<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/feb/27/crimean-parliament-seized-by-unknown-pro-russian-gunmen|title=Crimean parliament seized by unknown pro-Russian gunmen |date=2014-02-27|publisher=// [[The Guardian]]|lang=en|access-date=2014-03-18|quote=Two people died and 35 were injured during clashes outside the building on Wednesday…}}</ref><br />2 убитых и 2 раненых 18 марта в Симферополе<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/19/n_6022369.shtml|title=В результате стрельбы в Симферополе погибли два человека|date=19.03.2014|publisher=// [[Газета.Ру]]|access-date=2014-03-19}}</ref><br /> 10 тыс. унутрана перамешчаных асоб<ref>[http://zn.ua/UKRAINE/oon-svorachivaet-ryad-proektov-v-anneksirovannom-krymu-145477_.html ААН згортвае шэраг праектаў у анексаваным Крыме] — ZN,UA, 21 мая 2014</ref> }} '''Расійскае ўварванне ў Крым''' — захоп і анэксія [[Крым|Крымскага паўвострава]] [[Расія|Расіяй]] у лютым-сакавіку 2014 года<ref name="CSIS">[https://globalaffairs.ru/articles/kak-putin-poluchil-krym-i-poteryal-ukrainu/ Как Путин получил Крым и потерял Украину]{{ref-ru}}</ref>. == Перадгісторыя == [[Файл:The transfer of Crimea.jpg|left|130px|Указ Прэзідыума ВС СССР]] {{Асноўны артыкул|Гісторыя Крыма}} У 1954 годзе Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] [[Крымская вобласць]] была перададзена са складу [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]<ref name="ВПУ">[https://cyberleninka.ru/article/n/politicheskoe-znachenie-kryma-dlya-ukrainy-v-1991-2014-gg/viewer Политическое значение Крыма для Украины в 1991–2014 гг.]</ref>. У наступныя гады Крым працягваў заставацца тэрыторыяй, дзе пераважала [[Рускія|рускае]] насельніцтва: па дадзеных перапісу 2001 года, рускія складалі каля 58 % насельніцтва Крыма, [[украінцы]] – 24 %, [[крымскія татары]] – каля 12 %, астатнія 6 % – гэта [[беларусы]] і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцяў<ref name="CSIS" /><ref name="ВПУ" />. <blockquote>Крымскія татары, карэнныя жыхары паўвострава, складалі прыблізна пятую частку насельніцтва да 1944 года, калі большасць з іх [[Дэпартацыя крымскіх татар|была дэпартавана ў Сярэднюю Азію]] нібыта за [[Калабарацыянізм|супрацоўніцтва]] з нацыстамі</blockquote> У снежні 1991 года толькі 54 % выбаршчыкаў Крыма [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|падтрымалі незалежнасць Украіны на рэферэндуме]] – гэта быў адзін з самых нізкіх паказчыкаў па Украіне<ref name="CSIS" /><ref name="ВПУ" />. Спробы ўкраінскага кіраўніцтва [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляваць]] рускамоўнае насельніцтва стымулявалі настроі сярод крымчан адносна ўваходжання Крыма ў склад Расіі, якія ў цэлым захоўваліся на працягу ўсяго постсавецкага перыяду<ref name="ВПУ" />. == Гісторыя == === Палітычны крызіс ва Украіне канца 2013–пачатку 2014 гадоў === {{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}} У лістападзе 2013 года прэзідэнт [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] адмовіўся падпісваць [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам]]. На пратэсты ў [[Кіеў|Кіеве]] выйшлі тысячы людзей – 22 лістапада яны ўстанавілі намётавы лагер на [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|Плошчы Незалежнасці]] ў сталіцы Украіны. Пратэсты працягваліся амаль тры месяцы. Часта адбываліся сутыкненні з [Беркут (спецпадраздзяленне)[|сілавікамі]]. Некаторыя з такіх сутычак прыводзілі да вялікай колькасці пацярпелых, а 22 лютага з’явіліся першыя ахвяры. Паступова супрацьстаянне ўзмацнялася. Пратэстоўцы занялі некалькі важных дзяржаўных будынкаў. 18 лютага паміж сілавікамі і пратэстоўцамі пачалася перастрэлка, загінулі і былі паранены некалькі праваахоўнікаў і ўдзельнікаў пратэстаў. 22 лютага 2014 года Януковіч з’ехаў з Кіева і ў відэазвароце да народа назваў усё, што адбываецца дзяржаўным пераваротам. У той жа дзень [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўная Рада]] адхіліла прэзідэнта ад улады. На наступны дзень Януковіч прыбыў у Расію<ref name="lenta.ru">[https://lenta.ru/articles/2024/03/04/krymskaya-vesna-istoriya-i-hronologiya-sobytiy/ Крымская весна в 2014 году]{{ref-ru}}</ref>. === Пратэсты ў Крыме === Рэгіянальныя ўлады [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] падтрымалі адстаўку прэзідэнта. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Анатоль Магілёў заявіў, што Вярхоўная Рада прыняла правільнае рашэнне. Аднак з ім пагадзіліся не ўсе. Наступныя некалькі дзён у [[Севастопаль|Севастопалі]] збіраліся стыхійныя мітынгі. Іх удзельнікі выступалі супраць [[Урад Яцанюка|новай улады, якая ўсталявалася ў Кіеве]], за правядзенне рэферэндуму пра незалежнасць Рэспублікі, а таксама за далучэнне Крыма да Расіі. Не ўсе акцыі праходзілі мірна. 26 лютага ля Вярхоўнага Савета Крыма адбыліся сутыкненні паміж удзельнікамі двух розных мітынгаў – прадстаўнікамі [[Меджліс крымскататарскага народа|Меджліса крымскататарскага народа]] (выступалі супраць рэферэндуму) і мясцовымі жыхарамі, якія хацелі, каб паўвостраў вярнуўся ў склад Расіі. У выніку пацярпелі 30 чалавек, не выжылі двое. 23 лютага падчас шматтысячнага мітынгу ў Севастопалі жыхары абралі мэрам горада Аляксея Чалага. А 27 лютага ў Крыме змяніўся прэм’ер-міністр. Пасаду заняў [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]], які ўзначальваў партыю «[[Рускае Адзінства]]». Анатоль Магілёў сышоў у адстаўку<ref name="lenta.ru" />. === Расійскае ўмяшанне === [[Файл:Direct Line with Vladimir Putin (2014-04-17) 13.jpeg|міні|{{нп3|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|Прамая лінія з Уладзімірам Пуціным|ru|Прямая линия с Владимиром Путиным}}, 17 красавіка 2014 года.]] На канец лютага 2014 года расійскія войскі дыслакаваліся на тэрыторыі Крымскага паўвострава ў адпаведнасці з расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце ад 28 мая 1997 года, дзеянне якіх было [[Харкаўскія пагадненні|падоўжанае ў 2010 годзе]]. Паводле «Пагадненняў пра статус і ўмовы знаходжання Чарнаморскага флоту Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі Украіны», да Расіі на правах 20-гадовай арэнды перайшлі: галоўная бухта горада — {{нп3|Севастопальская бухта|Севастопальская|ru|Севастопольская бухта}} з прычаламі для стаянкі больш чым 30 баявых караблёў, бухта Каранцінная з брыгадай ракетных катэраў Чарнаморскага флоту і вадалазным палігонам, Казачая бухта, дзе была размешчана брыгада марской пяхоты, Паўднёвая бухта. У Стралецкай бухце сумесна базіраваліся караблі расійскага і ўкраінскага флатоў. Расія атрымала таксама ў арэнду асноўны арсенал боепрыпасаў, ракетную базу Чарнаморскага флоту, дэсантны палігон і два аэрадромы: {{нп3|Пасёлак Гвардзійськэ|Гвардзейскае|ru|Гвардейское (Симферопольский район)}} пад Сімферопалем і Севастопаль (Кача). Украіна згаджалася на выкарыстанне Чарнаморскім флотам у Крыме, за межамі Севастопаля, расійскіх флоцкіх аб’ектаў: ​​31-га выпрабавальнага цэнтра ў [[Феадосія|Феадосіі]], пунктаў ВЧ-сувязі ў [[Ялта|Ялце]] і [[Судак (горад)|Судаку]] і крымскага ваеннага санаторыя. Згодна з дамоўленасцямі Расія магла мець ва Украіне не больш за 25 тысяч чалавек асабістага складу, 24 артылерыйскія сістэмы калібра больш за 100 мм, 132 бронемашыны, 22 баявыя самалёты марской авіяцыі наземнага базіравання, а колькасць расійскіх караблёў і судоў не павінна была перавышаць 388 адзінак. На аэрадромах у Гвардзейскім і Севастопалі (Качы) можна было размяшчаць 161 лятальны апарат<ref>[http://www.aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>. Расійскі бок абавязаўся не мець [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] ў складзе Чарнаморскага флоту РФ на тэрыторыі Украіны<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/643_076 Угода між Україною і Російською Федерацією про статус та умови перебування Чорноморського флоту Російської Федерації на території України]</ref>. Паводле расійскіх дадзеных, на пачатак сакавіка 2014 года кантынгент расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны складаў каля 16 тысяч чалавек<ref>{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/23769|title=Зарубежные СМИ готовы на всё, чтобы исказить позицию России по ситуации на Украине|date=6 марта 2014|publisher=[[Russia Today]]|access-date=2014-03-11}}</ref>. Украіна не дэнансавала пагадненне з Расіяй, а перавышэння гранічнай колькасці расійскіх войскаў, якая вызначаецца гэтым дакументам, зафіксавана не было, што дазволіла расійскаму кіраўніцтву адпрэчваць абвінавачванні ў «акупацыі» Крыма<ref name="Ширяев" />. Нягледзячы на ​​прынятае 1 сакавіка рашэнне Савета Федэрацыі пра выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне, расійскае кіраўніцтва аж да сярэдзіны красавіка не прызнавала<ref name="conf-4-3" /><ref>[http://www.interfax-russia.ru/South/special.asp?sec=1724&id=478648 В Крыму нет российских войск, заявил Шойгу]</ref><ref>[http://www.newtimes.ru/articles/detail/79932 Откуда ружьишки?]</ref>, што Узброеныя сілы РФ сапраўды датычныя да падзей па блакаванні і захопу стратэгічных аб’ектаў, украінскіх воінскіх частак і штабоў, распачатым яшчэ ў ноч з 26 на 27 лютага з захопу будынкаў парламента і ўрада Крыма ў Сімферопалі. Факт ваеннага ўмяшання быў прызнаны толькі пасля далучэння Крыма да Расіі<ref name="V-24-10">{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/46860|title=Заседание Международного дискуссионного клуба «''Валдай''»|date=2014-10-24|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-10-24|archive-url=https://archive.today/20141024201857/http://kremlin.ru/transcripts/46860|archive-date=24 кастрычніка 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.kremlin.ru/news/20796 |title= «''Прямая линия с Владимиром Путиным''» |date= 2014-04-17 |publisher= // kremlin.ru |access-date=2014-04-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/47029|title=Интервью немецкому телеканалу ARD|date=2014-11-17|publisher=Kremlin.ru|access-date=2014-11-17}}</ref>. 19 красавіка Уладзімір Пуцін заявіў, што расійскія вайскоўцы, якія забяспечвалі бяспеку пры правядзенні рэферэндуму ў Крыме, атрымаюць дзяржузнагароды, але іх імёны пакуль не будуць агалошвацца<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140419_rn_putin_crimea_awards.shtml Путин наградит военных за проведение референдума в Крыму]</ref>. Таксама, як пазней было паведамлена {{нп3|Новая газета, Расія|«''Новай газетай''»|ru|Новая газета}}, яшчэ 25—31 сакавіка дзяржаўныя ўзнагароды Расіі, [[Медаль «За вяртанне Крыма»|ведамасныя медалі Міністэрства абароны РФ «За вяртанне Крыму»]] і ганаровыя граматы за дзеянні ў Крыме атрымаў і цэлы шэраг грамадзянскіх асоб<ref name="ng-h">{{Cite web |title=С. Канев. Герои под грифом «''Секретно''» |url=http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821040643/http://www.novayagazeta.ru/inquests/64030.html |archive-date=21 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref>. === Грамадскія арганізацыі Расіі === Дзеянні расійскага кіраўніцтва ў Крыме пад лозунгам «абароны суайчыннікаў» атрымалі шырокую падтрымку ад насельніцтва і розных грамадскіх арганізацый Расіі. У расійскіх СМІ з першых дзён сакавіка паведамлялі пра шматтысячныя мітынгі «''у падтрымку Крыму''» практычна ва ўсіх рэгіёнах Расіі, у якіх удзельнічалі арганізацыі Агульнарасійскага народнага фронту, прафсаюзы, усе парламенцкія партыі, патрыятычныя рухі і разнастайныя грамадскія арганізацыі. Паўсюдна быў арганізаваны збор гуманітарнай дапамогі — медыкаментаў, намётаў, прадуктаў і інш<ref name="RBCkub" />. У Крым «''для абароны крымскіх рускіх ад прыгнёту''»<ref>[http://ru.tsn.ua/svit/na-kubani-mediki-i-kazaki-gotovyatsya-ehat-v-ukrainu-a-gazety-prizyvayut-brat-v-ruki-oruzhie-354102.html На Кубани медики и казаки готовятся ехать в Украину, а газеты призывают брать в руки оружие] — ТСН, 12 марта 2014</ref> адправіліся рэестравыя [[Кубанскія казакі|казакі]] расійскага Кубанскага казацкага войска на чале з атаманам Мікалаем Далудай<ref name="kuban">[http://www.kuban.aif.ru/politic/1116883 «Своих не бросаем!»: регионы России готовы принять беженцев из Украины] — АиФ, 03/03/2014</ref>. Паводле дадзеных расійскіх СМІ, іх колькасць дасягала некалькіх соцень<ref>[http://top.rbc.ru/viewpoint/14/03/2014/911290.shtml Краснодарский казак о «''Беркуте''», зайцах и особенностях «''полевого''» Крыма] — РБК, 14 марта 2014 г.</ref>, пры гэтым у Крыме «''невядомыя ўзброеныя людзі''» ўзброілі іх агнястрэльнай зброяй<ref name="RBCkub">[http://top.rbc.ru/politics/16/03/2014/911344.shtml «''Крымская весна''» в России: шаги к воссоединению] — РБК, 16 марта 2014 г</ref>. Таксама ў Крым выязджалі актывісты усерасійскай палітычнай партыі «[[Родзіна (партыя, Расія)|Радзіма]]», якія прынялі тут удзел у фарміраванні «атрадаў самаабароны» і арганізавалі юрыдычныя прыёмныя для аказання дапамогі ўсім жадаючым у атрыманні расійскага грамадзянства<ref name="RBCkub" />. Украінскія СМІ паведамлялі, што на баку крымскіх ўладаў прынялі ўдзел актывісты расійскай партыі {{нп3|Іншая Расія, партыя|«Іншая Расія»|ru|Другая Россия (партия)}} Эдуарда Лімонава. Сама партыя афіцыйна заявіла набор добраахвотнікаў для паездкі ў Крым<ref name="OR">[http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/7/7017991/ У Донецьку й Криму сепаратизм розпалюють російські націоналісти й неонацисти?] — Українська правда, 07 березня 2014</ref>. == Крымская аперацыя == Украінскія эксперты і чыноўнікі сцвярджалі, што Масква на працягу многіх гадоў таемна рыхтавала план па анексіі Крымскага паўвострава, які і быў рэалізаваны ў самы цяжкі момант для Украіны, калі адбылося крывавае супрацьстаянне на Еўрамайдане<ref name="готовилась к аннексии">{{cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|title=Как Россия готовилась к аннексии Крыма|date=2017-02-20|publisher=[[Украінская служба BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518130721/https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-39025386|archive-date=2023-05-18|access-date=2023-05-18|url-status=live}}</ref>. Самай ранняй датай пачатку ўварвання называецца 20 лютага 2014 года<ref name="UKRatUN">{{Cite web|url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=R|title=7683-е заседание СБ ООН Четверг, 28 апреля 2016 года, 15 ч. 00 м. Нью-Йорк|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513175851/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=R|archive-date=2022-05-13|access-date=2022-07-28|url-status=live}}</ref>, пазначанае на расійскім медалі «За вяртанне Крыма». 20 лютага і расійскія, і ўкраінскія падраздзяленні былі прыведзены ў стан гатоўнасці. 22 і 23 лютага батальёны спецназу і ПДВ выйшлі са сваіх месцаў дыслакацыі, іншыя былі перакінутыя бліжэй да Керчанскага праліва<ref name=":7">{{Артыкул|спасылка=https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|аўтар=Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva|загаловак=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine|год=2017-05-09|мова=en|выдавецтва=RAND Corporation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220608054100/https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html|archivedate=2022-06-08}}</ref>. Пуцін у апублікаваным у 2015 годзе тэлеінтэрв’ю сцвярджаў, што даручэнне «пачаць працу па вяртанні Крыма ў склад Расіі» аддаў пасля начной нарады 22—23 лютага 2014 г.<ref name="FMSO">{{Cite web|url=http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|title=Brothers Disunited: Russia's Use of Military Power in Ukraine|author=McDermott|work=FMSO|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151102190004/http://fmso.leavenworth.army.mil/Collaboration/international/McDermott/Brotherhood_McDermott_2015.pdf|archivedate=2015-11-02|ref=McDermott2015}}</ref> Як стала вядома ў ноч з 20 на 21 лютага<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |title=Крымские депутаты собираются на срочное заседание — депутат — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=13 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613022359/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/073039.html |url-status=dead }}</ref>, прэзідыум Вярхоўнага савета Крыма спрабуе склікаць 21 лютага пазачарговую сесію парламента для абмеркавання пытання «''Аб грамадска-палітычнай сітуацыі ва Украіне''». Калі ж прыхільнікі Еўрамайдана паспрабавалі раніцай 21 лютага правесці каля будынка парламента акцыю-пікет «''супраць аддзялення Крыма ад Украіны''»<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |title=Под стенами парламента АРК собираются протестовать против откола Крыма — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=16 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216062827/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/21/082718.html |url-status=dead }}</ref>, ім перашкодзілі каля ста маладых людзей, якія назваліся актывістамі «Народна-вызвольнага руху»<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/21/fight/|title=У здания крымского парламента произошла потасовка|date=2014-02-21|publisher=Lenta.Ru|lang=ru|access-date=2014-02-28}}</ref><ref>[http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 Возле крымского парламента произошла потасовка | Новости Крыма за 15 минут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630215737/http://15minut.org/article/v-krymu-proizoshla-potasovka-napali-na-aktivistov-evromajdan-krym-2014-02-21-11-2014-02-21-11-51-00 |date=30 чэрвеня 2015 }}<br />[http://comments.ua/politics/453585-pod-zdaniem-verhovnoy-radi-krima.html Под зданием Верховной Рады Крыма началась бойня (ФОТО) | КОММЕНТАРИИ]<br />[http://investigator.org.ua/news/118915/ Сторонников Евромайдана милиция увела от Верховной Рады Крыма | Центр журналистских расследований]</ref><ref>[http://www.0652.ua/news/480571 В Симферополе на митинги стали приходить с оружием]</ref>. За дзень да гэтага ў [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]] (Корсунь-Шаўчэнкаўскі раён) падвергліся нападу восем аўтобусаў з крымскімі антымайданаўцамі, што вярталіся з Кіева. Іх спынілі групы ўзброеных прыхільнікаў Майдана, пасля чаго чатыры аўтобусы былі спалены, дзясяткі крымчан атрымалі ўдары, пераломы, апёкі і чэрапна-мазгавыя траўмы, людзей падвяргалі зневажанням і здзекаванням<ref>[http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 Крымских «защитников президента» заставляли петь гимн Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150406023318/http://gigamir.net/news/kyiv/regions/pub623223 |date=6 красавіка 2015 }}</ref>. У шэрагу СМІ было апублікавана зацвярджэнне, што падчас нападу каля трыццаці жыхароў паўвострава з розных раёнаў прапалі без вестак і як мінімум сямёра былі забітыя<ref>[http://vesti.ua/krym/45594-krymchane-rasskzali-o-korsun-shevchenkovskoj-tragedii Крымчане рассказали о Корсунь-Шевченковской трагедии. ВЕСТИ.ua, 02.04.14]</ref>. Ужо раніцай 21 лютага галоўнае ўпраўленне МУС Украіны ў АР Крым заявіла, што паводле дадзенага выпадку быў зроблены афіцыйны запыт і праведзена «старанная праверка», вынікі якой, як сказана ў паведамленні ГУ МУС, «''сведчаць пра адсутнасць фактаў смерці жыхароў АР Крым на тэрыторыі Корсунь-Шаўчэнкаўскага раёна Чаркаскай вобласці''»<ref>[http://mvs.gov.ua/mvs/control/ark/ru/publish/article/127861 Информация СМИ не соответствует действительности. // ССО ГУМВД Украины в АР Крым, 21.02.2014]</ref>. Ніякага расследавання непасрэдна пасля інцыдэнту не праводзілася, а па стане на канец ліпеня 2014 года якіх-небудзь звестак пра асобу людзей, пра гібель якіх заяўлялася раней, выяўлена не было<ref>{{cite web|url=http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|title=Кошмар в Новороссии начался с «Корсуньского погрома»|author=Янкелевич Е.|date=2014-07-24|publisher=Харьков. Новостное агентство|access-date=2015-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317175313/http://nahnews.com.ua/70139-koshmar-v-novorossii-nachalsya-s-korsunskogo-pogroma/|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. 24 лютага Севастопальскі гарсавет прызначыў грамадзяніна Расіі Аляксея Чалага мэрам Севастопаля. Некалькі атрадаў 810-й брыгады марской пяхоты РФ занялі гарадскую плошчу, парушыўшы Пагадненне пра знаходжанне флоту РФ на тэрыторыі Украіны. 25 лютага БДК «Мікалай Фільчанкаў» даставіў 200 вайскоўцаў [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|сіл спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі]], верагодна з камандавання. Магчыма, што «Мікалай Фільчанкаў» пазней перавёз Віктара Януковіча з Крыма ў Расію<ref name=":7" />. Днём 23 лютага старшыня Савета міністраў АРК {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Магілёў|Анатоль Магілёў|ru|Могилёв, Анатолий Владимирович}} заявіў журналістам на спецыяльна скліканым брыфінгу, што выканаўчыя органы ўлады АРК маюць намер выконваць рашэнні Вярхоўнай Рады Украіны, прынятыя пасля зрушэння Віктара Януковіча, а яе сілавыя структуры будуць падпарадкаваныя новым кіраўнікам адпаведных ведамстваў Украіны<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2415095 Власти Крыма будут выполнять решения Верховной рады] // Коммерсантъ, 23.02.2014</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/119281/ Могилёв будет выполнять решения Верховной Рады Украины] // Центр журналистских расследований, 23.02.2014</ref>. 24 лютага кіраўнік Севастопальскай гарадской адміністрацыі {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Яцуба|Уладзімір Яцуба|ru|Яцуба, Владимир Григорьевич}} абвясціў пра сваю адстаўку<ref>{{cite news|url=http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|title=Новости региона|date=2014-02-24|publisher=Пресс-служба Севастопольской городской государственной администрации|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140225235236/http://www.sev.gov.ua/presscenter/newsregion/:article82599/|archive-date=25 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>. Пры гэтым Севастопальская гарадская дзяржаўная адміністрацыя (СГГА) выступіла са зваротам, назваўшы «''спробу шэрагу радыкальных арганізацый звярнуцца да майданнай дэмакратыі, абраць нелегітымныя органы ўлады''» незаконнай<ref>{{cite web|title=Администрация Севастополя: главы у нас нет, откуда возьмётся – не знаем|publisher=Slon.ru|date=2014-02-24|url=http://slon.ru/fast/world/sevastopol-ostalsya-bez-mera-1061514.xhtml}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/02/140224_ru_n_sevastopol_statement Севастопольская ГГА: попытки выбрать нелегитимные органы власти — незаконные]</ref>. Абавязкі старшыні СГГА пасля адстаўкі Яцуба часова выконваў яго намеснік Фёдар Рубанаў. Каля будынка СГГА адбыўся мітынг, удзельнікі якога запатрабавалі ўзаконіць прызначэнне Аляксея Чалага. Усе ўваходы і выхады ў адміністрацыю былі перакрытыя прысутнымі. Пасля перамоваў з гараджанамі Рубанаў паабяцаў перадаць справы Чаламу<ref>[http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 Севастопольцы чуть не разгромили администрацию, но все же добились обещания передать все дела Алексею Чалому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161017182928/http://sevnews.info/rus/view-news/Sevastopolcy-chut-ne-razgromili-administraciyu-no-vse-zhe-dobilis-obeshaniya-peredat-vse-dela-Alekseyu-CHalomu/13540 |date=17 кастрычніка 2016 }}</ref>. Падчас перамоваў аб перадачы паўнамоцтваў у будынку адміністрацыі з’явіліся супрацоўнікі СБУ і пракуратуры з ордэрам на арышт Чалага, але прысутныя ля будынка севастопальцы вымусілі сілавікоў парваць ордэр і пакінуць будынак<ref>[http://slon.ru/fast/world/narodnyy-mer-sevastopolya-pristupil-k-rabote-v-krym-prileteli-deputaty-gosdumy-1061796.xhtml «''Народный''» мэр Севастополя приступил к работе]</ref>. Адначасова Севастопальскі гарадскі савет на пазачарговым пасяджэнні прыняў рашэнне аб стварэнні выканаўчага органа гарсавета — Севастопальскага гарадскога ўпраўлення па забеспячэнні жыццядзейнасці горада. Кіраўніком гарадскога кіравання і старшынёй гарадской каардынацыйнай рады, паўнамоцтвы якога вызначаны не былі, стаў Аляксей Чалы — за гэта прагаласавалі ўсе 49 прысутных дэпутатаў з 75 па спісе. Рашэнне апынулася кампрамісам паміж мясцовай уладай і пратэстоўцамі, якія патрабавалі прызначыць Чалага старшынёй гарвыканкама. Удзельнікі мітынгу вывесілі на абодвух флагштоках побач з адміністрацыяй расійскія сцягі<ref>{{cite web|title=У Севастополі міськрада створила виконком на чолі з громадянином Росії|publisher=Радио Свобода|date=2014-02-25|url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25275993.html|lang=uk}}</ref><ref>[https://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_deputati_sozdali_upravlenie_po_obespecheniyu_giznedeyatelnosti_i_pri_nem_koordinatsionniy_sovet В Севастополе депутаты создали управление по обеспечению жизнедеятельности и при нём координационный совет]</ref>. 24 лютага прэзідыум ВС АРК прыняў «Заяву пра сітуацыю ў краіне», у якой адзначыў, што ў Крыме чакаюць хутчэйшага вырашэння крызісу, «''што падрывае эканамічную бяспеку дзяржавы''». Прызнаўшы важнасць пераходу палітычнага працэсу «''з вуліц і плошчаў у сцены Вярхоўнай Рады Украіны''» прэзідыум заявіў, што «''не менш важна, каб парламентарыі дзейнічалі строга ў рамках існуючага прававога поля, не пераходзячы тую грань, за якой легітымнасць рашэнняў, якія прымаюцца імі, можа быць пастаўлена пад сумнеў''», што, на думку прэзідыума нд АРК, «''пакуль ім удаецца не ў поўнай меры''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11604 Заявление Президиума ВС АРК от 24 февраля 2014 года № 38-6/14-ПВР]</ref>. Позна ўвечары 24 лютага ў Сімферопаль прыбыла група дэпутатаў расійскай Дзярждумы на чале са старшынёй камітэта па справах СНД, еўразійскай інтэграцыі і сувязях з суайчыннікамі [[Леанід Эдуардавіч Слуцкі|Леанідам Слуцкім]]. У Сімферопалі іх сустракалі Сяргей Аксёнаў і Сяргей Цэкаў. Расійскія дэпутаты заявілі, што маюць намер правесці шэраг сустрэч з прадстаўнікамі крымскай улады па палітычнай сітуацыі на паўвостраве. Старшыня крымскага ўрада Анатоль Магілёў негатыўна адрэагаваў на мінулыя перамовы расійскіх і крымскіх дэпутатаў, заявіўшы, што любыя кантакты з замежнымі дыпламатамі і грамадзянамі на афіцыйным узроўні — гэта, паводле дзейснага заканадаўства, прэрагатыва МЗС Украіны<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |title=Ночные встречи депутатов Крыма и России за рамками правового поля — Могилёв — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132348/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/143034.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 Российские соотечественники Крыма встретились с делегацией депутатов Государственной Думы России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802143953/http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3439 |date=2 жніўня 2016 }}</ref><ref>[http://www.ruscrimea.ru/news.php?point=3438 Сергей Цеков: Если дебилы в Киеве полезут в Крым, то пусть сами зададут себе вопрос о действиях России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327173033/http://ruscrimea.ru/news.php?point=3438 |date=27 сакавіка 2017 }}</ref>. Паводле версіі «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», Леанід Слуцкі заявіў сваім суразмоўцам у Крыме, што Дзярждума гатовая падумаць пра далучэнне Крыму да Расіі, і паведаміў пра пачатк выдачы расійскіх пашпартоў па спрошчанай працэдуры<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |title=В крымском парламенте грозят убрать Могилёва за два дня — Крым.comments.ua |access-date=16 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415132434/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/144600.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |title=Россия не готовится массово раздавать паспорта в Крыму — Генконсул РФ — Крым.comments.ua |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=15 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415143455/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/25/095000.html |url-status=dead }}</ref>. Як паведаміў карэспандэнт «Цэнтра журналісцкіх расследаванняў», 25 лютага на пасяджэнні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Крыма Сяргей Цэкаў падняў пытанне адстаўцы крымскага ўрада на чале з Анатолем Магілёвым у сувязі з тым, што ён выказаў гатоўнасць выконваць указанні Вярхоўнай Рады Украіны, і заявіў, што плануе «''вырашыць пытанне''» на працягу двух дзён<ref name=autogenerated1 />. Прэзідыум прыняў рашэнне пра скліканне на наступны дзень пазачарговага пленарнага пасяджэння нд АРК. Га пасяджэнні, у прыватнасці, чакаўся разгляд справаздачы пра дзейнасць крымскага ўрада ў 2013 годзе і пытання грамадска-палітычнай сітуацыі ў АРК<ref>[http://crimea.gov.ru/content/uploads/files/povestki/250214.pdf Повестка дня заседаний Верховной Рады Автономной Республики Крым на внеочередное пленарное заседание восьмой сессии 26 февраля 2014 года]</ref>. У падрыхтаваным да пасяджэння праекце заявы ВС АРК абвяшчалася падтрымка суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны, але ў той жа час выяўлялася «''катэгарычная нязгода''» з «''ушчамленнем правоў і свабод крымчан, гарантаваных дзяржавай''» і «''заганнай практыкай''» заканадаўчага зніжэння статусу аўтаноміі, а таксама прапаноўвалася запатрабаваць ад новых уладаў Украіны «''няўхільна выконваць канстытуцыйныя паўнамоцтвы''» АРК, уключаючы ўзгадненне прызначэння і вызвалення кіраўнікоў сілавых структур аўтаноміі<ref>[http://crimea.gov.ru/draft/3490 проект заявления ВР АРК от 26.02.2014 № 1110/30-10]</ref>. [[Файл:VOA-Crimea-Simferopol-airport.jpg|thumb|[[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Расійскія вайскоўцы]] з [[АК-74|АК-74М]] у форме без знакаў адрознення патрулююць {{нп3|Сімферопаль, аэрапорт|сімферопальскі аэрапорт|ru|Симферополь (аэропорт)}} 28 лютага 2014 года.]] Як пішуць журналісты расійскай «Новай газеты», расійская ваенная аперацыя ў Крыме была праведзена ў перыяд з 26 лютага па 28 сакавіка 2014 года<ref name="Ширяев" />. Ацэньваючы імавернага праціўніка, спецыялісты Мінабароны РФ мелі на ўвазе не толькі патэнцыял украінскіх УС, але і магчымае з’яўленне ў Крыме актывістаў паўвайсковых фарміраванняў. У прыватнасці, мелася аператыўная інфармацыя пра размяшчэнне ў Крыме групы «Правага сектара» і планах арганізацыі дыверсій на аб’ектах Чарнаморскага флоту. Чакаліся таксама акцыі, разлічаныя на прыцягненне ўвагі сусветных СМІ — захоп баявымі групамі закладнікаў і паланенне расійскіх вайскоўцаў. Улічвалася і імавернасць прымянення зброі з боку крымскіх татараў. Апошніх атрымалася нейтралізаваць праз прыцягненне да актыўнага дыялогу бачных прадстаўнікоў мусульманскай абшчыны Расіі<ref name="Ширяев" />. Пачынаючы з 27 лютага на тэрыторыі Крыму разгортваюцца дзеянні шматлікіх узброеных фарміраванняў — з аднаго боку, гэта атрады самаабароны з мясцовых жыхароў, «беркутаўцаў», казакоў і прадстаўнікоў розных расійскіх грамадскіх арганізацый, якія прыбылі ў Крым па ўласнай ініцыятыве для «абароны суайчыннікаў»; з другога боку — групы добра ўзброеных і экіпіяваных людзей у вайсковай форме без знакаў адрознення, якія дзейнічалі аўтаномна, паводле загадаў уласнага кіраўніцтва, і не падпарадкоўваліся мясцовай уладзе. Аж да заканчэння крымскіх падзей гэтыя фарміраванні забяспечвалі кантроль над стратэгічнымі аб’ектамі і мясцовымі органамі ўлады, іх ахову і функцыянаванне, блакавалі ўкраінскія ваенныя аб’екты, воінскія часткі і штабы. Украінскія і заходнія СМІ, украінскія ўлады і кіраўніцтва заходніх дзяржаў з першых жа дзён з упэўненасцю гаварылі пра тое, што дзеянні падраздзяленняў расійскіх войскаў кваліфікуюцца, як агрэсія, ваеннае ўварванне і акупацыя. Расійскія афіцыйныя асобы аж да красавіка 2014 года адмаўляліся гэта прызнаваць публічна. 27 лютага асноўныя падзеі адбываліся ў Сімферопалі<ref>{{Cite web |url=http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |title=Переворот в Крыму: хроника четверга |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031644/http://news.allcrimea.net/news/2014/2/27/v-simferopole-zahvacheny-administrativnye-zdaniya-obnovlyaetsya-5954/ |url-status=dead }}</ref> і на адміністрацыйных межах паміж АР Крым і Херсонскай вобласцю. Рана раніцай, у 4 гадзіны 20 хвілін па мясцовым часе дзве групы невядомых асоб (па 10—15 чалавек у кожнай) захапілі будынкі Вярхоўнага савета АР Крым і Савета міністраў аўтаноміі<ref>[http://www.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&_t=rec&id=134900 Відкрито провадження за фактом захоплення у Криму будівель Верховної Ради та Ради Міністрів] // Генеральная прокуратура Украины, 27.02.2014</ref>; паводле заявы дэпутата [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]], будынак захапілі каля 120 аўтаматчыкаў<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193083.html|title=Здание Совмина и парламента Крыма захватили 120 профессионально подготовленных лиц – нардеп Куницын|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2014-02-28}}</ref>; паводле дадзеных інтэрнэт-выдання Лента.ру, нападнікі былі ў поўнай баявой экіпіроўцы, але без знакаў адрознення<ref>[http://lenta.ru/articles/2014/03/02/simferopol/ «''Крым почему-то стал русской землей''»]</ref>. Над будынкамі былі паднятыя расійскія сцягі, а каля ўваходу з’явіліся барыкады. На думку ўкраінскага дэпутата, у мінулым намесніка міністра МУС Украіны і начальніка Галоўнага ўпраўлення МУС у Крыме [[Генадзь Генадзевіч Маскаль|Генадзя Маскаля]]<ref name="mosk-all"/>, будынка Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму былі занятыя байцамі «''Беркута''» з Крыма і іншых рэгіёнаў, пазней фактычна гэта ж выказаў намеснік старшыні вярхоўнага савета АР Крым Сяргей Цэкаў<ref name="цеков" />. Паводле дапушчэнняў, якія выказваліся непасрэдна па слядах падзей, у захопе будынкаў Вярхоўнага Савета і Савета міністраў Крыму ўдзельнічаў ваенны спецназ з Севастопаляя<ref name="marc">{{cite web|url=http://news.liga.net/interview/politics/990660-marchuk_sovmin_i_parlament_kryma_zakhvatil_spetsnaz_iz_sevastopolya.htm|title=Марчук: Совмин и парламент Крыма захватил спецназ из Севастополя|date=2014-02-27|publisher=// Лига.Новости|access-date=2015-02-19}}</ref>, былыя вайскоўцы, якія праходзілі службу ў спецпадраздзяленнях<ref>[http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat Максим Шевченко: Идиотские формулировки политиков наносят больший вред, чем необдуманные действия по вторжению в Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626103606/http://sobesednik.ru/politika/20140302-maksim-shevchenko-idiotskie-formulirovki-politikov-nanosyat |date=26 чэрвеня 2015 }} // «Собеседник»</ref>, расійскія ваенныя<ref name="Ширяев" /><ref name="Ширяев2" />. Прэм’ер-міністр Анатоль Магілёў у эфіры ДТРК Крым заклікаў крымчан захоўваць спакой і запэўніў іх, што сітуацыя пад кантролем. Ён адзначыў, што невядомыя асобы вывелі на вуліцу людзей, якія на момант захопу знаходзіліся ў будынках, агрэсіі ў адносінах да іх не праяўлялі. Супрацоўнікам праваахоўных органаў, якія знаходзіліся на ахове будынкаў, была вернута табельная зброя. У сувязі з сітуацыяй, якая склалася ў Сімферопалі, быў абвешчаны выхадны дзень, для ўрэгулявання сітуацыі ў Крыме быў створаны штаб. Анатоль Магілёў заклікаў крымчан не набліжацца да захопленых будынкаў і захоўваць спакой, а ўсе палітычныя сілы — не дапусціць агрэсіі на вуліцах горада<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml Захватившие здания Верховного совета и Совмина Крыма отказались вести переговоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226165702/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20140227121603.shtml |date=26 лютага 2015 }}</ref>. У Крыму быў спынены рух аўтобусаў міжгародняга і прыгараднага транспарту, які паведамляўся з Сімферопалем<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |title=В Крыму остановлено движение автобусов |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821122139/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/27/143700.html |url-status=dead }}</ref>. Перастала працаваць Керчанская паромная пераправа<ref>[http://www.kerch.com.ru/articleview.aspx?id=35545 В Керчи остановилась паромная переправа]</ref>. У сувязі з захопам адміністрацыйных будынкаў па трывозе быў узняты асабісты склад унутраных войскаў і міліцыі. Цэнтр горада быў ачэплены міліцыяй, якая не прадпрымала ніякіх актыўных дзеянняў (пазней, зрэшты, праз ачапленне да парламента прарвалася некалькі сотняў прарасійскіх актывістаў)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/rus/|title=Названы захватчики парламента и правительства Крыма|date=2014-02-27|publisher=// Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}</ref>. Камандзір групы, якая захапіла адміністрацыйныя будынкі ў Сімферопалі, адмовіўся весці перамовы з Магілёвым, ён заявіў, што ў яго на гэта няма паўнамоцтваў. Захопнікі (паведамлялася, што гэта прадстаўнікі «самаабароны рускамоўных грамадзян Крыму») пазней прапусцілі ў будынак парламента дэпутатаў, якія правялі пазачарговую сесію. Урад Анатоля Магілёва быў адпраўлены ў адстаўку<ref>[http://investigator.org.ua/news/120134/ Депутаты ВР Крыма проголосовали за референдум о государственной самостоятельности АРК и отправили в отставку правительство Могилёва]</ref>, а новым прэм’ер-міністрам Крыма быў прызначаны лідар «[[Рускае адзінства|Рускага адзінства]]» Сяргей Аксёнаў<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361702|title=Премьером Крыма стал лидер партии «Русское единство» Аксенов|date=2014-02-27|publisher=Интерфакс|access-date=2014-02-28}}</ref><ref name="Lenta.Ru">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/02/27/crimea4/|title=Премьером Крыма избрали лидера «Русского единства»|date=2014-02-27|publisher=Lenta.Ru|access-date=2014-02-28}}</ref>. Паводле афіцыйных заяў крымскіх улад, прызначэнне Аксёнава прэм’ерам было ўзгоднена з Віктарам Януковічам<ref>{{cite web|url=http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|title=В. Константинов по телефону согласовал с В. Януковичем главу правительства АРК - С. Куницын|publisher=УНН|date=27.02.2014|archive-url=https://archive.today/20140308094425/http://www.unn.com.ua/ru/news/1310440-v-konstantinov-telefonom-pogodiv-iz-v-yanukovichem-glavu-uryadu-ark-s-kunitsin|archive-date=8 сакавіка 2014|access-date=17 жніўня 2015|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/krymskiy-premer-naznachen-zakonno-parlament-ark Крымский премьер назначен законно, — парламент АРК]</ref>, а за само рашэнне прагаласавалі 53 дэпутаты<ref>[http://www.rada.crimea.ua/news/27_02_14_6 В парламенте Крыма назначили нового премьера]</ref>. Парламент АРК таксама прыняў рашэнне аб правядзенні ў Крыме [[рэферэндуму пра статус Крыму, 2014|рэферэндуму «''па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў''» рэгіёну]]<ref name="Lenta.Ru" /><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2014/02/27_a_5929021.shtml Онлайн-трансляция событий в Крыму после ночного захвата зданий парламента и совмина автономии]</ref>, на які меркавалася вынесці пытанне: «''Аўтаномная Рэспубліка Крым валодае дзяржаўнай самастойнасцю і ўваходзіць у склад Украіны на аснове дагавораў і пагадненняў (за ці супраць)''». Прэзідыум парламента заявіў, што ва Украіне адбыўся «''неканстытуцыйны захоп улады радыкальнымі нацыяналістамі пры падтрымцы ўзброеных бандфармаванняў''», і ў гэтай сітуацыі Вярхоўны Савет «''прымае на сябе ўсю адказнасць за лёс Крыму''»<ref name="Lenta.Ru" />. Паводле паведамленняў шэрагу СМІ і народных дэпутатаў Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |title=Сергей Куницын: Решение о присоединении Крыма к России можно протянуть только на штыках//Insider, 06.03.2014 |access-date=17 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308165829/http://www.theinsider.ua/politics/5318a88e6e1c0/ |archive-date=8 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://112.ua/politika/verhovnyy-sovet-kryma-ne-imel-prava-prinimat-resheniya-o-referendume-nardep-chornovolenko-27752.html Верховный Совет Крыма не имел права принимать решения о референдуме, — нардеп Чорноволенко//112.ua, 27.02.2014]</ref>, кворум на пасяджэнні адсутнічаў. Дэпутат крымскага парламента Мікалай Сумулідзі, значыцца як галасавалы за правядзенне рэферэндуму і змену ўрада АРК, заявіў, што не прысутнічаў на галасаванні і тры месяцы не з’яўляўся ў Вярхоўным Савеце (апошняе пацвердзіў і [[Рэфат Абдурахманавіч Чубараў|Рэфат Чубараў]])<ref>[http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 На голосовании в крымском парламенте не было и половины депутатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160103130509/http://15minut.org/article/na-golosovanii-v-krymskom-parlamente-ne-bylo-i-poloviny-deputatov-2014-02-27-20-2014-02-27-20-59-00 |date=3 студзеня 2016 }}</ref><ref name="IOUA-quorum">[http://investigator.org.ua/news/120109/ На сессии ВР Крыма нет кворума//Центр журналистских расследований, 27.02.2014]</ref>. Паведамлялася, што пасля захопу будынкаў парламента і ўрада АРК іх афіцыйныя сайты былі адключаныя, а ў дэпутатаў, якія ўдзельнічалі ў пазачарговай сесіі, былі канфіскаваныя сродкі сувязі<ref name="IOUA-quorum" /><ref>[http://interfax.com.ua/news/political/193266.html Точное количество крымских депутатов, которые принимали решения о референдуме и недоверии правительству, не известно] // Интерфакс-Украина</ref>. У дакументальным фільме 2015 года «''{{нп3|Крым. Шлях на Радзіму|Крым. Шлях на Радзіму|ru|Крым. Путь на Родину}}''» Уладзімір Пуцін пракаментаваў змену ўрада АР Крым наступным чынам: «''Нам трэба было забяспечыць працу прадстаўнічага органа ўлады, парламента Крыма. Для таго, каб гэты парламент мог сабрацца і ажыццявіць прадугледжаныя законам дзеянні, людзі павінны былі сябе адчуваць у бяспецы. Я хачу звярнуць вашу ўвагу на тое, што парламент Крыму быў абсалютна легітымным паўнавартасным прадстаўнічым органам улады Крыма, сфарміраваным задоўга да ўсялякіх складаных трагічных падзей. І вось гэтыя людзі сабраліся, прагаласавалі і абралі новага старшыні ўрада Крыму — Аксёнава Сяргея Валер’евіча. А юрыдычна дзеючы прэзідэнт Януковіч яго зацвердзіў <…> Вядома, усё, што заўгодна можна балбатаць языком і як заўгодна інтэрпрэтаваць ўсе гэтыя падзеі, але калі ўзяць і паглядзець з пункту гледжання прававога складніка, там камар носу не падточыць. Але для таго, каб стварыць умовы для людзей, каб яны не баяліся ні за сябе, ні за свае сем’і, трэба было забяспечыць іх бяспеку. І мы гэта зрабілі''»<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/politika/1831368|title=Владимир Путин: мы действовали в интересах русских людей и всей страны|date=2015-03-16|publisher=ТАСС|access-date=2015-06-26|archive-url=https://archive.today/20150626083113/http://tass.ru/politika/1831368|archive-date=26 чэрвеня 2015|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Isthmus of Perekop map.png|thumb|right|[[Перакопскі перашыек]].]] Раніцай 27 лютага{{efn|Паводле іншых дадзеных, байцы «Беркута» здзейснілі марш-кідок на Перакопскі перашыек яшчэ ў ноч з 24 на 25 лютага<ref>{{cite web|url=http://new-sebastopol.com/news/novosti_sevastopolya/V_Sevastopole_vstretili_boytsov_Berkuta_stoyavshih_na_blokpostah_na_vezde_v_Krim |title= В Севастополе встретили бойцов «Беркута», стоявших на блокпостах на въезде в Крым |date=2014-03-20|publisher=// «''Новый Севастополь''»|access-date=2014-03-21}}</ref>}} адбылася і іншая важная падзея — блакпосты на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]] і на [[Паўвостраў Чангар|паўвостраве Чангар]]<ref name="нв"/>, якія кантралююць аўтамабільны рух паміж Крымскім паўвостравам і Херсонскай вобласцю, былі занятыя байцамі крымскага «Беркута» і іх калегамі з іншых рэгіёнаў Украіны<ref name="armyansk">{{cite web|url=http://armyansk.info/news/news-archive/120-2014/4592-pod-armyansk-styanulis-siloviki-iz-berkuta |title= Под Армянск стянулись силовики из «''Беркута''» |date=2014-02-27|publisher=// armyansk.info|access-date=2014-03-14}}</ref>. Як сцвярджаў народны дэпутат Вярхоўнай Рады Украіны Генадзь Маскаль, там «''выставілі бронетранспарцёры, выставілі гранатамёты, выставілі аўтаматы, кулямёты і таму падобнае[…] Прыехаць у аўтаномію іншымі сухапутнымі шляхамі немагчыма, толькі морам. Такім чынам, Крым цалкам заблакаваны''»<ref name="armyansk"/>. У ноч з 27 на 28 лютага паступілі паведамленні пра тое, што ў міжнародныя аэрапорты Севастопаля і Сімферопаля прыбылі «атрады самаабароны Крыму»<ref>{{cite web|url=http://interfax.com.ua/news/general/193303.html|title=Группа вооружённых людей захватила симферопольский аэропорт|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс-Украина|access-date=2015-02-27}}</ref>. Пры гэтым аэрапорт Севастопаля «''Бельбек''» быў заблакаваны ўзброенымі людзьмі<ref>[http://www.interfax.ru/361740 Крымские отряды самообороны рассредоточились по периметру аэродрома Бельбек. Интерфакс, 28.02.2014]</ref>, тады як аэрапорт «Сімферопаль» працягваў працу ў штатным рэжыме<ref>[http://www.interfax.ru/361715 Вооружённые люди покинули симферопольский аэропорт — представитель аэропорта. Интерфакс, 28.02.2014]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/361749 Аэропорт «''Симферополь''» работает в штатном режиме. Интерфакс, 28.02.2014]</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/voennye-obespechivayut-bezopasnost-v-aeroportu-simferopolya-sluzhba-bezopasnosti-aeroporta Военные обеспечивают безопасность в аэропорту Симферополя, — служба безопасности аэропорта]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/pod-sevastopolem-okolo-10-mashin-ural-chf-rf-blokirujut-aeroport-belbek-6042/ Под Севастополем около 10 машин «Урал» ЧФ РФ блокируют аэропорт Бельбек]</ref>. У абодвух аэрапортах з «атрадамі самаабароны» суседнічалі супрацоўнікі МУС Украіны, ніякіх сутыкненняў паміж імі не адбывалася, зброя не прымянялася. Захопнікі аэрапортаў не хаваюць, што іх мэта — не пусціць у Крым кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны. Кіраўнік МУС Украіны [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] заявіў на сваёй старонцы ў сетцы [[Facebook]], што аэрапорты захоплены расійскімі ваеннымі, і абвінаваціў Расію ва ўзброеным уварванні і акупацыі Крыма<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |title=Аэропорты в Крыму оккупированы российскими военными — Аваков |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601053022/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/085331.html |url-status=dead }}</ref>. Сілавое супрацьстаянне на авіябазе Бельбек, дзе дыслакавалася в/ч № 4515 — авіябрыгада пад камандаваннем палкоўніка Юрыя Мамчура<ref>[http://echo.msk.ru/blog/ebuntman/1271582-echo/ Авиабаза Бельбек]</ref><ref>[http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 Военные отбили нападение русских в Бельбеке — Минобороны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308020014/http://delo.ua/ukraine/voennye-otbili-napadenie-russkih-v-belbeke-minoborony-229038/?supdated_new=1394232949 |date=8 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://slon.ru/fast/russia/prorossiyskie-soldaty-otkryli-ogon-v-vozdukh-chtoby-ne-dat-ukrainskim-vernut-aerodrom-belbek-1066052.xhtml Пророссийские солдаты открыли огонь в воздух, чтобы не дать украинским вернуть аэродром Бельбек] // Slon</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=lTAJjHRiJ_Y Противостояние у Бельбека: выстрелы и красный флаг]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |title=На аэродроме «Бельбек» в Крыму при попытке захвата склада применили гранаты |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221515/http://www.e-crimea.info/news/na-aerodrome-belbek-v-krymu-pri-popytke-zahvata-sklada-primenili-granaty |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017448/ В «Бельбеке» оккупантов чуть оттеснили, переговоры продолжаются]</ref>, — працягвалася аж да 22 сакавіка, калі авіябаза была ўзятая штурмам. [[Файл:Airport Belbek.JPG|thumb|Авіябаза Бельбек.]] Прэс-служба ЧФ РФ заявіла пра недатычнасць расійскіх вайскоўцаў да блакавання аэрадрома «Бельбек», прызнаўшы пры гэтым, што, «''з улікам нестабільнай абстаноўкі, якая складваецца вакол месцаў дыслакацыі частак Чарнаморскага флоту ў Крыме, а таксама месцаў кампактнага пражывання ваеннаслужачых і членаў іх сем’яў''», «''узмоцнена іх ахова падраздзяленнямі антытэрору са складу Чарнаморскага флоту''»<ref>[http://www.ura.ru/content/svrd/28-02-2014/news/1052175962.html Военнослужащие Черноморского флота РФ блокировали Балаклаву, а российские военные вертолёты прилетели на Украину.] URA.ru</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/361794|title=Российские военнослужащие опровергли информацию об участии в блокировании аэродрома «Бельбек»|date=2014-02-28|publisher=Интерфакс|access-date=2015-01-23}}</ref>. Раніцай 28 лютага ўзброеныя людзі ў ваеннай форме захапілі дзяржаўнае прадпрыемства «Крымаэрарух», якое забяспечвае палёты самалётаў над тэрыторыяй паўвострава<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25280143.html Російські військові захопили державне підприємство «Кримаерорух»]</ref><ref>[http://comments.ua/politics/455114-rossiyskie-voennie-zahvatili.html Российские военные захватили госпредприятие «Крымаэрорух»]</ref>. У той жа час ракетны катэр ЧФ РФ стаў на стаянку на знешнім рэйдзе Балаклаўскай бухты пад Севастопалем, чым фактычна заблакаваў выхад з бухты ў моры караблям і катэрам брыгады Дзяржаўнай памежнай службы Украіны<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/28/257564_krimu_raketniy_kater_chf_rf.html В Крыму российский ракетный катер заблокировал выход из Балаклавской бухты]</ref>. Тады ж, паводле звестак [[Дзяржаўная пагранічная служба Украіны|украінскіх пагранічнікаў]], вайскоўцы 810-й брыгады {{нп3|Марская пяхота Расіі|марской пяхоты|ru|Морская пехота России}} [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту Расіі]] блакавалі Севастопальскі атрад марской аховы пагранвойскаў у Балаклаве. Як патлумачылі ваенныя, гэта былі дзеянні па спыненні захопу зброі экстрэмістамі. Адбыўся таксама пералёт у Крым дзесяці расійскіх баявых верталётаў, якія прызямліліся ў раёне аэрапорта «Кача» (украінскі бок афіцыйна паведамілі толькі пра тры верталёты)<ref name="Ширяев" /><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193415.html Военнослужащие ЧФ РФ блокировали пограничную часть в Балаклаве, российские вертолёты прилетели в Украину, нарушая двухсторонние соглашения — Госпогранслужба]</ref><ref name="AC-3-3">[http://lb.ua/news/2014/03/03/257947_gospogransluzhba_perechislila_sluchai.html В Севастополь зашли 4 корабля Северного и Балтийского флотов]</ref>. Адбыўся захоп ваеннага аэрадрома ў пасёлку гарадскога тыпу Навафёдараўка (Сакскі раён)<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |title=В Крыму захватывают военный аэродром |access-date=17 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123233/http://crimea.comments.ua/news/2014/02/28/153304.html |url-status=dead }}</ref>. КамАЗы з узброенымі людзьмі без знакаў адрознення пачалі дзяжурства ў Сімферопалі ў вайсковай частцы на вуліцы Крэйзер і ў раёне размяшчэння палігона НИТКА і аэрадрома ВМСУ (Сакі)<ref>[http://investigator.org.ua/news/120325/ В Симферополе и Саках у воинских частей дежурят автомобили с вооружёнными людьми]</ref>. Раніцай будынкі парламента і ўрада Крыму былі па-ранейшаму ачэплены міліцыяй. Ва ўрадавы квартал прапускалі толькі работнікаў крам і ўстаноў, што размешчаны на прылеглых да будынка вуліцах. Прызначаны на пасаду прэм’ер-міністра АР Крым Сяргей Аксёнаў прыступіў да сваіх абавязкаў. Да вечара, на фоне ваеннай аперацыі і блакавання асноўных шляхоў, якія злучаюць Крым са знешнім светам, новы ўрад АР Крым быў сфарміраваны і зацверджаны парламентам<ref name="vs">{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/28_02_14_6 |title=В Крыму утвердили состав Совета министров|date=2014-02-28|publisher=// Сайт Государственного Совета Республики Крым |access-date=2014-03-25}}</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/zahvat-kryma-onlain-obnovlyaetsya-6054/ Хроника последнего дня зимы в Крыму: захваты аэропортов и новый кабмин]</ref>; паводле афіцыйных дадзеных, за гэта рашэнне прагаласавала 68 дэпутатаў з 69 зарэгістраваных<ref name="vs" />. Узброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «Крым» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі<ref name="GTRKK">[http://investigator.org.ua/news/120348/ ГТРК «Крым» под контролем российских военных]</ref>. Увечары узброеныя людзі занялі ДТРК «Крым» і паведамілі персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «Ялта». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў. З хвіліны на хвіліну чакаўся захоп тэлекампаніі «ATR»<ref name="GTRKY">[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/v-krymu-zahvatyvajut-telekompanii-6129/ В Крыму захватывают телекомпании]</ref>. У сувязі з захопам невядомымі асобамі некалькіх вузлоў сувязі ў Крыме ААТ {{нп3|Укртелеком|«Укртелеком»|ru|Укртелеком}} афіцыйна паведаміла пра страту тэхнічнай магчымасці забяспечваць сувязь паміж паўвостравам і астатняй тэрыторыяй Украіны, а таксама, імаверна, на самым паўвостраве. У выніку дзеянняў невядомых былі фізічна пашкоджаны некалькі валаконна-аптычных магістральных кабеляў кампаніі. Як следства, у Крыму было практычна спынена прадастаўленне паслуг фіксаванай тэлефоннай сувязі, а таксама доступу да сеткі Інтэрнэт і мабільнай сувязі<ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/2/28/ukrtelekom-ofitsialno-podtverdil-o-blokirovanii-svyazi-v-krymu-6126/ Укртелеком официально подтвердил о блокировании связи в Крыму]</ref>. У Сімферопалі каля 60 актывістаў заблакавалі ўваход на тэрыторыю пастаяннага прадстаўніцтва прэзідэнта Украіны ў АРК, пратэстуючы супраць прызначэння Аляксандрам Турчынавым [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] на пасаду прадстаўніка прэзідэнта<ref>{{cite web|url=http://www.kianews.com.ua/news/v-simferopole-piketchiki-zablokirovali-predstavitelstvo-prezidenta|title=В Симферополе пикетчики заблокировали Представительство президента|date=2014-02-28|publisher=Крымское информационное агентство|access-date=2014-02-28}}</ref>. У той жа дзень<ref name="IFAvr" />, без узгаднення з Вярхоўным саветам АР Крым, новыя ўкраінскія ўлады прызначылі Ігара Аўруцкага начальнікам Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў у АРК<ref name="cgr1314" />. У другой палове дня, паводле інфармацыі расійскіх СМІ, украінскія ўлады зачынілі паветраную прастору над Сімферопалем. Аэрапорт Сімферопаля цэлыя суткі не прымаў і не адпраўляў самалёты<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1012574|title=Воздушное пространство над аэропортом Симферополя закрыто|date=28 февраля, 22:37|publisher=ИТАР-ТАСС|access-date=2015-03-10}}</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014436 В аэропорт Симферополя прибыл первый после открытия воздушной зоны рейс из Киева]</ref>. Агенцтва «[[Reuters]]» паведаміла пра закрыццё паветранай прасторы над усім Крымам<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 Ukrainian airline says Crimean airspace closed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607001232/http://www.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-airspace-idUSL1N0LX1U520140228 |date=7 чэрвеня 2014 }}</ref>. 28 лютага на тэрыторыі [[Керчанская паромная пераправа|Керчанскай паромнай пераправы]] з’явілася некалькі дзясяткаў узброеных аўтаматамі, кулямётамі і снайперскімі вінтоўкамі людзей у палявой форме без знакаў адрознення, якія прыехалі на шасці «Уралах» з расійскімі нумарамі<ref>[http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html У Керченской паромной переправы стоят российские военные с оружием] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151013100421/http://kerch.fm/2014/03/01/u-kerchenskoy-paromnoy-perepravy-dezhuryat-rossiyskie-voennye-s-oruzhiem.html |date=13 кастрычніка 2015 }} // Kerch.FM, 1.03.2014</ref>. Паводле сцвярджэння пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта Украіны ў Крыме Сяргея Куніцына, вечарам 28 лютага на авіябазе Гвардзейскае блізу Сімферопаля прызямлілася 13 ваенна-транспартных самалётаў [[Іл-76]], у кожным з якіх знаходзілася каля 150 расійскіх дэсантнікаў. Куніцын расцаніў тое, што адбывалася ў Крыме, як узброенае ўварванне Расіі<ref>{{cite web|url=http://echo.msk.ru/news/1268904-echo.html|title=Постпред президента Украины в Крыму заявляет о прибытии на полуостров 13 самолётов Ил-76 с российскими десантниками|date=2014-03-01|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-01}}</ref>. Паводле дадзеных Дзяржпагранслужбы Украіны, такіх самалётаў было восем<ref name="AC-3-3" />, паводле слоў в. а. міністра абароны Украіны Ценюха, самалётаў Іл-76 было ўсяго сем, а паводле звестак журналістаў «Новай газеты», — толькі пяць<ref name="Ширяев" />. Паводле звестак «Новай газеты», для ўдзелу ў аперацыі былі прыцягнуты сілы спецназа і асобныя падраздзяленні ПДВ з Пскова, Тулы, Ульянаўска<ref name="Ширяев" />, а таксама «''спецыяльна завезеныя ў Крым грамадзянскія асобы''», якія «''выконвалі па гэтым плане ролю мірнага насельніцтва, рашуча падтрымаўшы расійскую армію пры захопе аб’ектаў''»<ref name="Ширяев2">{{Cite web |title=Валерий Ширяев. «''Крым. Год спустя. Что мы знаем теперь''». Новая газета, № 18, 20 февраля 2015 |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423052033/http://www.novayagazeta.ru/politics/67348.html |archive-date=23 красавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. Як заявіў у 2015 годзе прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін, падчас крымскіх падзей міністэрству абароны РФ было даручана «''пад выглядам узмацнення аховы нашых ваенных аб’ектаў у Крыме перакінуць туды спецпадраздзяленні галоўнага выведупраўлення і сілы марской пяхоты, дэсантнікаў''» для блакавання і раззбраення ўкраінскіх вайсковых частак<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|title=Путин: силы ГРУ и морпехи посылались в Крым разоружать армию Украины|date=2015-03-15|publisher=РИА Новости|access-date=2015-06-18|archive-url=https://archive.today/20150618152248/http://ria.ru/defense_safety/20150315/1052653521.html|archive-date=2015-06-18}}</ref>. У ноч з 28 лютага на 1 сакавіка пачалося блакіраванне ўкраінскіх вайсковых частак у Крыме «атрадамі самаабароны» і ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення. Карэспандэнт украінскага тэлеканала «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]» Раман Бочкала паведаміў, што «''паўсюдна ў вайсковых частках Крыма ідуць перамовы. Прыязджаюць расійскія ваенныя і патрабуюць ад камандзіраў перападпарадкавана крымскаму ўраду. А ўлічваючы, хто яго ўзначальвае, то, па сутнасці, Маскве. Задача — вывесці войска з-пад кантролю Кіева. Добрая навіна: калі гэта адбудзецца, вайны не будзе. Дрэнная навіна: Украіна страціць Крым''»<ref name="Siege-1-3">[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/1/osada-kryma-hronika-subboty-6174/ Крым в осаде: хроника субботы]</ref>. У прыватнасці, з выкарыстаннем сілы быў захоплены аэрадром «Кіраўскае», дзе размяшчалася рота асобнага батальёна марской пяхоты ў складзе 43 вайскоўцаў і шасці бронетранспарцёраў БТР-80. Да аэрадрома прыбыла група расійскіх вайскоўцаў на грузавых аўтамабілях і БТР у суправаджэнні казакоў. Казакі растлумачылі, што асцерагаюцца прыбыцця на аэрадром самалётаў з дэсантнікамі з цэнтральных і заходніх рэгіёнаў Украіны. Пасля захопу аэрадрома было выведзена са строю абсталяванне для кіраўніцтва палётамі<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |title=Российские солдаты вывели из строя оборудование аэродрома в Крыму |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221551/http://www.e-crimea.info/news/rossiyskie-soldaty-vyveli-iz-stroya-oborudovanie-aerodroma-v-krymu |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Map of the Crimea - RU.png|thumb|Крым.]] 1 сакавіка цэнтр Сімферопаля знаходзіўся пад кантролем узброеных людзей, па вуліцах раз’язджалі ваенныя грузавікі, ля будынка парламента былі выстаўлены два кулямётныя гнязды. «[[Ветлівыя людзі]]» у форме без знакаў адрознення блакавалі адміністрацыйныя будынкі і аб’екты інфраструктуры. У іх лік акрамя будынка ўрада і Вярхоўнага савета Крыма ўвайшлі аэрапорт, тэлерадыёстанцыі, аб’екты «Укртелекома»<ref name="Ширяев" />, ваенкаматы<ref>[http://vesti-ukr.com/krym/40425-v-simferopole-neizvestnye-zablokirovali-centralnyj-voenkomat В Симферополе неизвестные заблокировали центральный военкомат]</ref>. [[Файл:Selbstverteidigung auf der Krim, März 2014.jpg|міні|Ахова ўрадавых устаноў «атрадам самаабароны» ў Сімферопалі. 2 сакавіка 2014 года.]] Раніцай новы кіраўнік крымскай міліцыі з групай суправаджаючых асоб з’явіўся ў Сімферопалі і паспрабаваў прарвацца ў будынак ГУУС, але быў спынены «атрадам самаабароны»<ref>[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/01/257781_genkonsul_rossii_krimu.html Генконсул России в Крыму не подтверждает информацию о жертвах среди россиян]</ref>. На першым пасяджэнні крымскага ўрада ў новым складзе Сяргей Аксёнаў паведаміў, што ўлады Крыму наладзілі супрацоўніцтва з Чарнаморскім флотам па сумеснай ахове жыццёва важных аб’ектаў. У сувязі са спробай Аўруцкага прарвацца ў будынак ГУУС Аксёнаў перападпарадкаваў сабе ўсе сілавыя структуры на тэрыторыі Крыму<ref>[http://www.newsru.com/world/01mar2014/simferopol.html Центр Симферополя взяли под контроль вооружённые люди, на улицах — военные грузовики]</ref><ref>[http://www.kianews.com.ua/news/centr-simferopolya-polnostyu-okruzhen-voennymi Центр Симферополя полностью окружен военными] // Крымское информационное агентство, 1.03.2014</ref><ref>{{Cite web |title=Все службы Симферополя работают в штатном режиме, — Агеев |url=http://www.3652.ru/news/484491 |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805082806/https://www.3652.ru/news/484491 |archive-date=5 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref> і, «''разумеючы сваю адказнасць за жыццё і бяспеку грамадзян''», звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай «''аб аказанні садзейнічання ў забеспячэнні міру і спакою на тэрыторыі АРК''», паколькі «''ў выніку гэтага прызначэння [Аўруцкага кіраўніком крымскай міліцыі], а таксама наяўнасці на тэрыторыі аўтаноміі неапазнаных узброеных груп, баявой тэхнікі і няздольнасці сілавых структур, размешчаных у АРК, эфектыўна кантраляваць сітуацыю, на тэрыторыі Крыму з’явіліся беспарадкі''»<ref name="cgr1314">{{cite news|url=http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|title=Обращение Председателя Совета министров АРК Сергея Аксенова|publisher=Пресс-служба Верховного Совета АРК|date=2014-03-01|access-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108181412/http://crimea.gov.ru/news/01_03_14|archive-date=2014-11-08}}</ref>. В. а. міністра абароны Украіны [[Ігар Іосіфавіч Ценюх|Ігар Ценюх]] заявіў на пасяджэнні ўрада, што Расія павялічыла свой ваенны кантынгент у Крыме на шэсць тыс. вайскоўцаў, груба парушыўшы існуючыя пагадненні. Паводле яго слоў, на паўвостраў было перакінута таксама каля 30 расійскіх [[БТР-80]], расійскія вайскоўцы блакуюць адміністрацыйныя будынкі і ваенныя часткі, што таксама груба парушае дамоўленасці, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]<ref>[http://www.unn.com.ua/ru/news/1311111-rf-zbilshila-zbroyni-sili-v-krimu-na-6-tis-soldativ-i-porushila-ugodu-minoboroni РФ увеличила вооружённые силы в Крыму на 6 тыс. солдат и нарушила соглашение — Минобороны] // УНН, 01.03.2014</ref>. Тым часам у порт Феадосіі зайшоў расійскі дэсантны карабель «Зубр». Невядомыя ўзброеныя людзі ачапілі ваенную базу спецпадраздзялення «Тыгр» у пасёлку Краснакаменка пад Феадосіяй. Вайскоўцы ЧФ канчаткова заблакіравалі памежную частку ў Балаклаве і прапанавалі ўкраінскім пагранічнікам пакінуць частку на сваіх караблях, перадаўшы яе цалкам пад кантроль расійскіх вайскоўцаў. Украінскі бок прапанову прыняў<ref name="Siege-1-3" /><ref>[http://lb.ua/news/2014/03/01/257739_pogranichnaya_chast_balaklave.html Пограничная часть в Балаклаве перешла под контроль российских войск]</ref>. У Джанкоі расійскія войскі занялі былы аэрадром. У Крым па трасе Харкаў-Сімферопаль працягваюць прыбываць аўтамабілі з расійскімі «казакамі», якія робяць «перавалачны» прыпынак у Джанкоі<ref>[http://investigator.org.ua/news/120487/ В Джанкое российские войска заняли бывший аэродром]</ref>. 1 сакавіка, без дазволу адміністрацыі Дзяржаўнай пагранічнай службы Украіны, ў порт Севастопаля ўвайшлі два вялікія дэсантныя караблі Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі «Калінінград» і «Мінск». 2 сакавіка гэтага года ў г. Севастопаль зайшлі вялікія дэсантныя караблі «[[Аленегорскі гарняк]]» Паўночнага флоту і «Георгій Пераможца» Балтыйскага флоту Расійскай Федэрацыі<ref name="AC-3-3" />. У далейшым гэтыя караблі выкарыстоўваліся пры перакідцы тэхнікі ў Крым з Наварасійска<ref>[http://investigator.org.ua/news/121018/ За сутки в Крыму разгрузилось уже пять кораблей РФ]</ref>. Вечарам 1 сакавіка, пасля зваротаў ад Сяргея Аксёнава і Віктара Януковіча, прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін звярнуўся ў Савет Федэрацыі па выкарыстанне расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны «''да нармалізацыі грамадска-палітычнай абстаноўкі ў гэтай краіне''»<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20353|title=Владимир Путин внёс обращение в Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|date=01.03.2014|publisher=Официальный сайт Президента России|access-date=2014-03-02}}</ref>. Прычыны запыту, абвешчаныя ў звароце, — экстраардынарная сітуацыя, якая склалася ва Украіне і пагроза жыццю грамадзян Расіі і асабістага складу вайсковага кантынгенту Узброеных Сіл РФ, які дыслакуецца на тэрыторыі Украіны. Савет Федэрацыі на пазачарговым пасяджэнні аднагалосна 90 галасамі (100 % прысутных, 54,2 % складу палаты) даў згоду на выкарыстанне расійскіх войскаў ва Украіне<ref>[http://council.gov.ru/media/files/41d4c8b9772e9df14056.pdf Стенограмма 347 (внеочередного) заседания Совета Федерации от 01.03.2014]</ref><ref name="AllowMil">[http://council.gov.ru/press-center/news/39851/ Совет Федерации дал согласие на использование Вооружённых Сил России на территории Украины]</ref>. Дэпутаты гарадскога савета Севастопаля прагаласавалі за тое, каб не падпарадкоўвацца рашэнням новых улад Украіны: «''У цяперашняй сітуацыі, выкарыстоўваючы словы класіка, у нас, дэпутатаў, якія выказваюць волю народа, застаўся толькі адзін выбар: або прамаўчаць, глядзець, як прыніжаюць наш „Беркут“, як узброеныя бандыты атрымліваюць пасады ў міністэрствах Украіны, або дзейнічаць''». Дэпутаты таксама прагаласавалі за падтрымку правядзення ў Крыме рэферэндуму пра статус аўтаноміі і надзялілі адпаведнымі паўнамоцтвамі каардынацыйны савет Севастопаля па абароне і забеспячэнню жыццядзейнасці горада<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014091 Депутаты горсовета Севастополя проголосовали за неподчинение киевским властям]</ref>. Тым часам у Крыме, пасля сустрэчы з Аксёнавым, Аўруцкі падаў у адстаўку, а новым кіраўніком крымскай міліцыі быў прызначаны Сяргей Абісаў<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |title=Авруцкий подал в отставку. В Крыму снова поменялся Глава МВД |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821031702/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/01/171500.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу ночы ва ўкраінскія воінскія часткі, дыслакаваныя на тэрыторыі Крыму, прыязджалі невядомыя «''перамоўшчыкі''», якія прапаноўвалі ўкраінскім вайскоўцам не аказваць супраціву ваеннаслужачым ВС РФ, скласці зброю і перайсці на бок «''законнай улады Крыму''», абяцаючы забяспечыць годныя ўмовы службы і сацыяльную абарону. У залежнасці ад сітуацыі, перамоўшчыкі ўгаворамі або сілай прымушалі выдаць ім зброю і боепрыпасы і вывозілі іх на грузавіках<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193743.html Российские военные в Крыму вывозят оружие из двух воинских частей ВСУ — источник]</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/120668/ Военнослужащие ЧФ сутки блокируют военные склады флота Украины. Журналистов просят о поддержке]</ref>. Так, раніцай 2 сакавіка намеснік камандуючага Паўднёвай ваеннай акругай РФ і намеснік камандзіра 810-й брыгады марской пяхоты ЧФ прад’явілі ўльтыматум 1-му батальёну марской пяхоты ВМС Украіны ў Феадосіі — на працягу гадзіны скласці зброю і перадаць расійскім вайскоўцам склады<ref>[http://investigator.org.ua/news/120520/ Война идет: ультиматум сложить оружие морпехам в Феодосии предъявил замком Южного ВО России]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов обесточили |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221316/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-obestochili |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |title=Блокированный в Феодосии батальон морпехов остался без подвоза продуктов |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221327/http://www.e-crimea.info/news/blokirovannyy-v-feodosii-batalon-morpehov-ostalsya-bez-podvoza-produktov/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://lb.ua/news/2014/03/07/258663_feodosii_vtoruyu_nedelyu_blokiruyut.html В Феодосии вторую неделю блокируют батальон морской пехоты]</ref>. У Севастопалі быў блакіраваны штаб ВМС Украіны, будынак быў абясточаны<ref name="Пикет" /><ref>[http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ Штаб флота ВМС в Севастополе отключили от света] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171225043007/http://sevastopolnews.info/2014/03/lenta/sobytiya/069215361/ |date=25 снежня 2017 }}</ref>. Была блакіраваная 36-я брыгада берагавых войскаў, якая дыслакуецца ў с. Перавальным (Сімферопальскі раён)<ref>[http://investigator.org.ua/news/120529/ Украинские военные в Перевальном будут стоять насмерть при штурме российским спецназом. Приглашают журналистов быть свидетелями]</ref><ref>[http://www.pavda.com.ua/rus/news/2014/03/3/7017366/ В России подтвердили, что часть в Перевальном блокируют русские солдаты]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/120602/ Бойцы российского спецназа в Перевальном отошли от КПП бригады береговых войск Украины]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/3/v-perevalnom-zhenshiny-i-samooborona-vstanut-za-mir-zhivym-shitom-6342/ В Перевальном женщины и самооборона встанут за мир живым щитом // Новости Крыма, 03.03.2014]</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195198.html Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — командование части]</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317159-bryhada-berehovoi-oborony-vms-ukrayny-ne-budet-vypolniat-nykakykh-ultymatumov-zaiavlenye Бригада береговой обороны ВМС Украины не будет выполнять никаких ультиматумов — заявление]</ref>. 3 сакавіка ўкраінскі сцяг быў зняты ў в/ч А-0669 (батальён марской пяхоты ВМС Украіны ў Керчы), украінскія і расійскія вайскоўцы пачалі сумеснае нясенне варты<ref name="KerSeaGuard">[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25283914.html Невідомі у масках захопили територію Керченської морської охорони] — Радио Свобода</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3317080-rossyiskye-voennye-vydvynuly-ultymatum-ukraynskym-morpekham-v-kerchy Российские военные выдвинули ультиматум украинским морпехам в Керчи]</ref>. Да вечара 2 сакавіка бяскроўна былі захоплены штабы Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання і Сімферопальскага пагранічнага атрада Пагранслужбы Украіны<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193872.html В Крыму захвачены штабы погранвойск — Госпогранслужба Украины] // Интерфакс-Украина</ref>, усталяваны кантроль над адным з украінскіх дывізіёнаў СПА ў раёне мыса Фіялент<ref name="Ширяев" />. У ноч з 2 на 3 сакавіка ў зале пасяджэнняў Крымскага савета міністраў адбылася цырымонія прыняцця прысягі шэрагам кіраўнікоў сілавых ведамстваў. На вернасць народу Крыму прысягнулі начальнік Службы бяспекі Пётр Зіма, начальнік Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Сяргей Абісаў, начальнік Галоўнага ўпраўлення Службы па надзвычайных сітуацыях Сяргей Шахаў і выконваючы абавязкі начальніка пагранічнай службы Віктар Мельнічэнка (раней — першы намеснік начальніка Азова-Чарнаморскага рэгіянальнага кіравання Дзяржпагранслужбы Украіны). Раней, 2 сакавіка, прысягу прыняў контр-адмірал Дзяніс Беразоўскі, прызначаны камандуючым ВМС Крыму<ref name="oath" />. Паводле слоў Аксёнава, гэты дзень «''увойдзе ў гісторыю аўтаноміі як дзень фарміравання ўсіх яе сілавых структур''»<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/glavy-pyati-silovyh-struktur-kryma-prinesli-prisyagu-narodu Главы пяти силовых структур Крыма принесли присягу народу]</ref>. Урад Крыма распачаў спробу схіліць на свой бок асабісты склад і кіраўнікоў сілавых ведамстваў Украіны на тэрыторыі Крыму, але, як паведамлялі ўкраінскія СМІ, гэтыя спробы не мелі поспеху. Так, было заяўлена, што супрацоўнікі Галоўнага ўпраўлення [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] ў АР Крым адмовіліся прызнаваць прызначанага новымі крымскімі ўладамі кіраўніка<ref name="GUSBU" />. Начальнік Крымскага тэрытарыяльнага камандавання ўнутраных войскаў Украіны Мікалай Балан заявіў, што ўнутраныя войскі падпарадкоўваюцца міністру ўнутраных спраў і «''ўсе вайскоўцы на 100 прцэнтаў верныя сваёй прысязе і свайму воінскаму абавязку''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193879.html Расположенные в Крыму Внутренние войска верны присяге и имеют достаточно сил и средств для обороны — заявление]</ref>. Адмовіўся падпарадкоўвацца новаму прэм’ер-міністру Крыма і кіраўнік Дзяржаўнай пенітэнцыярнай службы Украіны ў АР Крым і Севастопалі Алег Грач<ref>[http://ru.tsn.ua/ukrayina/glavnyy-tyuremschik-kryma-otkazalsya-podchinyatsya-nelegitimnomu-premeru-352627.html Главный тюремщик Крыма отказался подчиняться нелегитимному премьеру] — ТСН, 3 марта 2014</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе паведамілі: «''Нягледзячы на ​​вельмі вострае супрацьстаянне ў Сімферопалі з расійскімі спецназаўцамі, памежнікі не страцілі кіравання падраздзяленнямі аховы дзяржаўнай мяжы ў Крыме''»<ref name="ENW-GPS" />. 3 сакавіка Прэзідыум Вярхоўнага Савета АРК заявіў, што развіццё палітычнай сітуацыі ва Украіне «''дае важкія падставы для боязі за лёс краіны, стварае пагрозу міру і стабільнасці ў Крыме''». На думку прэзідыума, пастанова Вярхоўнай Рады Украіны «''Аб самаўхіленне прэзідэнта Украіны…''» парушыла Канстытуцыю Украіны, які не прадугледжвае спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта па прычыне адыходу ад іх выканання, таму «''прававыя падставы для ўскладання абавязкаў прэзідэнта Украіны на старшыню Вярхоўнай Рады Украіны Турчынава А. В. <…> адсутнічаюць''». Парламент АРК, які нясе адказнасць за забеспячэнне правоў і свабод яе жыхароў, не можа заставацца іншым назіральнікам разбуральных працэсаў, якія адбываюцца ў краіне, і «''менавіта гэтыя акалічнасці''» заахвоцілі нд АРК прыняць рашэнне «''па правядзенні рэспубліканскага (мясцовага) рэферэндуму як формы прамога народаўладдзя па пытаннях удасканалення статусу і паўнамоцтваў аўтаноміі''». Прэзідыум заявіў, што пытанне рэферэндуму не ўтрымлівае палажэнняў па аддзяленні АРК ад Украіны, пры гэтым «''мы выступалі і выступаем за надзяленне Крымскай аўтаноміі шырокімі паўнамоцтвамі, якія павінны быць гарантаваныя пры любых зменах цэнтральнай улады і канстытуцыі Украіны''»<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11606 Заявление Президиума ВС АРК от 03.03.2014]</ref>. Прэзідыум ВС АРК падтрымаў перанос рэферэндуму аб статусе і паўнамоцтвах Крыму на 30 сакавіка<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11607 О некоторых вопросах обеспечения организации и проведения республиканского (местного) референдума в Автономной Республике Крым]</ref>. Старшыня ВС АРК Уладзімір Канстанцінаў заявіў, што ад жыхароў Севастопаля паступіла ініцыятыва па змяненні прававога статусу горада і перападпарадкаванне яго наўпрост уладам Крыму<ref>[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201403031445-t1i8.htm Севастополь хочет войти в состав Крыма] — ТРК Звезда, 3 марта 2014</ref>. Прэм’ер-міністр Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] заявіў, што расійскі ўрад гатовы аказаць Крыму фінансавую дапамогу. Кіраўнік Мінфіна [[Антон Германавіч Сілуанаў|Антон Сілуанаў]] праінфармаваў, што дэфіцыт бюджэту аўтаноміі складае ў пераліку каля 35 мільярдаў рублёў. Фінансавая дапамога РФ павінна стабілізаваць фінансавую сістэму Крыма, забяспечыць бесперабойную выплату заробкаў, пенсій, дапамог і стабільную працу бюджэтных устаноў рэспублікі<ref>[http://www.finmarket.ru/economics/article/3644091 Россия сулит Крыму масло вместо пушек — «''Экономика''» — Финмаркет]</ref>. [[Файл:VOA-Crimea-Saint-George.jpg|right|thumb|250px|[[Георгіеўская стужка|Георгіеўскія стужачкі]] ў Крыме, 3 сакавіка 2014 года.]] Тым часам з Крыма паступалі паведамленні пра тое, што камандуючы Чарнаморскім флотам РФ Аляксандр Вітко нібыта прапанаваў украінскім ваеннаслужачым здацца да 5 гадзін раніцы 4 сакавіка; у адваротным выпадку, расійскія вайскоўцы пагражаюць прыступіць да штурму падраздзяленняў і частак УС Украіны па ўсім Крыме; у Севастопалі казакі паспрабавалі захапіць штаб ВМСУ пры падтрымцы расійскіх марскіх пяхотнікаў<ref>[http://investigator.org.ua/news/120782/ В нескольких воинских частях в Крыму начался штурм по одному сценарию]</ref>, у Севастопальскай бухце караблі расійскага Чарнаморскага флоту блакавалі караблі ВМСУ «Цярнопаль» і «Славуціч»<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |title=Корабли ВМСУ заблокировали в бухте Севастополя |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221416/http://www.e-crimea.info/news/korabli-vmsu-zablokirovali-v-buhte-sevastopolya |url-status=dead }}</ref>, ракетны катэр ЧФ РФ [[Блакада ўкраінскага флоту на возеры Данузлаў|заблакаваў выхад з возера Данузлаў]]<ref>[http://investigator.org.ua/news/120736/ Ракетный катер ЧФ РФ заблокировал выход из озера Донузлав]</ref>. У Дзяржпагранслужбе Украіны заявілі, што на паромнай пераправе Крым-Каўказ адбываецца назапашванне бронетэхнікі, працягваюцца актыўныя перамяшчэнні караблёў расійскіх ВМС у акваторыю Чорнага мора на ўваход і выхад з порта Севастопаль, расійскія ваенныя ажыццяўляюць маральны і фізічны ціск на пагранічнікаў і актыўна вядуць спробы вярбоўкі персаналу<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3313896-na-kerchenskoi-paromnoi-pereprave-skoplenye-bronetekhnyky На Керченской паромной переправе скопление бронетехники]</ref>. Асабісты склад 10-й Сакскай марской авіябрыгады ВМСУ (с. Навафёдараўка) перавёў на запасны аэрадром баявыя верталёты і самалёты брыгады, каб расійскія вайскоўцы іх не захапілі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/194151.html Сакская морская авиабригада передислоцировала авиатехнику на континент]</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны паведамілі пра прарыў у бок Украіны двух мікрааўтобусаў і трох грузавікоў Камаз з узброенымі асобамі праз пункт пропуску паромных зносін «Крым-Кубань» у Керчы пад прыкрыццём ваеннаслужачых ЧФ РФ. У далейшым гэтая група ўзброеных асоб з прымяненнем фізічнай сілы захапіла месца дыслакацыі аддзела пагранслужбы «Керч»<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/194170.html В Украину через Керченскую переправу прорвались автобусы и грузовики с вооружёнными лицами, игнорируя погранконтроль — Госпогранслужба]</ref>. Каардынацыйны савет Севастопаля, «''улічваючы стабілізацыю сітуацыі ў горадзе''», прыняў рашэнне завяршыць фарміраванне новых атрадаў народнага апалчэння, паколькі «''дзякуючы актыўнай падтрымцы жыхароў''» каардынацыйны савет кантралюе ключавыя сілавыя структуры забеспячэння правапарадку<ref>[https://archive.today/20150307204620/http://sevispolkom.su/sevispolkom/o-priekrashchienii-formirovaniia-otriadov-narodnogho-opolchieniia-i-dalnieishikh-dieistviiakh-dobrovoltsiev/index.html Распоряжение № 4 «О прекращении формирования отрядов народного ополчения и дальнейших действиях добровольцев»]</ref>. Раніцай 4 сакавіка прэм’ер-міністр Крыма Сяргей Аксёнаў заявіў на прэс-канферэнцыі ў Сімферопалі, што асабісты склад украінскіх вайсковых частак гатовы падпарадкавацца новаму ўраду Крыма і што ў дачыненні да камандзіраў, якія адмаўляюцца выконваць яго загады, будуць распачатыя крымінальныя справы: «''Здавацца ніхто нікому не прапануе, ідуць перамовы з ваеннымі часткамі, якія ўсё абсалютна ў Крыме заблакіраваны сіламі самаабароны… У асобных частках ёсць камандзіры, якія падбухторваюць салдат да невыканання маіх загадаў, як на сённяшні дзень вярхоўнага галоўнакамандуючага. Папярэджваю ўсіх камандзіраў: у дачыненні да іх, калі яны не падпарадкуюцца законнаму ўраду Крыму, будуць распачатыя крымінальныя справы… Жарты ўсе скончаны. Калі праз дзеянні дадзеных камандзіраў пральецца кроў, пакаранне будзе вельмі жорсткім''»<ref>[http://investigator.org.ua/news/120825/ «''Верховный главнокомандующий''» Крыма Аксенов грозит уголовными делами командирам, отказавшимся ему подчиняться]</ref>. 4 сакавіка кіраўнік СБУ [[Валянцін Налівайчанка]] паскардзіўся, што расійскія вайскоўцы заблакавалі працу органаў бяспекі Украіны ў Крыме. Паводле слоў Налівайчанкі, СБУ звярнулася да расійскага боку з патрабаваннем даць магчымасць органам бяспекі працаваць, аднак «''станам на гэтую хвіліну адказу няма''»<ref>[http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 Російські військові блокують роботу органів безпеки у Криму — Наливайченко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328213717/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/rosiyski_viyskovi_blokuyut_robotu_organiv_bezpeki_u_krimu___nalivaychenko_1914464 |date=28 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://society.lb.ua/life/2014/03/04/258208_prorossiyskie_aktivisti.html Пророссийские активисты заблокировали управление СБУ в Севастополе]</ref>. Прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю па сітуацыі ва Украіне, дзе, у прыватнасці, адмаўляў удзел расійскіх войскаў у крымскіх падзеях, заявіўшы, што там дзейнічаюць толькі мясцовыя сілы самаабароны<ref name="conf-4-3">[http://www.kremlin.ru/news/20366 Владимир Путин ответил на вопросы журналистов о ситуации на Украине]</ref>. У адказ афіцэры-камандзіры Севастопальскай брыгады надводных караблёў, караблёў ВМС Украіны «Славуціч» і «Цярнопаль» у паведамленні для СМІ заявілі, што лічаць сябе правамоцнымі «''абвінаваціць прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў непрыхаванай хлусні''», а таксама сказалі, што «''ў сапраўдны момант ваенныя караблі ВМС Украіны „Цярнопаль“ і „Славуціч“, якія знаходзяцца непасрэдна ў Севастопальскай бухце, блакаваныя баявымі караблямі і судамі Чарнаморскага флоту ВМФ Расіі, на кожным з якіх знаходзяцца падраздзяленні марской пяхоты колькасцю да аднаго ўзвода, узброеныя аўтаматычнай зброяй і ў адпаведнай экіпіроўцы''»<ref name="UP-4-3" />. [[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0104.JPG|thumb|Ваенная частка ў Еўпаторыі.]] На працягу гэтага дня экіпаж карабля кіравання «Славуціч» прадухіліў спробу захопу карабля ўзброенай групай<ref>{{Cite web |url=http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |title=Экипаж корабля «Славутич» отбил нападение вооружённой группы |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221352/http://www.e-crimea.info/news/ekipazh-korablya-slavutich-otbil-napadenie-vooruzhennoy-gruppy |url-status=dead }}</ref>. Начальнік радыётэхнічных войскаў Паветраных Сіл УС Украіны палкоўнік Сяргей Вішнеўскі паведаміў, што ўсе камандныя пункты, радыётэхнічныя батальёны і роты на тэрыторыі Крыму знаходзяцца ў аблозе расійскіх войскаў і атрадаў крымскай самаабароны<ref>[http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 В Минобороны уверяют, что контролируют воздух над Крымом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402205022/http://15minut.org/article/v-minoborony-uverjajut-chto-kontrolirujut-vozduh-nad-krymom-2014-03-04-19-10-00-2014-03-04-20-31-00 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Расійскія спецназаўцы прарваліся на тэрыторыю зенітна-ракетнага палка пад Еўпаторыяй (в/ч А-4519)<ref name="IFEvp" /><ref>[http://investigator.org.ua/news/120940/ В Евпатории украинские военные живым щитом охраняют оружие]</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195121.html Украинскому полку в Евпатории поставлен ультиматум о сложении оружия — представитель командования]</ref><ref>[http://society.lb.ua/accidents/2014/03/10/258785_sovmin_krima_vidvinul_ultimatum.html Совмин Крыма выдвинул ультиматум воинский части в Евпатории]</ref>. Тым часам, як паведаміла «[[Радыё Свабода]]» са спасылкай на відавочцаў, расійскія вайскоўцы ўсталявалі на КПП «Турэцкі вал», размешчаным на мяжы [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] і Крыму, узмоцнены блакпост і выкапалі абарончыя пазіцыі для людзей і тэхнікі. Паводле іх слоў, на КПП знаходзіцца каля 50 узброеных расійскіх вайскоўцаў і ваенная тэхніка — не менш за тры БТР, шэсць-сем браніраваных аўтамабіляў «Тыгр» (ці «Вяпрук»), некалькі грузавых аўтамабіляў і інжынерная тэхніка<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25284793.html Російські військові окопуються на Перекопському перешийку — очевидці]</ref>. Дзяржпагранслужбы Украіны, са свайго боку, разгарнула тры кантрольна-прапускныя пункты і выставіла памежныя патрулі на адміністрацыйнай мяжы з АР Крым. Кантрольныя пункты былі разгорнуты ў раёне населеных пунктаў Салькова, Каланчак і Чаплінка. Згодна з інфармацыяй, гэтыя пункты і патрулі ўзмоцнены вайскоўцамі мабільных падраздзяленняў пагранвойскаў, супрацоўнікамі МУС і вайскоўцамі УСУ<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/events/3314568-ukraynskye-pohranychnyky-razvernuly-try-kpp-na-vezde-v-krym Украинские пограничники развернули три КПП на въезде в Крым]</ref>. У Генеральным штабе Узброеных сіл Украіны заявілі, што на тэрыторыі Крыму знаходзяцца расійскія вайскоўцы, якія не ўваходзяць у склад ЧФ, — у прыватнасці, са складу 18-й асобнай механізаванай брыгады, якая дыслакуецца ў [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспубліцы]] (паводле дадзеных журналістаў «Новай газеты», на самай справе ад прыцягнення чачэнцаў у міністэрстве абароны РФ адмовіліся<ref name="Ширяев" />), а таксама 31-й асобнай дэсантна-штурмавой брыгады ПДВ ([[Ульянаўск]]) і 22-й брыгады спецпрызначэння ([[Краснадарскі край]])<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/194412.html В Крыму находятся российские военнослужащие не только из частей ЧФ РФ, утверждают в Генштабе ВСУ]</ref>. 5 сакавіка Сяргей Аксёнаў звярнуўся да ваеннаслужачых органаў ваеннага кіравання і воінскіх частак Украіны, дыслакаваных у Крыме. Прэм’ер-міністр Крыма заклікаў ваеннаслужачых, у перыяд да правядзення ў АРК рэферэндуму: # Не прымяняць зброю, каб пазбегнуць кровапраліцця і далейшага абвастрэння сітуацыі; # Захоўваць арганізаванасць і парадак, «''не паддавацца на правакацыі''» ад прадстаўнікоў украінскіх уладаў; # Працягваць выконваць службовыя і спецыяльныя абавязкі ў сваіх вайсковых частках; # Беспярэчна выконваць указанні Савета міністраў АРК, загады і распараджэнні камандзіраў і начальнікаў. Аксёнаў заявіў, што, як Вярхоўны Галоўнакамандуючы ўзброенымі Сіламі АРК, ён гарантуе ўсім вайскоўцам УС Крыму высокі ўзровень грашовага забеспячэння, поўны пакет сацыяльных гарантый, рашэнне жыллёвай праблемы, працаўладкаванне членаў сем’яў, пазачарговае прадастаўленне месцаў у дзіцячых дашкольных і школьных установах<ref>[http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 Аксенов приглашает в крымскую армию, запугивая «бандеровцами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402140105/http://15minut.org/article/aksenov-priglashaet-v-krymskuju-armiju-zapugivaja-banderovcami-2014-03-05-08-54-2014-03-05-09-18-04 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. 6 сакавіка камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы з усіх сіл імкнуцца не дапусціць кровапраліцця і ахвяр сярод мірнага насельніцтва: «Сёння ў нашым славутым горадзе, як і на тэрыторыі ўсяго Крымскага паўвострава, склалася вельмі няпростая сітуацыя. Наша мэта, перш за ўсё, — не зганьбіць крымскую зямлю крывёю братазабойства, захаваць усіх жывымі і здаровымі, не дазволіць палітычным супярэчнасцям разарваць сям’і і дзяцей»<ref name="AC-3-6" />. {{падвойная выява|права|Secession referendum IMG 9077-1.jpg|148|Secession referendum IMG 9078-1.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб правядзенні агульнакрымскага рэферэндума і пра ўваходжанне Севастопаля ў склад Расіі. 6 сакавіка 2014 года.}} Вярхоўны Савет АР Крым<ref name="radaref">[http://crimea.gov.ru/news/06_03_2014_1 Парламент Крыма принял постановление «О проведении общекрымского референдума»]</ref> і [[Севастопальскі гарадскі савет]]<ref>{{cite web|url=http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|title=Текст решения внеочередной сессии от 6 марта 2014 года № 7151 «''Об участии в проведении общекрымского референдума''»|date=2014-03-06|publisher=Официальный сайт Севастопольского городского совета|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140308072323/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12242-tekst-resheniya-vneocherednoj-sessii-ot-06-marta-2014-goda-7151-ob-uchastii-v-prov.edenii-obshchekrymskogo-referenduma|archive-date=8 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref> прынялі рашэнне ўвайсці ў склад Расіі ў якасці суб’ектаў Федэрацыі і правесці рэферэндум на тэрыторыі АР Крым і Севастопаля, прычым не 30, а 16 сакавіка, вынеслі на рэферэндум пытанне пра ўваходжанне Крыма ў склад Расіі на правах суб’екта Федэрацыі або аднаўленні Канстытуцыі Крыму 1992 года пры захаванні паўвострава ў складзе Украіны. Пазней намеснік старшыні Вярхоўнага Савета Крыма Рыгор Іофе заявіў, што змяненне фармулёўкі пытання было выклікана рэакцыяй украінскіх улад на рашэнне правесці рэферэндум у Крыме, на які раней не планавалася выносіць пытанне пра выхад аўтаноміі са складу Украіны<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/08/change/ В Крыму объяснили изменение вопросов референдума]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140307_hk_konstantinov_moskow.shtml Константинов: рішення про референдум приймали терміново через загрозу арешту // BBC, украинская редакция, 7/03/2014]</ref>. Крымскія дэпутаты прынялі рашэнне звярнуцца да кіраўніцтва Расіі з прапановай «''пачаць працэдуру ўваходжання ў склад Расійскай Федэрацыі ў якасці суб’екта Расійскай Федэрацыі''». Каб растлумачыць сваё рашэнне, парламентарыі заявілі, што ва Украіне «''ў выніку антыканстытуцыйнага перавароту захапілі ўладу нацыяналістычныя сілы», якія «груба парушаюць Канстытуцыю і законы Украіны, неад’емныя правы і свабоды грамадзян, уключаючы права на жыццё, свабоду думкі і словы, права размаўляць на роднай мове''», пры гэтым «''экстрэмісцкія групоўкі спрабуюць пранікнуць у Крым, каб абвастрыць сітуацыю, выклікаць напружанасць і незаконна захапіць уладу''»<ref name="radaref" />. Крымскія заканадаўцы вырашылі таксама сфарміраваць незалежныя ад Украіны органы выканаўчай улады Крыму: Міністэрства юстыцыі, унутраных спраў, надзвычайных сітуацый, прамысловай палітыкі, паліва і энергетыкі, па інфармацыі і масавых камунікацыях, пракуратуру, службу бяспекі, падатковую і пэнітэнцыярную службу і сацыяльныя фонды<ref name="cgr-6-3-m">[http://crimea.gov.ru/act/11691 Об изменениях в системе и структуре органов исполнительной власти Автономной Республики Крым]</ref>. Першы намеснік старшыні Урада АРК Рустам Тэміргаліеў паведаміў, што ўласнасць Украіны ў Крыме будзе нацыяналізаваная на карысць новых уладаў рэгіёну, уся прыватная ўласнасць на тэрыторыі Крыму будзе перааформлена па расійскаму заканадаўству. Ён паказаў на гатоўнасць Крыму ўступіць у рублёвую зону<ref>[http://www.interfax.ru/world/363186 Украинская госсобственность в Крыму будет национализирована]</ref>. На працягу 6—7 сакавіка праз Керчанскую паромную пераправу кругласутачна перапраўляліся калоны ваеннага аўтатранспарту<ref>[http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html Паромную переправу Керчи контролируют вооружённые люди] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140411040645/http://kerch.fm/2014/03/06/paromnuyu-perepravu-kerchi-kontroliruyut-vooruzhennye-lyudi.html |date=11 красавіка 2014 }} // Kerch.FM</ref>, якія рухаліся праз Керч у бок Феадосіі. Ваенныя грузы украінскімі пагранічнікамі і мытнікамі не надглядаліся<ref>[http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 Через Керченскую переправу в Крым переправляют военную технику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122221555/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=35723 |date=22 студзеня 2015 }} // Kerch.com.ua, 7/03/2014</ref>. 7 сакавіка дэлегацыя Вярхоўнага Савета Крыма на чале з яго старшынёй Уладзімірам Канстанцінавым сустрэлася ў Маскве са старшынёй Дзярждумы Сяргеем Нарышкіным і спікерам Савета Федэрацыі Валянцінай Мацвіенка. Нарышкін заявіў, што ў Расіі падтрымаюць «''свабодны і дэмакратычны выбар''» насельніцтва Крыма і Севастопаля<ref>[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_2 В Госдуме Владимир Константинов обсудил с Сергеем Нарышкиным вопросы организации и проведения общекрымского референдума]</ref>. Мацвіенка запэўніла, што сенатары падтрымаюць рашэнне аб уваходжанні Крыма ў склад Расіі, калі яно будзе прынята<ref>[http://crimea.gov.ru/news/07_03_14_5 Совет федерации готов поддержать решение Крыма о вхождении в РФ — В. Матвиенко]</ref>. 8 сакавіка паступілі паведамленні пра тое, што расійскія вайскоўцы і крымскія апалчэнцы прыступілі да добраўпарадкавання блакпаста на тэрыторыі Херсонскай вобласці (Арабацкая стрэлка)<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/08/258714_rossiyskie_voennie_voshli_poselok.html Российские военные минируют поля под поселком Чонгар Херсонской области (ОБНОВЛЕНО)]</ref><ref>[http://www.unian.net/politics/895464-rossiyskie-okkupantyi-zaminirovali-i-obtyanuli-kolyuchey-provolokoy-granitsu-v-hersonskoy-oblasti.html Российские оккупанты заминировали и обтянули колючей проволокой «''границу''» в Херсонской области]</ref>. 8 сакавіка Аляксандр Турчынаў прызначыў новым кіраўніком Галоўнага ўпраўлення СБУ ў АРК Алега Абсалямава, аднак прэс-служба Вярхоўнага Савета АРК паведаміла, што ў Крыме гэта прызначэнне лічаць нелегітымным. У Вярхоўным Савеце АРК нагадалі, што ў Крыме створана свая Служба бяспекі, начальнік якой Пётр Зіма прызначаны ў адпаведнасці з Канстытуцыяй АРК і рэгламентам крымскага парламента<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/v-krymu-ne-priznali-novogo-glavu-sbu В Крыму не признали нового главу СБУ. Крымское ИА, 10.03.2014]</ref>. [[Файл:Berkut guards an entrance checkpoint to the Crimea Peninsula, March 10, 2014.jpg|міні|Блакпост на ўездзе ў Крым. 10 сакавіка 2014 года.]] 9 сакавіка ў Сімферопалі, Севастопалі, Еўпаторыі і Керчы прайшлі першыя мітынгі ў падтрымку далучэння Крыму да Расіі. Прадстаўнікі кіраўніцтва крымскай аўтаноміі заклікалі жыхароў Крыма прагаласаваць за далучэнне да Расіі<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1032682 В центре Симферополя проходит митинг за присоединение к России. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. Уладзімір Канстанцінаў заявіў у сваім звароце да Крымчане на сайце Вярхоўнага Савета АР Крым, што перадача Крыма Украіне ў 1954 годзе без згоды мясцовых жыхароў уяўляла сабой «''абуральную несправядлівасць''». Паводле слоў палітыка, «''Крым вычарпаў магчымасці дамагчыся годнага статусу ў складзе Украіны''», а далейшае знаходжанне ў яе складзе «''пагражае крымчанам не проста лаянкай і дыскрымінацыяй па культурным і этнічным прынцыпе, а самым літаральным фізічным знішчэннем. <…> Той Украіны, у якой мы жылі апошнія 23 гады, ужо няма, і дамаўляцца ў Кіеве пра сумеснае жыццё ў рамках адной дзяржавы ўжо няма з кім''». Канстанцінаў заклікаў жыхароў АРК «''не ўпусціць шанец, застаючыся крымчанамі, нікуды не пераязджаючы, вярнуцца дадому — у Расію''», якая «''дапаможа адаптавацца''» у пераходны перыяд<ref>[http://crimea.gov.ru/news/09_03_2014_1 Обращение Председателя Верховного Совета АРК Владимира Константинова к крымчанам] ([https://web.archive.org/web/20140309180214/http://www.rada.crimea.ua/news/09_03_2014_1 архив])</ref>. [[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0207.JPG|thumb|Украінская воінская частка ў Перавальным у асяроддзі «''[[Ветлівыя людзі|ўзброеных людзей]]''».]] [[Файл:2014-03-09 - Perevalne military base - 0144.JPG|thumb|Расійскія {{нп3|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ГАЗ-2330 «''Тыгр''»|ru|ГАЗ-2330 «''Тигр''»}} каля ўкраінскай вайсковай часткі ў Перавальным, Крым.]] 9—10 сакавіка расійскія вайскоўцы ўсталявалі кантроль над аэрадромам марской авіяцыйнай брыгады ВМС Украіны ў Саках<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |title=Украинские военные теряют контроль над аэродромами в Саках и Джанкое |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=8 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708025626/https://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/09/1242311.html |url-status=dead }}</ref>, аўтабатам (в/ч А2904) у Бахчысараі<ref>[http://investigator.org.ua/news/121562/ В Бахчисарае захватывают военную часть]</ref>, асобнай ракетна-тэхнічнай часткай у Чарнаморскім<ref>[http://investigator.org.ua/news/121514/ Российские военные захватили ракетную часть в Черноморском]</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/121632/ В захваченной ракетной части в Черноморском украинские и российские военные договорились о совместных патрулях]</ref>. [[Файл:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0017.JPG|thumb|175px|Прапанова Савета міністраў АР Крым украінскаму 55-му зенітна-ракетнаму палку ў Еўпаторыі перадаць усю зброю на склад пад ахову [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскаму флоту Расіі]] на перыяд падрыхтоўкі да рэферэндуму аб статусе Крыму<ref>[http://v-odesse.net/украинскому-зенитно-ракетному-полку/ Украинскому зенитно-ракетному полку выдвинули ультиматум: сдать оружие до вечера (документ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807042830/http://v-odesse.net/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83/ |date=7 жніўня 2016 }}</ref><ref>[http://obozrevatel.com/politics/43029-ukrainskie-zenitchiki-v-evpatorii-prosyat-evakuirovat-gorozhan-iz-za-ugrozyi-vzryiva.htm Украинские зенитчики в Евпатории просят эвакуировать горожан из-за угрозы взрыва]</ref>.]] 10 сакавіка Сяргей Аксёнаў на сустрэчы з журналістамі паведаміў, што Вярхоўны савет Крыма надзяліў яго паўнамоцтвамі галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі і правам фарміравання ўзброеных сіл Крыму: «Рашэнне па фарміраванні арміі Крыму прынята ў сувязі з наяўнасцю на тэрыторыі аўтаноміі незаконных узброеных фарміраванняў». У гэты ж дзень Аксёнаў прыняў прысягу на вернасць аўтаноміі батальёна спецназа Узброеных сіл Крыму, у склад якога ўвайшлі каля ста дружыннікаў палка народнай абароны Крыму. Паводле слоў Аксёнава, у складзе УС аўтаноміі налічваецца больш за 180 чалавек, якія прынялі прысягу<ref>[http://www.c-inform.info/mainnews/id/23 Премьер Крыма принял присягу у батальона спецназа Вооружённых Сил автономии]</ref>. Агульная колькасць крымскай арміі да рэферэндума 16 сакавіка павінна быць даведзена да 1500 чалавек. «Яны будуць ахоўваць выбарчыя ўчасткі са зброяй у руках», — сказаў Аксёнаў. Ён пацвердзіў, што ў перспектыве плануецца стварэнне ваенна-марскіх сіл Крыма, адзначыўшы, што ў выпадку далучэння Крыму да Расіі сухапутныя войскі і флот увойдуць у склад узброеных сіл РФ. Аксёнаў таксама заявіў, што калі паводле вынікаў рэферэндуму Крым стане часткай Расіі, вайскоўцы ўзброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму, павінны будуць або пакінуць тэрыторыю аўтаноміі, або ўвайсці ў склад узброеных сіл рэспублікі<ref>[http://www.interfax.ru/world/363713 Крымский парламент дал премьеру Аксенову полномочия главкома вооружёнными силами автономии]</ref>. 11 сакавіка Вярхоўны Савет АРК і Севастопальскі гарадскі савет прынялі дэкларацыю незалежнасці АРК і Севастопаля, у адпаведнасці з якой, у выпадку прыняцця на рэферэндуме рашэння далучыцца да Расіі, Крым будзе абвешчаны суверэннай рэспублікай і ў такім статусе звернецца да кіраўніцтва РФ з прапановай прыняцць у склад Федэрацыі<ref>{{cite web|url=http://crimea.gov.ru/news/11_03_2014_1 |title= Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г. Севастополя|date= 2014-03-11|publisher= // Пресс-центр Верховного Совета Автономной республики Крым |access-date=2014-03-11}}</ref>. У Вярхоўным Савеце Крыму пачалося фарміраванне міжфракцыйнай дэпутацкай групы «За новы расійскі Крым», якая падтрымлівала дзеянні старшыні Вярхоўнага Савета Уладзіміра Канстанцінава і прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, накіраваныя на «''стабілізацыю абстаноўкі на паўвостраве''» і далучэнне Крыму да Расіі. Як паведамляе прэс-служба парламента, заявы на уступленне ў аб’яднанне падалі больш за 70 з 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета<ref>[http://crimea.gov.ru/news/11_03_14_5 В крымском парламенте формируется межфракционная депутатская группа «За новый российский Крым!»]</ref>. Служба бяспекі АРК распаўсюдзіла сваю заяву: «З мэтай абароны насельніцтва Крыму ад пагроз іх бяспекі, забеспячэння іх правоў і свабод, недапушчэння экстрэмісцкіх праяў на тэрыторыі паўвострава, прадухілення спробаў распальвання міжнацыянальнай варожасці і іншых канфліктаў на сходзе прынята аднагалоснае рашэнне па фарміраванні Службы бяспекі Крыму як асобнай самастойнай структуры. Служба бяспекі Крыма ў гэты лёсавызначальны для народа перыяд бярэ на сябе адказнасць па яго абароне. Забеспячэнне бяспекі насельніцтва Крыма з’яўляецца галоўнай і прыярытэтнай задачай новай структуры»<ref>[http://www.kianews.com.ua/news/sluzhba-bezopasnosti-kryma-vzyala-pod-zashchitu-naselenie Служба безопасности Крыма взяла под защиту население. Крымское ИА, 11.03.2014]</ref>. Парламент Крыму зацвердзіў «Палажэнне аб народнай дружыне рэспублікі» — «''добраахвотным грамадскім фарміраванні жыхароў Крыма, створаным для садзейнічання праваахоўным органам, іншым органам улады АРК органам мясцовага самакіравання ў ахове правапарадку і грамадскай бяспекі, правоў і законных інтарэсаў грамадзян на тэрыторыі АРК''»<ref>[http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/6/act/1734pr.pdf Положение о Народной дружине Крыма]</ref>. Кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы падпісаў «Распараджэнне аб задачах сіл народнай самаабароны», якія дзейнічаюць пад кіраўніцтвам адзінага штаба «''з мэтай арганізацыі супрацьстаяння магчымаму ўзброенаму нападу на Севастопаль, абароны жыццяў, здароўя і маёмасці жыхароў горада, забеспячэння свабоднага і бяспечнага правядзення рэферэндуму''». Перад удзельнікамі зводнага палка народнай самаабароны Севастопаля пастаўленыя першачарговыя задачы, сярод якіх — спыненне правапарушэнняў і ахова грамадскага парадку на вуліцах горада, арганізацыя дзяжурства на блокпаста пры ўездзе ў горад, дзеянні ў складзе дзяжурных падраздзяленняў і груп<ref>[http://www.interfax.ru/world/363980 Завершено формирование сил самообороны Севастополя под единым руководством]</ref>. 12 сакавіка першы віцэ-прэм’ер Крыму [[Рустам Ільміравіч Тэміргаліеў|Рустам Тэміргаліеў]] паведаміў пра абмежаванні паветраных зносін Крыму з Украінай на перыяд да 17 сакавіка. Паводле яго слоў, гэта зроблена «''ў сувязі з магчымым прылётам сюды правакатараў''»<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/195462.html Ограничения на прилёт воздушных судов в Крым продлятся до 17 марта — власти]</ref>. Расійскія вайскоўцы блакіравалі радыётэхнічны батальён на [[гара Ай-Петры|гары Ай-Петры]]<ref>[http://investigator.org.ua/news/121880/ Российские военные теперь контролируют и батальон на Ай-Петри]</ref>. 13 сакавіка камандзір 204-й брыгады тактычнай авіяцыі, якая дыславалася на аэрадроме «Бельбек», палкоўнік Юлій Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны даць канкрэтныя ўказанні сваім вайскоўцам у Крыме, паколькі яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам з боку расійскіх вайскоўцаў, органаў мясцовага самакіравання і нават мясцовага насельніцтва, але маюць толькі вуснае ўказанне не паддавацца на правакацыі, трымацца і не прымяняць зброю. Мамчур запатрабаваў ад кіраўніцтва краіны ў самыя кароткія тэрміны прыняць узважанае рашэнне па далейшых дзеяннях камандзіраў вайсковых частак у выпадку прамой пагрозы жыццям асабістага складу, сем’яў ваеннаслужачых і грамадзянскага насельніцтва: «''У выпадку непрыняцця вамі адпаведных рашэнняў мы будзем вымушаны дзейнічаць паводле статуту Узброеных сіл Украіны, аж да адкрыцця агню. Пры гэтым мы выразна ўсведамляем, што не зможам доўга супрацьстаяць праўзыходным па колькасці, узбраенні і падрыхтоўцы падраздзяленням расійскіх войскаў, але гатовы выканаць свой абавязак да канца''»<ref>[http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 Военные «Бельбека» потребовали от Минобороны приказов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402190250/http://15minut.org/article/voennye-belbeka-potreboval-ot-rukovodstva-strany-prikazov-prigrozili-otkryt-ogo-2014-03-13-12-48-33 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. 15 сакавіка паводле паведамлення прэм’ер-міністра Крыма Сяргея Аксёнава, група асоб, якая назвалася супрацоўнікамі Пагранслужбы Украіны, паспрабавала пашкодзіць газаправод на Арабацкай стрэлцы. У сувязі з гэтым Аксёнаў звярнуўся да камандуючага Чарнаморскім флотам Расіі з просьбай узяць пад ахову газаразмеркавальную станцыю, якая знаходзіцца на Арабацкай стрэлцы на поўдзень ад вёскі {{нп3|Вёска Стрылковэ|Стралковае|uk|Стрілкове}} «''каб забяспечыць энергетычную бяспеку Аўтаномнай Рэспублікі Крым і бесперабойнае функцыянаванне аб’ектаў жыццезабеспячэння''»<ref>[http://www.c-inform.info/news/id/611 Силы самообороны предотвратили диверсию на газопроводе на Арабатской стрелке — премьер Крыма]</ref>. Паводле паведамлення інтэрнэт-выдання «LB.ua», у той жа дзень на Арабацкай стрэлцы ў раёне сяла Стралковае ў Херсонскай вобласці высадзіўся расійскі дэсант колькасцю больш за 50 чалавек, які прыбыў на чатырох верталётах, затым яны перамясціліся ў раён газаразмеркавальнай станцыі. Пазней прэс-служба Міністэрства абароны Украіны паведаміла: «''Адпор быў дадзены неадкладна. Для неадкладнага рэагавання на правакацыю з украінскага боку былі падняты сілы армейскай авіяцыі Сухапутных войскаў Узброеных Сіл Украіны, а таксама сілы аэрамабільнага батальёна''», пасля чаго расійскія вайскоўцы вярнуліся на ранейшыя пазіцыі<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/15/259514_rossiyskiy_desant_visaya.html Российский десант высадился в Херсонской области]</ref>. 16 сакавіка камандуючы ВМС Украіны контр-адмірал Сяргей Гайдук у адкрытым звароце да севастопальцаў і крымчан заявіў, што камандаванне ВМСУ, кіраўнікі УС РФ і крымскіх органаў улады шляхам дыялогу знайшлі фармат, які дазволіў пазбегнуць узброеных сутыкненняў і чалавечых ахвяр. У сувязі з гэтым ён заклікаў да разважлівасці кіраўнікоў органаў улады і атрадаў самаабароны: «''Прашу прыняць усе меры для астуджэння „гарачых галоў“, не дапусціць новага вітка канфрантацыі. Мы прайшлі этап пратэстаў і рызыкі ваеннага сутыкнення. Настаў час прымірэння, працы палітыкаў і дыпламатаў''». Камандуючы ВМСУ звярнуў увагу ваеннаслужачых Украіны і Расіі на неабходнасць вытрымкі, разумення таго, што палітычныя рознагалоссі вырашаюцца толькі за сталом перамоў: «''Упэўнены: украінскія і расійскія ваяры не павінны страляць адзін у аднаго… Яшчэ раз настойліва заклікаю ўсіх да дыялогу і перамоваў на ўсіх узроўнях. Веру ў мудрасць, разважлівасць і вытрымку крымчан і севастопальцаў. Жадаю вам дабра і дабрабыту''»<ref name="news.allcrimea.net"/>. В. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх паведаміў перад пасяджэннем урада 16 сакавіка, што камандуючы ВМСУ контр-адмірал Сяргей Гайдук дасягнуў дамоўленасці з камандуючым Чарнаморскім флотам і прадстаўніком міністра абароны РФ Сяргея Шайгу аб тым, што да 21 сакавіка не будзе праводзіцца ніякіх мерапрыемстваў па блакіраванні ўкраінскіх вайсковых частак. В. а. кіраўніка Мінабароны сказаў таксама, што, паводле яго дадзеных, агульная колькасць расійскіх войскаў на тэрыторыі Крыму складае каля 21,5 тысячы чалавек<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320206-ukrayna-dohovorylas-s-rf-ne-prybehat-k-blokyrovke-voynskykh-chastei-do-21-marta-tenuikh Украина договорилась с РФ не прибегать к блокировке воинских частей до 21 марта]</ref>. Тым часам у Крыме адбыўся рэферэндум аб статусе паўвострава. Паводле афіцыйных дадзеных, у галасаванні прыняло ўдзел 83,1 % выбаршчыкаў АРК, з іх каля 96,77 % прагаласавалі за далучэнне Крыму да Расіі<ref name="ARC16">{{Cite web|url = http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|title = Результаты общекрымского референдума|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|archive-url = https://archive.today/20140520093441/http://crimea.gov.ru/referendum/resultaty|access-date = 2014-11-06|archive-date = 20 мая 2014|url-status = dead}}</ref>, у Севастопалі адпаведна 89,5 % і 95,6 %<ref name="Sev16">{{Cite web|url = http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|title = На сессии городского Совета утверждены результаты общекрымского референдума 16 марта 2014 года|date = 2014-03-17|publisher = Официальный сайт Севастопольского городского совета|archive-url = https://web.archive.org/web/20140722133147/http://sevsovet.com.ua/index.php/2011-06-30-23-44-03/12395-na-sessii-gorodskogo-soveta-utverzhdeny-rezultaty-obshchekrymskogo-referenduma-16-marta-2014-goda|archive-date = 22 ліпеня 2014|access-date = 2014-11-06|url-status = dead}}</ref>. {{падвойная выява|справа|Решение горсовета Севастополя 17марта2014.jpg|148|Решение горсовета Севастополя 17марта2014 2.jpg|148|Рашэнне Севастопальскага гарадскога савета аб статусе горада Севастопаля і аб уваходжанні Севастопаля ў склад Расіі. 17 сакавіка 2014 года.}} 17 сакавіка, абапіраючыся на вынікі рэферэндуму і прынятую 11 сакавіка [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма|Дэкларацыю аб незалежнасці]], парламент Крыму абвясціў незалежную Рэспубліку Крым, у якой Севастопаль мае асаблівы статус, і звярнуўся да РФ з прапановай аб прыняцці Рэспублікі Крым у склад Расіі ў якасці новага суб’екта РФ са статусам рэспублікі<ref>[http://crimea.gov.ru/act/11748 Постановление ВС АРК от 17.03.2014 № 1745-6/14 «''О независимости Крыма''»]</ref>. З аналагічным зваротам выступіў і Севастопальскі гарсавет<ref>[https://new-sebastopol.com/news/aktsenti/Deputati_gorodskogo_soveta_na_vneocherednoy_sessii_obratilis_k_Rossiyskoy_Federatsii_o_prinyatii_goroda_Sevastopolya_v_sostav_Rossii Депутаты городского совета на внеочередной сессии обратились к Российской Федерации о принятии города Севастополя в состав России]</ref>. Уладзімір Пуцін падпісаў «Указ аб прызнанні незалежнасці Рэспублікі Крым»<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 Указ Президента РФ от 17 марта 2014 года № 147 «О признании Республики Крым»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140907044708/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621970 |date=7 верасня 2014 }}</ref>, а пазней ухваліў праект дагавора аб далучэнні Крыму да Расіі і распарадзіўся падпісаць яго на вышэйшым узроўні<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;3621964 Распоряжение Президента РФ от 17.03.2014 № 63-рп]</ref>. Расія прадаставіла Крыме фінансавую дапамогу ў памеры 15 мільярдаў рублёў<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3320600-rossyia-predostavyla-krymu-fynpomosch-v-summe-15-myllyardov-rublei Россия предоставила Крыму финпомощь в сумме 15 миллиардов рублей]</ref><ref>{{Cite web |url=http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |title=Крым получил от России 15 млрд рублей |access-date=19 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319033226/http://vm.ru/news/2014/03/18/krim-poluchil-ot-rossii-15-mlrd-rublej-240124.html |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|міні|300px|Падпісанне дамовы аб далучэнні Крыму да РФ. 18 сакавіка 2014 года.]] 18 сакавіка Расія і Крым падпісалі ў Георгіеўскай зале Крамля дагавор аб далучэнні Крыму да РФ, згодна з якім у складзе Расіі былі ўтвораны новыя суб’екты Федэрацыі — [[Рэспубліка Крым]] і [[горад федэральнага значэння]] Севастопаль. Пад дакументам падпісаліся прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін, старшыня Дзяржсавета Крыма Уладзімір Канстанцінаў, старшыня Савета міністраў Крыму Сяргей Аксёнаў і кіраўнік Севастопаля Аляксей Чалы<ref name="RBTR">{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |title=В Кремле подписан договор о принятии Крыма и Севастополя в состав России |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129054325/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/18/1245493.html |url-status=dead }}</ref>. Паводле паведамлення Міністэрства абароны Украіны, 18 сакавіка пры штурме 13-га фотаграметрычнага цэнтра Узброеных сіл Украіны ў Сімферопалі прамым пападаннем у вобласць сэрца быў забіты прапаршчык Сяргей Какурын, які знаходзіўся на назіральнай вежы аўтапарка часткі. Акрамя таго, стрэламі ў вобласць шыі і рукі былі паранены капітан В. А. Фядун. Як паведаміла Міністэрства абароны Украіны, нападалыя былі апранутыя ў ваенную форму ваеннаслужачых Узброеных Сіл Расіі без знакаў адрознення і ўзброеныя аўтаматычнай зброяй і снайперскай вінтоўкай, а камандзіра часткі палкоўніка Андрэя Андрушына, якога падчас перамоваў захапілі, утрымлівалі ў асобным памяшканні і сілай прымушаюць перайсці на бок крымскага ўрада. Пасля гэтага інцыдэнту Міністэрства абароны Украіны дазволіла ўкраінскім вайскоўцам у Крыме ўжываць зброю<ref>[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/18/u-zv’yazku-iz-zagibellyu-ukrainskogo-vijskovosluzhbovczya-vijskovim-chastinam-zs-ukraini-dislokovanim-v-ar-krim-dozvoleno-zastosuvannya-zbroi/ У зв’язку із загибеллю українського військовослужбовця, військовим частинам ЗС України, дислокованим в АР Крим, дозволено застосування зброї]</ref>. Па паведамленні МУС Крыма, стрэлы былі зроблены з аднаго месца як па байцам самаабароны, так і па ўкраінскім вайскоўцам на тэрыторыі часткі<ref>[https://82.mvd.ru/news/item/2089795/ Проводится расследование обстоятельств происшедшего на улице Кубанской в Симферополе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403143234/https://82.mvd.ru/news/item/2089795 |date=3 красавіка 2015 }}</ref>. Ёсць загінулы і паранены з боку байцоў крымскай самаабароны<ref>[https://82.mvd.ru/news?year=2014&month=3&day=18 МВД по Республике Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402141155/https://82.mvd.ru/news?year=2014&month=3&day=18 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Загінулы — гэта 34-гадовы жыхар {{нп3|Кацельнікаўскі раён|Кацельнікаўскага раёна|ru|Котельниковский район}} [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]] Расіі Руслан Казакоў, які прыехаў у Крым у якасці добраахвотніка<ref>[http://www.mk.ru/incident/article/2014/03/19/1000914-glava-samooboronyi-kryima-snayper-slovno-rastvorilsya-v-vozduhe.html Глава самообороны Крыма: «''Снайпер словно растворился в воздухе''»]</ref>. Пракуратура Крыму ўзбудзіла крымінальную справу. У пракуратуры не выключаюць, што мэтай абстрэлу было «''справакаваць сутыкненні паміж украінскімі і расійскімі вайскоўцамі''». Таксама пракурор {{нп3|Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Паклонская|ru|Поклонская, Наталья Владимировна}} адзначыла падабенства почырку гэтага снайпера і снайпераў з Майдана ў Кіеве<ref name="ria_Simfpl">[http://ria.ru/incidents/20140322/1000633150.html В Симферополе простились с военным и казаком, убитыми снайпером]</ref>. Развітанне з абодвума загінулымі адбывалася адначасова ў гарнізонным доме афіцэраў у Сімферопалі<ref name="ridus">[http://www.ridus.ru/news/156977 В Симферополе прошла панихида по бойцам, убитым снайпером. Спецрепортаж]</ref>. Раніцай [[19 сакавіка]] прарасійскія сілы прарвалі ачапленне і ўварваліся на тэрыторыю штаба ВМС Украіны ў Севастопалі, над ім былі паднятыя расійскі і андрэеўскі сцягі<ref>[http://tass.ru/politika/1058186 Над штабом ВМС Украины поднят российский флаг] // ИТАР-ТАСС, 19.03.2014</ref><ref name="UaMil-19-3">[http://www.mil.gov.ua/news/2014/03/19/komanduvacha-vijskovo-morskih-sil-zs-ukraini-vivezli-u-nevidomomu-napryamu-nevstanovleni-osobi/ Командувача Військово-Морських Сил ЗС України вивезли у невідомому напряму невстановлені особи]</ref>. У Севастопалі быў затрыманы камандуючы ВМСУ контр-адмірал [[Сяргей Анатольевіч Гайдук|Сяргей Гайдук]]<ref name="UaMil-19-3" /><ref>[http://www.c-inform.info/news/id/1252 Командующий ВМС Украины Гайдук временно задержан — прокуратура]. Крыминформ, 19 марта 2014.</ref>. Міністр абароны Расіі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] звярнуўся да крымскага кіраўніцтва з просьбай вызваліць Гайдука і не перашкаджаць яго выезду на тэрыторыю Украіны. Раніцай [[20 сакавіка]] праваахоўныя органы Рэспублікі Крым вызвалілі Гайдука і яшчэ семярых чалавек, якія былі затрыманыя напярэдадні<ref>[http://echo.msk.ru/news/1283194-echo.html В Крыму правоохранительные органы отпустили командующего ВМС Украины Сергея Гайдука и ещё 7 человек, которые были задержаны накануне в Севастополе]. Эхо Москвы, 20 марта 2014.</ref>. 20 сакавіка [[Дзяржаўная Дума]] прыняла федэральны канстытуцыйны закон аб далучэнні Крыму да Расіі<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/20/zakon-krim.html Госдума приняла закон о присоединении Крыма]</ref>. Карабель кіравання «Данбас», выратавальны буксір «Крамянец» і супрацьпажарны катэр «Боршчаў» Ваенна-марскіх сіл Украіны, якія стаялі ў Стралецкай бухце Севастопаля, спусцілі ўкраінскія і паднялі Андрэеўскія сцягі Ваенна-марскога флоту Расіі. Раней прадстаўнікі Чарнаморскага флоту Расіі прапанавалі ўкраінскім вайскоўцам у Крыме тры варыянты далейшых дзеянняў: перавод украінскіх вайскоўцаў на мацерыковую частку Украіны для праходжання там далейшай службы, пераход на службу ў Чарнаморскі флот Расіі, звальненне ў запас і магчымасць пражывання на тэрыторыі Крыму<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |title=Три судна ВМС Украины подняли российские флаги |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=22 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322134809/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/20/1246557.html |url-status=dead }}</ref>. Да зыходу дня, пасля падпісання прэзідэнтам РФ указа аб прызнанні воінскіх званняў ваеннаслужачых Украіны, камандзіры і начальнікі 72 воінскіх частак, устаноў і караблёў Міністэрства абароны Украіны, дыслакаваных на Крымскім паўвостраве, у ліку якіх 25 судоў дапаможнага флоту і шэсць баявых караблёў Ваенна-марскіх сіл Украіны, прынялі рашэнне добраахвотна перайсці ў шэрагі Узброеных сіл РФ для далейшага праходжання ваеннай службы. У гарнізонах і на караблях ва ўрачыстай абстаноўцы прайшлі пабудовы асабістага складу з цырымоніяй узняцця сцяга і выканання гімна Расіі<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/366174|title=Российский флаг в Крыму подняли 72 воинских подразделения из состава ВС Украины|date=20 сакавіка 2014|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-20}}</ref>. 21 сакавіка Уладзімір Пуцін падпісаў закон аб далучэнні Крыму да Расіі і зацвердзіў ратыфікацыю адпаведнага дагавора. Адначасова быў падпісаны ўказ аб стварэнні [[Крымская федэральная акруга|Крымскай федэральнай акругі]]<ref>[http://www.ng.ru/news/461230.html В честь присоединения Крыма в Москве, Симферополе и Севастополе устроят салют]</ref>. 22 сакавіка ўкраінская авіябаза ў Бельбек была ўзятая штурмам<ref>[http://slon.ru/fast/world/voinskuyu-chast-v-belbeke-vzyali-shturmom-1074757.xhtml Воинскую часть в Бельбеке взяли штурмом]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/366511 Крымские правоохранители проверяют воинскую часть в Бельбеке, где могут находиться неустановленные лица из Украины]</ref>. Прэм’ер-міністр Рэспублікі Крым Сяргей Аксёнаў выступіў са зваротам да народу Украіны, у якім растлумачыў сваю пазіцыю наконт падзей, што адбываюцца ва Украіне<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины — YouTube]</ref>. 24 сакавіка расійскія войскі штурмавалі ваенна-марскую базу ў Феадосіі і вывезлі на грузавіках са звязанымі рукамі марскіх пяхотнікаў, якія знаходзіліся там<ref>[http://newsru.com/russia/24mar2014/crimea_3.html В Феодосии военные РФ штурмом взяли базу украинских морпехов]</ref>. В. а. прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў паведаміў, што Міністэрству абароны краіны было дадзена даручэнне вывесці воінскія падраздзяленні з Крыма. Міністр абароны Расіі Сяргей Шайгу, які ў ходзе рабочай паездкі ў Крым правёў 24 сакавіка сустрэчу з былымі вайскоўцамі Узброеных сіл Украіны, запэўніў, што вайскоўцы Украіны, якія выказалі жаданне працягнуць службу ў расійскай арміі, будуць карыстацца ўсімі сацыяльнымі правамі ў рамках заканадаўства Расіі<ref>[http://www.infan.ru/news/?353378 И. о. президента Украины распорядился вывести украинские войска с территории Крыма]</ref>. Увечары таго ж дня на [[Данузлаў|Данузлаве]] былі штурмам узятыя [[Канстанцін Альшанскі (дэсантны карабель)|вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''»]]<ref>{{cite web|url=http://kp.ua/daily/240314/445134|title=Корабль "Константин Ольшанский" захвачен|date=2014-03-24|work=КП-Украина|access-date=2014-03-25}}</ref>, а таксама сярэдні дэсантны карабель «Кіраваград''» і тральшчык «Кахоўка''»<ref>{{cite web|url=http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|title=Восемь главных вопросов о Крыме: ответы экспертов|date=2014-03-25|publisher=Сегодня.ua|access-date=2014-03-25|archive-date=25 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325190455/http://www.segodnya.ua/regions/krym/vosem-glavnyh-voprosov-o-kryme-otvety-ekspertov-504958.html|url-status=dead}}</ref>. 26 сакавіка сцяг Расіі і Андрэеўскі сцяг былі паднятыя над апошнім украінскім караблём — тральшчыкам «''Чаркасы''»<ref>[http://piter.tv/event/Novosti_Krima_segodnya_26_marta/ Тральщик Черкассы поднял флаг РФ, корабли Украины сдались, флаги России во всех украинских частях, самооборона Севастополя распущена]</ref>. Да гэтага тральшчык «''Чаркасы''» трое сутак хадзіў па возеры Данузлаў, не спыняючыся, і яго камандзір капітан трэцяга рангу Юрый Федаш адказваў адмовай на ўсе патрабаванні здацца. Украінскія маракі спрабавалі адбіцца ад расійскіх хуткаходных катэраў, шпурляючы ў ваду выбуховыя пакеты. Тральшчык двойчы спрабаваў вырвацца з Данузлава. Першы раз ён паспрабаваў адцягнуць у бок затоплены карабель, каб ачысціць сабе шлях, у другі раз украінскія маракі амаль выйшлі з бухты, але расійскі карабель сапхнуў іх на мель<ref>[http://www.newsru.com/world/25mar2014/donuzlav.html В озере Донузлав военные РФ захватили последний в Крыму корабль под желто-голубым флагом, сообщили украинские СМИ]</ref><ref>[http://rus.newsru.ua/ukraine/24mar2014/otbil.html Тральщик «''Черкассы''» отбил штурм]</ref>. Расійскімі вайскоўцамі былі вызваленыя шэсць украінскіх вайскоўцаў, якіх утрымлівалі, у тым ліку камандзір Бельбекскай авіяцыйнай брыгады палкоўнік Юлій Мамчур і намеснік камандуючага ВМС Украіны, генерал-маёр Ігар Варончанка. Мамчур сказаў, што на яго ў зняволенні аказвалі псіхалагічны ціск, не давалі яму спаць<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140326_ukraine_mamchur_released.shtml Крым: полковника Юлия Мамчура освободили из плена]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |title=Освобожденный Мамчур рассказал о крымском плене |access-date=19 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120835/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/osvobozhdennyy-mamchur-rasskazal-o-krymskom-plene-505629.html |url-status=dead }}</ref>. 27 сакавіка {{нп3|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|Дзяржаўны Савет Рэспублікі Крым|ru|Государственный Совет Республики Крым}} апублікаваў спіс асоб, знаходжанне якіх на тэрыторыі Рэспублікі Крым з’яўляецца непажаданым. Спіс уключае 320 персон, сярод якіх вядучыя ўкраінскія палітыкі, дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны, якія галасавалі за датэрміновае спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Крыма, і дзяржаўныя дзеячы ад розных партый<ref>{{cite web|url=http://www.rada.crimea.ua/news/270314|title=Список лиц, пребывание которых на территории Республики Крым является нежелательным|date=2014-03-27|publisher=Официальный сайт Государственного Совета Республики Крым|access-date=2014-11-14|archive-url=https://archive.today/20140327140834/http://www.rada.crimea.ua/news/270314|archive-date=27 сакавіка 2014|url-status=live}}</ref>. 28 сакавіка Міністр абароны Расіі [[Сяргей Шайгу]] паведаміў, што «арганізаваны вывад падраздзяленняў украінскай арміі, якія выказалі жаданне працягваць службу ва Узброеных сілах Украіны, завершаны». 4300 з 18800 украінскіх вайскоўцаў, раней раскватараваных у Крыме, выказалі жаданне пакінуць Крым і працягнуць службу ва Узброеных сілах Украіны. Шайгу адзначыў: «Завершана змена дзяржаўнай сімволікі на ўсіх караблях і ва ўсіх падраздзяленнях, якія перайшлі на бок расійскай арміі. Актаў апаганення, непаважлівага стаўлення да дзяржаўнай сімволікі Украіны не дапушчана». Пры гэтым прынята рашэнне аб тым, што Расія перадасць Украіне ўзбраенне ўкраінскіх частак, якія не перайшлі на расійскую службу<ref>[http://for-ua.com/ukraine/2014/03/28/125135.html Россия передаст Украине вооружение крымских частей, не перешедших на её сторону]</ref>. == Інфармацыйнае асвятленне == === Украінскія СМІ === Найбуйнейшыя агульнанацыянальныя каналы Украіны з 2 сакавіка выходзяць з аднолькавым лагатыпам — сцягам Украіны і надпісам на ім «Єдина країна — Единая страна». Сярод каналаў, якія ўдзельнічаюць у акцыі, — «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]», «[[5 канал|5-ы канал]]», «[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]», «[[ICTV]]», «[[1+1]]», «[[Украіна (тэлеканал)|Украіна]]» і іншыя<ref name="УкрТв" />. Прарасійскія ўлады Крыма ва ўкраінскіх СМІ звычайна называліся «самаабвешчанымі», «марыянэткавымі»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/6/7017802/ Марионеточный Совет Крыма назначил референдум о вхождении в РФ на 16 марта]</ref> і «нелегітымнымі»<ref>[http://www.unian.net/politics/891486-samoprovozglashennyiy-premer-ark-perenes-vsekryimskiy-referendum-na-30-marta.html Самопровозглашенный премьер АРК перенёс всекрымский референдум на 30 марта]</ref>; далучэнне Крыму да Расіі — акупацыяй і [[аншлюс]]ам<ref>[http://liga.net/opinion/176046_anshlyus-po-russki-chto-delat-ukraine-posle-okkupatsii-kryma.htm Аншлюс по-русски. Что делать Украине после оккупации Крыма]</ref>. Паколькі да 17 красавіка 2014 года расійскі бок адмаўляў факт свайго ваеннага ўмяшання ў Крыме, украінскія СМІ называлі групы добра экіпіяваных узброеных людзей, якія дзейнічалі на тэрыторыі паўвострава, «зялёнымі чалавечкамі»<ref>[http://vesti.ua/krym/41259-rossijane-zatopili-korabl-v-sevastopolskoj-buhte Россияне затопили корабль в севастопольской бухте]</ref>. Украінскія СМІ акцэнтавалі ўвагу на «непрыхаванай хлусні» расійскага прэзідэнта Пуціна (які адмаўляў прысутнасць расійскіх войскаў у Крыме)<ref name="UP-4-3">[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/4/7017602/ Военные моряки Украины обвинили Путина в неприкрытой лжи]</ref>, на пагрозах Захаду ў адрас Расіі<ref name="UP-4-3"/>. Інфармацыі, якая размяшчалася ў расійскіх СМІ, падавалася як «прапаганда» і «шырокамаштабная інфармацыйная вайна», «інфармацыйная агрэсія» і «інфармацыйная акупацыя»<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/03/13/7018687/ Украинские каналы попросили пока не показывать пропаганду о российской милиции]</ref>. 3 сакавіка кіраўнікі «{{нп3|Inter Media Group||ru|Inter Media Group}}» {{нп3|Ганна Вітальеўна Бязлюдная|Ганна Бязлюдная|ru|Безлюдная, Анна Витальевна}}, «[[StarLightMedia]]» Уладзімір Барадзянскі, «Медыя Групы Украіна» Фёдар Агаркаў і медыяхолдынга «1+1 Media» Аляксандр Ткачэнка ў адкрытым лісце да генеральнага дырэктара «[[Першы канал (Расія)|Першага канала]]» {{нп3|Канстанцін Львовіч Эрнст|Канстанціна Эрнста|ru|Эрнст, Константин Львович}}, «[[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]]» Алега Дабрадзеева і «[[НТВ]]» Уладзіміра Кулісцікава заклікалі расійскія тэлеканалы «адкрыта, узважана і аб’ектыўна» асвятляць падзеі ва Украіне. На іх думку, СМІ дзвюх краін не маюць права «распальваць варожасць паміж брацкімі рускім і ўкраінскім народамі» і прадастаўляць аўдыторыі неправераную або скажоную інфармацыю<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |title=Руководители медиа групп Украины призывают российских телевизионщиков взвешивать каждое слово |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306174302/http://www.segodnya.ua/ukraine/rukovoditeli-media-grupp-ukrainy-prizyvayut-rossiyskih-televizionshchikov-vzveshivat-kazhdoe-slovo-500148.html |url-status=dead }}</ref>. У адказ кіраўнікі расійскіх тэлеканалаў абвінавацілі Украіну ў дыскрымінацыі рускай мовы і стварэнні перашкодаў для працы расійскіх журналістаў<ref>[http://www.interfax.ru/362451 Руководители российских телеканалов ответили украинским коллегам на призывы быть объективными]</ref>. Вялікі публічны рэзананс атрымаў інцыдэнт, падчас якога дэпутат Вярхоўнай Рады, член камітэта па свабодзе слова {{нп3|Ігар Міхайлавіч Мірашнічэнка|Ігар Мірашнічэнка|ru|Мирошниченко, Игорь Михайлович}} сумесна са сваімі калегамі па [[Усеўкраінскае аб'яднанне «''Свабода''»|партыі «''Свабода''»]] з прымяненнем фізічнай сілы прымусіў кіраўніка «''{{нп3|Нацыянальная тэлекампанія Украіны|Нацыянальнай тэлекампаніі Украіны|ru|Национальная телекомпания Украины}}''» Аляксандра Панцеляймонава напісаць заяву аб звальненні. Дзеянні Мірашнічэнкі былі выкліканыя тым, што тэлекампанія паказала кадры ўрачыстай цырымоніі ў гонар далучэння Крыма да Расіі<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25301766.html Мірошниченко запевняє, що не бив керівника НТКУ]</ref>. === Расійскія СМІ === Расійскія СМІ называлі змену ўлады ва Украіне «пераваротам», здзейсненым «узброенымі групоўкамі», вядучая роля ў якіх належыць «баевікам „Правага сектара“»<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/13/bank-site.html Майдан пошел ва-банк]</ref>. Гэты «''пераварот''», на думку расійскіх СМІ, штучна выдаваўся за «''народную рэвалюцыю''», аднак быў інспіраваны звонку («''Амерыкай''» і «''еўраатлантычным альянсам''») праз тэлебачанне і міжнародныя фонды. Пры гэтым адзін алігархічны клан змяніў іншы і адбыўся рэцыдыў «''бандэраўшчыны''». У расійскіх СМІ падкрэсліваліся адрозненні паміж рэгіёнамі Украіны, у прыватнасці паміж [[Галічына]]й і [[Данбас]]ам<ref>[http://www.rg.ru/2014/03/14/tolochko.html В стране товарища маузера]</ref>. 2 сакавіка расійскі «[[Першы канал (Расія)|Першы канал]]» паказаў сюжэт пра бежанцаў, якія прыбываюць з Украіны ў Расію. У рэпартажы сцвярджалася, што чарга з машын з бежанцамі сабралася на мяжы з Расіяй, у той час як у сюжэце быў паказаны КПП «''{{нп3|Вёска Шэгыні|Шэгыні|ru|Шегини}}''», размешчаны на мяжы з Польшчай у 80 кіламетрах ад Львова<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/first/ |title=«''Первый канал''» выдал польский КПП за российский |date=2014-03-02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827061040/http://lenta.ru/news/2014/03/02/first |archive-date=27 жніўня 2015 }}</ref>. Старэйшы рэдактар «​​{{нп3|The New Republic|The New Republic|ru|The New Republic}}» Юлія Ёфе адзначыла, што расійскі іншамоўны дзяржаўны тэлеканал «[[Russia Today]]», які актыўна асвятляў антываенныя дэманстрацыі па ўсім свеце, у прыватнасці супраць ўмяшання ў [[грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскую вайну ў Сірыі]], ніяк не згадаў пра антываенныя дэманстрацыі 2 сакавіка ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, удзельнікі якіх былі разагнаныя паліцыяй і [[АМАП (Расія)|АМАПам]], а колькасць затрыманых дасягнула 350 чалавек. У той жа час тэлеканал не забыўся згадаць пра мітынг у падтрымку дзеянняў расійскіх улад (мэту якога журналісты ахарактарызавалі як «''падтрымку рускамоўных ва Украіне''»)<ref>[http://www.newrepublic.com/article/116816/whataboutism-russia-protests-against-war-ukraine Kremlin TV Loves Anti-War Protests—Unless Russia Is the One Waging War Studies in 'whataboutism']</ref>. На думку журналіста «The Economist», расійскія тэлеканалы, якія маюць у Крыме шырокі ахоп вяшчання, выконвалі задачу прапагандысцкага прыкрыцця для загадзя падрыхтаванага ваеннага ўварвання Расіі ў Крым<ref>[http://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2014/03/russia-and-ukraine «Russia and Ukraine: Edging closer to war», The Economist, Mar 1st 2014]</ref>. 3 сакавіка расійскі музыка Барыс Грабеншчыкоў выказаў сваё незадавальненне тым, як тэлеканал «Расія-24» у сюжэце пра Украіну выкарыстаў фрагмент з яго песні «Цягнік у агні», а таксама выказаўся супраць ваеннага ўмяшання Расіі<ref>[https://www.facebook.com/profile.php?id=100001212153135 борис гребенщиков | Facebook]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/03/trainonfire/ Гребенщиков упрекнул «Россию 24» в игре на руку дьяволу] // Lenta.ru</ref>. У звароце, запісаным сумесна з іншымі рок-музыкамі, Грабеншчыкоў назваў тое, што адбываецца, палітычнай гульнёй і заявіў, што Украіна і Расія — адна краіна з адным народам<ref>[http://21region.org/sections/video/96989-obraschenie-rok-muzykantov-k-narodam-ukrainy-i-rossii.html Обращение рок музыкантов к народам Украины и России] // 21 Регион — Информационно-развлекательный портал. Чебоксары. Чувашия</ref>. На фоне канфлікту агенцтва «ІТАР-ТАСС» 2 сакавіка паведаміла са спасылкай на пагранслужбы і ФМС Расіі аб рэзка ўзрослым патоку бежанцаў з Украіны, які нібыта за апошнія два тыдні лютага склаў 143 тыс. чалавек, а 1 сакавіка кіраўнікі Белгародскай, Растоўскай і Бранскай абласцей нібыта паведамілі РІА «Навіны» аб наплыве бежанцаў з Украіны ў расійскія прыгранічныя рэгіёны. Між тым, расійскаму выданню «''Руская планета''» у прэс-службе {{нп3|Федэральная міграцыйная служба|ФМС|ru|Федеральная миграционная служба}} паведамілі, што дадзеных пра колькасць прыбылых у лютым грамадзян Украіны да іх пакуль не паступала. Прадстаўніцтва [[ФСБ]] і рэгіянальныя ўлады не змаглі ці адмовіліся даць інфармацыю пра ўкраінскіх бежанцаў, а ў бранскай ФМС сказалі аб іх адсутнасці. У прэс-службе губернатара Растоўскай вобласці паведамілі, што ў частцы дзіцячых аздараўленчых лагераў рэгіёну для ўкраінцаў былі зарэзерваваныя месцы, але па стане на раніцу 3 сакавіка яны пустуюць. Пацвердзіць дадзеныя аб прытоку бежанцаў з Украіны не атрымалася і камітэту праваабарончай арганізацыі «''Грамадзянскае садзейнічанне''»<ref>[http://rusplt.ru/policy/propali-bejentsyi-8421.html Пропали беженцы]</ref>. У Дзяржаўнай пагранічнай службе Украіны і Федэральнай міграцыйнай службе Расіі таксама абверглі гэтыя заявы<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2421579 Ъ-Украина-Новости — Госпогранслужба опровергает массовый выезд украинцев из страны]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140307_ru_n_ukrainian_migrants Российская миграционная служба отрицает поток беженцев из Украины]</ref>. 5 сакавіка кіеўскі правайдэр «''Ланет''» «''за агрэсіўную прапаганду, заклікі да вайны і распаўсюджванне варожасці і нянавісці''» адключыў трансляцыю трох расійскіх каналаў: «РТР-Планета», «Першы канал. Сусветная сетка» і «НТВ Мір»<ref>[http://www.lanet.ua/news/izmeneniya-v-televidenii/ Изменения в кабельном телевидении | Ланет]</ref>. 3 сакавіка журналістка расійскага дзяржаўнага тэлеканала «[[RT]]» Эбі Марцін у прамым эфіры асудзіла «ваенную акупацыю» Украіны Расіяй. Галоўны рэдактар «Russia Today» Маргарыта Сіманьян патлумачыла гэты ўчынак уздзеяннем «амерыканскай прапаганды»<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/04/simonyan/ Симоньян объяснила проукраинскую позицию ведущей RT «американской пропагандой»]</ref>. Пазней Эбі Марцін заявіла, што яна таксама не згодна з умяшаннем ЗША ў справы Украіны, дадаўшы, што лічыць за гонар працаваць на «''RT''», дзе можа свабодна выказваць гэтыя погляды<ref>[http://www.newsru.com/world/06mar2014/rt_us.html Новости NEWSru.com:: Ведущая канала RT уволилась в прямом эфире, отказавшись «''обелять Путина''»]</ref>. 6 сакавіка вядучая «RT» Ліз Уол звольнілася ў прамым эфіры, заявіўшы, што не можа быць часткай кампаніі, «якая фінансуецца расійскім урадам і апраўдвае Уладзіміра Пуціна»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2h79v9uirLY RT America’s Liz Wahl resigns live on air, 06.03.2015]</ref>; тэлеканал назваў гэты крок «''самапіярам''»<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2014/03/140306_hk_rt_resignation.shtml Ведуча російського каналу звільнилася в прямому ефірі через Крим] {{ref-uk}}</ref>. Паводле дадзеных «''TruthDig''», гэты крок Уол быў зроблены пад уплывам адной з амерыканскіх кансерватыўнай палітычных арганізацый<ref>[http://www.truthdig.com/report/item/how_cold_war-hungry_neocons_stage_managed_liz_wahls_resignation_20140319 Max Blumenthal, Rania Khalek. How Cold War-Hungry Neocons Stage Managed RT Anchor Liz Wahl’s Resignation//TruthDig, 19.03.2015]</ref>. З 10 сакавіка на кругласутачным інфармацыйным канале «{{нп3|Расія-24|Расія-24|ru|Россия-24}}» трансліруюцца выпускі навін «ДТРК Крым». Расійскія каналы з 11 сакавіка не маюць магчымасці паўнавартасна вяшчаць на тэрыторыю Украіны. Нацыянальны савет Украіны па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання запатрабаваў ад правайдэраў да 21:00 мск 11 сакавіка спыніць трансляцыю тэлеканалаў «''Весткі''», «''[[Расія-24]]''», «''[[Першы канал (Расія)|Першы канал. Сусветная сетка]]''», «''{{нп3|РТР-Планета|РТР-Планета|ru|РТР-Планета}}''», «''НТВ Мір''». Да раніцы 11 сакавіка да паловы правайдэраў Украіны ўжо адключылі вяшчанне гэтых каналаў<ref>[http://www.interfax.ru/world/363889 На Украине половина провайдеров прекратили вещание российских телеканалов — Интерфакс]</ref>. 22 красавіка прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін падпісаў указ аб узнагароджанні больш за 300 супрацоўнікаў расійскіх СМІ «''за аб’ектыўнасць пры асвятленні падзей у Крыме''», які, аднак, не быў выкладзены ў публічны доступ<ref>{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.echo.msk.ru/news/1313866-echo.html| title=Кремль орденами и медалями отблагодарил группу журналистов за освещение событий в Крыму| publisher=Эхо Москвы| access-date=2014-5-6}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=5 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/05/140505_putin_crimea_russian_media_award.shtml| title=СМИ: 300 журналистов получили от Путина награды за Крым| publisher=Би-би-си|access-date=2014-5-6}}</ref>. Каля ста ўзнагарод атрымалі супрацоўнікі «''УДТРК''», больш за 60 — журналісты «''Першага канала''», па некалькі дзясяткаў — прадстаўнікі «''НТВ''», «''RT''» і «''Life News''», пры гэтым у спіс лаўрэатаў не патрапілі тэлеканал «''Дождж''» і радыёстанцыя «''Рэха Москвы''», карэспандэнты якіх таксама асвятлялі падзеі ва Украіне. Ордэн «''За заслугі перад Айчынай''» другой ступені атрымаў генеральны дырэктар «''НТВ''» Уладзімір Кулісцікаў. Ордэна чацвёртай ступені атрымалі кіраўнік [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляду]] Аляксандр Жараў, першы намеснік гендырэктара «''УДТРК''» Антон Златапольскі, галоўны рэдактар ​​агенцтва «''Расія сёння''» Маргарыта Сіманьян, галоўны рэдактар ​​"''Камсамольскай праўды''" Уладзімір Сунгоркін і іншыя. Тэлевядучага [[Уладзімір Рудольфавіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]] ўзнагародзілі ордэнам Аляксандра Неўскага, ордэнам Пашаны — гендырэктара «''Life News''» Арама Габралянава, першага намесніка гендырэктара «''ІТАР-ТАСС''» Міхаіла Гусмана і галоўнага рэдактара службы інфармацыі «''НТВ''» Таццяну Міткову. Журналісты Ірада Зейналава («''Першы канал''»), Аркадзь Мамантаў, Барыс Карчэўнікаў («''Расія 1''»), Аляксей Кандулукаў, Раман Собаль («''НТВ''») і Аляксандр Самахвалаў («''РЕН ТВ''») атрымалі медалі ордэна «''За заслугі перад Айчынай''» першай ступені. Медалямі другой ступені ўзнагародзілі больш за дзвесце чалавек<ref>[http://slon.ru/fast/russia/putin-nagradil-300-zhurnalistov-za-obektivnost-pri-osveshchenii-sobytiy-v-krymu-1093642.xhtml Путин наградил 300 журналистов «''за объективность при освещении событий в Крыму''»]</ref><ref>[http://uainfo.org/yandex/322055-300-rossiyskih-zhurnalistov-kotoryh-nagradyat-za-krym-polnyy-spisok.html 300 российских «''журналистов''», которых наградят за Крым. ПОЛНЫЙ СПИСОК]</ref>. === Праца СМІ ў Крыме === Асноўныя тэлерадыёкампаніі Крыму ўвайшлі ў лік аб’ектаў інфраструктуры, над якімі 27—28 лютага быў усталяваны кантроль групамі ўзброеных вайскоўцаў. Днём 28 лютага ўзброеныя людзі без знакаў адрознення з’явіліся ў раёне дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «''Крым''» і ўсталявалі ахову па перыметры тэрыторыі<ref name="GTRKK" /><ref name="МЗ">''Виктор Велисов''. [http://zona.media/agenda/crimean-media/ Что случилось с крымскими СМИ ] «''Медиазона''», 29.06.2015</ref>. Увечары ўзброеныя людзі занялі ДТРК «''Крым''», паведаміўшы персаналу, што яны будуць ахоўваць кампанію. Пазней тое ж адбылося ў тэлерадыёкампаніі «''Ялта''». Там у захопе ўдзельнічала 30 аўтаматчыкаў<ref name="GTRKY" />. 1 сакавіка сябры арганізацыі «''Крымскі фронт''» у масках і з георгіеўскімі стужачкамі ў Сімферопалі захапілі будынак Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, дзе размяшчаўся офіс грамадскай арганізацыі «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» («''IPC''») і рэдакцыя «''Цэнтра журналісцкіх расследаванняў''» — медыяпраектаў «''IPC''». Лідар арганізацыі Канстанцін Кнырык абвясціў, што будынак заняты, паколькі адтуль «''зыходзіць непраўдзівыя інфармацыя''», што рэдакцыя зараз пад іх кантролем, а дзейнасць супрацоўнікаў «''Цэнтра''», якія «''вельмі добра працуюць''», але з якімі яны «''не сыходзіліся па ідэалагічных момантах''», будзе працягнутая: «''Крымскі фронт''» бярэ на сябе забеспячэнне журналістаў «''заробкам, ежай''» у выпадку, калі «''іх спонсары адмовяцца плаціць''». Неўзабаве пасля гэтага кіраўніцтва Федэрацыі прафсаюзных арганізацый, у якой «''IPC''» арандаваў памяшканні, папрасіла гэтыя памяшканні вызваліць. На працягу 2014 года журналістаў «''Цэнтра''» затрымлівалі і збівалі, галоўнага рэдактара Валянціну Самар выклікалі ў пракуратуру і зімой 2015 года «''Інфармацыйны прэс-цэнтр''» пераехаў ва Украіну<ref name="МЗ" />. 3 сакавіка Савет міністраў Крыму папярэдзіў, што шэраг украінскіх тэлеканалаў можа быць адключаны на тэрыторыі аўтаноміі ў сувязі з «''аднабокім''» асвятленнем сітуацыі ў рэспубліцы. На думку Саўміна, «''многія СМІ, якія дзейнічаюць на тэрыторыі Украіны, апынуліся ўцягнутымі ў інфармацыйную вайну, накіраваную на дасягненне двух мэтаў: стварэнне панікі сярод насельніцтва Крыма і навязванне жыхарам Украіны недакладнага ўяўлення аб сітуацыі, якая склалася ў грамадска-палітычным жыцці рэспублікі''». Улады рэспублікі абвінавацілі ўкраінскія СМІ ў парушэнні «''асноватворных прынцыпаў свабоды слова і аб’ектыўнай журналістыкі''» і мэтанакіраваным «''стварэнні ілюзіі ваеннага ўмяшання''»<ref name="УкрТв" />. Раней стала вядома аб адключэнні эфірнага вяшчання {{нп3|Чарнаморская ТРК|найбуйнейшай незалежнай крымскай тэлекампаніі «''Чарнаморская''»|ru|Черноморская ТРК}} (якая вяшчала на 84 % тэрыторыі Крыму<ref name="МЗ" />), фактычным уладальнікам якой з’яўляецца народны дэпутат Украіны, член [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Бацькаўшчына»|УА «''Бацькаўшчына''»]] {{нп3|Андрэй Віленавіч Сенчанка|Андрэй Сенчанка|ru|Сенченко, Андрей Виленович}}<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/46307.html Счета ТРК «''Черноморская''» арестованы — депутат Сенченко]</ref>. Радыётэлевізійны перадаючы цэнтр Аўтаномнай Рэспублікі Крым (РТПЦ) заявіў, што быў вымушаны адключыць яе вяшчанне па не залежных ад яго прычынах. З мясцовых каналаў на тэрыторыі паўвострава працягнула вяшчанне толькі дзяржаўная тэлерадыёкампанія «''Крым''», якая з 11 сакавіка была перападпарадкавана новаму ўраду рэспублікі<ref name="УкрТв">[http://lenta.ru/news/2014/03/03/channels/ Власти Крыма пригрозили отключить украинские телеканалы]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036806 Верховный Совет Крыма переподчинил ГТРК «''Крым''» властям республики. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. 6 сакавіка стала вядома аб тым, што на эфірных частотах Чарнаморскай тэлерадыёкампаніі пачаў вяшчанне расійскі дзяржаўны інфармацыйны тэлеканал «''Расія-24''», хоць «''Чарнаморская''» валодае ліцэнзіяй на эфірнае вяшчанне па кастрычнік 2015 года<ref>[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-03-06/91160 Ефірні частоти «''Чорноморської ТРК''» захопив канал «''Россия 24''»]</ref>. У прэс-службе савета міністраў Крыму паведамілі пра тое, што з 7 сакавіка на частаце «''Чарнаморскай''» пачне вяшчаць новы тэлеканал — «''Крым 24''»<ref name="Ценз2">[http://lenta.ru/news/2014/03/06/crimea1/ В Крыму отключили два украинских телеканала]</ref>. 5 сакавіка прэзідэнт Рэспублікі Татарстан [[Рустам Мініханаў]], які знаходзіўся ў Крыме, пасля падпісання з прэм’ерам АРК пагаднення аб падтрымцы Крыму выказаўся на сумесным брыфінгу супраць спынення вяшчання крымскататарскага тэлеканала «''ATR''»<ref>[http://an-crimea.ru/page/news/58630/ Президент Татарстана заступился за телеканал ATR]</ref>. Канал працягнуў працу. [[Омбудсмен|Упаўнаважаны Вярхоўнай Рады Украіны па правах чалавека]] Валерыя Луткоўская заявіла, што ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым зафіксаваныя масавыя парушэнні правоў незалежных журналістаў, якім агрэсіўна настроеныя невядомыя асобы не толькі перашкаджаюць выкананню іх прафесійных абавязкаў, але і пагражаюць фізічнай расправай, не даючы магчымасці аб’ектыўна асвятляць ход падзей<ref>[http://www.unian.net/politics/893427-ombudsmen-takje-zafiksirovala-massovyie-narusheniya-prav-nezavisimyih-jurnalistov-v-kryimu.html Омбудсмен также зафиксировала массовые нарушения прав независимых журналистов в Крыму]</ref>. Журналісты найбуйнейшых СМІ Украіны заявілі, што новы ўрад Крыму абмяжоўвае іх прафесійныя правы, запрашаючы на ​​свае мерапрыемствы журналістаў толькі расійскіх СМІ і крымскіх выданняў, падкантрольных ураду, такіх як «''Крымскае інфармацыйнае агенцтва''» («''КІА''») і «''ДТРК „Крым“''». У той жа час журналісты агенцтваў «''УНІАН''», «''Укрінформ''», «''Украінскія навіны''», сайтаў «''Цэнтр журналісцкіх расследаванняў''», «''Аргументы тыдня — Крым''», карпункты тэлеканалаў «''Інтэр''», «''1+1''», «''ICTV''», «''5 канал''», канала «''24''» і іншых не атрымліваюць ні афіцыйных прэс-рэлізаў Саўміна, ні анонсаў на брыфінгі яго членаў, ні запрашэнняў на мерапрыемствы ў якой-небудзь іншай форме<ref>[http://www.unian.net/politics/893384-separatistyi-v-kryimu-ogranichili-prava-jurnalistov-krupneyshih-smi-ukrainyi.html Сепаратисты в Крыму ограничили права журналистов крупнейших СМИ Украины]</ref>. 6 сакавіка было адключана эфірнае вяшчанне «''5 канала''» і канала «''1+1''»<ref>[http://www.unian.net/politics/893767-administratsiya-ar-kryim-otklyuchila-efirnoe-veschanie-telekanala-11.html Администрация АР Крым отключила эфирное вещание телеканала «''1+1''»]</ref>, месца якіх занялі расійскія дзяржаўныя тэлеканалы «''Першы''» і «''Расія-1''»<ref name="Ценз2" /><ref name="Откл">[http://lenta.ru/news/2014/03/07/inter/ В Крыму отключили ещё два украинских канала]</ref>. Канцэрн радыёвяшчання, радыёсувязі і тэлебачання заяўляў, што сярод захопнікаў, акрамя ўзброеных людзей і «''расійскіх казакоў''», быў «''прадстаўнік ТРК Расіі''»<ref name="МЗ" />. На наступны дзень было адключана эфірнае вяшчанне тэлеканалаў «''[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]''», «''[[UA: Перший|Першы нацыянальны]]''» і «''[[СТБ (украінскі тэлеканал)|СТБ]]''», замест якіх пачалі вяшчанне расійскія тэлеканалы «''[[НТВ]]''», «''ТНТ''» і «''{{нп3|Звезда, тэлеканал|Звезда|ru|Звезда (телеканал)}}''»<ref name="Откл" />. У той жа дзень быў здзейснены напад на здымачную групу «''Інтэра''» і «''СТБ''», журналістаў жорстка збілі<ref>[http://www.unian.net/politics/894350-v-sevastopole-vozle-voinskoy-chasti-izbili-i-ograbili-jurnalistov.html В Севастополе возле воинской части избили и ограбили журналистов]</ref><ref>[http://www.unian.net/politics/894363-v-kryimu-otklyuchili-esche-dva-ukrainskih-kanala.html В Крыму отключили ещё два украинских канала]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/03/8/7018108/ |title=У Севастополі російські солдати штурмують українську військову частину |date=8 марта 2014 |publisher=Украинская правда |access-date=8 марта 2014}}</ref>. 10 сакавіка ўкраінскія тэлеканалы былі адключаныя і ад лічбавага вяшчання. 9 сакавіка 2014 года віцэ-прэм’ер крымскага ўрада Вольга Кавіцідзі заяўляла аб тэхнічнай прычыне адключэння тэлеканалаў і паабяцала аднавіць трансляцыю<ref name="МЗ" />. У Сімферопалі адбыўся напад на журналістаў нямецкай газеты «''{{нп3|Bild|Більд|ru|Bild}}''»<ref>[http://www.unian.net/politics/893846-v-simferopole-gruppa-molodchikov-atakovala-jurnalistov-nemetskoy-gazetyi-bild.html В Симферополе группа молодчиков атаковала журналистов немецкой газеты «''Бильд''»]</ref> і на здымачную групу «''[[5 канал|5-га канала]]''»<ref>[http://kp.ua/daily/060314/442346/ В Крыму избили журналистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140311011358/http://kp.ua/daily/060314/442346 |date=11 сакавіка 2014 }}</ref>. Журналістцы «''Kerch.fm''» пагражалі забойствам<ref name="Amnesty" />. «''[[Amnesty International]]''» звярнулася да [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] з заклікам тэрмінова стварыць магутную міжнародную назіральную місію з прычыны частых выпадкаў пераследу і запалохвання журналістаў, актывістаў і мірных пратэстуючых у Крыме<ref name="Amnesty">{{Cite web |url=https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |title=Ukraine: Human rights monitors urgently needed as journalists and activists face wave of attacks in Crimea |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=1 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601191846/https://www.amnesty.org/articles/news/2014/03/crimea-human-rights-monitors-urgently-needed-journalists-and-activists-face-wave-attacks/ |url-status=dead }}</ref>. Па стане на 9 сакавіка на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым спынілі вяшчанне ўсе ўкраінскія тэлекампаніі, замест якіх трансляваліся расійскія каналы. З мясцовых каналаў працягваў вяшчанне ДТРК «''Крым''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033291 В Крыму начали вещание российские телеканалы. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. 12 сакавіка ў Сімферопалі пачало працаваць новае інфармацыйнае агенцтва «''Крымінформ''»<ref>[http://www.c-inform.info/mainnews Крыминформ]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1037391 В Крыму заработало новое агентство «''Крыминформ''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. 14 сакавіка ў гарадах Керч і Еўпаторыя групай невядомых быў здзейснены напад на перадаючы цэнтр, дзе знаходзяцца перадатчыкі радыёстанцый украінскага радыёхолдынга «''ТАВР Медыя''» — «''Хіт FM''», «''Рускае радыё — Украіна''», «''Radio Roks''», «''Kiss FM''», «''Relax''» і «''Мелодыя''», было пашкоджана тэхнічнае абсталяванне, з-за чаго радыёстанцыі спынілі вяшчанне ў Керчы, Еўпаторыі і бліжэйшых населеных пунктах. 10 красавіка холдынг абвясціў аб часовым спыненні свайго вяшчання на тэрыторыі Крыму<ref>[http://www.telekritika.ua/rinok/2014-04-10/92509 Радіостанції группи «''ТАВР Медіа''» призупиняють мовлення на території Криму]</ref>. 25 сакавіка 2014 года прэс-служба «''Мультымедыя-інвест груп''» паведаміла, што невядомыя праніклі ў яе офісны цэнтр у Севастопалі, дзе размяшчаецца апаратура прадпрыемства УРС (Украінскія радыёсістэмы), якая забяспечвае трансляцыю радыёсігналу «''{{нп3|Радио Вести|Радио Вести|ru|Радио Вести}}''» на частаце 87,7 ФМ, і запатрабавалі адключыць перадатчык. Пасля гэтага вяшчанне станцыі ў Севастопалі было спынена<ref name="ТК">[http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 У Севастополі відключили радіо «''Вести''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327192528/http://www.telekritika.ua/pravo/2014-03-25/91898 |date=27 сакавіка 2014 }}</ref>. == Рэакцыя == === Украіна === ==== Дзеянні на ўнутрыпалітычным узроўні ==== [[Файл:Protest against Russia invading 02-03-14.jpg|міні|200px|Мітынг пратэсту ў Кіеве супраць уводу расійскіх войскаў.]] Паводле афіцыйнай пазіцыі кіраўніцтва Украіны, які прыйшоў да ўлады ў выніку [[Еўрамайдан]]а, падзеі ў Крыме, якія завяршыліся для Украіны стратай паўвострава, з’явіліся праявай агрэсіі з боку Расіі, якая, на думку ўлад Украіны, пачалася 20 лютага 2014 года<ref name="145-19" />. Украіна не прызнала анексію Крыму да Расіі<ref name="UR">[http://www.interfax.ru/world/365521 Украина не признает присоединения Крыма к России] // Интерфакс, 18.03.2014.</ref> і лічыць паўвостраў часова акупаванай тэрыторыяй<ref name="S-15-4" />. У самым пачатку крымскіх падзей Вярхоўная Рада «''катастрафічна марудзіла''» з прыняццем рашэнняў<ref name="marc" />. Да моманту захопу Вярхоўнага Савета Крыма ўзброенымі людзьмі без знакаў адрозненні не былі прызначаныя міністр абароны, начальнік Генштаба, прадстаўнік прэзідэнта ў АРК, кіраўнік Севастопальскай адміністрацыі і міністр замежных спраў<ref name="marc" />. 27 лютага прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі прэзідэнта Украіны Аляксандр Турчынаў прызначыў [[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Сяргея Куніцына]] прадстаўніком прэзідэнта ў АРК<ref>{{cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/167/2014|title=Про призначення С. Куніцина Постійним Представником Президента України в Автономній Республіці Крим|date=2014-03-01publisher=Официальный сайт Верховной рады Украины|lang=uk|access-date=2014-11-18}}</ref>, а Сяргей Куніцын, у сваю чаргу, 28 лютага паведаміў, што начальнік галоўнага ўпраўлення МУС у АРК Валерый Радчанка падаў у адстаўку, а замест яго быў прызначаны Ігар Аўруцкі, які раней узначальваў крымскае ўпраўленне па барацьбе з аргзлачыннасцю<ref name="IFAvr">[http://interfax.com.ua/news/political/193527.html МВД назначило новых начальников милиции Крыма и Севастополя] // Интерфакс-Украина, 28.02.2014</ref>. 1 сакавіка Турчынаў выдаў указ аб тым, што зробленае 27 лютага прызначэнне Вярхоўным Саветам Крыму Сяргея Аксёнава кіраўніком крымскага ўрада было ажыццёўлена з парушэннем Канстытуцыі Украіны і Канстытуцыі АРК, і прапанаваў Вярхоўнаму Савету Крыму адмяніць яго<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/187/2014 Про Голову Ради міністрів Автономної Республіки Крим] {{ref-uk}}</ref>. Позна ўвечары, у сувязі з рашэннем Савета Федэрацыі аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне, Аляксандр Турчынаў заявіў, што аддаў загад прывесці ўзброеныя сілы Украіны ў поўную баявую гатоўнасць<ref>[http://iportal.rada.gov.ua/ru/news/page/news/Novosty/top_news/88819.html Александр Турчинов отдал приказ привести Вооружённые Силы Украины в полную боевую готовность]</ref>. Міністэрству абароны было загадана арганізаваць і правесці навучальныя зборы з ваеннаабавязанымі<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/n0001525-14/ Про невідкладні заходи щодо забезпечення національної безпеки, суверенітету і територіальної цілісності України]</ref>. 6 сакавіка ў сувязі з прыняццем дэпутатамі Вярхоўнага Савета Крыма рашэння аб уваходжанні АРК у склад Расіі Галоўнае следчае ўпраўленне СБУ пачало дасудовае расследаванне па факце замаху на тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць Украіны<ref>[http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 СБУ розпочато кримінальне провадження за фактом посягання на територіальну цілісність та недоторканність України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160802132324/http://www.sbu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/article?art_id=122426 |date=2 жніўня 2016 }}</ref>. Аляксандр Турчынаў выступіў са зваротам да народу Украіны, заявіўшы, што спыніў рашэнне Вярхоўнага Савета Крыма аб правядзенні рэферэндуму аб уваходжанні ў склад Расіі: «''Вярхоўная Рада Украіны будзе ініцыяваць роспуск парламента Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Мы абаронім недатыкальнасць тэрыторыі Украіны''»<ref>{{Cite web |url=http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |title=Турчинов заявил, что распустит крымский парламент и референдума не будет |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=3 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403192004/http://crimea.comments.ua/news/2014/03/06/192756.html |url-status=dead }}</ref>. Цэнтральная выбарчая камісія (ЦВК) даручыла заблакаваць доступ да базы дадзеных Дзяржрэестра выбаршчыкаў для органаў Дзяржрэестра АР Крым і Севастопаля, «''улічваючы сітуацыю, якая склалася ў АР Крым у сувязі са спробай падрыхтоўкі правядзення супрацьзаконнага мясцовага рэферэндуму і з мэтай забеспячэння абароны базы дадзеных Дзяржаўнага рэестра выбаршчыкаў ад незаконнага выкарыстання персанальных дадзеных, забеспячэння абароны базы дадзеных Рэестра ад несанкцыянаванага доступу і злоўжывання доступам, парушэння цэласнасці базы дадзеных Рэестра, яго апаратнага і праграмнага забеспячэння''»<ref>[http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 Про окремі питання забезпечення дотримання законодавства України про референдуми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923212317/http://www.cvk.gov.ua/pls/acts/ShowCard?id=35503 |date=23 верасня 2015 }}</ref>. 9 сакавіка ўкраінскія ўлады заблакіравалі рахункі крымскага ўпраўлення Дзяржаўнай казначэйскай службы, на якіх знаходзілася больш за 1 мільярд грыўняў (больш за 110 мільёнаў долараў), што прызначаліся на выплату пенсій, зарплаты бюджэтнікам і сацыяльныя выплаты<ref>[http://www.interfax.ru/world/363614 Крым сообщил о блокировке счетов автономии Киевом — Интерфакс]</ref>. 12 сакавіка рахункі былі разблакіраваныя — на думку першага віцэ-прэм’ера АРК Рустама Тэміргаліева, у сувязі з тым, што «''было неабходна выплачваць грашовае забеспячэнне ваеннаслужачых, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму. Гэта дазволіла нам атрымаць доступ да сродкаў бюджэту Крыму і цалкам прафінансаваць выдаткі на рэферэндум''»<ref>[http://ria.ru/world/20140312/999178280.html Вице-премьер АРК: госказначейство Украины разблокировало счета Крыма]</ref>. Агенцтва «''ІТАР-ТАСС''» паведаміла пра намер Мінабароны Украіны правесці маштабную ратацыю ўкраінскіх вайскоўцаў з мэтай «''перамясціць ваенных, выхадцаў з усходніх і паўднёвых рэгіёнаў краіны, ад месцаў, дзе пражываюць іх сваякі, і замяніць іх вайскоўцамі з Заходняй Украіны''». Неабходнасць такой ратацыі абмяркоўвалася з украінскімі военачальнікамі ў ходзе наведвання Аляксандрам Турчынавым у ноч з 5 на 6 сакавіка галоўнага каманднага пункта кіравання ўзброеных сілаў краіны. На думку Турчынава, такі пераклад ваенных «''дазволіць выключыць выпадкі масавага пераходу ваеннаслужачых на бок сепаратысцкіх сіл і забяспечыць цэласнасць узброеных сіл''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1028031 Источник: минобороны Украины проведёт масштабную ротацию военнослужащих. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]</ref>. Паводле паведамлення «ІТАР-ТАСС», прызначаны Вярхоўнай Радай выконваючым абавязкі міністра абароны Украіны Ігар Ценюх распарадзіўся распрацаваць план «''уціхамірвання''» ўкраінскімі ўзброенымі сіламі ўсходніх і паўднёва-ўсходніх рэгіёнаў краіны, які прадугледжвае, у прыватнасці, раззбраенне воінскіх часцей і падраздзяленняў украінскай арміі, якія перайшлі на бок парламента АР Крым, а таксама прадухіленне пераходу іншых падраздзяленняў узброеных сіл Украіны на службу АРК<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1033035 Источник: МО Украины поручено подготовить план «''усмирения''» востока и юго-востока страны. ИТАР-ТАСС, 09.03.14]</ref>. Нацыянальны савет па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання Украіны абавязаў правайдэраў спыніць вяшчанне расійскіх тэлеканалаў «''Расія 24''», «''ОРТ (Першы канал сусветная сетка)''», «''РТР Планета''» і «''НТВ-Мір''» да 21.00 мск 11 сакавіка. Нацсавета патлумачыў такое рашэнне неабходнасцю забеспячэння інфармацыйнай бяспекі ў адпаведнасці з пастановай Савета нацыянальнай бяспекі і абароны ад 1 сакавіка 2014 года<ref>[http://tass.ru/obschestvo/1039699 ВГТРК сожалеет о решении Киева отключить трансляцию передач российских каналов на Украине. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 11 сакавіка Аляксандр Турчынаў паведаміў на пасяджэнні Вярхоўнай Рады, што Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны прыняў рашэнне сфарміраваць на базе ўнутраных войскаў Нацыянальную гвардыю і абвясціць частковую мабілізацыю ва Узброеныя сілы і Нацгвардыю<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036124 Турчинов: Совбез Украины принял решение сформировать «''национальную гвардию''». ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. Ён таксама заявіў, што Украіна звернецца да краін — гарантаў бяспекі за тэхнічнай і ваеннай дапамогай. Паводле яго слоў, МУС забяспечыць усе першачарговыя патрэбы Нацыянальнай гвардыі Украіны, але Украіне таксама патрэбна тэхнічная і ваенная дапамога<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1036013 Турчинов: Украина обратится к странам — гарантам безопасности за военной помощью. ИТАР-ТАСС, 11.03.14]</ref>. Рашэнне аб стварэнні Нацгвардии абумоўлена нездавальняючым узроўнем боегатоўнасці арміі Украіны і нізкім маральным станам ваеннаслужачых<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040884 Источник: в состав Национальной гвардии Украины войдут отряды активистов майдана. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 12 сакавіка Генпракуратура Украіны запатрабавала адмяніць рашэнні Вярхоўнага Савета АРК і Севастопальскага гарсавету аб зацвярджэнні Дэкларацыі аб незалежнасці АРК і Севастопаля. 12 сакавіка прызначаны Вярхоўнай Радай першы віцэ-прэм’ер Віталь Ярэма паведаміў на пасяджэнні ўрада краіны, што ўкраінская армія прыведзена ў поўную баявую гатоўнасць і пачаліся ўсеўкраінскія ваенныя вучэнні. Ён канстатаваў, што расійскія войскі працягваюць знаходзіцца ўздоўж усходняй мяжы Украіны і пастаянна нарошчваюць сваю прысутнасць<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1039155 Украинская армия приведена в полную боевую готовность. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. Як стала вядома з дакладу в. а. міністра абароны Украіны Ігара Ценюха выканаўцу абавязкаў прэзідэнта Украіны Аляксандра Турчынава, пры прывядзенні нд краіны ў вышэйшыя ступені баявой гатоўнасці выявіліся «''гнятлівы стан падрыхтоўкі асабовага складу УС Украіны, недастатковая ўкамплектаванасць падраздзяленняў ваеннымі спецыялістамі і адсутнасць спраўнай тэхнікі і ўзбраення''». З сухапутных войскаў Украіны агульнай колькасцю 41 тыс. чалавек боегатовых апынуліся толькі 6 тыс. (каля 14 %), а сярод экіпажаў браніраваных машын гэты паказчык склаў толькі 20 % ад іх агульнай колькасці. Больш за 70 % бронетэхнікі ўкраінскай арміі склалі маральна і фізічна састарэлыя савецкія танкі Т-64 з тэрмінам эксплуатацыі 30 і больш гадоў. У СПА Украіны гатовымі да выканання баявых задач апынуліся толькі 10 % асабістага складу, а ў ракет комплексаў С-300П і С-200В скончыўся гарантыйны тэрмін эксплуатацыі. З амаль 507 баявых самалётаў і 121 ударных верталётаў ВПС Украіны толькі 15 % апынуліся спраўнымі і здольнымі падняцца ў паветра, а да баявых вылетаў апынуліся гатовыя толькі 10 % экіпажаў. У ВМФ Украіны па стане на 1 сакавіка толькі 4 караблі аднеслі да ўмоўна баяздольных: фрэгат «''Гетман Сагайдачны''», карвет «''Цярнопаль''», карабель кіравання «''Славуціч''» і вялікі дэсантны карабель «''Канстанцін Альшанскі''». Згодна з дакладам, у якасці адзінай эфектыўнай меры для стрымлівання агрэсіі і нанясення гарантаванай паразы атрадам сіл самаабароны ў Крыме і незаконным воінскім фарміраванням, якія могуць з’явіцца ва ўсходніх абласцях краіны, могуць разглядацца толькі рэактыўныя сістэмы залпавага агню (РСЗА) «''Ураган''» і «''Смерч''». Пры гэтым Ценюх выступае катэгарычна супраць прымянення РСЗА, а толькі прапаноўвае ўзмацніць іх ахову, улічваючы рэгіструецца цікавасць да іх з боку «''радыкальных партнёраў па Майдану''». Ён звяртае ўвагу на «''высокую імавернасць недакладнай паразы мэт, улічваючы вельмі нізкую падрыхтоўку экіпажаў (РСЗА)''» і, адпаведна, магчымую гібель значнай колькасці мірных жыхароў<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1040535 Минобороны Украины: состояние подготовки личного состава вооружённых сил — удручающее. ИТАР-ТАСС, 12.03.14]</ref>. 14 сакавіка Канстытуцыйны суд Украіны прызнаў неканстытуцыйным рашэнне Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым аб правядзенні рэферэндуму аб статусе аўтаноміі<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |title=Конституционный суд Украины считает незаконным проведение референдума в Крыму |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142716/http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/03/14/1244335.html |url-status=dead }}</ref>. 15 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны датэрмінова спыніла паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым<ref>[http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html Офіційний портал Верховної Ради України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140315173028/http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/89643.html |date=15 сакавіка 2014 }}</ref>. 16 сакавіка [[Арсень Пятровіч Яцанюк|Арсень Яцанюк]] заявіў, што «''ўкраінская дзяржава знойдзе ўсіх завадатараў сепаратызму і расколу, якія цяпер пад прыкрыццём расійскіх ваенных спрабуюць знішчыць украінскую незалежнасць. Мы знойдзем усіх, праз год, праз два, прыцягнем да суда і будзем судзіць ва ўкраінскіх і міжнародных судах. Зямля пад нагамі будзе гарэць''». Яцанюк дадаў, што разам з міжнароднымі партнёрамі ўлады зробяць «''усё магчымае, каб кожны, хто сёння сябе свабодна адчувае пад абаронай расійскіх аўтаматаў, ведаў, што адказнасць за сепаратызм і спробы звяржэння канстытуцыйнага ладу надыдзе''»: «''У свеце не застанецца ні аднаго месца, дзе яны змогуць сябе свабодна адчуваць, і Расія іх не абароніць''»<ref>[http://www.kmu.gov.ua/control/ru/publish/article?art_id=247106722 А. Яценюк: Все зачинщики сепаратизма и раскола будут привлечены к суду. Найдем всех]</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла ў першым чытанні [[Аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян і прававы рэжым на часова акупаванай тэрыторыі Украіны|законапраект]], згодна з якім Крым аб’яўляецца «''часова акупаванай тэрыторыяй''». Пад гэта паняцце падпадаюць «''тэрыторыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаль, унутраныя воды і тэрытарыяльнае мора Украіны, яго дно і нетры, кантынентальны шэльф і выключная эканамічная зона''», а таксама «''падводнае прастора ў межах тэрытарыяльнага мора і паветраная прастора, размешчаная над гэтай тэрыторыяй''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062052 Рада приняла законопроект об объявлении Крыма «''временно оккупированной территорией''». ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html Крым признали временно оккупированной территорией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150628095118/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/krym-priznali-vremenno-okkupirovannoy-territoriey-504041.html |date=28 чэрвеня 2015 }} // «''Сегодня''» (Украина)</ref>. 15 красавіка Рада прыняла закон у цэлым; дакумент прадугледжвае, што часова акупаваная тэрыторыя Крыма з’яўляецца неад’емнай часткай тэрыторыі Украіны і на яе распаўсюджваецца ўкраінскае заканадаўства<ref name="S-15-4">[http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html Депутаты защитили права украинцев в оккупированном Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140416180200/http://www.segodnya.ua/politics/pnews/deputaty-zashchitili-prava-ukraincev-v-okkupirovannom-krymu-513118.html |date=16 красавіка 2014 }} // «''Сегодня''» (Украина)</ref>. 20 сакавіка Дзяржаўная пагранічная служба Украіны пачала паэтапную перадыслакацыю асабістага складу з Крыму на мацерыковую частку краіны. Як паведаміў першы намеснік кіраўніка Дзяржпагранслужбы Павел Шышолін, асабісты склад працягне службу на тэрыторыі Херсонскай вобласці, а караблі і катэры будуць пераведзеныя ў Марыупаль і Адэсу<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062875 Госпогранслужба Украины начала поэтапную передислокацию личного состава из Крыма. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref>. 22 сакавіка в. а. міністра абароны Украіны Ігар Ценюх на сустрэчы з журналістамі пазначыў сваё бачанне сітуацыі ў Крыме: «''Мы не можам і не маем права пакінуць тэрыторыю Крыму, як бы гэтага не хацелася б расійскім войскам і гэтак званаму крымскаму ўраду. У адваротным выпадку Крым будзе для нас страчаны назаўжды. Цяпер у нас адно канкрэтнае заданне — трымаць абарону да адпаведных рашэнняў на палітычным узроўні. Якімі будуць гэтыя рашэнні і калі — я не ведаю. Мая справа — камандаванне арміяй, а не дыпламатыя і палітыка. Гэта цяжка, але загад ёсць загад… Узброеныя сілы прыведзены ў поўную баявую гатоўнасць, мы не дапусцім пранікнення на кантынентальную Украіну ніводнага расійскага салдата. Вышэйшым кіраўніцтвам краіны санкцыянавана прымяненне зброі нашымі вайскоўцамі ў выпадках атакі на воінскія часткі ці спробаў захопу карабля. Але рашэнне адкрыць агонь прымаецца кожным камандзірам на месцы. І калі ў пэўных выпадках такая каманда не даецца, не трэба перакладаць адказнасць на вышэйшае кіраўніцтва… Мы гатовыя да эвакуацыі — створаны адпаведны штаб пад кіраўніцтвам першага віцэ-прэм’ер-міністра Віталя Ярэмы, …рыхтуюцца месцы ў пансіянатах і санаторыях Кіева, Адэсы і іншых гарадоў. Ніякіх новых гарнізонаў і ваенных гарадкоў будаваць не трэба — у нас ёсць магчымасці размясціць на мацерыку неабходную колькасць чалавек''»<ref>[http://news.liga.net/interview/politics/1079652-zachem_ukrainskie_voyska_ostayutsya_v_krymu_mnenie_ministra_oborony.htm Зачем украинские войска остаются в Крыму. Мнение министра обороны. ЛІГАБізнесІнформ, 22.03.2014]</ref>. 24 сакавіка Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны даручыў кабінету міністраў правесці «''перадыслакацыю ўкраінскіх вайскоўцаў у Крыме''»<ref name="Redisl" />. 26 сакавіка Аляксандр Турчынаў звольніў Сяргея Куніцына з пасады пастаяннага прадстаўніка прэзідэнта ў Крыме «''за неналежнае выкананне службовых абавязкаў''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/03/26/260819_turchinov_uvolil_postpreda.html Турчинов уволил своего постпреда в Крыму. LB.ua, 26.03.2014]</ref>. 28 сакавіка Аляксандр Турчынаў сустрэўся з афіцэрамі Узброеных Сіл Украіны, якія, паводле яго слоў, былі вызваленыя з палону ў Крыме. Ён адзначыў, што афіцэры выканалі свой абавязак і будуць узнагароджаны за мужнасць і стойкасць, а таксама павышаны па службе<ref>[http://www.rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/90604.html В. о. Президента України, Голова Верховної Ради України Олександр Турчинов зустрівся з офіцерами Збройних Сил України, що були звільнені з полону] {{ref-uk}}</ref>. ==== Знешнепалітычны ўзровень ==== Раніцай 28 лютага Вярхоўная Рада Украіны прыняла зварот да краін-гарантаў цэласнасці Украіны, якія падпісалі ў 1994 годзе [[Будапешцкі мемарандум]], патрабуючы ад іх «''практычнымі дзеяннямі пацвердзіць замацаваныя ў мемарандуме абавязацельствы паводле прынцыпаў заключнага акта СБСЕ паважаць незалежнасць, суверэнітэт і існуючыя межы Украіны''». Акрамя таго, Рада запатрабавала ад Расіі «''спыніць крокі, накіраваныя на замах на тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і не падтрымліваць сепаратызм''»<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/831-18 Про Звернення Верховної Ради України до держав-гарантів відповідно до Меморандуму про гарантії безпеки у зв’язку з приєднанням України до Договору про нерозповсюдження ядерної зброї] {{Ref-uk}}</ref>. Сакратар Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны [[Андрэй Парубій]] пасля пасяджэння СНБА заявіў аб магчымым дачыненні спецназа Чарнаморскага флоту РФ да падзей у Крыме<ref>[http://www.interfax.ru/361874 Секретарь СНБО заявил о причастности российских войск к событиям в Крыму. Интерфакс, 28.02.2014]</ref>. Пастаянны прадстаўнік Украіны пры ААН Юрый Сяргееў запатрабаваў тэрміновага склікання пасяджэння Савета Бяспекі ААН у сувязі з абвастрэннем сітуацыі ў АРК, якое пагражае тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны<ref>[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2014/136&Lang=R Письмо Постоянного представителя Украины при Организации Объединенных Наций от 28 февраля 2014 года на имя Председателя Совета Безопасности]</ref>. Як паведаміла прэс-служба МЗС Расіі, Расія адказала адмовай на прапановы Украіны ў сувязі з падзеямі ў АР Крым правесці неадкладныя двухбаковыя кансультацыі згодна з Артыкулам 7 Дамовы аб дружбе, супрацоўніцтве і партнёрстве паміж Расійскай Федэрацыяй і Украінай ад 31 мая 1997 года, паколькі РФ разглядае крымскія падзеі як следства ўнутрыпалітычных працэсаў ва Украіне<ref name="MID-28-2">[http://mid.ru/brp_4.nsf/newsline/F2C86A40B49E817544257C8D00485C4F О встрече в МИД России с советником-посланником Посольства Украины в Российской Федерации] // МИД РФ, 28.02.2014</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Украіны]] перадало расійскаму боку ноту пратэсту ў сувязі з парушэннем паветранай прасторы Украіны і невыкананнем пагаднення аб базаванні [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|ЧФ]] у Крыме. Таксама было адзначана, што Украіна не звярталася па дапамогу да Расіі для забеспячэння парадку на тэрыторыі Крыму, у сувязі з чым міністэрства запатрабавала неадкладнага вяртання войскаў у месцы іх пастаяннай дыслакацыі<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193522.html Киев высказал протест российской стороне в связи с нарушением воздушного пространства Украины и двусторонних соглашений]</ref>. Выконваючы абавязкі прэзідэнта [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]] выступіў з тэлезваротам, у якім абвінаваціў Расію ў ваеннай агрэсіі ў Крыме<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/02/140228_crimea_friday_tension_russia.shtml Турчинов призвал Путина «''остановить провокацию''» в Крыму]</ref>. МЗС Расіі паведаміў, што расійскі бок перадаў дарадцы-пасланцу пасольства Украіны ў Маскве Руслану Німчынскаму ноту адносна рухаў бронетэхнікі ЧФ РФ у Крыме, «''звязаных з неабходнасцю забеспячэння аховы месцаў дыслакацыі Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Украіны''», якія адбываюцца «''у поўнай адпаведнасці з базавымі расійска-ўкраінскімі дамовамі па Чарнаморскім флоце''»<ref name="MID-28-2" />. 1 сакавіка в. а. міністра замежных спраў Украіны Андрэй Дзешчыца [[Адносіны Украіны і НАТА|звярнуўся да кіраўніцтва]] [[НАТА]] з просьбай разгледзець усе магчымыя спосабы абароны тэрытарыяльнай цэласнасці краіны<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 Putin ready to invade Ukraine; Kiev warns of war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924194127/http://www.reuters.com/article/2014/03/01/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140301 |date=24 верасня 2015 }} {{Ref-en}} // [[Reuters]], 01.03.2014</ref>. 3 сакавіка МЗС Украіны абвінаваціў Расію ў парушэнні пагадненняў аб статусе і ўмовах знаходжання ЧФ РФ на тэрыторыі Украіны<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121310/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1194-brifing-v-mzs |date=3 снежня 2019 }}</ref>. 6 сакавіка Генеральная пракуратура Украіны інкрымінавалася камандуючаму Чарнаморскім флотам Расіі віцэ-адміралу Аляксандру Вітко здзяйсненне злачынстваў на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым (падбухторванне да дзяржаўнай здрады і арганізацыя дыверсіі), за здзяйсненне якіх прадугледжана пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі на тэрмін ад 3 да 15 гадоў. Украінскія СМІ паведамлялі, што камандуючы Вітко запатрабаваў ад украінскіх вайскоўцаў здацца пад пагрозай штурму падраздзяленняў і частак узброеных сіл Украіны, якія знаходзяцца на тэрыторыі Крыму<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1025278 Командующему ЧФ РФ инкриминируют совершение преступлений на территории Крыма. ИТАР-ТАСС, 06.03.2014]</ref>. 8 сакавіка было абвешчана аб намеры Украіны выйсці з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] па прычыне ігнаравання зваротаў краіны ў сувязі з узброеным нападам Расіі<ref>[http://echo.msk.ru/programs/beseda/1274846-echo/ Эхо Москвы:: Интервью: Андрей Дещица]</ref>. 19 сакавіка Украіна адмовілася ад старшынства ў СНД і пачала працэдуру выхаду з арганізацыі<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs Брифінг в МЗС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208091056/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/briefing/1204-brifing-v-mzs |date=8 снежня 2015 }} // МИД Украины, 19.03.2014</ref><ref>[http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html Андрій Парубій: Україна розпочинає процес виходу з СНД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208052648/http://www.rnbo.gov.ua/news/1629.html |date=8 снежня 2015 }} {{Ref-uk}}</ref>. 11 сакавіка Вярхоўная Рада Украіны звярнулася да краін-гарантам бяспекі Украіны па [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкім мемарандуме]] з заклікам захаваць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, ужываючы ўсе магчымыя меры — дыпламатычныя, палітычныя, эканамічныя і ваенныя меры<ref>[http://interfax.com.ua/news/political/195337.html Рада просит участников Будапештского меморандума сохранить территориальную целостность Украины, применяя все возможные меры]</ref>. Аляксандр Турчынаў заявіў у інтэрв’ю агенцтву «''AFP''», што Украіна не будзе праводзіць ваенную аперацыю ў Крыме, каб не падстаўляць пад удар свае ўсходнія межы<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26540602 Ukraine president: Russia 'is refusing crisis talks']</ref>. МЗС Украіны выклікаў часовага паверанага ў справах Расіі Андрэя Вараб’ёва і выказаў пратэст з нагоды заявы МЗС РФ аб прызнанні правамернай дэкларацыі аб незалежнасці Крыма і Севастопаля: «''Украіна катэгарычна асуджае прамое ўмяшанне Расійскай Федэрацыі ва ўнутраныя справы нашай дзяржавы. Дзеянні расійскага боку прама супярэчаць фундаментальным прынцыпам міжнароднага права і агульнапрызнаным прынцыпам суіснавання дзяржаў''»<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini Заява Міністерства закордонних справ України] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312212630/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19328-zajava-ministerstva-zakordonnih-sprav-ukrajini |date=12 сакавіка 2014 }}</ref>. 12—13 сакавіка Арсень Яцанюк здзейсніў паездку ў ЗША, дзе правёў перамовы з [[Барак Абама|Баракам Абамам]]<ref>[http://www.interfax.ru/364263 Обама заявляет о неприемлемости крымского референдума]</ref> і выступіў на пасяджэнні Савета бяспекі ААН, дзе яшчэ раз заклікаў Расію вывесці войскі з Крыма і сесці за стол перамоваў для ўрэгулявання канфлікту. 13 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла зварот да ААН з просьбай аказаць падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. У сваёй заяве парламент абвінаваціў Расію ў неабгрунтаванай агрэсіі і спробе анексаваць частку ўкраінскай тэрыторыі. Рада заклікала ААН неадкладна разгледзець сітуацыю ў Крыме<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/873-18 Звернення Верховної Ради України до Організації Об'єднаних Націй]</ref>. 17 сакавіка міністэрства замежных спраў Украіны заклікала міжнародную супольнасць не прызнаваць [[Рэспубліка Крым, незалежная дзяржава|Рэспубліку Крым]], абвешчаную Вярхоўным Саветам Крыму «''паводле вынікаў антыканстытуцыйнага рэферэндуму, праведзенага з абуральнымі парушэннямі агульнаеўрапейскіх норм і стандартаў правядзення рэферэндумаў''»<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku Коментар МЗС України щодо постанови «''Про незалежність Криму''» від 17 березня 2014 року] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191203121303/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19773-komentar-mzs-ukrajini-shhodo-postanovi-pro-nezalezhnisty-krimu-vid-17-bereznya-2014-roku |date=3 снежня 2019 }}</ref>. Украіна адклікала для кансультацый свайго пасла ў Расіі<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|title=Посла України в РФ Володимира Єльченка відкликано для консультацій|date=2014-03-17|publisher=МИД Украины|access-date=2015-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203121305/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19729-komentar-mzs-ukrajini|archive-date=3 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. 18 сакавіка МЗС Украіны ўручыў часоваму паверанаму ў справах Расійскай Федэрацыі ва Украіне А. Вараб’ёву ноту пратэсту супраць прызнання Расіяй Рэспублікі Крым і падпісання Дамовы аб прыняцці ў склад Расійскай Федэрацыі Рэспублікі Крым і Севастопаля<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|title=МЗС України викликало Тимчасового повіреного у справах РФ в Україні для вручення ноти протесту|date=2014-03-18|publisher=МИД Украины|lang=uk|access-date=2015-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322014017/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/19988-mzs-ukrajini-viklikalo-timchasovogo-povirenogo-u-spravah-rf-v-ukrajini-dlya-vruchennya-noti-protestu|archive-date=22 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. 19 сакавіка [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны]] прыняў рашэнне аб увядзенні візавага рэжыму з Расіяй і выхадзе з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]<ref>[http://www.forbes.ru/news/252499-snbo-ukrainy-prinyal-reshenie-o-vvedenii-vizovogo-rezhima-s-rossiei СНБО Украины принял решение о введении визового режима с Россией | Forbes.ru]</ref>. Выконваючы абавязкі сакратара СНБА Андрэй Парубий паведаміў таксама, што «''кабінету міністраў прапанавана неадкладна звярнуцца ў ААН з мэтай аб’явы Крыму дэмілітарызаванай зонай і прыняць меры да таго, каб Крым пакінулі войскі РФ, а таксама гарантаваць ўмовы для перадыслакацыі ўкраінскіх войскаў і размяшчэння іх на кантынентальнай частцы Украіны''». На наступны дзень Арсень Яцанюк, аднак, заявіў у Бруселі, што «''не варта спяшацца''» ні з увядзеннем візавага рэжыму з Расіяй, ні з пераходам да паездак у РФ па замежным пашпартам. Яцанюк нагадаў, што Расія сама неаднаразова падымала пытанне аб паездках па замежным пашпартам і ўвядзенні візавага рэжыму ў СНД, таму «''наўрад ці падобная ініцыятыва з боку Украіны будзе эфектыўнай''» з пункту гледжання ўплыву на Расію, затое «''праблема мае важнае гуманітарнае вымярэнне для самой Украіны, так як у захаванні бязвізавага рэжыму зацікаўлена вельмі вялікая колькасць грамадзян Украіны, у першую чаргу на ўсходзе і поўдні нашай дзяржавы, якія ездзяць у Расію на заробкі, маюць роднасныя сувязі па той бок мяжы''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1061496 Яценюк: Украина не будет спешить с введением визового режима с Россией. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1062958 В Совете нацбезопасности Украины недовольны позицией Яценюка по визовому вопросу с РФ. ИТАР-ТАСС, 20.03.2014]</ref>. 20 сакавіка Вярхоўная Рада прыняла дэкларацыю аб барацьбе за вызваленне краіны, заклікаў сусветную супольнасць не прызнаваць Рэспубліку Крым і анексію Крыму да Расіі. «''Ад імя народа Украіны''» парламент заявіў, што «''Крым быў, ёсць і будзе ў складзе Украіны. Украінскі народ ніколі і ні пры якіх умовах не спыніць барацьбу за вызваленне Крыму''»<ref>[http://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html Верховная Рада Украины приняла «''Декларацию о борьбе за освобождение Украины''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207162113/https://rada.gov.ua/ru/news/Novosty/Soobshchenyya/89936.html |date=7 снежня 2019 }}</ref>. 21 сакавіка Аляксандр Турчынаў пасля сустрэчы з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам выказаўся за стварэнне ў Крыме «''дэмілітарызаванай зоны''» і прысутнасць маніторынгавай місіі ААН. На яго думку, дэмілітарызацыя Крыму зможа прывесці да «''аднаўлення суверэнітэту Украіны і нармальнага функцыянавання Крыму ў межах суверэннай Украіны, як таго патрабуе канстытуцыя''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1066111 Турчинов: Украина выступает за создание в Крыму «''демилитаризованной зоны''». ИТАР-ТАСС, 21.03.2014]</ref>. ==== Віктар Януковіч ==== 28 лютага [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] на сваёй прэс-канферэнцыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] заявіў, што падзеі ў Крыме — «''натуральная рэакцыя''» на «''бандыцкі пераварот''», які адбыўся ў Кіеве, а «''ўзурпацыя ўлады, якая была зроблена купкай радыкалаў, …прывяла да таго, што крымчане не жадаюць падпарадкоўвацца {{нп3|Украінскі нацыяналізм|нацыяналістам|ru|Украинский национализм}} і бандэраўцам''»<ref>[http://lb.ua/news/2014/02/28/257633_yanukovich_kkrime_krimchane_prosto.html Янукович о ситуации в Крыму: крымчане просто защищаются от бандеровцев — LB.ua]</ref>. Аднак Януковіч падкрэсліў, што «''Крым павінен заставацца ў складзе ўкраінскай дзяржавы з правамі шырокай аўтаноміі''»<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2420933|title=Янукович считает, что Крым должен остаться в составе Украины|date=28 февраля 2014|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-11-14}}</ref>. Януковіч заклікаў расійскае кіраўніцтва «''выкарыстаць усе наяўныя магчымасці для таго, каб прадухіліць той хаос, тэрор, які сёння ёсць ва Украіне''», але пры гэтым падкрэсліў, што катэгарычна супраць ваеннага ўварвання ва Украіну і парушэння цэласнасці суверэннай дзяржавы<ref>[http://www.forbes.ru/news/251510-yanukovich-prizval-rossiyu-spasti-ukrainu-ot-khaosa Янукович призвал Россию спасти Украину от хаоса. Forbes.ru, 28.02.2014]</ref>. 1 сакавіка Віктар Януковіч падтрымаў зварот уладаў Крыму да прэзідэнта РФ аб аказанні дапамогі і абароны жыхароў Крыма і звярнуўся да прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна з просьбай выкарыстоўваць узброеныя сілы РФ «''для аднаўлення законнасці, міру, правапарадку, стабільнасці, абароны насельніцтва Украіны''»<ref>[http://www.interfax.ru/362052 Янукович поддерживает обращение властей Крыма к президенту РФ РФ об оказании помощи крымчанам — Интерфакс]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140304_rn_ukraine_yanukovich_letter_un|title=Чуркин: Янукович попросил Путина ввести войска в Украину|date=4 марта 2014|publisher=Русская служба Би-би-си|access-date=2015-03-03}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/04/140402_rn_yanukovych_interview Янукович назвал аннексию Крыма Россией трагедией]</ref>. 28 сакавіка ў сваім Звароце да ўкраінскага народу Віктар Януковіч заявіў, што лідары Майдана прыйшлі да ўлады «''на плячах нацысцкіх штурмавікоў''», а «''тысячы малойчыкаў са стваламі, адчулі смак славы і крыві, пачалі раз’язджаць па ўсіх рэгіёнах Украіны, спрабуючы ўсталёўваць „новы парадак“''». Узброеныя сотні Майдана і «''неадэкватнае кіраванне дзяржаўнымі працэсамі''» «''выклікалі рэакцыю народа: Украіна так страціла Крым''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу]</ref>. 2 красавіка Віктар Януковіч даў інтэрв’ю расійскім і замежным СМІ, падчас якога сказаў: «''Усё, што адбылося з Крымам, — гэта заслуга цяперашніх кіраўнікоў Украіны, следства іх радыкальнай пазіцыі ў адносінах да рускай мовы, да рускамоўных тэрыторыях. Спроба дыктаваць ім, як трэба жыць, прывяла да таго, што людзі выступілі з пратэстамі. Гэтая форма пратэсту вылілася ў рэферэндум. Толькі нацыяналісты з іх радыкальнымі падыходамі здольныя былі давесці да падзелу краіны''»<ref>[http://www.kp.ru/daily/26215.4/3098905/ Полный текст интервью Виктора Януковича телеканалам НТВ и APTN] // Комсомольская правда, 03.04.2014</ref>. === Стаўленне да ўварвання і анексіі ў Расіі === Кіраўніцтва Расіі аказала ўсялякую ваенную, матэрыяльную, фінансавую, дыпламатычную і псіхалагічную падтрымку крымскім уладам, якія адмовіліся прызнаваць легітымнасць новых улад Украіны, якія абвясцілі самастойнасць і дзяржаўны суверэнітэт Крыма, арганізавалі правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму і звярнуліся да Расіі з просьбай аб далучэнні ў якасці новых суб’ектаў Федэрацыі. [[Файл:Vladimir Putin answered journalists’ questions on the situation in Ukraine (2014-03-04).jpeg|міні|Прэс-канферэнцыя Уладзіміра Пуціна 4 сакавіка 2014 года.]] 2 сакавіка ў тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Уладзімір Пуцін адзначыў, што ў выпадку далейшага распаўсюджвання гвалту на ўсходнія рэгіёны Украіны і Крым Расія пакідае за сабой права абараніць свае інтарэсы і пражываючае там рускамоўнае насельніцтва<ref>[http://www.kremlin.ru/news/20355 Телефонный разговор с президентом США Бараком Обамой]</ref>. 4 сакавіка прэзідэнт Пуцін правёў прэс-канферэнцыю аб сітуацыі ва Украіне, на якой агучыў асноўныя пазіцыі Расіі па сітуацыі ў Крыме. Ён пацвердзіў, што лічыць Сяргея Аксёнава легітымным кіраўніком, адмаўляў, што Расія разглядае магчымасць далучэння Крыма і заявіў, што яго жыхары мае права вызначаць сваю будучыню, паколькі «''калі гэта было дазволена зрабіць у многіх частках свету''», то «''права нацый на самавызначэнне ніхто не адмяняў''». Адказваючы на ​​пытанне, калі і ў якім аб’ёме можа быць прыменена ваенная сіла ва Украіне, Пуцін заявіў, што РФ «''не збіраецца і не будзе ваяваць з украінскім народам''» і «''калі мы прымем такое рашэнне — толькі для абароны ўкраінскіх грамадзян. І няхай паспрабуе хто-небудзь з ліку ваеннаслужачых страляць у сваіх людзей, за якімі мы будзем стаяць ззаду, не наперадзе, а ззаду. Няхай яны паспрабуюць страляць у жанчын і дзяцей! І я пагляджу на тых, хто аддасць такі загад ва Украіне''»<ref name="conf-4-3" />. Усе парламенцкія партыі і расійскае насельніцтва ў цэлым падтрымалі далучэнне Крыма, што прадэманстраваў рост рэйтынгу прэзідэнта Пуціна. У той жа час адзначаліся выступу праціўнікаў умяшання Расіі ва ўнутраныя справы Украіны, якое, на іх думку, магло прывесці да шырокамаштабнага ўзброенага канфлікту. 1 сакавіка ля будынка Савета Федэрацыі ў [[Масква|Маскве]] былі затрыманыя пяць чалавек падчас «''адзіночных пікетаў''» супраць адабрэння Саветам Федэрацыі просьбы Уладзіміра Пуціна аб дазволе выкарыстання расійскіх войскаў на тэрыторыі Украіны. Некаторыя з іх трымалі ў руках плакаты з надпісамі «''Адпраўце на вайну сваіх дзяцей''»<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/01/n_5985017.shtml У здания Совфеда задержали пятерых противников войны в Крыму]</ref>. З заклікамі да міру, супраць магчымай братазабойчай бойні выступілі расійскія рок-музыканты [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|Андрэй Макарэвіч]], [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]], [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]]<ref>[http://ivona.bigmir.net/showbiz/stars/387010-Andrej-Makarevich-obratilsja-k-rossijanam--Vojnu-s-Ukrainoj-zahoteli- Андрей Макаревич обратился к россиянам: Войну с Украиной захотели?] 01.03.2014</ref><ref>[http://echo.msk.ru/news/1270312-echo.html Борис Гребенщиков призвал власти России решать проблемы мирным путём]</ref><ref>[http://news.allcrimea.net/news/2014/3/2/jurii-shevchuk-vystupil-protiv-bratoubiistvennoi-boini-6287/ Юрий Шевчук выступил против «''братоубийственной бойни''»]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|title=Не стреляй! Шевчук, Гребенщиков, Макаревич. Антивоенная риторика|date=2014-03-04|publisher=Новая Газета|access-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109213134/http://www.novayagazeta.ru/society/62540.html|archive-date=9 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|title=Борис Гребенщиков направил свое обращение по поводу Украины как российским, так и украинским властям|date=2014-03-10|publisher=Эхо Москвы|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313211649/http://echomsk.spb.ru/news/istoricheskiy-tsentr/grebenshchikov-napravil.html|archive-date=2014-03-13}}</ref>. Піяніст Дзяніс Мацуеў заявіў, што радыкалы-нацыяналісты не змогуць разбурыць культурныя сувязі паміж рускім і ўкраінскім народам<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1014509 Ситуация на Украине. Хроника событий. 2 марта]</ref>. 2 сакавіка ў Маскве на Манежнай плошчы і ля будынка міністэрства абароны РФ прайшлі акцыі пратэсту<ref>{{cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|title=В Москве задержано более 100 противников войны с Украиной|access-date=2014-03-03|archive-date=22 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222103140/http://www.kasparov.ru/material.php?id=5312F9401D6FE|url-status=dead}}</ref>. 362 чалавекі былі затрыманыя праваахоўнымі органамі<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/02/zaderzhaniya-na-antivoennyh-akciyah-v-moskve|title=Задержания на антивоенных акциях в Москве|date=2014-03-02|publisher=Ovdinfo.Org|access-date=2014-03-04}}</ref>. Большасці з іх прад’яўленыя абвінавачванні ў парушэнні артыкулаў 19.3 і 20.2 КаАП)<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/articles/2014/03/03/borba-s-protivnikami-voennyh-deystviy|title=Борьба с противниками военных действий|date=2014-03-03|publisher=OvdInfo.Org|access-date=2014-03-04}}</ref>. У Санкт-Пецярбургу на антываенным мітынгу было затрымана 35 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.fontanka.ru/2014/03/03/193/|title=Всех задержанных на антивоенной акции в Петербурге отпустили|date=2014-03-03|publisher=Фонтанка.ру|access-date=2014-03-04}}</ref>. Супраць уводу войскаў ва Украіну таксама выступілі некалькі апазіцыйных партый: {{нп3|Яблака, партыя|Яблака|ru|Яблоко (партия)}}, [[Партыя народнай свабоды|РПР — Парнас]], [[Грамадзянская платформа (Расія)|Грамадзянская платформа]]<ref>[http://www.nr2.ru/moskow/487287.html NR2 Ru: Кремль поразила «''имперская алчность''» / Российская оппозиция назвала ввод российских войск в Украину «''безумным и фатальным''» решением / 03.03.14 / Москва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140512174656/http://www.nr2.ru/moskow/487287.html |date=12 мая 2014 }}</ref>, {{нп3|Партыя прагрэсу|Партыя прагрэсу|ru|Партия прогресса}}<ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |title=Партия Навального призвала остановить введение российских войск на Украину — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134404/http://www.rosbalt.ru/main/2014/03/02/1239467.html |url-status=dead }}</ref>. У той жа дзень акцыі ў падтрымку выкарыстання ўзброеных сіл Расіі на тэрыторыі Украіны прайшлі ў Маскве, Санкт-Пецярбургу і іншых буйных гарадах; паводле дадзеных арганізатараў, у Маскве ў шэсці прынялі ўдзел каля 20 тысяч чалавек, а ў аўтапрабегу «''Сваіх не кідаем''» — каля 50 аўтамабіляў<ref>[http://tvrain.ru/articles/na_moskovskie_aktsii_v_podderzhku_vvoda_vojsk_vyshli_20_tysjach_chelovek-364179/ На московские акции в поддержку ввода войск вышли 20 тысяч человек]</ref>. Пасля акцый у шэрагу СМІ з’явіліся паведамленні пра факты прымусу да ўдзелу ў акцыі работнікаў школ і іншых бюджэтных устаноў<ref name="Grani">[http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.225930.html Грани. Ру: КРЫМСКАЯ ВОЙНА. 2 МАРТА | Политика / Мир / Европа / Украина]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |title=Комментарии: Профсоюз педагогов: Сгон бюджетников на митинги в поддержку ввода войск на Украину — беззаконие и цинизм — Росбалт.ру |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123918/http://www.rosbalt.ru/comments/main/2014/03/03/1239793.html |archive-date=24 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref> і іх масавым падвозе арганізаванымі групамі<ref name="Grani" />. Некалькі членаў прэзідэнцкага савета па правам чалавека выказаліся супраць уводу расійскіх войскаў ва Украіну і назвалі інфармацыю аб нападах, беспарадках і забойствах на тэрыторыі Крыму, на падставе якой Савет Федэрацыі санкцыянаваў увод войскаў ва Украіну, недакладнай і перабольшанай<ref>[http://www.president-sovet.ru/news/5632/ Совет при Президенте РФ / Заявление членов Совета при Президенте РФ по развитию гражданского общества и правам человека в связи с событиями в Украине]</ref>. Большасць членаў СПЧ заяву не падтрымалі. Пяць членаў Савета выступілі з асаблівым меркаваннем<ref>[http://www.president-sovet.ru/news/5633/ Совет при Президенте РФ / Особые мнения членов Совета Александра Брода, Кирилла Кабанова, Александра Мукомолова, Михаила Терентьева и Максима Шевченко в связи с событиями на Украине]</ref>. 4 сакавіка стала вядома пра звальненне з [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]] прафесара кафедры філасофіі [[Андрэй Барысавіч Зубаў|Андрэя Зубава]], які звязаў гэта са сваёй антываеннай калонкай у газеце «''Ведамасці''». Паводле слоў выкладчыка, кіраўніцтва інстытута прапанавала яму напісаць заяву аб звальненні па ўласным жаданні, альбо чакаць, калі яго звольняць па артыкулу. Прычынай была названая нататка, дзе ён адзначыў падабенства ў адносінах паміж Расіяй і Украінай з аншлюсам Аўстрыі нацысцкай Германіяй у 1938 годзе<ref>[http://slon.ru/russia/professora_mgimo_uvolili_za_statyu_ob_ukraine_tri_goda_nazad_eto_nelzya_bylo_predstavit-1066297.xhtml Профессора МГИМО уволили за статью об Украине. «''Путин и Гитлер — это разные люди''»]</ref>. Рэктар МДІМА Анатоль Таркуноў абверг гэтыя паведамленні і заявіў, што апавяшчэнняў аб яго звальненні з боку адміністрацыі не паступала<ref>[http://www.interfax.ru/russia/362835 Ректор МГИМО опроверг информацию об увольнении профессора Зубова]</ref>. Аднак 24 сакавіка Зубаў быў звольнены адміністрацыяй ВНУ, патлумачыць гэты крок тым, што прафесар «''свядома і неаднаразова''» парушаў статут ВНУ і іншыя ўнутраныя правілы. Парушэннямі адміністрацыя расцаніла «''шматлікія выказванні і інтэрв’ю Зубава А. Б. аб тым, што адбываецца ва Украіне і аб знешняй палітыцы Расіі''». Як гаворыцца ў заяве МДІМА, «''недарэчныя і абразлівыя гістарычныя аналогіі і характарыстыкі''», выказаныя прафесарам, «''ідуць насуперак з знешнепалітычным курсам Расіі, падвяргаюць безагляднай і безадказнай крытыцы дзеянні дзяржавы, наносяць шкоду вучэбна-адукацыйнаму і выхаваўчаму працэсу''»<ref>[http://kommersant.ru/doc/2437215 Исторически оправданный метод. Профессор МГИМО уволен за критику присоединения Крыма]</ref>. Ля міністэрства абароны людзі зноў сабраліся на несанкцыянаваны «''антываенны сход''», паводле вынікаў якога было затрымана 43 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|title=43 человека задержаны сегодня у министерства обороны|date=2014-03-04|publisher=ОВД-Инфо|access-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305164022/http://ovdinfo.org/express-news/2014/03/04/43-cheloveka-zaderzhany-segodnya-u-ministerstva-oborony|archive-date=2014-03-05}}</ref>. Быў апублікаваны вынік праведзенага парталам «''Superjob''» апытання 1600 эканамічна актыўных грамадзян РФ, жыхароў усіх акруг краіны: 53 % рэспандэнтаў падтрымалі рашэнне Савета Федэрацыі аб выкарыстанні Узброеных сіл Расіі на тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым. 31 % апытаных расіян мяркуе, што рабіць гэтага нельга. 16 % не змаглі вызначыцца з адказам<ref>[http://www.superjob.ru/research/articles/111481/bolshinstvo-rossiyan-za-to-chtoby-pri-neobhodimosti-vvesti-rossijskie-vojska-v-krym/ Большинство россиян за то, чтобы при необходимости ввести российские войска в Крым]</ref>. 7 сакавіка мітынг-канцэрт у падтрымку Крыма ў Маскве на Васільеўскім спуску сабраў каля 65 тысяч чалавек<ref name="kp.ru">[http://www.kp.ru/online/news/1679712/ В Москве на митинг в поддержку Крыма собралось более 60 тысяч человек // KP.RU]</ref>. Мітынгі ў падтрымку Крыму прайшлі і ў іншых гарадах<ref name="kp.ru"/><ref>[http://ria.ru/society/20140307/998641305.html Около 11 тысяч человек в Ставрополе поддержали жителей Крыма | РИА Новости]</ref>. Планіраваліся новыя<ref>[http://ria.ru/society/20140306/998330821.html Митинги в поддержку братского народа Украины пройдут в ряде городов РФ | РИА Новости]</ref>. Адначасова ў Навапушкінскім скверы ў Маскве адбыўся ўзгоднены з гарадскімі ўладамі пікет, арганізаваны партыяй «''Яблык''», на які прыйшлі каля сотні праціўнікаў ваеннага рашэння крымскага пытання<ref>[http://www.yabloko.ru/news/2014/03/07_1 «''ЯБЛОКО''» и правозащитники устроили пикет против военных действий на Украине]</ref><ref>[http://rblogger.ru/2014/03/07/yabloko-vyistupilo-za-mir/ «''Яблоко''» выступило за мир]</ref>. 8 сакавіка ў Пецярбургу на Марсавым поле прайшоў мітынг супраць ваеннага ўмяшання Расіі ў справы Украіны<ref>[http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html На антивоенном митинге в центре Петербурга начались задержания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924141958/http://www.rosbalt.ru/piter/2014/03/08/1242062.html |date=24 верасня 2015 }} // Росбалт, 08.03.2014</ref>. 11 сакавіка ў эфіры тэлеканала «''[[ICTV]]''» прадстаўнік расійскай апазіцыі [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыс Нямцоў]] заявіў, што дзеянні РФ ствараюць небяспечны прэцэдэнт не толькі ў сусветнай гісторыі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], але і для цэласнасці самой Расіі, паколькі пасля магчымай анексіі АРК іншыя суб’екты Расійскай Федэрацыі могуць заявіць аб сваім праве на самавызначэнне — Чачня, Дагестан, рэгіёны Далёкага Усходу<ref>[http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 Немцов: Крым может развалить Россию (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222175643/http://fakty.ictv.ua/ru/index/read-news/id/1507596 |date=22 лютага 2016 }} 11.03.2014</ref>. Больш за 500 расійскіх дзеячаў культуры ў афіцыйным лісце міністэрству культуры падтрымалі пазіцыю Уладзіміра Пуціна па сітуацыі ў Крыме<ref>[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации — Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217184905/http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/detail.php?ID=471859 |date=17 лютага 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Более 80 деятелей культуры поддержали действия Путина и России в Крыму |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222065745/http://www.novayagazeta.ru/news/1679272.html |archive-date=22 лютага 2016 |url-status=dead }}</ref>. 12 сакавіка рускі {{нп3|ПЕН-клуб|ПЕН-цэнтр|ru|ПЕН-клуб}} зрабіў заяву, у якім паказаў, што пазіцыя расійскага ўрада ўяўляецца яму надзвычай небяспечнай, што расійскія СМІ вядуць дэзінфармацыйную палітыку і ПЕН-цэнтр выступае супраць гэтага<ref>{{Cite web |title=Ответ Русского ПЕН-центра на Обращение украинских коллег |url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |access-date=20 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122222624/http://www.novayagazeta.ru/news/1679286.html |archive-date=22 студзеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. 13 сакавіка былі апублікаваныя вынікі апытання, праведзенага «''{{нп3|Левада-Цэнтр|Левада-Цэнтрам|ru|Левада-Центр}}''» 7—10 сакавіка 2014 года па рэпрэзентатыўнай усерасійскай выбарцы гарадскога і сельскага насельніцтва сярод 1603 чалавек ва ўзросце 18 гадоў і старэй у 130 населеных пунктах 45 рэгіёнаў Расіі. На пытанне аб падтрымцы ўвядзення расійскіх войскаў у Крым і ў іншыя рэгіёны Украіны станоўчы адказ далі 58 % апытаных, адмоўны — 26 %. 79 % пагадзіліся з тым, што пасля правядзення рэферэндуму ў Крыме Расіі варта прыняць яго ў свой склад<ref>[http://www.levada.ru/13-03-2014/situatsiya-v-ukraine-i-v-krymu Ситуация в Украине и в Крыму]</ref>. {{External media |topic = Відэарэпартаж з «''Марша міру''» |subtopic = Масква, 15 сакавіка 2014 года |align = left |width = 225px |image1 = |audio1 = |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=tBhE4j2Wu4g «''У кого в России есть совесть''»] }} У гэты ж дзень з’явіўся «''Зварот ініцыятыўнай групы па правядзенні Кангрэса інтэлігенцыі „Супраць вайны, супраць самаізаляцыі Расіі, супраць рэстаўрацыі таталітарызму“''»<ref>{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|title=Деятели культуры выступили против политики Путина по Украине и Крыму|date=13 марта 2014|publisher=[[Новая газета]]|access-date=2014-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225153401/http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html|archive-date=25 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. Паводле заявы старэйшыны дэпутацкага корпуса Заканадаўчага Сходу Санкт-Пецярбурга, ганаровага прафесара РГПУ ім. А. І. Герцэна А. В. Варанцова, патрыятычная грамадскасць Санкт-Пецярбурга цалкам падтрымлівае правядзенне рэферэндуму ў Крыме; паводле слоў Варанцова, Крым — гэта, па сутнасці, руская зямля, перададзеная Украіне ў знак «''поўнага даверу''», а не для таго, каб яна трапіла ў лапы сучасных прыхільнікаў Гітлера — русафобаў і антысаветчыкаў<ref>{{cite web|datepublished=2014-03-15|url=http://kprf.ru/dep/reg/129317.html|title=Защищая Украину, Россия не забывает и о Сирии! Встреча коммунистов Санкт-Петербурга с руководством Компартии Сирии |publisher=// kprf.ru|access-date=2014-3-16}}</ref>. 15 сакавіка ў Маскве адбыліся два мітынгі: у падтрымку і з асуджэннем палітыкі расійскіх уладаў у Крыме. У антываенным шэсці і наступным мітынгу «''Марш міру''», паводле ацэнак арганізатараў, удзельнічала 50 тыс. чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2431508|title=Крымские компании|author=А. Черных, В. Козлов|date=2014-03-15|publisher=Коммерсантъ|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315195120/http://www.kommersant.ru/doc/2431508|archive-date=2014-03-15}}</ref>. У той жа час, ГУ МУС па Маскве прыводзяць лічбу ўсяго ў 3 тыс. чалавек. На акцыю ў падтрымку знешнепалітычнага курсу «''за рускую Украіну''»<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/moscow/364876|title=В Москве прошли акции за и против воссоединения с Крымом|date=15 марта 2014 года|publisher=Интерфакс|access-date=2014-03-16}}</ref>, арганізаваную рухам «''Сутнасць часу''» [[Сяргей Эрвандавіч Кургінян|Сяргея Кургіняна]], прыйшло, паводле дадзеных ГУ МУС, 15 тыс. чалавек. Акрамя таго, мітынгі супраць вайны былі праведзены ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Екацярынбург]]у і [[Самара|Самары]]<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|title=«''Марш мира''» в Москве собрал 50 тысяч человек|date=2014-03-15|publisher=NEWSru.com|access-date=2014-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315183906/http://www.newsru.com/russia/15mar2014/marsh50.html|archive-date=2014-03-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://top.rbc.ru/politics/15/03/2014/911315.shtml|title=В Москве прошли акции за и против политики России в Крыму|publisher=РБК|access-date=2014-03-16}}</ref>. 25, 26 і 31 сакавіка прайшло ўзнагароджанне расійскіх грамадзян, асабліва праявілі сябе падчас крымскіх падзей<ref name="ng-h" />. <gallery> Файл:Марш за мир и свободу, за Украину (1).webm|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Шлях ад Страснага бульвара да Раждзествянкі. Погляд знутры. Файл:Марш за мир и свободу (2).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Файл:Марш за мир и свободу (13).jpg|«''Марш міру''» у Маскве 15 сакавіка 2014 года. Файл:Rally in support the Accession of Crimea to Russia 1.jpg|Канцэрт «''Крым у маім сэрцы!''» на Краснай плошчы. </gallery> 26 лютага 2015 года прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін усталяваў {{нп3|Святы Расіі|памятны дзень|ru|Праздники России}} [[27 лютага]] — Дзень Сіл спецыяльных аперацый<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201502260061 Указ Президента Российской Федерации от 26.02.2015 № 103 «''Об установлении Дня Сил специальных операций''»]</ref>. Шэраг СМІ, у прыватнасці дзяржаўная «''{{нп3|Расійская газета|Расійская газета|ru|Российская газета}}''»<ref>{{cite news|url=http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|title=27 февраля в РФ будет отмечаться День Сил специальных операций|author=Сергей Птичкин|date=2015-02-27|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-03|archive-url=https://archive.today/20150227123547/http://www.rg.ru/2015/02/27/den-site.html|archive-date=2015-02-27}}</ref>, звязалі вызначаную дату з захопамі будынкаў парламента і ўрада АРК узброенымі людзьмі без знакаў адрознення, якія адбыліся год таму<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/02/150227_putin_day_forces_special_operations Россия: День сил спецопераций в годовщину захвата Крыма] // Русская служба Би-би-си, 27.02.2014</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/11439362/Vladimir-Putin-announces-official-holiday-to-mark-Crimea-operation.html Vladimir Putin announces official holiday to mark Crimea operation] // The Telegraph, 27.02.2014</ref>. === У свеце === [[Файл:Crimea reaction clean.svg|thumb|800px|center|Рэакцыя сусветнай супольнасці на Крымскі крызіс {{Col-begin}} {{легенда|#efef8f|''Заклікі да мірнага ўрэгулявання канфлікту''}} {{легенда|#57d2d2|''Падтрымка тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''}} {{легенда|#289797|''Асуджэнне дзеянняў Расіі''}} {{легенда|#1b6565|''Асуджэнне ваеннай інтэрвенцыі Расіі''}} {{легенда|#d93cd9|''Падтрымка дзеянняў Расіі і/або асуджэння дзеянняў украінскага ўрада''}} {{легенда|#f08080|''«Прызнанне інтарэсаў усіх бакоў канфлікту»''}} {{легенда|#497bd7|''Украіна''}} {{легенда|#6a1f1f|''Расія''}} {{легенда|#CDCDCD|''Пазіцыя не вызначана''}} {{Col-end}} ]] Пазіцыя заходняй супольнасці ў цэлым («''[[Вялікая сямёрка]]''», дзяржавы-члены [[НАТА]], [[Еўрасаюз]]а, [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]) складалася ў асуджэнні расійскага ўзброенага ўмяшання ва ўнутраныя справы Украіны («''расійскай агрэсіі''») і падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту Украіны. Расіі былі прад’яўленыя патрабаванні: выконваць нормы міжнароднага права і існуючыя міжнародныя абавязацельствы, у тым ліку ў рамках [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]], спыніць умяшальніцтва ва ўнутраныя справы Украіны і перайсці да вырашэння ўсіх спрэчных пытанняў з Украінай праз палітычны дыялог — у прыватнасці, у рамках так званай кантактнай групы па Украіне<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1030123 Обама и Меркель предложили создать контактную группу для налаживания диалога Украины и РФ. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1031712 РФ должна согласиться на создание контактной группы по Украине, считают в США и Франции. ИТАР-ТАСС, 08.03.14]</ref>. Расійскае кіраўніцтва, са свайго боку, адмаўлялася прызнаваць легітымнасць фактычных новых улад Украіны, якія, на яго думку, прыйшлі да кіравання краінай шляхам неканстытуцыйнага ўзброенага перавароту і не валодаюць агульнанацыянальным мандатам<ref name="conf-4-3" />, а таму Расія адмаўлялася разглядаць іх як раўнапраўнага ўдзельніка знешнепалітычнага дыялогу<ref>[http://www.russiaun.ru/ru/news/sc_ukrn Заявление для СМИ Постоянного представителя Российской Федерации при ООН В. И. Чуркина по итогам закрытых консультаций Совета Безопасности ООН по ситуации на Украине]</ref>. Расія заклікала краіны Захаду, якія выступілі гарантамі пагаднення аб урэгуляванні палітычнага крызісу, падпісанага прэзідэнтам Януковічам з апазіцыяй 21 лютага 2014 года, да строгага выканання палажэнняў гэтага пагаднення — перш за ўсё наконт канстытуцыйнай рэформы, стварэння ўрада нацыянальнага адзінства і правядзення выбараў ужо пасля канстытуцыйнай рэформы<ref>[http://tass.ru/politika/1026613 Лавров: намерения США ввести санкции против России — это уже угроза. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>. Адмова Расіі прыняць патрабаванні заходняй супольнасці прывяла да рэзкага астуджэння адносін з НАТА, Еўрасаюзам, Саветам Еўропы і дзяржавамі-членамі гэтых арганізацый, а ў далейшым — да ўвядзення [[Санкцыі ў сувязі з украінскімі падзеямі 2014 года|палітычных і эканамічных санкцый]] супраць Расіі і шэрагу расійскіх фізічных і юрыдычных асоб і арганізацый, якія маюць дачыненне, на думку краін Захаду, да дэстабілізацыі сітуацыі ва Украіне. [[26 лютага]] міністэрства замежных спраў [[Турцыя|Турцыі]], якая гістарычна падтрымлівае цесныя кантакты з крымскататарскай суполкай Крыма, заклікала да пошуку шляхоў пераадолення крызісу ў рамках тэрытарыяльнай цэласнасці і канстытуцыйнага ладу Украіны<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-64_-26-february-2014_-press-release-regarding-the-political-crisis-in-ukraine.en.mfa|title=Press Release Regarding the Political Crisis in Ukraine |date=2014-02-26 |publisher=МИД Турции|access-date=2014-12-09}}</ref>. [[7 сакавіка]] намеснік міністра замежных спраў Турцыі Алі Кемаль Айдын заявіў, што Крым з’яўляецца «''неад’емнай часткай Украінскай дзяржавы''»<ref>[http://www.unian.net/politics/894054-kryim-yavlyaetsya-neotyemlemoy-chastyu-ukrainyi-mid-turtsii.html Крым является неотъемлемой частью Украины — МИД Турции]</ref><ref>[http://kp.ua/daily/070314/442508/ МИД Турции осудил референдум в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308220959/http://kp.ua/daily/070314/442508/ |date=8 сакавіка 2014 }} — «''Комсомольская правда''» в Украине, 07.03.2014</ref>. [[Савет Бяспекі ААН]], скліканы 28 лютага на пазачарговае пасяджэнне ў сувязі з сітуацыяй ва Украіне, выказаў падтрымку яе тэрытарыяльнай цэласнасці, заклікаў усе бакі да палітычнага дыялогу і нагадаў пра неабходнасць выкананні міжнародных дамоваў, у тым ліку [[Будапешцкі мемарандум|Будапешцкага мемарандума]]<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/193549.html Совбез ООН выразил поддержку территориальной целостности Украины и напомнил всем, в том числе и России, о выполнении международных обязательств]</ref>. Афіцыйнага рашэння паводле вынікаў гэтага закрытага пасяджэння прынята не было, а замест стэнаграфічнай справаздачы было апублікавана толькі камюніке<ref>[http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.7123 Коммюнике заседания СБ ООН № 7123 от 28.02.2014]</ref>, у якім афіцыйна было канстатавана толькі тое, што СБ ААН заслухаў выступ Памочніка Генеральнага сакратара ААН па палітычных пытаннях Оскара Фернандэса-Таранка, а таксама выступ прадстаўніка Украіны. У далейшым СБ ААН рэгулярна абмяркоўваў сітуацыю ва Украіне і ў Крыме, пры гэтым афіцыйных рашэнняў прынята не было з прычыны пагрозы прымянення права вета з боку пастаянных членаў СБ ААН, якія займаюць супрацьлеглыя пазіцыі па гэтых праблемах. 1 сакавіка адбылася тэлефонная размова прэзідэнта [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціна]] з генеральным сакратаром ААН [[Пан Гі Мун]]ам. Бакі прыйшлі да высновы аб недапушчальнасці эскалацыі канфлікту на тэрыторыі Украіны<ref>[http://kremlin.ru/news/20357 Состоялся телефонный разговор Владимира Путина с Генеральным секретарём ООН Пан Ги Муном, в ходе которого обсуждалась кризисная ситуация на Украине]</ref>. Пан Гі Мун заклікаў прэзідэнта РФ ўступіць у прамы дыялог з новымі ўладамі Украіны<ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21208 Пан Ги Мун призвал президента России к диалогу с властями в Киеве]</ref>. 4 сакавіка першы намеснік генеральнага сакратара ААН Ян Эліясан сустрэўся ў Кіеве з Аляксандрам Турчынавым і Арсеніем Яцанюком. Як паведамілі ў прэс-службе ААН, на перамовах была падкрэслена важнасць мірнага ўрэгулявання крызісу і неабходнасць захавання правоў усіх жыхароў краіны. Па ўказанні Эліасана ў Крым адправіўся спецпрадстаўнік генеральнага сакратара ААН Роберт Серы<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021471 Замгенсека ООН подчеркнул важность соблюдения прав всех жителей Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref>, які, зрэшты, быў вымушаны пакінуць Крым у той жа дзень<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/05/endmission/ Спецпосланнику ООН пришлось свернуть миссию в Крыму, Lenta.ru, 05.03.2014.]</ref>. 15 сакавіка адбылося чарговае пасяджэнне Савета Бяспекі ААН, на якім праект рэзалюцыі па Украіне быў вынесены на галасаванне. У праекце падкрэслівалася прыхільнасць Савета прынцыпам адзінства, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці. 13 дзяржаў-членаў Савета прагаласавалі «''за''», Кітай устрымаўся, а Расія скарысталася правам вета<ref>[http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=21308 Россия применила право вето при голосовании резолюции Совета Безопасности по Украине]</ref>. [[Файл:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine red.svg|thumb|300px|right|Галасаванне 27 сакавіка 2014 года на Генеральнай асамблеі ААН па пытанні аб прызнанні незаконнасці крымскага рэферэндуму 2014 года<ref>[http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?profile=voting&index=.VM&term=ares68262 Таблица голосования] {{Ref-en}}</ref>. {{Legend|#74C365|Галасавалі за}} {{Legend|#F73905|Галасавалі супраць}} {{Legend|#FADA5E|Утрымаліся}} {{Legend|#89CFF0|Не галасавалі}} {{Legend|#e0e0e0|Не з'яўляюцца членамі ААН}}]] [[Генеральная Асамблея ААН]] 27 сакавіка 2014 года прыняла рэзалюцыю аб тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны. З 193 дзяржаў — членаў ААН за дакумент прагаласавала 100, супраць — 11, устрымалася — 58, 24 не галасавалі. Рэзалюцыя падкрэслівае, што «''рэферэндум, праведзены ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і горадзе Севастопаль 16 сакавіка 2014 года, не маючы законнай сілы, не можа быць асновай для любой змены статусу Аўтаномнай Рэспублікі Крым ці горада Севастопаля''»<ref name="UNNC">{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375|title=Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины|date=27.03.2014|publisher=Центр новостей ООН|access-date=2014-03-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/262&Lang=R|title=Территориальная целостность Украины|publisher=Генассамблея ООН}}</ref>. Рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі маюць рэкамендацыйны характар ​​і не з’яўляюцца абавязковымі для выканання<ref name="UNNC" />. 28 лютага [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] [[Барак Абама]] зрабіў заяву з нагоды сітуацыі ва Украіне і дзеянняў Расіі, паказаўшы, што «''любое парушэнне суверэнітэту Украіны будзе глыбока дэстабілізуючым, што не адпавядае інтарэсам ні Украіны, ні Расіі, ні Еўропы''». ЗША падтрымліваюць суверэнітэт, тэрытарыяльную цэласнасць і дэмакратычную будучыню Украіны<ref>[http://www.golos-ameriki.ru/content/obama-ukraine-russian-military/1861775.html Обама призвал уважать суверенитет Украины]</ref>. 1 сакавіка [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] выступіў з заявай, якая асуджае «''ўварванне Расійскай Федэрацыі і акупацыю тэрыторыі Украіны''»<ref>[http://www.state.gov/secretary/remarks/2014/03/222720.htm Заявление госсекретаря Кэрри для прессы относительно ситуации на Украине]</ref>. 2 сакавіка Абама падчас паўтарагадзіннай тэлефоннай размовы з Уладзімірам Пуціным, паводле звестак прэс-службы Белага дома, заявіў, што «''далейшае парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі адмоўна адаб’ецца на становішчы Расіі ў міжнароднай супольнасці і прывядзе да яшчэ большай палітычнай і эканамічнай ізаляцыі''»<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |title=Readout of President Obama’s Call with President Putin |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=31 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331161000/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |url-status=dead }}</ref>. 3 сакавіка Барак Абама абмеркаваў са сваімі бліжэйшымі дарадцамі магчымыя крокі па «''далейшай ізаляцыі Расіі''» ў адказ на яе дзеянні ў Крыме. Удзельнікі нарады разглядалі розныя варыянты ў дачыненні да Расіі, закліканыя пераканаць яе «''распачаць неадкладныя крокі па дээскалацыі''» сітуацыі. У адваротным выпадку, папярэджваюць у Белым доме, гэта будзе мець для Масквы «''палітычныя і эканамічныя наступствы''»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1018969 Обама обсудил с советниками действия в отношении России в связи с событиями в Крыму]</ref>. 5 сакавіка Кіеў наведаў дзяржсакратар ЗША [[Джон Керы]], які правёў сустрэчу з Аляксандрам Турчынавым. Бакі абмяняліся думкамі адносна сітуацыі ў Крыме. Дзяржсакратар «''высока ацаніў дзеянні ўкраінскай улады па стабілізацыі сітуацыі ў краіне''». «''Хачу, каб вы ведалі: мы надзвычай сур’ёзна ставімся да сваіх абавязкаў перад Украінай, якія ўзялі на сябе яшчэ ў 1994 годзе, выступіўшы гарантам суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці вашай краіны''», — заявіў Дж. Керы<ref>[http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy США отвергли вероятность отделения Крыма от Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923221605/http://www.e-crimea.info/news/ssha-otvergli-veroyatnost-otdeleniya-kryma-ot-ukrainy |date=23 верасня 2015 }}</ref>. У пачатку сакавіка Дж. Керы правёў з міністрам замежных спраў Расіі [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргеем Лаўровым]] і міністрамі замежных спраў краін ЕС серыю перамоў па сітуацыі ва Украіне<ref>[http://tass.ru/politika/1024299 Лавров и Керри считают, что надо помогать украинцам выполнять договоренности от 21 февраля. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024611 Госсекретарь США рассчитывает продолжить в Риме переговоры с главой МИД России. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>, якія, аднак, не прывялі да істотных зрухаў у пазіцыях бакоў. 6 сакавіка прэзідэнт ЗША падпісаў выканаўчы ўказ, які дазваляе ўжываць санкцыі супраць асоб, якія, з пункту гледжання Вашынгтона, нясуць адказнасць за парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |title=Текст указа на официальном сайте Белого дома |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108043238/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-order-blocking-property-certain-persons-contributing-situation |url-status=dead }}</ref>. Міністр замежных спраў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] {{нп3|Уільям Хейг|||William Hague}}, які наведаў Кіеў 3 сакавіка, абвінаваціў Расію ў ваеннай інтэрвенцыі ва Украіне. Паводле яго слоў, сітуацыя, якая склалася, стала найбуйнейшым еўрапейскім крызісам у [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]]. Хейг прызнаў, што па дамове з Украінай Расія мае права на размяшчэнне ў Крыме ваеннага кантынгенту і караблёў Чарнаморскага флоту, але лічыць, што яна павінна неадкладна забяспечыць вяртанне ўсіх ваеннаслужачых РФ да месцаў дыслакацыі<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26414434 Ukraine crisis: Russia 'unjustified', says Hague]</ref>. 5 сакавіка Джон Керы, міністр замежных спраў Вялікабрытаніі Уільям Хейг і в. а. кіраўніка МЗС Украіны [[Андрэй Багданавіч Дзешчыца|Андрэй Дзешчыца]] правялі сустрэчу ў Парыжы. Вялікабрытанія, ЗША і Украіна прыйшлі да дамоўленасці аб неадкладным размяшчэнні міжнародных назіральнікаў ва ўсходніх украінскіх рэгіёнах і Крыме. Бакі таксама прызналі неабходнасць правядзення прамых перамоў паміж прадстаўнікамі Масквы і Кіева пры пасярэдніцтве міжнароднай супольнасці, якія будуць мець ключавое значэнне для ўрэгулявання супярэчнасцей паміж Расіяй і Украінай<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023771 СМИ: Великобритания, США и Украина договорились о размещении наблюдателей в Крыму]</ref>. Пасля перамоў была зроблена сумесная заява: «''Расія абрала шлях аднабаковых і ваенных дзеянняў. Вялікабрытанія і ЗША будуць працягваць падтрымліваць суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны, і мы ўхваляем новы ўрад Украіны за ўстрыманне ад крокаў, якія маглі б прывесці да эскалацыі сітуацыі. Няспынныя парушэнні суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны з боку Расіі могуць толькі пагоршыць міжнароднае становішча Расіі і прывесці да яшчэ больш сур’ёзных палітычных і эканамічных наступстваў''»<ref>[https://www.gov.uk/government/news/joint-statement-by-foreign-ministers-of-uk-us-and-ukraine-on-budapest-memorandum.ru Совместное заявление Министров иностранных дел Великобритании, США и Украины по итогам встречи относительно Будапештского меморандума]</ref>. Вялікабрытанія і ЗША распачалі намаганні з мэтай пераканаць Лаўрова сустрэцца ўвечары 5 сакавіка з Дзешчыцай — на гэтай сустрэчы, як меркавалася, бакі маглі б абмеркаваць пытанні выканання Будапешцкага мемарандума<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1023224 Хейг: Лондон и Вашингтон попытаются организовать встречу Лаврова с и. о. главы МИД Украины. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref>. Гэтыя намаганні, аднак, не ўвянчаліся поспехам — Расія не праявіла жадання весці перамовы з новымі ўкраінскімі ўладамі. 6 сакавіка на экстранай сустрэчы кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рэферэндум аб далучэнні да Расіі, абвешчаны крымскім парламентам, быў прызнаны «''незаконным і не адпаведным украінскай Канстытуцыі''». Лідары ЕС заклікалі Расію да неадкладнага вываду войск з Крыма, а таксама абвясцілі аб спыненні двухбаковых перамоваў з Масквой па лібералізацыі візавага рэжыму і па новым базавым пагадненні аб партнёрстве<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3316052-evrosouiz-pryznal-krymskyi-referendum-nezakonnym Евросоюз признал крымский референдум незаконным]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/06/visa/ Евросоюз приостановил переговоры с Россией по визам]</ref><ref>[http://tass.ru/politika/1027583 Чижов: итоговый документ саммита по Украине не добавил ничего нового к отношениям ЕС с РФ. ИТАР-ТАСС, 07.03.14]</ref>. Удзельнікі сустрэчы папярэдзілі, што ў выпадку адсутнасці разрадкі напружанасці ва Украіне можа быць адменены чэрвеньскі саміт ЕС-Расія, а таксама можа быць створаны «''чорны спіс''» расійскіх чыноўнікаў, якім будзе забаронены ўезд у краіны ЕС і чые актывы падлягаюць «''замарожванню''». Толькі пасля гэтага ЕС можа пайсці далей і паспрабаваць ініцыяваць эканамічныя санкцыі<ref>[http://tass.ru/politika/1034586 Еврокомиссия начала подготовку возможных санкций против России. ИТАР-ТАСС, 10.03.14]</ref>. Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Дэвід Кэмеран]] заявіў на прэс-канферэнцыі паводле вынікаў сустрэчы, што «''Расія дзейнічае з абуральнымі парушэннямі міжнароднага права''». Кэмеран назваў рэферэндум у Крыме неканстытуцыйным<ref>[https://www.gov.uk/government/speeches/eu-meeting-on-ukraine-david-camerons-speech Пресс-конференция по Украине по итогам заседания глав государств ЕС]</ref>. Канцлер Германіі [[Ангела Меркель]] падкрэсліла, што кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў Еўрасаюза рашуча асуджаюць «''парушэнне суверэнітэту Украіны ў Крыме''»<ref>[http://www.bundesregierung.de/Content/EN/Reiseberichte/2014/2014-03-06-eu-sonderrat-ukraine_en.html Support for Ukraine reaffirmed]</ref>. Міністр замежных спраў Германіі [[Франк-Вальтэр Штайнмаер]] заявіў: «''Калі Расія не зможа пераканаўча даказаць, што яна зацікаўлена ў нармалізацыі сітуацыі, калі ў бліжэйшыя дні не будзе прытрымлівацца такіх доказаў, будзе непазбежным прыняцце рашэнняў па пытанні аб санкцыях''»<ref>[http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 Заявление министра иностранных дел Германии Франка-Вальтера Штайнмайера по Украине по итогам переговоров в Париже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924021903/http://www.germania.diplo.de/Vertretung/russland/ru/__pr/mosk/ukraine-steinmeier-0603.html?archive=3485758 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. 13 сакавіка [[Еўрапарламент]] прыняў рэзалюцыю, якая заклікае Расію неадкладна спыніць ваеннае ўварванне ва Украіну і вывесці расійскія войскі з тэрыторыі АРК, якая з’яўляецца неад’емнай часткай Украіны. Дэпутаты падкрэслілі, што абвешчаны ў Крыме рэферэндум аб далучэнні да РФ нелегітымны і парушае Канстытуцыю Украіны і міжнароднае права. Еўрапарламент ухваліў рашэнне ЕС увесці першы этап плана санкцый супраць РФ у сувязі з агрэсіяй супраць Украіны і выказаў упэўненасць у неабходнасці пашырэння абмежавальных мерапрыемстваў у частцы візавых абмежаванняў, замарожвання актываў, увядзення зброевага эмбарга ў выпадку адсутнасці прагрэсу з боку Масквы ў дээскалацыі сітуацыі<ref>[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2014-0248+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN Invasion of Ukraine by Russia] {{ref-en}}</ref>. 2 сакавіка генеральны сакратар [[НАТА]] [[Андэрс Фог Расмусэн]] заявіў, што дзеянні Расіі ва Украіне нясуць пагрозу міру ва ўсёй Еўропе<ref>{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |title=Text of NATO's secretary-general's statement on Ukraine |date=02.03.2014 |publisher=[[Reuters]] |access-date=2014-11-19 |lang=en |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129090108/http://uk.reuters.com/article/2014/03/02/ukraine-crisis-rasmussen-text-idUKL6N0LZ0DT20140302 |url-status=dead }}</ref>. Паўночнаатлантычны саюз папярэдзіў Расію, што яе дзеянні супраць Украіны супярэчаць міжнароднаму праву, НАТА асуджае ваенную эскалацыю Расіі ў Крыме і выказвае глыбокую занепакоенасць дазволам расійскага парламента на выкарыстанне ваеннай сілы Расіі ва Украіне. Прадстаўнікі краін НАТА на тэрміновай сустрэчы заклікалі Расію вярнуць войскі ў месцы пастаяннай дыслакацыі і спыніць умяшанне ў падзеі ва Украіне<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/25282814.html НАТО: воєнні дії Росії в Україні порушують міжнародне право]</ref><ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_107681.htm?selectedLocale=ru Официальное заявление Североатлантического совета по ситуации в Украине]</ref>. 5 сакавіка Андэрс Фог Расмусэн паводле вынікаў пазачарговага пасяджэння Савета НАТА па Украіне паведаміў, што НАТА мае намер перагледзець «''увесь спектр''» супрацоўніцтва з Расіяй з-за яе палітыкі ў адносінах да Украіны; у прыватнасці, гаворка ідзе аб прыпыненні сумеснай місіі па знішчэнні сірыйскіх хімічных узбраенняў. НАТА прыпыніла «''правядзенне ваенных і грамадзянскіх сустрэч з Расіяй і планаванне сумесных ваенных місій''», за выключэннем пасяджэнняў Савета Расія-НАТА (СРН) на ўзроўні паслоў. Савет НАТА таксама прыняў рашэнне пашырыць практычнае [[Адносіны Украіны і НАТА|супрацоўніцтва з Украінай]], уключаючы правядзенне сумесных вучэнняў «''у знак падтрымкі гэтай краіны і працэсу дэмакратычных рэформаў''». Ён таксама паабяцаў аказаць садзейнічанне ў павышэнне ваенных магчымасцей Украіны<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1024382 НАТО приостановило проведение военных и гражданских встреч с Россией. ИТАР-ТАСС, 06.03.14]</ref>. Краіны «''[[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]]''» прыпынілі ўдзел у мерапрыемствах па падрыхтоўцы да саміту G8, які ў чэрвені павінен быў прайсці ў [[Сочы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |title=G-7 Leaders Statement |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=23 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123044519/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/02/g-7-leaders-statement |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra Брифинг Министра иностранных дел Франции Лорана Фабиуса по окончании внеочередного заседания Совета по иностранным делам ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222081744/http://www.ambafrance-ua.org/Ukrayina-brifiing-Miiniistra |date=22 лютага 2016 }}</ref> і асудзілі «''відавочнае парушэнне Расійскай Федэрацыяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны''»<ref>[http://news.liga.net/news/politics/993022-rossiyu_mogut_isklyuchit_iz_bolshoy_vosmerki_mid_frantsii.htm Россию могут исключить из «''Большой восьмерки''» — МИД Франции]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140302_ukraine_russia_g7.shtml Страны G7 отказываются от участия в саммите с Россией]</ref>. 12 сакавіка была апублікавана заява лідараў краін «''Вялікай сямёркі''» і Еўрасаюза, якія заклікалі РФ «''спыніць усе намаганні, накіраваныя на змяненне статусу Крыма насуперак з украінскім заканадаўствам і ў парушэнне міжнароднага права''», «''неадкладна спыніць падтрымку правядзення рэферэндуму ў дачыненні да статусу Крыма, які наўпрост парушае Канстытуцыю Украіны''», і «''неадкладна пачаць дээскалацыю канфлікту ў Крыме і іншых частак Украіны, вярнуць свае войскі назад на базы і гарнізоны, дзе яны знаходзіліся да крызісу, і пачаць прамыя перамовы з урадам Украіны''»<ref>[http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2014/140312_G7_Statement_Ukraine.html Заявление на сайте МИД Германии]</ref>. [[АБСЕ]] па просьбе Украіны сфармавала місію назіральнікаў на перыяд з 5 па 12 сакавіка. Праграмай знаходжання місіі было прадугледжана наведванне ваенных аб’ектаў Узброеных Сіл Украіны і расійскага Чарнаморскага флоту на тэрыторыі Крыму. 6 сакавіка місія адправілася ў Крым, аднак была спыненая ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення на блакпосце на мяжы Херсонскай вобласці і Крыму і была вымушана вярнуцца ў [[Херсон]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140307_rn_osce_crimea.shtml Наблюдателей ОБСЕ опять не пустили в Крым]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/05/osce/ Наблюдателей ОБСЕ отказались пустиfть в Крым, Lenta.ru, 05.03.2014.]</ref>. 7 сакавіка назіральнікі АБСЕ распачалі другую спробу трапіць у Крым, аднак, як і раней, ваенныя без знакаў адрознення не далі ім гэтага зрабіць, заяўляючы, што ў назіральнікаў няма паўнамоцтваў на ўезд у Крым. Пры гэтым былі зроблены стрэлы ў паветра<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140308_rn_osce_crimea_shooting.shtml Наблюдателей ОБСЕ на границе Крыма остановили выстрелами]</ref>. 7 сакавіка {{нп3|Вярхоўны камісар па справах нацыянальных меншасцей|Вярхоўны камісар АБСЕ па справах нацыянальных меншасцей|ru|Верховный комиссар по делам национальных меньшинств}} Астрыд Торс выказала асцярогі, што «''сітуацыя, якая склалася на Крымскім паўвостраве, нясе пагрозу бяспецы і жыцці мясцовым крымскататарскай і ўкраінскай суполкам''». Пры гэтым яна не выявіла ніякіх доказаў парушэнняў або пагроз для правоў рускамоўных грамадзян<ref>[http://www.osce.org/hcnm/116180 Продолжающаяся ситуация в Крыму вызывает тревогу, говорит Верховный комиссар ОБСЕ по делам национальных меньшинств]</ref>. 11 сакавіка АБСЕ таксама адмовіла крымскім уладам у напрамку сваіх назіральнікаў на рэфэрэндум аб статусе Крыму, які яна прызнала нелегітымным<ref>[http://www.osce.org/ru/cio/116317 Председатель ОБСЕ считает крымский референдум в его нынешней форме незаконным и призывает к альтернативным путям решения вопроса Крыма]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У падтрымку тэрытарыяльнай цэласнасці, незалежнасці, суверэнітэту і існуючых меж Украіны, супраць расійскага ваеннага ўмяшання выказаліся прадстаўнікі [[Албанія|Албаніі]]<ref>[http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine Заявление Министерства иностранных дел о последних событиях на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180207101020/http://www.punetejashtme.gov.al/en/press-office/press-releases/statement-of-the-ministry-of-foreign-affairs-on-the-latest-developments-in-ukraine |date=7 лютага 2018 }}</ref>, [[Балгарыя|Балгарыі]]<ref>[http://www.mfa.bg/en/events/6/1/1322/index.html Заявление МИД Болгарии]</ref>, [[Грэцыя|Грэцыі]]<ref>[http://www.mfa.gr/en/current-affairs/top-story/deputy-prime-minister-and-foreign-minister-venizelos-statement-following-his-meeting-with-the-acting-president-and-the-foreign-minister-of-ukraine-kiev-march-2014.html Заявление МИД Греции после встречи с и. о. президента и министра иностранных дел Украины]</ref>, [[Грузія|Грузіі]]<ref>[http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=30&info_id=17275 Информация о телефонном разговоре между министром иностранных дел Грузии и и. о. министра иностранных дел Украины]</ref><ref>{{cite web|url=http://newsgeorgia.ru/politics/20140307/216421121.html |title=Парламент Грузии принял резолюцию в поддержку Украины |publisher=Новости-Грузия |date=7 марта 2014 |access-date=2014-03-13}}</ref>, [[Ірландыя|Ірландыі]]<ref>[https://www.dfa.ie/news-and-media/press-releases/press-release-archive/2014/march/tanaiste-ukraine-russia/ Ирландский министр осуждает действия России на Украине]</ref>, [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>[http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx Официальное заявление МИД Испании о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140309182821/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/OfficialStatements/Paginas/2014_COMUNICADOS/20140301_COMU060.aspx |date=9 сакавіка 2014 }}</ref>, [[Італія|Італіі]]<ref>[http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN Сайт МИД Италии о внеочередном саммите в Брюсселе «''Ukraine: Mogherini at Foreign Affairs Council''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308074308/http://www.esteri.it/MAE/EN/Sala_Stampa/ArchivioNotizie/Approfondimenti/2014/03/20140303_ucrmogbruxdial.htm?LANG=EN |date=8 сакавіка 2014 }}</ref>, [[Румынія|Румыніі]]<ref>[http://www.unian.net/politics/892866-rumyiniya-zayavila-o-printsipialnoy-podderjke-territorialnoy-tselostnosti-ukrainyi.html Румыния заявила о принципиальной поддержке территориальной целостности Украины]</ref><ref>[http://comments.ua/politics/455526-ruminiya-zayavila-podderzhke.html Румыния заявила о поддержке территориальной целостности Украины] — Comments.UA, 04/03/2014</ref>, [[Фінляндыя|Фінляндыі]]<ref>{{YLE-N|7116163|Туомиоя вызывает «''на ковёр''» посла России|2|3|2014|3|3|2014}}</ref><ref>[http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&nodeId=23&contentlan=2&culture=en-US Заявление госсекретаря Стенлунд на 25-й сессии Совета ООН по правам человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141109213901/http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentId=299902&nodeId=23&contentlan=2&culture=en-US |date=9 лістапада 2014 }}</ref>, [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]<ref>[http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html Заявление МИД Черногории после встречи с послом Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160223003338/http://www.mvpei.gov.me/en/news/136213/Deputy-Prime-Minister-Luksic-talks-to-Ambassador-Sljusarenko-voices-Government-of-Montenegro-support-for-Council-of-the-European.html |date=23 лютага 2016 }}</ref>, [[Швецыя|Швецыі]]<ref>[http://www.unian.net/politics/891567-rossiyu-obvinili-v-namerenii-sozdat-v-kryimu-marionetochnoe-prorossiyskoe-polugosudarstvo.html Россию обвинили в намерении создать в Крыму марионеточное пророссийское полугосударство]</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080819/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/03/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/1674671 |author=Маша Горелова |title=Канада отзывает из Москвы своего посла |publisher= KP.RU |access-date=2014-03-02}}</ref><ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080835/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/06/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021454 Канада приостанавливает военное сотрудничество с Россией из-за событий на Украине. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1021526 Премьер Канады: «''Группа семи''» обсуждает возможность проведения встречи в ближайшие недели. ИТАР-ТАСС, 05.03.14]</ref><ref>[http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine Заявление премьер-министра Канады о ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924080848/http://www.pm.gc.ca/eng/news/2014/03/07/statement-prime-minister-canada-situation-ukraine |date=24 верасня 2015 }}</ref>, [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Julie_Bishop_2March14_RUS.html Официальное заявление Министра иностранных дел Австралии Е. П. Джули Бишоп о ситуации на Украине]</ref><ref>[http://www.russia.embassy.gov.au/mscwrussian/Ukraine_Gary_Quinlan_Statement_3March2014_ENG.html Официальное заявление Е. П. Гэри Куинлана, Посла и Постоянного представителя Австралии при ООН о ситуации на Украине]</ref>, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>[http://www.beehive.govt.nz/release/russian-ambassador-called-over-ukraine Посол в Россию вызван из-за Украины]</ref>. Рэзка негатыўную рэакцыю на дзеянні Расіі прадэманстравалі краіны Цэнтральнай Еўропы і Прыбалтыкі — [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |title=Заявление министра иностранных дел Заоралека |access-date=3 сакавіка 2014 |archive-date=7 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307143727/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_01_ukraine_minister_zaoraleks_statement_on_the_russian_stance.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Министр иностранных дел Чешской Республики выразил протест послу Российской Федерации против действий по Украине]</ref><ref>[http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/otmeny-viz-ne-budet Отмены виз не будет]</ref><ref>[http://www.mzv.cz/kiev/uk/x2005_11_03/x2014_03_02.html Міністр закордонних справ висловив протест послу Російської Федерації проти дій щодо України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140330112043/http://www.mzv.cz/jnp/en/issues_and_press/x2014_03_19_foreign_ministry_s_statement_on_russia_s.html Foreign Ministry’s statement on Russia’s decision on annexation of Crimea] — Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 19.03.2014</ref>, [[Польшча|Польшчы]]<ref>[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/news/news_from_poland/tytul_strony Заявление МИД о ситуации на Украине]</ref>, [[Латвія|Латвіі]]<ref>[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление президента Латвии, спикера Сейма, премьер-министра и министра иностранных дел о вмешательстве России в дела Украины]</ref><ref>[http://titania.saeima.lv/LIVS11/saeimalivs_lmp.nsf/0/9D539725E5059EBAC2257C9300557359?OpenDocument Заявление сейма Латвии о российской агрессии в Украине]</ref>, [[Літва|Літвы]]<ref>[http://news.liga.net/news/politics/992974-rossiya_ugrozhaet_bezopasnosti_evropy_prezidenty_litvy_i_polshi.htm Россия угрожает безопасности Европы — президенты Литвы и Польши]</ref><ref>[http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine Заявление МИД Литвы по поводу ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222165728/http://www.urm.lt/default/ru/news/zaaablenie-mid-litbjy-po-pobodu-situatsii-na-ukraine |date=22 лютага 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/03/02/ambassador/ |title=Литва отозвала посла из России |date=2014.03.02 |publisher=Lenta.ru |access-date=2014-03-02}}</ref>, [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>[http://www.vm.ee/?q=ru/node/19324 Совет по государственной обороне поддержал самые жёсткие меры Европейского Союза и НАТО в ответ на военные действия России на Украине]</ref>. [[Вышаградская група]] назвала дзеянні Расіі ваеннай інтэрвенцыяй і заклікала Еўрапейскі саюз і НАТА дапамагчы Украіне<ref>[http://www.visegradgroup.eu/statement-of-the-prime Statement of the Prime Ministers of the Visegrad Group Countries on Ukraine, 4 March 2014] {{ref-en}}</ref>. Прадстаўнік {{нп3|Міністэрства замежных спраў Кітайскай Народнай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Китайской Народной Республики}} [[Кітайская Народная Рэспубліка|КНР]] Цынь Ган выказаў заклапочанасць сітуацыяй, якая склалася ва Украіне, а таксама асудзіў гвалтоўныя акты, якія мелі месца. Ён заявіў, што Кітай здаўна прытрымліваецца прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы, паважае незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную цэласнасць Украіны<ref>[http://ru.china-embassy.org/rus/fyrth/t1133559.htm Представитель МИД КНР Цинь Ган ответил на вопрос журналиста относительно ситуации в Украине]</ref><ref>[http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm Китай глубоко озабочен ситуацией, сложившейся в Украине — МИД КНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150128134222/http://russian.news.cn/china/2014-03/02/c_133154240.htm |date=28 студзеня 2015 }}</ref>. 7 сакавіка афіцыйнае кітайскае інфармацыйнае агенцтва «''{{нп3|Сіньхуа||ru|Синьхуа}}''» ў сваім каментарыі адзначыла, што «''на прыкладзе Украіны людзі іншых краін свету ў чарговы раз убачылі, як адна вялікая краіна раскалолася на часткі з-за грубых і эгаістычных паводзін Захаду''». У каментары сцвярджалася, што ва ўкраінскім пытанні Расія «''абараняе свае легітымныя інтарэсы''», а «''Украіна знаходзіцца на парозе хаосу і развалу, справакаванага Захадам''». Заходнія краіны, адзначае агенцтва, «''недаацанілі гатоўнасць Расіі абараняць свае асноўныя інтарэсы ва Украіне, а расійскія лідары яшчэ раз пацвердзілі свой аўтарытэт і праніклівасць пры падрыхтоўцы і правядзенні эфектыўных контрзахадаў''»<ref>[http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm Комментарий: Поражение Запада в Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160201191639/http://russian.news.cn/cis/2014-03/07/c_133169235.htm |date=1 лютага 2016 }}</ref>. Як гаворыцца ў заяве МЗС КНР, 10 сакавіка старшыня КНР [[Сі Цзіньпін]] у тэлефоннай размове з прэзідэнтам ЗША Баракам Абамам заявіў, што Кітай выступае за вырашэнне сітуацыі, якая склалася ва Украіне, «''палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''». «''Кітайскі бок ва ўкраінскім пытанні прытрымліваецца аб’ектыўнай і справядлівай пазіцыі. Сітуацыя ва Украіне надзвычай складаная, у цяперашніх умовах усім бакам неабходна захоўваць халаднакроўнасць і стрыманасць, пазбягаць крокаў, якія могуць прывесці да росту напружанасці. Неабходна захоўваць курс на вырашэнне крызісу палітычнымі і дыпламатычнымі сродкамі''», — падкрэсліў Сі Цзіньпін<ref>[http://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjb_663304/zzjg_663340/bmdyzs_664814/gjlb_664818/3432_664920/3435_664926/t1136122.shtml Xi Jinping Holds Telephone Talk with U.S. President Barack Obama]</ref>. Раней МЗС КНР заяўляў, што выступае супраць практыкі пагрозы санкцыямі ў міжнародных адносінах. 15 сакавіка, пасля галасавання ў Савеце Бяспекі па праекце рэзалюцыі, якая асуджае правядзенне рэферэндуму аб статусе Крыму, пастаянны прадстаўнік Кітая пры ААН Лю Цзеі заявіў, што «''замежнае ўмяшанне з’яўляецца важным фактарам, якія прыводзяць да жорсткіх сутыкненняў на вуліцах Украіны і крызісу ў краіне. Невыкананне дамоўленасці ад 21 лютага яшчэ больш пагоршыла беспарадкі ва Украіне, прывёўшы да сур’ёзных сацыяльна-эканамічных наступстваў для краіны''», асудзіў «''усё экстрэмісцкія і гвалтоўныя дзеянні''»<ref>[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7138&Lang=R Отчёт о 7138 заседании СБ ООН, 15.03.2015 (документ S/PV.7138)]</ref> і агучыў кітайскі план урэгулявання праблемы. Кітай прапанаваў заснаваць міжнародную структуру для выпрацоўкі палітычнага вырашэння праблемы Крыму. Да стварэння падобнай групы ўсе ўдзельнікі канфлікту (уключаючы Расію) павінны былі б устрымацца ад аднабаковых дзеянняў<ref>[http://dw.de/p/1BQMo Китай предложил собственный план решения крымской проблемы]</ref>. На сайце МЗС Мексікі з’явіўся зварот: «''Мексіка настойліва заклікае ўсе бакі, якія ўдзельнічаюць у гэтым крызісе, унутры і за межамі Украіны, праяўляць стрыманасць у канфлікце; удзельнічаць у прамым дыялогу, каб аднавіць спакой і парадак, знайсці мірнае вырашэнне спрэчкі ў адпаведнасці з прынцыпамі і абавязацельствамі, выкладзенымі ў Статуце ААН''»<ref>[http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine Мексика выражает свою глубокую обеспокоенность в связи с ухудшением ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140308063606/http://www.sre.gob.mx/en/index.php/archived-press-releases/2382-mexico-expresses-its-deep-concern-at-the-deteriorating-situation-in-ukraine |date=8 сакавіка 2014 }}{{ref-en}}</ref>. 6 сакавіка {{нп3|Міністэрства замежных спраў Індыі||en|Ministry of External Affairs (India)}} заявіла, што [[Індыя]] ўважліва сочыць за падзеямі ва Украіне. «''Мы занепакоеныя эскалацыяй напружанасці… Індыя заклікае да дыпламатычных намаганняў з тым, каб існуючыя праблемы паміж Украінай і суседнімі краінамі вырашаліся шляхам канструктыўнага дыялогу''»<ref>[http://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/23041/Recent+developments+in+Ukraine Последние события на Украине] // сайт МИД Индии</ref>. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Пакістана|||Ministry of Foreign Affairs (Pakistan)}} заявіла, што [[Пакістан]] спадзяецца, што палітычны крызіс ва Украіне будзе вырашаны мірным шляхам<ref>[http://www.nation.com.pk/national/06-Mar-2014/pakistan-urges-peaceful-end-to-ukraine-crisis]{{ref-en}}</ref>. Прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] накіраваў Уладзіміру Пуціну тэлеграму, у якой пацвердзіў «''падтрымку Сірыяй рацыянальнага міралюбнага курсу прэзідэнта Пуціна на аднаўленне стабільнасці ў краінах свету і барацьбу з экстрэмізмам і тэрарызмам''»<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1775418.html Башар Асад: Владимир Путин помогает народу Украины ликвидировать экстремизм]</ref><ref>[http://www.euronews.com/2014/03/06/bashar-al-assad-letter-of-support-to-putin Syria’s Assad expresses support for Putin on Ukraine]</ref>. Міністр замежных спраў [[Куба|Кубы]] Бруна Радрыгес у сваёй заяве падтрымаў РФ і асудзіў умяшанне ЗША і НАТА ва ўнутраныя справы Украіны. Куба, паводле слоў міністра, адхіляе «''крывадушнасць, падвойныя стандарты і адкрытыя агрэсіўныя дзеянні і заявы НАТА на гэты конт''»<ref>[http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference Issues discussed by the Minister of Foreign Affairs of Cuba, Bruno Rodríguez Parrilla, during press conference this Thursday, March 6th, 2014 at the Cuban Chancery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606120446/http://www.cubaminrex.cu/en/issues-discussed-minister-foreign-affairs-cuba-bruno-rodriguez-parrilla-during-press-conference |date=6 чэрвеня 2014 }}</ref>. [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]] падтрымала дзеянні Расіі ў Крыме. Пасол КНДР у Маскве Кім Ён Джэ адзначыў, што ЗША і краіны Захаду з’яўляюцца завадатарамі ўсіх бед на планеце і параўнаў іх дзеянні ва Украіне з палітыкай ізаляцыі і задушэння КНДР і абвастрэннем сітуацыі на Карэйскім паўвостраве<ref>[http://www.interfax.ru/world/364793 Пхеньян: Ситуация на Украине говорит о попрании международного права Западом]</ref>. {{нп3|Міністэрства замежных спраў Казахстана||ru|Министерство иностранных дел Казахстана}} выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з развіццём сітуацыі ва Украіне: «''Казахстан заклікае ўсе залучаныя бакі адмовіцца ад сілавых варыянтаў урэгулявання сітуацыі і распачаць максімальныя палітычныя намаганні ў мэтах вырашэння гэтай праблемы перагаворным шляхам. Дадзенае рашэнне павінна грунтавацца на фундаментальных прынцыпах міжнароднага права''»<ref>{{Cite web |url=http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Казахстан по ситуации в Украине |access-date=21 жніўня 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102306/http://www.kazembassy.ru/ru/mpolitika/6667-2014-03-03-14-14-16 |url-status=dead }}</ref>. 12 сакавіка [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], паводле сцвярджэння «''[[Бі-бі-сі]]''», заявіў, што прызнанне цэласнасці Украіны застаецца прынцыповай пазіцыяй афіцыйнага Мінска, і выказаў гатоўнасць аказаць гуманітарную падтрымку суседняй краіне<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/rolling_news_russian/2014/03/140312_ru_n_lukashenko_ukraine.shtml Лукашенко: Минск поддерживает целостность Украины]</ref>. Аднак на афіцыйным сайце прэзідэнта Беларусі тэма «''цэласнасці Украіны''» сфармуляваная некалькі інакш: «''Я ў жарт адказваю: […] даручыце нам гэтую краіну, і да канца года мы забяспечым там і стабільнасць, і адзінства народа, і цэласнасць дзяржавы''»<ref>[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/aleksandr-lukashenko-provodit-zasedanie-soveta-bezopasnosti-respubliki-belarus-8247/ Александр Лукашенко провел заседание Совета Безопасности Республики Беларусь] // 12.03.2014</ref>. [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|Часткова прызнаная]] [[Рэспубліка Абхазія]] выказала падтрымку дзеянням Расіі ва Украіне. «''Рашэнні расійскага кіраўніцтва па забеспячэнні бяспекі грамадзян РФ і суайчыннікаў, якія пражываюць ва Украіне, будуць спрыяць палітычнай і сацыяльна-эканамічнай стабільнасці, міжнацыянальнай згодзе, захаванню правоў і свабод чалавека, як ва ўсёй Украіне, так і ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым''» — заявіў спікер {{нп3|Народны сход Рэспублікі Абхазія|парламента Абхазіі|ru|Народное собрание Республики Абхазия}} Валерый Бганба<ref>[http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 Народное Собрание — Парламент Абхазии поддерживает усилия Федерального Собрания и президента России по стабилизации общественно-политической ситуации на Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924064346/http://www.parlamentra.org/rus/news/detail/detail.php?ELEMENT_ID=788 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. Прэзідэнт часткова прызнанай [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] {{нп3|Леанід Харытонавіч Цібілаў|Леанід Цібілаў|ru|Тибилов, Леонид Харитонович}} падтрымаў рашэнне аб выкарыстанні расійскіх войскаў ва Украіне. «''Сітуацыю ва Украіне трэба вярнуць у палітычнае рэчышча і выключыць пагрозу жыццям расійскіх грамадзян''», — заявіў Цібілаў 3 сакавіка, у ходзе нарады з кіраўнікамі сілавых структур рэспублікі<ref>[http://www.regnum.ru/news/1773503.html Президент Южной Осетии поддерживает возможное использование российских войск на Украине]</ref>. 13 сакавіка [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] пачаў разгляд заявы ўрада Украіны супраць Расіі адносна прыняцця рашэння аб недапушчальнасці прымянення сілы і ваеннага кантынгенту, якое можа прывесці да парушэння правоў грамадзян і стварэнню небяспекі для іх жыцця і здароўя на тэрыторыі Украіны, і прыняў забяспечваюць меры, фактычна забараніўшы Расіі выкарыстоўваць ваенны кантынгент на тэрыторыі Украіны<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx?i=003-4700489-5705230 Решение об обеспечительных мерах в межгосударственном деле Украина против России] // [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|ЕСПЧ]], 14.03.2014</ref>. 9 красавіка 2014 года [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы]] (ПАСЕ) прыняла рэзалюцыю № 1988 (2014) з асуджэннем дзеянняў Расіі па анексіі Крыму: «''Асамблея рашуча асуджае расійскую ваенную агрэсію і анексію Крыма, што з’яўляецца відавочным парушэннем норм міжнароднага права, у тым ліку палажэнняў Статута ААН, Хельсінкскага акта АБСЕ і Статута і асноўных правілаў Савета Еўропы''». На думку аўтараў рэзалюцыі, аддзяленне Крыму ад Украіны было ініцыявана і справакавана расійскімі ўладамі пад прыкрыццём ваеннага ўмяшання<ref name="PACE">[http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewPDF.asp?FileID=20873&lang=en Recent developments in Ukraine: threats to the functioning of democratic institutions (Doc. 13482)]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/370639 ПАСЕ осудила Россию за присоединение Крыма. Интерфакс, 09.04.2014]</ref>. Прызнаваць непарушнасць дзяржаўных межаў Украіны Расію абавязваў таксама Дагавор пра сяброўства, супрацоўніцтва і партнёрства паміж Украінай і Расіяй<ref>[https://news.tut.by/world/609227.html?utm_source=42.tut.by&utm_medium=bottom_news&utm_campaign=recirculation%20%E2%80%83 Россия получила официальную ноту от Киева о разрыве Договора о дружбе]{{Недаступная спасылка}} // [[Tut.by]] {{ref-ru}}</ref>. === Ваенная рэакцыя === ; НАТА, Еўрасаюз ''Рашэнні арганізацый'' {{Сцяг|НАТА}} [[НАТА]]: * Пачала выведвальныя палёты самалётаў з радарнай сістэмай [[Авіяцыйны комплекс радыёвыяўлення і навядзення|AWACS]] над [[Польшча]]й і [[Румынія]]й<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/03/10/us-ukraine-crisis-awacs-idUSBREA291F620140310 NATO to fly AWACS planes over Poland, Romania to monitor Ukraine crisis] // [[Reuters]], 11.03.2014</ref>. * Датэрмінова вярнула ў Еўропу камандуючага сіламі Арганізацыі Паўночнаатлантычнага блока ў Еўропе генерала {{нп3|Філіп Брыдлаў|Філіпа Брыдлава|ru|Бридлав, Филип}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/03/140330_rn_us_ukraine_general.shtml Американский командующий силами НАТО возвращен в Европу] — Русская служба Би-би-си, 30 марта 2014</ref>. ''Дзеянні дзяржаў-членаў'' {{Сцягафікацыя|Балгарыя}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у [[Чорнае мора|Чорным моры]]<ref name="podrflot" />.<br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} накіравала выведвальны самалёт {{нп3|Boeing E-3 Sentry|Boeing E-3 Sentry|en|Boeing E-3 Sentry}} патруляваць мяжу Украіны з Польшчай і Румыніяй<ref>[http://ipress.ua/ru/news/ukraynskuyu_granytsu_budet_patrulyrovat_brytanskyy_razvedivatelniy_samolet_53461.html Украинскую границу будет патрулировать британский разведывательный самолёт] — iPress.ua, 11 03 2014</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Данія}} перакінула 6 знішчальнікаў [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]] у [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]]<ref>[http://rus.newsru.ua/world/27mar2014/daniaistreb.html Дания направляет в Прибалтику истребители] — NEWSru.ua</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Польшча}} прыняла ўдзел у сумесных з саюзнікамі па НАТА вучэннях на сваёй тэрыторыі<ref>[http://www.newsru.com/world/11mar2014/wargames.html Совместные учения США, Болгарии, Румынии и Польши на Чёрном море отложены на сутки из-за непогоды] — NEWSru.com, 11 марта 2014 г.</ref>.<br /> {{Сцягафікацыя|Румынія}}: * Узяла ўдзел у супольных з саюзнікамі па НАТА вучэннях у Чорным моры<ref name="podrflot" />. * Надала самалётам НАТА права ажыццяўляць назіральныя палёты над сваёй паветранай прасторай<ref>[http://obozrevatel.com/politics/60815-fregat-vms-frantsii-vhodit-v-chernoe-more.htm Фрегат ВМС Франции входит в Чёрное море] — Обозреватель, 13 марта 2014</ref>. {{Сцягафікацыя|ЗША}}: * Перакінулі 6 тактычных знішчальнікаў [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15 Eagle]], а таксама 2 самалёты-запраўшчыкі {{нп3|Boeing KC-135 Stratotanker|KC-135 Stratotanker|ru|Boeing KC-135 Stratotanker}} на ваенную базу [[Шаўляй]] на поўначы [[Літва|Літвы]]<ref>[http://izvestia.ru/news/567116 США перебросили в Литву шесть истребителей и самолёты-заправщики] — Известия, 6 марта 2014</ref>. * Для правядзення сумесных вучэнняў з [[Ваенна-марскія сілы Румыніі|ВМС Румыніі]] і {{нп3|Ваенна-марскія сілы Балгарыі|Балгарыі|ru|Военно-морские силы Болгарии}} ў акваторыю Чорнага мора прыбыў эскадранны мінаносец {{нп3|USS Truxtun (DDG-103)|USS «''Truxtun''»|en|USS Truxtun (DDG-103)}}<ref name="podrflot">[http://podrobnosti.ua/power/2014/03/07/963070.html США заводят в Чёрное море второй боевой корабль] — Подробности, 7 марта 2014</ref>. * У сакавіку 2014 года, «''каб падтрымаць саюзнікаў па НАТА''», ва ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] затрымалася авіяносная група на чале з авіяносцам USS «''George H.W. Bush''»<ref>[http://podrobnosti.ua/society/2014/03/20/965775.html Авианосец «''Джордж Буш''» покинул восточное Средиземноморье] — Подробности, 20 марта 2014</ref>. * Перакінулі ў Польшчу 12 знішчальнікаў [[F-16 Fighting Falcon|F-16]] і 300 ваеннаслужачых<ref>[http://www.dw.de/сша-перебрасывают-в-польшу-12-истребителей-и-300-солдат/a-17484858 США перебрасывают в Польшу 12 истребителей и 300 солдат] — Немецкая волна, 10 марта 2014</ref>. * Накіравалі ў акваторыю Чорнага мора эсмінец {{нп3|USS Donald Cook (DDG-75)|USS Donald Cook|ru|USS Donald Cook (DDG-75)}}<ref name="Donald">[http://ria.ru/defense_safety/20140411/1003474401.html Военные корабли США и Франции вошли в Чёрное море] — РИА Новости, 11.04.2014</ref>. Пазней «''Дональд Кук''» пакінуў акваторыю Чорнага мора<ref>[http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 USS Donald Cook Departs Black Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150815135259/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=80584 |date=15 жніўня 2015 }} {{Ref-en}}</ref>. {{Сцягафікацыя|Францыя}}: * Накіравала ў акваторыю Чорнага мора выратавальнае судна {{нп3|Ваенна-марскія сілы Францыі|ВМС Францыі|ru|Военно-морские силы Франции}} «''Алізэ''» для правядзення сумесных вучэнняў з ВМС Румыніі і Балгарыі<ref>[http://www.interfax.ru/world/367682 Спасательное судно ВМС Франции «''Ализе''» зашло в Чёрное море] — Интерфакс, 27 марта 2014 года</ref>. * Накіравала ў акваторыю Чорнага мора карабель разведкі ВМС Францыі «''Dupuy de Lome''»<ref name="Donald" />. ; Саюзнікі Расіі {{Сцягафікацыя|Беларусь}} прапанавала размясціць на сваёй тэрыторыі дадаткова ад 12 да 15 расійскіх ваенных самалётаў<ref>[http://ipress.ua/ru/news/lukashenko_prosyt_rossyyu_zashchytyt_belarus_ot_samoletov_nato_53823.html Лукашенко просит Россию защитить Беларусь от самолётов НАТО] — iPress.ua, 12 03 2014</ref>. У адказ Расія перадыслакавала 6 расійскіх знішчальнікаў [[Су-27]] і 3 ваенна-транспартныя самалёты з авіяцыйна-тэхнічным персаналам {{нп3|Заходняя ваенная акруга, Расія|Заходняй ваеннай акругі|ru|Западный военный округ (Россия)}} ў [[Бабруйск]]<ref>[http://www.interfax.ru/world/364447 Российские истребители передислоцированы на белорусский аэродром «''Бобруйск''»] // Интерфакс, 13 марта 2014</ref>, а таксама самалёт далёкага радыёлакацыйнага выяўлення [[А-50]] у [[Баранавічы]]<ref>[http://ria.ru/defense_safety/20140315/999629831.html Российский самолёт дальнего обнаружения передислоцирован в Белоруссию] // РИА Новости, 15.03.2014</ref>. ;Дзеянні іншых дзяржаў {{Сцягафікацыя|Малдова}} прывяла ў павышаную боегатоўнасць {{нп3|Узброеныя сілы Малдовы|узброеныя сілы|ru|Вооружённые силы Молдавии}}<ref>[http://www.mk.ru/politics/world/article/2014/04/09/1011285-pridnestrove-okruzhayut-moldavskie-voennyie-i-ukrainskie-tanki.html Приднестровье окружают молдавские военные и украинские танки] — Московский Комсомолец, 9 апреля 2014</ref>. == Інцыдэнты == * Гібель двух чалавек на мітынгу ў Сімферопалі 26 лютага ў цісканіне, справакаванай бойкай прыхільнікаў і праціўнікаў новых украінскіх улад<ref name="meeting" />. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце. * Забойства невядомымі Рэшата Аметава ў пачатку сакавіка<ref name="reshat" /><ref name="reshat_simfpl" /><ref name="reshat_aksen" />. * Гібель актывіста самаабароны Крыму Руслана Казакова і прапаршчыка УС Украіны Сяргея Какурына, а таксама раненне яшчэ аднаго апалчэнца і аднаго ўкраінскага ваеннага 18 сакавіка ў Сімферопалі<ref name="ridus" />. Падрабязнасці апісаны вышэй у тэксце. * Забойства маёра УС Украіны Станіслава Карачэўскага 6 красавіка расійскім ваеннаслужачым (паводле папярэдніх дадзеных — малодшым сяржантам Зайцавым Е. С.) у пгт Навафёдараўка<ref>[http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html Стали известны подробности убийства украинского майора в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131040/http://www.rosbalt.ru/federal/2014/04/07/1253744.html |date=24 верасня 2015 }} // rosbalt.ru</ref><ref>[http://sockraina.com/news/5587 Военная прокуратура РФ расследует убийство украинского офицера в Крыму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160222071136/http://sockraina.com/news/5587 |date=22 лютага 2016 }}</ref>. Паводле папярэдніх дадзеных, канфлікт узнік на бытавой глебе або на глебе «''асабістай непрыязнасці''». Падрабязнасці таго, што адбылося, моцна адрозніваюцца ў залежнасці ад крыніц. Ваеннай пракуратурай РФ узбуджаная крымінальная справа<ref>[http://vesti.ua/krym/46224-ukrainskij-major-pogib-posle-stychki-na-kpp Украинский майор погиб после стычки на КПП]</ref>. * У маі стала вядома, што [[Мустафа Абдулджаміль Джамілеў|Мустафе Джамілеву]] забаранілі ўезд у Крым<ref>{{cite web|datepublished=3 мая 2014| url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_crimea_dzhemilev_entry.shtml| title=Лидера крымских татар Джемилева не пустили в Россию| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}</ref>. Пратэсты з гэтай нагоды крымскіх татараў пракурор [[Наталля Уладзіміраўна Паклонская|Наталля Паклонская]] назвала «''незаконнымі публічнымі акцыямі экстрэмісцкага характару, звязанымі з масавымі беспарадкамі, перакрыццем аўтатрас, незаконным перасячэннем дзяржаўнай мяжы РФ''». У {{нп3|Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчы камітэт Расіі|ru|Следственный комитет Российской Федерации}} і ў [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|ФСБ]] пракуратура Крыму накіравала прадстаўленні для распачынання крымінальных спраў<ref>{{cite web|datepublished=4 мая 2014|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/05/140503_dzhemilev_investigation.shtml| title=Власти Крыма хотят открыть дело против крымских татар| publisher=Би-би-си| access-date=2014-5-5}}</ref><ref>{{cite web| author=Александр Артемьев.| datepublished=5 мая 2014| url=http://top.rbc.ru/politics/05/05/2014/922078.shtml| title=Меджлис крымских татар готов уйти в подполье| publisher=РБК| access-date=2014-5-5}}</ref><ref>{{cite web| datepublished=06.05.2014| url=http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| title=Джемилев сообщил о массовых репрессиях против татар в Крыму| publisher=Экономические Известия| access-date=2014-5-7| archive-url=https://web.archive.org/web/20151024232403/http://news.eizvestia.com/news_politics/full/718-dzhemilev-soobshhil-o-massovyh-repressiyah-protiv-tatar-v-krymu| archive-date=24 кастрычніка 2015| url-status=dead}}</ref>. == Прававая кваліфікацыя == Прававеды, якія выказваюцца супраць {{нп3|сецэсія|сецэсіі|ru|Сецессия}} Крыму, выкарыстоўваюць розныя аргументы. Так, Крысціян Марксен — доктар права Інстытута публічнага і міжнароднага права [[Таварыства Макса Планка|Інстытута Макса Планка]] адзначае, што аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці не з’яўляецца само па сабе проціпраўным, як было пацверджана рашэннем [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] па {{нп3|Абвяшчэнне незалежнасці Косава|справе Косава|ru|Провозглашение независимости Косова}}, аднак акалічнасць, пры якіх адбылося такое абвяшчэнне, у прыватнасці акупацыя тэрыторыі, могуць зрабіць абвяшчэнне незалежнасці проціпраўным<ref>http://www.ejiltalk.org/crimeas-declaration-of-independence/</ref>. Прафесар права [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Юр Відмар адзначае, што хоць аднабаковае абвяшчэнне незалежнасці Крыму не парушае міжнароднае права і не з’яўляецца проціпраўным, у жыхароў Крыма адсутнічала права на абвяшчэнне незалежнасці, і такім чынам, пытанне прызнання застаецца выключна палітычным. Гэтак жа ён паўтарае аргумент аб незаконным выкарыстанні сілы з боку Расійскай Федэрацыі, як падставе для неправамернасці абвяшчэння незалежнасці<ref>http://www.ejiltalk.org/crimeas-referendum-and-secession-why-it-resembles-northern-cyprus-more-than-kosovo/#more-10553</ref>. Лаўры Малксоа, прафесар [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускага ўніверсітэта]], лічыць, што хоць фармальна абвяшчэнне незалежнасці Крымам і не парушае міжнароднае права, яго прызнанне з боку Расійскай Федэрацыі ідзе насуперак з прыярытэтам тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэннасці над правам на самавызначэнне або правам на незалежнасць, якое абвяшчалася Расійскай Федэрацый<ref>http://www.ejiltalk.org/crimea-and-the-lack-of-continuity-in-russian-approaches-to-international-law/</ref>. Прафесар права Універсітэта Святога Томаса Роберт Дэлахунці, сцвярджае, што не толькі сецэсія Крыма, але і нават абвяшчэнне незалежнасці Косава было незаконным і павінна разглядацца як выключэнне ''[[sui generis]]'' і не павінна паўтарыцца<ref>Delahunty R. The Crimean Crisis. University of St Thomas of Law and Public Policy journal.2014.№ 6</ref>. Расійскія прававеды ў масе сваёй прытрымліваюцца канцэпцыі правамернасці незалежнасці Крыму. Так Сазонава<ref>Сазонова К. Л. Международное право и украинский конфликт: что было, что будет, чем сердце успокоится. // Международное право. — 2014. — № 1. DOI: 10.7256/2306-9899.2014.1.11666</ref>, Талстых<ref>Толстых В. Л. Воссоединение Крыма с Россией: правовые квалификации // Евразийский юридический журнал. 2014,№ 5. С. 40-46;</ref> і Талкачоў<ref>Толкачев К. Б. «''Крымский вопрос''» и современное право: к дискуссии о легитимности референдума // Евразийский юридический журнал. 2014, № 5. С. 90-92</ref> звязваюць правамернасць рэферэндуму з «''антыканстытуцыйным пераваротам''» у Кіеве ў лютым 2014 года, які на іх думку прывёў да страты Украінай суверэнітэту над часткай тэрыторый. Падобны пункт гледжання, у частцы перавароту займаюць Варонін, Кулябякін і Нікалаеў<ref>Воронин Е. Р., Кулебякин В. Н., Николаев А. В. Государственный переворот в Киеве в феврале 2014 г.: международно-правовые оценки и последствия // Московский журнал международного права. 2015 № 1, сс.11-28;</ref>. У той жа час, Саўрыга адзначае, што хоць само па сабе абвяшчэнне незалежнасці не супярэчыць міжнароднаму праву, незалежна ад таго звязана яно з правам на самавызначэнне або не, яно патрабуе, што б абвяшчэнне незалежнасці адбылося без уплыву звонку, які дазволіў б казаць аб тым, што орган новай дзяржавы, які абвясціў незалежнасць, дзейнічаў пад кантролем трэцяй дзяржавы. Гэтак жа Саўрыга адзначае абсурднасць заяў пра страту суверэнітэту над часткай тэрыторыі або фарміраванні новай дзяржавы ў выніку перавароту, так як міжнароднае права прытрымліваецца дактрыны {{нп3|кантынуітэт|кантынуітэта|en|Succession of states}}<ref>Саврыга К. П. Украинский кризис и международное право: конфликт на востоке Украины и сецессия Крыма // Право и политика.2015.№ 7. С.954-967</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == <div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > {{Крыніцы}} </div> == Спасылкі == * [http://tass.ru/intervyu-prezidenta-rossii-krym-put-na-rodinu Интервью президента России «Крым. Путь на Родину». 15 марта 2015 года] * [http://crimea.gov.ru/ Сайт Государственного Совета Республики Крым] * [http://www.c-inform.info/ Сайт информационного агентства «Крыминформ»] * [http://www.kremlin.ru/news/20366 Стенограмма пресс-конференции Владимира Путина о ситуации на Украине 4 марта 2014 года.] * [http://trueinform.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=25260 Стенограмма пресс-конференции Виктора Януковича 28 февраля 2014 года] * [http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1081560 Полный текст обращения президента Украины Виктора Януковича к украинскому народу, 28 марта 2014 года] * [http://www.kremlin.ru/news/20603 Обращение Президента России перед депутатами Государственной Думы, членами Совета Федерации, руководителями регионов и представителями гражданского общества. 18 марта 2014 года] * [http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/141372.pdf Совместное коммюнике глав правительств Совета Европы по вопросу Украины от 6 марта 2014 года] * {{cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/20605|title=Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов|date=18 марта 2014 года|publisher=Администрация Президента РФ|access-date=2014-03-18}} * [http://www.youtube.com/watch?v=kIwUOScYoiw Обращение Сергея Аксёнова к народу Украины], 22 марта 2014 (видео) * [http://rbcdaily.ru/society/562949990853762 «Крымская весна» в России: шаги к воссоединению] // РБК daily, 16.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/economy/562949990857622 Крым обойдется России в 3 млрд долларов в год] // РБК daily, 17.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/politics/562949990884602 Крым станет российским за 200 дней] // РБК daily, 19.03.2014 * [http://rbcdaily.ru/economy/562949990884605 Россия может лишиться собственности на Украине на 4 млрд долларов] // РБК daily, 19.03.2014 * [http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html «Вежливые люди» в Крыму: как это было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html |date=8 мая 2015 }} // Новая газета * [http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/obshchestvo/251676-soldaty-budushchego-chem-vooruzheny-vezhlivye-lyudi-v-krymu/photo/1 А. Леонов. Солдаты будущего: чем вооружены «вежливые люди» в Крыму] // Forbes.ru, 07.03.2014 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Расійска-ўкраінская вайна гарызантальны}} [[Катэгорыя:Анексія Крыма Расіяй| ]] [[Катэгорыя:Ірэдэнтызм]] q6yz9whz527sprl9bmkdwxk1ltfcv66 100 193297 5171323 5170466 2026-07-26T15:51:11Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5171323 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Арэхавыя|2026-07-26T15:35:41Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Вялікі Лес (балота)|2026-07-24T13:01:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грычын|2026-07-24T12:52:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паганянскае балота|2026-07-24T12:48:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паганафоры|2026-07-24T12:38:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гвінейскі павіян|2026-07-24T08:44:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мядзведжы павіян|2026-07-24T06:34:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Павіян анубіс|2026-07-23T13:53:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інтэлект|2026-07-23T09:41:04Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Паліналогія|2026-07-22T08:18:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ганна Мікалаеўна Палілава|2026-07-22T08:03:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карнеліс Калкман|2026-07-22T06:33:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адольф Карнеліс ван Бруген|2026-07-22T06:19:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пітэр Хартынг|2026-07-22T06:11:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ёхан ван Шыпен|2026-07-22T06:05:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альберт Себа|2026-07-22T05:54:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Colobus congoensis|2026-07-19T16:13:35Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Юзаф Семірадскі|2026-07-17T13:31:26Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Саркома Капашы|2026-07-16T09:21:43Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Ян Эвангеліста Пуркіне|2026-07-09T08:18:39Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1tuqotldoawfrj9zc4ig79bjrlw2gte 0 193617 5171674 5142510 2026-07-27T08:30:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171674 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Ліндэн Форбс Сэмпсан Бэрнхам | арыгінал імя = Linden Forbes Sampson Burnham | выява =Forbes Burnham (1966).jpg | пасада = [[прэзідэнт]] [[Гаяна|Гаяны]] | сцяг = Presidential Standard of Guyana (1980-1985) under President LFS Burnham.svg | парадак = 1 | перыядпачатак = [[6 кастрычніка]] [[1980]] | перыядканец = [[6 жніўня]] [[1985]] | папярэднік = | пераемнік = Дэсманд Хойт | віцэ-прэзідэнт = | пасада_2 = прэм'ер-міністр [[Гаяна|Гаяны]] | парадак_2 = 2 | перыядпачатак_2 = [[14 снежня]] [[1964]] | перыядканец_2 = [[6 кастрычніка]] [[1980]] | папярэднік_2 = [[Чэддзі Джаган]] | партыя = Народны Нацыянальны Кангрэс | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = Джэймс Этэльберт Бэрнхам | маці = Рэйчэл Эбігэйл Сэмпсан | веравызнанне = [[Пратэстанцтва]] | пахаваны = | жонка = Берніс Латэйст, Віола Бэрнхам | аўтограф = }} {{цёзкі2|Бэрнхам}} '''Лі́ндэн Форбс Сэ́мпсан Бэ́рнхам''' ({{lang-en|Linden Forbes Sampson Burnham}}; {{ДН|20|02|1923}}, [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]] — {{ДС|6|08|1985}}, Джорджтаўн) — палітычны дзеяч [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і краін [[Карыбскае мора|Карыбскага басейна]], першы [[прэзідэнт]] [[Гаяна|Гаяны]]. == Станаўленне палітыка == Форбс Бэрнхам нарадзіўся ў прыгарадзе [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўна]] ў сям’і настаўніка пачатковай школы. У [[1942]] г. як лепшы студэнт [[Гісторыя Гаяны#Брытанская Гвіяна|Брытанскай Гвіяны]] быў накіраваны ў [[Лонданскі ўніверсітэт]], дзе ў 1944 г. атрымаў ступень бакалаўра мастацтваў і ў [[1948]] г. стаў дыпламаваным юрыстам. Яшчэ ў студэнцкія гады зацікавіўся [[палітыка]]й, узначальваў аб’яднанне студэнтаў краін [[Карыбскае мора|Карыбскага басейна]]. У якасці дэлегата студэнцкага саюза наведваў [[Парыж]] і [[Прага|Прагу]]. Пасля вяртання ў Брытанскую Гвіяну ўдзельнічаў у стварэнні першай палітычнай Народнай Прагрэсіўнай Партыі (НПП), стаў лідарам чальцоў-афрагаянцаў. На першых агульнанацыянальных выбарах [[1953]] г. быў абраны прадстаўніком у [[парламент]], разам з Чэддзі Джаганам адкрыў першае паседжанне. Аднак парламент і ўрад, у якіх чальцы НПП атрымалі большасць, былі распушчаны каланіяльнай адміністрацыяй. Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам наведалі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], а потым [[Індыя|Індыю]], дзе вялі перагаворы ў спадзяванні адтрымаць падтрымку ад мясцовага ўрада. У лютым [[1955]] г. паміж лідарамі НПП адбыўся раскол. Форбс Бэрнхам і яго прыхільнікі стварылі асобную фракцыю, што дзейнічала як самастойная партыя. Аднак на выбарах [[1957]] г. фракцыя атрымала ў каланіяльным парламенце толькі 3 месца з 14. Таму ў [[1958]] г. на аснове фракцыі і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі, што прадстаўляла інтарэсы сярэдняга класа афрагаянскай абшчыны, быў створаны Народны Нацыянальны Кангрэс (ННК). Форбс Бэрнхам стаў яго старшынёй. Увесну [[1964]] г. з-за канфлікта паміж НПП і прафсаюзамі ў Брытанскай Гвіяне адбыўся выбух гвалту. Форбс Бэрнхам звярнуўся да каланіяльнай адміністрацыі з прапановай змяніць выбарчы закон на карысць прапарцыянальнага прадстаўніцтва ад розных этнічных абшчын. Ён узначаліў кааліцыю палітыкаў, нязгодных з НПП, і дзякуючы зменам ў заканадаўстве дасягнуў перамогі на выбарах. [[14 снежня]] 1964 г. быў сфарміраваны кааліцыйны ўрад на чале Форбса Бэрнхама. == Пэм’ер-міністр і прэзідэнт == Форбс Бэрнхам беспарапынна займаў пасаду [[прэм'ер-міністр]]а [[Гаяна|Гаяны]] з [[14 снежня]] [[1964]] г. да [[6 кастрычніка]] [[1980]] г. [[26 мая]] [[1966]] г. падчас канферэнцыі ў [[Лондан]]е было заключана пагадненне з [[Вялікабрытанія]]й аб наданні незалежнасці Гаяны. Доўгажыхарства Форбса Бэрнхама на палітычным алімпе Гаяны яго апаненты тлумачылі падтрымкай з боку [[ЦРУ]] [[ЗША]] ў першыя гады кіравання, а потым махлярствам на выбарах. Ва ўнутранай палітыцы Форбс Бэрнхам абапіраўся на сілавыя структуры. Выдаткі на сілы самааховы і паліцыю павялічыліся з [[1973]] г. да [[1976]] г. на 500 %. Лідар НКК і яго блізкія паплечнікі абвінавачваліся ў [[карупцыя|карупцыі]]. Сам Бэрнхам тлумачыў свой поспех імкненнем да згуртавання нацыі [[23 лютага]] [[1970]] г. Гаяна была абвешчана [[рэспубліка]]й. Такім чынам, перарываліся канстытуцыйныя сувязі з Вялікабрытаніяй. Прэм’ер-міністр стаў лічыцца главой дзяржавы (да гэтага главой дзяржавы фармальна была [[Елізавета II]]). У [[1978]] г. Форбс Бэрнхам ініцыяваў [[рэферэндум]] па ўнясенню змен у [[Канстытуцыя|асноўны закон]]. Новая Канстытуцыя ўступіла ў сілу [[20 лютага]] 1980 г. Яна ўводзіла пасаду [[прэзідэнт]]а, які выбіраўся ўсеагульным галасаваннем і меў вельмі шырокія паўнамоцтвы. 6 кастрычніка 1985 г. Форбс Бэрнхам быў абраны прэзідэнтам. На гэтай пасадзе ён заставаўся да дня сваёй смерці [[6 жніўня]] [[1985]] г. == Кааператыўны сацыялізм == У 1970-ыя гг. асновай [[эканоміка|эканамічнага]] ладу [[Гаяна|Гаяны]] стаў так званы «[[кааперацыя|кааператыўны]] [[сацыялізм]]». Слова «кааператыўная» была ўнесена ў назву дзяржавы. Форбс Бэрнхам тлумачыў яго наступным чынам: «Гэта значыць, што мы верым у сацыялізм як ідэалогію і імкнемся да ўсталявання сацыялістычнай сістэмы ў Гаяне і, па-другое, збіраемся выкарыстоўваць кааператывы для дасягнення сваёй мэты». Да [[1976]] г. было створана 1350 кааператываў, што аб’ядналі каля 120 тысяч рабочых. Акрамя таго, праводзілася [[нацыяналізацыя]] [[прамысловасць|прамысловасці]], [[фінансы|фінансавай]] сферы і буйных плантацый. Да канца 1976 г. урад нацыяналізаваў 36 іншаземных кампаній. Яшчэ з [[1966]] г. складаўся [[планавая эканоміка|план эканамічнага развіцця краіны]]. Аднак нацыяналізацыя суправаджалася выплатамі вялікіх кампенсацый былым уладальнікам, значнымі замежнымі запазычаннасцямі, а нацыяналізаваныя прадпрыемствы і кааператывы хутка згубілі сваю эфектыўнасць. Зацверджаныя ўрадам планы ніколі цалкам не выконваліся. Форбс Бэрнхам прызнаваў гэта і абвінавачваў суайчыннікаў у адстутнасці дысцыпліны. Спад коштаў на сыравіну на знешнім рынку ў пачатку 1980-ых гг. вымусіў Форбса Бэрнхама звярнуцца да замежных інвестараў. Канчаткова ад палітыкі кааператыўнага сацыялізму адмовіўся толькі пераемнік Бэрнхама, Дэсманд Хойт. == Знешняя палітыка == У знешняй палітыцы Форбс Бэрнхам арыентаваўся на англамоўныя краіны [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]]. [[Гаяна]] актыўна ўдзельнічала ў рэгіянальных [[палітыка|палітычных]] дыялогах і [[эканоміка|эканамічных]] задзіночаннях. Былі ўсталяваны міжнародныя сувязі з [[Куба]]й і [[Кітай|Кітаем]]. У сярэдзіне 1970-ых гг. Куба выкарыстоўвала [[порт]]ы Гаяны для перавозкі сваіх войск у [[Ангола|Анголу]]. На канферэнцыі міністраў іншаземных спраў краін [[Рух недалучэння|руху недалучэння]] ў [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўне]] ў [[1972]] г. Форбс Бэрнхам адкрыта крытыкаваў [[імперыялізм]]. Аднак канфлікт з суседняй [[Венесуэла]]й, якая прэтэндавала на значную частку тэрыторый Гаяны, вымушаў Форбса Бэрнхама захоўваць шчыльныя сувязі з [[Вялікабрытанія]]й, якая гарантавала бяспеку і цэласнасць Гаяны, а таксама весці палітычны дыялог з [[ЗША]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://biography.yourdictionary.com/forbes-burnham Forbes Burnham Facts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140816043349/http://biography.yourdictionary.com/forbes-burnham |date=16 жніўня 2014 }} * [http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm GUYANA UNDER SIEGE: Forbes Burnham]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141121114635/http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm |date=21 лістапада 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэонхам Форбс}} [[Катэгорыя:Гісторыя Гаяны|Бэрнхам]] [[Катэгорыя:Палітыкі Гаяны|Бэрнхам]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Гаяны|Бэрнхам]] 5n2kkbupsga0oganwyl2q7vbgaxekdc 0 194550 5171701 5099007 2026-07-27T09:44:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171701 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Франсэск Ашыменіс | Арыгінал імя = Francesc Eiximenes | Фота = Francesc Eiximenes.jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = Франсэск Ашыменіс | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Франсэск Ашыменіс''' ({{lang-ca|Francesc Eiximenis}}; {{IPA|fɾənˈsɛsk əʃiˈmɛnis}}) — [[Каталонія|каталонскі]] пісьменнік, [[Францысканцы|францысканец]] [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]. У свой час быў даволі знакамітым; ягоныя працы чыталі шляхетныя сучаснікі, сярод якіх каралі Арагону Пётр IV, Ян I і Марцін I, каралева Марыя дэ Люна, авіньёнскі Папа [[Бенедыкт XIII]]. == Біяграфія == Франсэск Ашыменіс нарадзіўся прыкладна ў 1330 годзе, меркавана ў Жыроне. Стаў [[Францысканцы|францысканцам]] у даволі маладым узросце, вучыўся ў іхняй школе. Пазней працягнуў навучанне ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім]] і [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскім універсітэтах]]. У 1374 атрымаў тытул магістра багаслоўя ва [[Універсітэт Тулузы|ўніверсітэце Тулузы]]. Вярнуўшыся ў [[Каталонія|Каталонію]], здабыў вядомасць пры двары караля і барселонскай ды валенсійскай шляхты сваёй адукаванасцю. У 1382—1408 жыў у [[Валенсія|Валенсіі]], дзе быў кансультантам мясцовых уладаў. У 1391 арганізаваў «малітоўнае войска» ў кляштарах і манастырах Валенсіі. У 1397 і 1398 пераняў парадкаванне двух крыжовых паходаў валенсійцаў і мальёрцаў супраць [[Мусульманства|мусульманскіх]] піратаў у Паўночнай Афрыцы. У 1408 Ашыменіс узяў удзел у Перпіньянскім сінодзе, дзе авіньёнскі Папа Бенедыкт XIII прызначыў яго патрыярхам ерусалімскім, а пасля і апостальскім адміністратарам Эльнскай дыяцэзіі (цяпер Перпіньянская). Франсэск памёр у Перпіньяне прыкладна 23 красавіка 1409. === Выданні === ==== Obres de Francesc Eiximenis (OFE) — Поўны збор сачыненняў ==== * «Dotzè Llibre del Crestià. Part 1, Volum 1», Girona, Universitat, 2005, lxvii + 619 pp. (OFE, 1). Ed. by Xavier Renedo, Sadurní Martí et al. * «Dotzè Llibre del Crestià. Part 2, Volum 1», Girona, Universitat, 1986, xxxviii+ 518 pp. (OFE, 3). Ed. by Curt Wittlin et al. * «Dotzè Llibre del Crestià. Part 2, Volum 2», Girona, Universitat, 1987, 649 pp. (OFE, 4) Ed. by Curt Wittlin et al. ==== Іншыя выданні ==== * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/LLIBRE_DE_LES_DONES.pdf] ''Lo Llibre de les Dones'' (Barcelona, Curial, 1981. Ed. by Curt Wittlin. * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/DE_SANT_MIQUEL_ARC%C3%80NGEL-BCN-CURIAL-1983.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120320091130/http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/DE_SANT_MIQUEL_ARC%C3%80NGEL-BCN-CURIAL-1983.pdf |date=20 сакавіка 2012 }} ''De Sant Miquel Arcàngel'' (5è tractat del ''Llibre dels Àngels''. Barcelona, Curial, 1983. Ed. by Curt Wittlin. * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/PSALTERIUM_ALIAS_LAUDATORIUM.pdf] ''Psalterium alias Laudatorium'' (Toronto, PIMS, 1988. Ed. by Curt Wittlin. * [http://www.quadernscrema.com/llibres/angels-e-demonis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120627155302/http://www.quadernscrema.com/llibres/angels-e-demonis |date=27 чэрвеня 2012 }} ''Àngels e demonis'' (Quart tractat del ''Llibre dels Àngels''). Barcelona, Quaderns Crema, 2003. Ed. by Sadurní Martí. ==== Анталогіі ==== * ''Llibres, mestres i sermons. Antologia de textos''. Barcelona, Barcino, 2005. Ed. by David Guixeras and Xavier Renedo, 268 стар. [http://www.editorialbarcino.cat/index.php/llibres-mestres-i-sermons.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923233712/http://www.editorialbarcino.cat/index.php/llibres-mestres-i-sermons.html |date=23 верасня 2015 }} * "Francesc Eiximenis. An Anthology. Barcelona/Woodbridge: Barcino/Tamesis, 2008. Transl. by Robert Hughes. [http://www.editorialbarcino.cat/index.php/an-antology.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305082603/http://www.editorialbarcino.cat/index.php/an-antology.html |date=5 сакавіка 2016 }} === Лічбавыя выданні === ==== Манускрыпты ==== * [http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=37379&portal=1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120204154741/http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=37379&portal=1 |date=4 лютага 2012 }} Першая палова (главы 1-523) ''Terç del Crestià'' (BNC, ms. 457). * [http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=28631&portal=1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120123223355/http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=28631&portal=1 |date=23 студзеня 2012 }} ''Llibre dels Àngels'' (University of Barcelona, ''Fons de reserva'', ms. 86). * [http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=37555&portal=1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124011542/http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=37555&portal=1 |date=24 студзеня 2012 }} ''Vida de Jesucrist'' (BNC, mss. 459-460). * [http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=22393&portal=1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118165317/http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=22393&portal=1 |date=18 студзеня 2012 }} ''Scala Dei'' (University of Barcelona, ''Fons de reserva'', ms. 88). ==== Інкунабулы ==== * [http://mdc.cbuc.cat/cdm4/document.php?CISOROOT=/incunableBC&CISOPTR=31648&REC=4] ''Primer del Crestià'' (Valencia, Lambert Palmart, 1483). * [http://mdc.cbuc.cat/cdm4/document.php?CISOROOT=/incunableBC&CISOPTR=32079&REC=3] First half (chapters 1-473) of the ''Dotzè del Crestià'' (Valencia, Lambert Palmart, 1484). * [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01338342077571167200680/thm0000.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924051455/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01338342077571167200680/thm0000.htm |date=24 верасня 2015 }} ''Regiment de la cosa pública'', (Valencia, Cristòfor Cofman, 1499). * [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/scclit/24672785545034386754491/index.htm]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924121602/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/scclit/24672785545034386754491/index.htm |date=24 верасня 2015 }} ''Llibre dels àngels'', (Barcelona, Joan Rosembach, 1494). * [http://mdc.cbuc.cat/cdm4/document.php?CISOROOT=/incunableBC&CISOPTR=21937&REC=6] ''Llibre de les Dones'', (Barcelona, Joan Rosembach, 1495). * [http://bdh.bne.es/bnesearch/biblioteca/Eiximenis,%20Francesc] Traducció castellana de la ''Vida de Jesucrist'', (Granada, Meinard Ungut and Johannes Pegnitzer, 1496). * [http://bibliotecadigitalhispanica.bne.es/view/action/singleViewer.do?dvs=1315145236177~561&locale=es_ES&VIEWER_URL=/view/action/singleViewer.do?&DELIVERY_RULE_ID=10&frameId=1&usePid1=true&usePid2=true]{{Недаступная спасылка}} Translation into Spanish of the ''Llibre dels àngels'' (The title is ''Libro de los santos ángeles''. Burgos, Fadrique de Basilea, 1490). * [http://mdc.cbuc.cat/cdm4/document.php?CISOROOT=/incunableBC&CISOPTR=20584&REC=8] ''Pastorale'' (Barcelona, Pere Posa, 1495). * [http://mdc.cbuc.cat/cdm4/document.php?CISOROOT=/incunableBC&CISOPTR=18846&REC=9] ''Scala Dei'' (Barcelona, Diego de Gumiel, 1494). ==== Старыя выданні ==== * [http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=11045&portal=1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118211229/http://www.lluisvives.com/FichaObra.html?Ref=11045&portal=1 |date=18 студзеня 2012 }} Пераклад на іспанскую ''Llibre dels Àngels'' (Назва ''La Natura Angélica''. Alcalá de Henares, Miguel de Eguía, 1527). ==== Сучасныя выданні і пераклады ==== * [http://www.tdx.cat/handle/10803/4900;jsessionid=BE4F45B79ED2369D65348D10ACEEC93C.tdx1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161105231453/http://www.tdx.cat/handle/10803/4900;jsessionid=BE4F45B79ED2369D65348D10ACEEC93C.tdx1 |date=5 лістапада 2016 }} ''Pastorale''. Пераклад на каталонскую. Montserrat Martínez Checa's doctorate thesis (UAB, Bellaterra, 1994). * [http://www.narpan.net/ben/indextsm.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304035346/http://www.narpan.net/ben/indextsm.htm |date=4 сакавіка 2016 }} ''De triplici statu mundi'' (Edition by Albert Hauf). * [http://www.narpan.net/ben/indexqnphth.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621065458/http://www.narpan.net/ben/indexqnphth.htm |date=21 чэрвеня 2012 }} ''Summa theologica'' (Edition by León Amorós, OFM). * [http://www.narpan.net/ben/indexautografs.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621102955/http://www.narpan.net/ben/indexautografs.htm |date=21 чэрвеня 2012 }} Autograph letters (15.07.1392 und 12-03.1396. Edition by Sadurní Martí). * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/PSALTERIUM_ALIAS_LAUDATORIUM.pdf] ''Psalterium alias Laudatorium'' (Toronto, PIMS, 1988. Рэдактура Curt Wittlin). * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/LLIBRE_DE_LES_DONES.pdf] ''Lo Llibre de les Dones'' (Barcelona, Curial, 1981. Рэдактура Curt Wittlin). * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/DE_SANT_MIQUEL_ARC%C3%80NGEL-BCN-CURIAL-1983.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120320091130/http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/DE_SANT_MIQUEL_ARC%C3%80NGEL-BCN-CURIAL-1983.pdf |date=20 сакавіка 2012 }} ''De Sant Miquel Arcàngel'' (''Llibre dels Àngels''. Barcelona, Curial, 1983. Рэдактура Curt Wittlin). ==== Скончаныя працы ==== * [http://www.eiximenis.tk Francesc Eiximenis' скончаныя працы (на каталонскай і лацінскай)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120402100106/http://www.eiximenis.tk/ |date=2 красавіка 2012 }}. {{зноскі}} == Спасылкі == === Лічбавыя біяграфіі === * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/VIDAIOBRAEIX-2.pdf Біяграфія] на www.eiximenis.tk {{ref-ca}} * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/VIDAOBRAEIX-ESP.pdf Біяграфія] на www.eiximenis.tk {{ref-es}} * [http://www.eiximenis.narpan.net/ Інфармацыя пра Франсыска Ашыменіса] на ''Narpan''. {{ref-ca}} * [http://lletra.uoc.edu/ca/autor/francesc-eiximenis Información sobre Francesc Eiximenis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140919142047/http://lletra.uoc.edu/ca/autor/francesc-eiximenis |date=19 верасня 2014 }} на [http://www.uoc.edu Universitat Oberta de Catalunya] сайце каталонскага ўніверсітэта. {{ref-ca}} * [http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=ca_ES Information about Francesc Eiximenis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121005045350/http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=ca_ES |date=5 кастрычніка 2012 }} in the ''CulturCat'' website, that depends on the Generalitat de Catalunya. There are also versions available * [http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=es_ES] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121005045456/http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=es_ES |date=5 кастрычніка 2012 }} {{ref-ca}} * [http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=en_GB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121005045537/http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=en_GB |date=5 кастрычніка 2012 }} {{ref-en}} * [http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=fr_FR] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121005045620/http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=fr_FR |date=5 кастрычніка 2012 }} {{ref-fr}} * [http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=oc_ES] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121005045701/http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgnextoid=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=a83f1277156d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=179823f233f48210VgnVCM1000008d0c1e0aRCRD&newLang=oc_ES |date=5 кастрычніка 2012 }} {{ref-oc}} * [http://www.franciscanos.org/enciclopedia/franciscoeximenis.htm "Francesc Eiximenis" ] на сайце ''Enciclopedia Franciscana'' Шмат біяграфічных артыкулаў пра Франсыска Ашыменіса. {{ref-es}} === Лічбавыя артыкулы пра Ашыменіса === * [http://www.raco.cat/index.php/AnnalsGironins/article/view/53337/63891 Fray Francisco Eiximenis : Su significación religiosa, filosófico-moral, política y social], [[Tomás Carreras Artau]]'s article in ''Annals de l'Institut d'Estudis Gironins'' 1 (1946). {{ref-es}} * [http://www.raco.cat/index.php/RevistaGirona/article/view/78362/102328 Perfil espiritual de Eiximenis] Артыкул у Capuchin friar Nolasc del Molar у Revista de Girona 22 (1963). {{ref-es}} * [http://www.raco.cat/index.php/Enrahonar/article/viewFile/124465/172475 L’autocomprensione della comunità politica in Francesc Eiximenis], Paolo Evangelisti's article, у ''Enrahonar'' 42 (2009). {{ref-it}} * [http://www.elpais.com/articulo/opinion/Origenes/pactismo/republicano/elpepuopi/20100113elpepiopi_11/Tes Orígenes del pactismo republicano], Артыкул пра Ашыменіса ад Salvador Giner (Прэзідэнт Institute of Catalan Studies), у [[El País]] (13.01.2010). {{ref-es}} === Лічбавыя кнігі пра Ашыменіса === * [http://www.antiblavers.org/galeria/albums/userpics/10223/LAFILSOCIPOLEIX.pdf Lluís Brines' doctorate thesis] about Eiximenis' political and social thought. {{ref-ca}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Франсэск Ашыменіс}} mb1tm7potxq5txcl6tbihdkb0247ztj 0 197588 5171689 5170253 2026-07-27T08:58:11Z Ueschar 151377 У адпаведнасці з галоўным артыкулам 5171689 wikitext text/x-wiki {{Народ | назва = Яўрэі ў Беларусі | выява = | шырыня = | подпіс = Этнічны сцяг | саманазва = | колькасць = 12 926 (0,1 %) (2009)<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/census_2009_vol3.rar |title=Архіўная копія |access-date=3 лістапада 2011 |archive-date=3 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103030412/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/census_2009_vol3.rar |url-status=dead }}</ref>, паводле некаторых даных — 30-50<ref name="Report2010">[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148914.htm Государственный департамент США. Доклад о свободе религии 2010 (составлен 17 ноября 2010 года).]{{ref-en}}</ref>, 60<ref name=nmaster>[http://www.nationmaster.com/country/bo-belarus/rel-religion NationMaster database: Belarusian religion stats] {{ref-en}}</ref> ці 70 (2014)<ref>[http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.615538 Israel to sign a visa-waiver program with internationally ostracized Belarus] By JTA | Sep. 13, 2014</ref> тысяч | рассяленне = {{flag|Belarus}} Беларусь: * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: 2 341 * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: 2 127 * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: 1 461 * [[Файл:Flag_of_Minsk_Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: 703 :* [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: 5 187 * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: 570 * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: 537 | вымер = | архкультура = | мова = [[руская мова|руская]] — 11 126 (86,1 %)<br />[[беларуская мова|беларуская]] — 1 175-3 691 (~9,1 %)<br />[[іўрыт]] і [[ідыш]] — 245-544 (~1,9 %)<br /> | раса = | рэлігія = [[іўдаізм]], [[рэфармісцкі іўдаізм]], [[артадаксальны іўдаізм]], [[хасідызм]], [[праваслаўе]] | роднасныя = [[яўрэі]], [[літвакі]], [[галіцыйскія яўрэі]] | уваходзіць = | уключае = | паходжанне = [[ашкеназы]] }} {{Гісторыя яўрэйскага народа}} '''[[Яўрэі]] ў Беларусі''' — адна з найбольш старажытных этнічных меншасцей на тэрыторыі [[беларусь|Беларусі]], якая здолела практычна да апошняга часу зберагчы сваю спецыфічную культуру. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу 2019 г.]], на тэрыторыі Беларусі 13 705 чалавек вызначылі сябе па этнічным паходжанні як яўрэі (0,1 % насельніцтва). [[Сусветны яўрэйскі кангрэс]] ацэньвае сучасную колькасць яўрэйска-беларускага насельніцтва ад 14 000 да 60 000 чалавек.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/BY|title=Community in Belarus|first=World Jewish|last=Congress|website=World Jewish Congress|access-date=2026-01-21}}</ref> == Гісторыя == На думку некаторых даследчыкаў, яўрэі з’явіліся на Беларусі яшчэ ў IX—XI ст. Аднак гістарычных дакументаў аб гэтым не захавалася. === [[Вялікае Княства Літоўскае]] === Першая зафіксаваная гістарычнымі дакументамі міграцыйная хваля яўрэяў на тэрыторыю Беларусі (на [[ідыш]] ''Райсн'') назіралася ў другой палове XIV — пачатку XV стст. з [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Германіі]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] і [[украіна|Украіны]]. Многія з аселых на тэрыторыі Беларусі яўрэяў былі выгнаныя з краін Заходняй Еўропы. Менавіта ў гэты час з’яўляюцца першыя яўрэйскія абшчыны ў [[брэст|Брэсце]] (1388) і [[Гродна|Гродне]] (1389). З XIV ст. па XVII ст. [[Брэст]] быў галоўным цэнтрам яўрэяў княства, і абшчына Брэста грала кіруючую ролю ў жыцці [[Ваад чатырох земляў|яўрэйства ўсёй Літвы]]. Ужо з XV ст. яўрэі Брэста граюць важную ролю ў гандлі ВКЛ. Яны вядуць буйныя фінансавыя аперацыі і атрымліваюць на водкуп пошліны, падаткі і іншыя дзяржаўныя абкладанні. Некаторыя з іх валодалі зямельнымі надзеламі. Гандлёвыя сувязі яўрэяў Брэста распаўсюджваліся па ўсім княстве і за яго межамі. У [[1483]] г. яўрэі Брэста ўсталявалі гандлёвыя сувязі з [[Венецыя]]й. У [[Гродна]] яўрэі з’явіліся, на думку даследчыкаў<ref>{{ЭЯЭ|11313|Гродно}}</ref>, яшчэ ў канцы XII ст. На момант атрымання ў 1389 прывілея Вітаўта яўрэям, у горадзе ўжо існавалі сінагога і яўрэйскія могілкі. Першы дакумент, які сведчыць аб пражыванні яўрэяў на тэрыторыі сучаснай Беларусі адносіцца да [[24 чэрвеня]] [[1388]], калі літоўскі князь [[Вітаўт]] выдаў у [[Луцк]]у<ref name="Шуман">''Шуман А.'' [http://arche.by/by/16/30/775/?st-full_text=all Ашкеназскія габрэі як адзін з карэнных народаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706162803/http://arche.by/by/16/30/775/?st-full_text=all |date=6 ліпеня 2011 }} // Arche, 2009.</ref> прывілей яўрэям Брэста з мэтай заахвочвання іх далейшага перасялення. Прывілей падобны да дакумента, выдадзенага князем [[Боляслащ V Сарамлівы|Баляславам Калішскім]] ў [[1264]] годзе. Прывілей Вітаўта ўсталёўваў прынцыпы пражывання яўрэяў у Вялікім княстве Літоўскім. За забойства яўрэя належала такое ж пакаранне як і за забойства [[шляхта|шляхціца]]. Яўрэям дазвалялася свабоднае выкананне абрадаў, а таксама дазвалялася займацца маёмаснымі і залогавымі аперацыямі. Пад заклад дазвалялася браць любыя рэчы, акрамя хрысціянскага рэлігійнага начыння і «скрываўленых» (знятых з забітага) рэчаў. Акрамя таго, прытрымліваючыся дэкрэта рымскіх пап, Вітаўт у гэтым дакуменце забараняў вінаваціць яўрэяў ва ўжыванні хрысціянскай крыві. Былі ўсталяваныя і асновы аўтаноміі яўрэйскай абшчыны<ref name="Лазутка">''Лазутка С.'' Привилегия-судебник 1388 года евреям великого князя Литовского Витаутаса // История евреев в России. Проблемы источниковедения и историографии: сборник научных трудов. — Серия «История и этнография». — Вып.1. — {{СПб.}}, 1993.</ref>. 18 чэрвеня [[1389]] г. Вітаўтам быў выдадзены прывілей яўрэям Гродна. Гэты дакумент вызначаў межы паселішчаў яўрэйскай абшчыны, вызваляў ад падаткаў сінагогу і могілкі, а таксама рэгуляваў гандлёвыя адносіны ў горадзе<ref name="Лазутка"/>. Прычынай з’яўлення яўрэяў на Беларусі, на думку даследчыкаў, сталі масавыя пагромы яўрэйскіх абшчын Цэнтральнай Еўропы падчас так званай [[Чорная смерць|чорнай чумы]]. Важную ролю ў фарміраванні і падтрыманні сацыяльна-эканамічнага становішча яўрэяў [[ВКЛ]] традыцыйна выконвалі вялікія князі літоўскія. Яны разглядалі яўрэяў як уплывовую фінансавую супольнасць, падтрымка якой была эканамічна выгаднай. Яўрэі ВКЛ мелі права свабодна гандляваць і займацца рамяством. Недатыкальнасць асобы і прыватнай уласнасці ахоўвалася велікакняжацкай уладай і законамі дзяржавы. У XV ст. яўрэйская абшчына Гродна была малаважная. Яўрэі жылі на адмысловай вуліцы і займаліся гандлем. У [[1495]] г. яны, як і іншыя яўрэі ВКЛ, былі выгнаныя з краіны, іх маёмасць канфіскавана і раздадзена гараджанам, а даўгі хрысціян прызнаныя несапраўднымі. У [[1503]] г. ім было дазволена вярнуцца і патрабаваць вяртання маёмасці. Маюцца звесткі аб тым, што яўрэі займаліся зборам падаткаў у [[навагрудак|Наваградку]] ([[1445]]), [[Мінск]]у ([[1489]]) і [[Смаленск]]у ([[1489]]). У [[1495]] г. усе яўрэі, якія адмовіліся перайсці ў [[хрысціянства]], былі выгнаныя з ВКЛ. У Брэсце толькі адзін яўрэй прыняў хрышчэнне і быў пакінуты ў горадзе. Буйным духоўным аўтарытэтам яўрэяў Брэста ў гэты перыяд быў Іехіэль Лурыя, дзед [[Саламон Лурыя|Шлома Лурыі]]. У [[1503]] яўрэям было дазволена вярнуцца, і абшчына хутка дасягнула ранейшага росквіту. У XVI ст. яўрэі Брэста гулялі значную ролю ў экспартна-імпартнай гандлі Польска-Літоўскай уніі з [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Германіяй]] і [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]], і ім належала 16 % зямельнай уласнасці ў горадзе і ваколіцах. Значную ролю ў жыцці абшчыны згулялі Міхаэль (Міхель) Юзэфовіч, буйны адкупшчык, прызначаны ў [[1514]] «старэйшым» усіх літоўскіх яўрэяў, і Саўл Валь, фактычна кіраўнік абшчыны ў канцы XVI ст. У [[1506]] г. была заснавана абшчына ў [[Пінск]]у. Каля 1539 яўрэі пасяліліся ў Наваградку, а затым (паслядоўна) у Мінску, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у, [[Магілёў|Магілёве]] і [[Орша|Оршы]]. У [[1551]] беларускія яўрэі атрымалі права абрання рабінаў. Цяжбы паміж яўрэямі вырашаліся яўрэйскімі судамі ([[Бэйт-дзін]]) на аснове яўрэйскага права. Абшчыннае самакіраванне захоўвалася ў Беларусі і пад уладай Расіі ў канцы XVIII ст. і было ліквідавана толькі ў [[1844]] г. У сярэдзіне XVI ст. 60 з 543 гарадскіх участкаў Гродна былі забудаваны яўрэйскімі дамамі. У канцы XVI ст. у Гродне існавала некалькі [[бет-мідраш]]аў і [[ешыбот]]аў. Доўгі час Гродна лічыўся адным з цэнтраў духоўнага жыцця польскага яўрэйства. Сярод буйных талмудыстаў, якія займалі пасаду рабіна ў Гродне, асабліва вядомы [[Мардэхай Яфэ]] (XVI ст.). [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2004-253, Weißrussland, Minsk, ehemalige Synagoge.jpg|thumb|[[Мінская халодная сінагога]], пабудаваная не пазней XVI—XVII ст.]] Яўрэйская меншасць ВКЛ мела вельмі добра распрацаваную сістэму абшчыннага самакіравання ([[кагал]]), якая закранала і кантралявала амаль усе аспекты жыцця яўрэяў. Яўрэйская меншасць моцна адрознівалася ад мясцовага насельніцтва веравызнаннем. Асновай яўрэйскай рэлігіі — [[іудаізм]]у — з’яўляецца вера ў Адзінага [[Бог]]а-тварца, які абраў яўрэяў у якасці сваіх місіянераў і слуг. Адзіны кодэкс жыцця яўрэяў — [[Талмуд]]. Талмудычная традыцыя вызначала статус кожнага яўрэя ў адпаведнасці з паходжаннем, адукацыяй і багаццем. Да заможных людзей яўрэйская абшчына адносілася з павагай. Здольнасць зарабляць грошы лічылася праявай мудрасці і Боскай міласці. ==== Адзенне ==== Яўрэі адчувальна адрозніваліся ад беларусаў адзеннем. Мужчыны насілі доўгі чорны сюртук (лапсярдак) з шырокім поясам. Галаўным уборам была ярмолка (цюбецейка). З непакрытай галавой яўрэям забаранялася маліцца да Бога і нават вымаўляць гэта Святое Імя. Да абрадавага адзення адносіўся кіцель — кашуля з доўгімі рукавамі і шырокім каўняром, які падаравала нявеста свайму нарачонаму падчас шлюбу. Значным элементам культуры з’яўляліся традыцыйныя прычоскі. Мужчыны насілі пышныя бароды і стрыглі валасы на галаве, адпускаючы доўгія косы ([[пэйсы]]) на скронях. Жанчыны насілі парыкі, а дзяўчаты косы, але толькі да шлюбу, а потым адразалі (каб не ўводзіць у спакусу іншых мужчын). ==== Кухня ==== {{main|Яўрэйская кухня}} Ежа, па талмудысцкай традыцыі, падзялялася на [[Кашрут|кашэрную]] (дазволеную) і трэфную (забароненую). Забаранялася [[свініна]], [[Зайцы|зайчаціна]] і [[рыба]] без [[лёска|лускі]] ([[уюн]], [[вугор]]). Існавала павер’е, што душа знаходзіцца ў [[кроў|крыві]] ўсялякай істоты, таму [[мяса]] павінна быць без крыві. Яўрэі пазбягалі таксама ўжываць мяса жывёл, забітых неасвячоным нажом. Мясная і малочная ежа лічылася несумяшчальнай, і яе ўжывалі паасобку (посуд для прыгатавання павінен быць асобны). Абрадавая ежа — [[маца]] (тонкія праснакі з пшаніцы) — была абавязковай на яўрэйскую [[песах|Пасху]]. Шырока выкарыстоўвалася садавіна, гародніна, а таксама розныя спецыі. ==== Гаспадарчыя заняткі ==== Пераважная колькасць яўрэйскай меншасці займалася дробным гандлем і рамяством. Асабліва значную ролю яўрэі адыгрывалі ў сталярным, шавецкім і ювелірным рамёствах. Вельмі распаўсюджаны былі сярод яўрэяў фактарства, шынкарства, дробны гандаль, арандатарства. Большасць найбуйнейшых фінансавых аперацый у ВКЛ і ў Рэчы Паспалітай у XV—XVI ст. кантралявалася групай заможных яўрэяў-адкупшчыкаў, якія падтрымлівалі сувязі з еўрапейскім гандлем. === [[Рэч Паспалітая]] === [[Файл:Bh sn 01.jpg|thumb|[[Быхаўская сінагога]], пабудаваная ў пач. XVII ст.]] [[Файл:Witebsk wielka synagoga.jpg|thumb|[[Харальная сінагога, Віцебск|Харальная сінагога ў Віцебску]], пабудаваная ў 1630 г.]] [[Файл:Synagogue, Slonim.jpg|thumb|Слонімская сінагога, пабудаваная ў XVII ст.]] [[Файл:Ružanskaja synagoga 001.Jpeg|thumb|[[Ружанская сінагога]], пабудаваная ў к. XVIII ст.]] Актыўнае асваенне ўнутраных і знешніх рынкаў ВКЛ выклікала незадавальненне мясцовых гандляроў. Магістраты таксама негатыўна адносіліся да пашырэння правоў яўрэйскай меншасці ў гарадах і мястэчках. Такая незадаволенасць прыводзіла да ўзнікнення канфрантацый і канфліктаў паміж яўрэямі і мясцовым насельніцтвам. Значная роля ў гэтых стасунках належала сялянству, якое ўспрымала яўрэйскае арандатарства як галоўную прычыну свайго цяжкага эканамічнага становішча. У канфліктах заўсёды эксплуатаваўся негатыўны стэрэатып яўрэя, створаны яшчэ ў Сярэднявеччы (забойца [[хрыстос|Хрыста]] і спажывец хрысціянскай, пераважна дзіцячай, крыві). Падчас [[казакі|казацкіх]] [[Паўстанне Хмяльніцкага|выступленняў]] і шматлікіх [[Літоўска-маскоўскія войны|войнаў з Маскоўскай дзяржавай]] яўрэйская меншасць заўсёды падвяргалася шматлікім пагромам. У першай палове XVII ст. абшчына Гродна лічылася адной з трох галоўных яўрэйскіх абшчын Літвы (нараўне з абшчынамі Брэста і Пінска) і мела сваіх прадстаўнікоў у літоўскім [[Ваад чатырох земляў|ваадзе]]. Драўляная сінагога Гродна (др. пал. XVIII ст.; разбурана нацыстамі ў [[1941]] г.) славілася памерамі і архітэктурнымі плюсамі. У 1637 г. яўрэі Брэста падвергліся пагрому, многія яўрэйскія крамы былі спаленыя ці разрабаваныя; аднак улады загадалі вярнуць яўрэям скрадзеныя ў іх тавары, і ў пазбяганне паўтарэння беспарадкаў была арганізавана змяшаная яўрэйска-хрысціянская варта. Вельмі варожа ставілася да яўрэяў [[каталіцтва|каталіцкае]] і [[праваслаўе|праваслаўнае]] духавенства. Студэнты езуіцкай калегіі часта нападалі на яўрэяў; асабліва сур’ёзны напад адбыўся ў [[1636]] г. У час паўстання Б. Хмяльніцкага ў 1648—1649 гг. многія яўрэі Брэста беглі ў [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчу]] і [[Гданьск|Данцыг]]; тыя, што засталіся ў горадзе, былі выразаныя. Па некаторых звестках, колькасць забітых даходзіла да 2 тыс. Аднак неўзабаве яўрэі зноў пасяліліся ў Брэсце і ў 1655 г. атрымалі ахоўную грамату. Цяжкія страты панесла абшчына ў [[1660]] г., калі шмат яўрэяў было знішчана рускімі войскамі, якія ўступілі ў Брэст. К канцу XVIII ст., асабліва ў [[1792]], адбываліся новыя сутыкненні паміж яўрэямі і хрысціянамі. Абшчына Гродна не пацярпела ад пагромаў і разні ў часы Б. Хмяльніцкага і нават прытуліла бежанцаў з Украіны, але пасля пакутавала ад [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|уварванняў рускіх войскаў]] ([[1655]]—[[1657]]) і [[Паўночная вайна (1655—1660)|шведаў]] ([[1658]]—[[1660]]). Хрысціяне перашкаджалі пасяленню яўрэяў у гарадах, якія знаходзіліся пад юрысдыкцыяй гарадскіх упраў. У Віцебску, напрыклад, яўрэям да [[1627]] не дазвалялі пабудаваць сінагогу. Большасць яўрэйскіх абшчын Беларусі знаходзілася пад кіраваннем брэст-літоўскай абшчыны і толькі некалькі — у падпарадкаванні пінскай абшчыны. У [[1692]] адной з галоўных стала таксама [[слуцк]]ая абшчына. Раслі і дробныя абшчыны, якія знаходзіліся пад заступніцтвам польскіх магнатаў, якія здавалі яўрэям у арэнду свае маёнткі, вёскі, карчмы і заезныя двары. Новыя абшчыны імкнуліся вызваліцца ад падпарадкавання старым. На працягу стагоддзяў Беларусь была адным з буйных цэнтраў яўрэйскай вучонасці. У канцы XVI ст. былі заснаваныя першыя [[ешыбот]]ы ў Брэсце і Гродне, а ў [[1685]] рабін Мошэ бен Мардэхай адкрыў ешыбот ў Мінску, дзе з [[1722]] выкладаў выбітны талмудыст і гістарыёграф [[Ехіэль бен Саламон Гейльпрын|Ехіэль Гейльпрын]] (1660?-1746?); у [[1733]] талмудыст [[Ар'е-Леб бен-Ашэр|Ар’е Леб Гінцбург]] (1695—1785) заснаваў у Мінску другі ешыбот. У Беларусі зарадзіліся некаторыя [[хасідызм|хасідскія]] напрамкі, у прыватнасці, Хабад. У той жа час у Беларусі было вельмі моцны ўплыў [[міснагдым]]. У другой палове XVII—XVIII ст. колькасць яўрэяў значна павялічылася: ад 40 да 80 % у розных гарадах і мястэчках Беларусі. У канцы XVIII ст. на землях былога ВКЛ пражывала больш за 300 тыс. яўрэяў-іудзеяў. Па дадзеных перапісу [[1766]], у Беларусі было 62800 яўрэяў-падаткаплацельшчыкаў (40 % усяго літоўскага яўрэйства). Найбуйнейшымі былі мінская (1396 чалавек) і пінская (1350 чалавек) абшчыны. Да падзелу [[РП]] яўрэйскія абшчыны часта знаходзіліся пад пагрозай набегаў рускіх войскаў, якія суправаджаліся разнёй яўрэяў і іх гвалтоўным зваротам у [[хрысціянства]]. У XVIII ст. роля асноўнага цэнтра яўрэйства ў Літоўскім княстве перайшла ад Брэста да [[вільня|Вільні]]. У XVIII ст. у Гродне жыў вядомы рабін і каббаліст [[Аляксандр Зіскінд]] (памёр у [[1794]] г.). Першая кніга, выдадзеная на іўрыце ў Літве, была надрукаваная ў Гродне ў [[1788]] г. === [[Расійская імперыя]] === [[Файл:Miensk-Rakaŭskaje pradmieście.jpg|thumb|240px|[[Сінагога Зальцмана|Сінагога Зальцмана ў Мінску]], пабудаваная ў [[1864]] г.]] [[Файл:Dauman street Minsk 1a.jpg|thumb|[[Сінагога Галоўная, Мінск|Сінагога Галоўная ў Мінску]], пабудаваная ў 1913 г.]] У [[1791]] годзе, калі адбываўся працэс далучэння Беларусі да Расійскай імперыі, была створана [[мяжа аселасці]], замацоўваецца магчымасць пражывання яўрэяў толькі ў межах заходніх губерняў. Яўрэі ў гэты перыяд складалі абсалютную альбо адносную большасць практычна ва ўсіх гарадах і мястэчках Беларусі. Пасля ўключэння Брэста ў склад Расійскай імперыі яго эканамічнае значэнне ўпала. У [[1830-я]] гг. па распараджэнні рускіх уладаў была зроўненая з зямлёй значная частка гістарычнага яўрэйскага квартала ў Брэсце (у тым ліку старажытная сінагога і яўрэйскія могілкі) і на яго месцы стала будавацца [[Брэсцкая крэпасць]]. З пабудовай канала [[Дняпроўска-Бугскі канал|Днепр-Буг]] ў [[1841]] эканамічнае становішча Брэста зноў палепшылася, што прывяло таксама да ажыўлення гаспадарчай і эканамічнай жыцця яўрэйскай абшчыны і да яе павелічэння. У XIX ст. — пач. XX ст. ў руках яўрэяў былі засяроджана амаль уся рамесная вытворчасць у Брэсце, асноўнымі галінамі якой з’яўляліся абутковая і швейная справа. У руках яўрэяў знаходзілася таксама значная частка гандлю. У [[1905]] г. некалькі яўрэяў было забіта падчас пагромаў. Пасля таго як Гродна адышоў да Расіі, яўрэі складалі большасць насельніцтва горада. У XIX ст. — пач. XX ст. працягваўся рост колькасці яўрэйскага насельніцтва Гродна, але працэнт яўрэяў сярод жыхароў горада паменшыўся. Так, у [[1816]] г. у Гродне жылі 8 422 яўрэя (85 % ад усяго насельніцтва), у [[1859]] г. — 10 300 (53 %), у [[1887]] г. — 27 343 (68,7 %), у [[1897]] г. — 22 684 (48,4 %), у [[1910]] г. — 31 055. У [[1790]] годзе і [[1816]] яўрэям Гродна прыйшлося перажыць крывавыя паклёпы. Традыцыйнымі крыніцамі даходу гродзенскіх яўрэяў былі гандаль (галоўным чынам сельскагаспадарчымі прадуктамі і лесам), рамёствы, а ў другой палове XX ст. — прамысловасць. У [[1887]] г. яўрэям Гродна належалі 88 % камерцыйных прадпрыемстваў, 76 % фабрык і майстэрняў, 65,2 % нерухомай маёмасці. У час [[Вайна 1812 года|Айчыннай вайны]] [[1812]] г. яўрэі Беларусі аказалі вялікую дапамогу рэгулярнай арміі Расіі і партызанам. Пасля падзелаў [[РП|Рэчы Паспалітай]] рассяленне яўрэяў было абмежавана тэрыторыямі беларускіх губерняў ([[мяжа аселасці]]). Гэта садзейнічала павелічэнню яўрэйскага насельніцтва з 350 тыс. чалавек у 1863 г. да 890 тыс. чалавек у 1897 г. і 1250 тыс. чалавек у 1914 г. (каля 14 %). Прыблізна 50—60 % яўрэяў у канцы XIX — пачатку XX ст. пражывала ў гарадах, што паўплывала на складанне асаблівасцей гарадской культуры на Беларусі. Гэта былі, у большасці, прадстаўнікі артадаксальнага іудаізму. Частка яўрэяў спавядала [[хасідызм]]. Першапачаткова ўваход у [[расійская імперыя|Расійскую імперыю]] не аказаў моцнага ўплыву на традыцыйны ўклад жыцця яўрэяў. Яны працягвалі жыць кагаламі, зберагаючы ўсе рэлігійныя традыцыі. Істотныя культурныя змены пачаліся пасля адмены кагальнай сістэмы кіравання ў [[1844]] г. Значная частка яўрэяў адыходзіць ад старажытных традыцыйных норм жыцця і ўспрымае еўрапейскія нормы гарадской культуры ([[Гаскала]]). Пагромы [[1881]] і [[1883]] на Беларусь не распаўсюдзіліся. Яўрэі займаліся лесапільным і гарбарным промысламі, рознічным гандлем, скупкай сельскагаспадарчай прадукцыі (лёну, пянькі, шчаціння), якую яўрэі-скупшчыкі прадавалі яўрэям-купцам, якія гандлявалі з замежжам. Пасля пераходу Беларусі да Расеі [[Шклоў]] стаў важным гандлёвым цэнтрам на шляху паміж Расіяй і Заходняй Еўропай. Невялікая група яўрэяў — буйныя аптовыя гандляры, будаўнічыя падрадчыкі і пастаўшчыкі арміі — хутка багацела, але большасць яўрэяў Беларусі жылі ў нястачы. Ратуючыся ад галечы, многія перасяляліся на Украіну, на поўдзень Расіі, а з 1880 г. — у ЗША. Тым не менш яўрэйскае насельніцтва расло. У 1847 г. у Беларусі жылі 225727 яўрэяў, а ў 1897 г. — 724548 (13,6 % усяго насельніцтва). У Мінску жылі 47560 яўрэяў (52 % усяго насельніцтва), у Віцебску — 34420 (52,4 %), у Магілёве — 21539 (50 %), у Пінску — 21065 (74,2 %), у [[Бабруйск]]у — 20759 (60,5 %), у [[гомель|Гомелі]] — 20385 (54,8 %). Заснаваныя ў XIX ст. «Літоўскія» ешывы ў [[Валожын]]е, [[іўе|Іўі]], [[Мір]]ы і [[ружаны|Ружанах]] далі нямала выбітных навукоўцаў і рабінаў. У мястэчках Беларусі сфармаваўся ўклад жыцця, які меў мясцовыя асаблівасці, і адмысловы паўночна-заходні дыялект мовы ідыш. На пачатку XX ст. колькасць яўрэяў дасягала мільёна чалавек. Яўрэйская меншасць складала да 60 % гарадскога насельніцтва Беларусі. Пасля [[лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] г. «мяжа аселасці» была адменена, і яўрэі ў вялікай колькасці рассяліліся па ўсёй тэрыторыі былой Расійскай імперыі. З гэтага часу колькасць яўрэйскай меншасці Беларусі працягвала зніжацца: * 1914 г. — 1125 тыс. (~14 %); * 1926 г. — 407 тыс. (8,2 %); * 1939 г. — 375 тыс. (6,7 %)<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=3</ref>; * 1959 г. — 150 тыс. (1,9 %); * 1970 г. — 148 тыс. (1,6 %); * 1979 г. — 135,5 тыс. (1,4 %); * 1989 г. — 112 тыс. (1,1 %); * 1999 г. — 27,8 тыс. (0,3 %); * 2009 г. — 12,9 тыс. (0,1 %). У час Першай сусветнай вайны яўрэяў двойчы высялялі з Брэста. З пераходам Брэста да Польшчы (1919) жыццё яўрэйскай абшчыны аднавілася. Разам з рэлігійнай актыўнасцю значнае месца надавалася свецкай культурнай дзейнасці. У горадзе былі дзве яўрэйскія гімназіі, чатыры сінагогі, каля 30 малітоўных дамоў, яўрэйскія прафсаюзы, жаночыя і моладзевыя арганізацыі; 12 з 44 членаў гарадскога савета былі яўрэямі, у тым ліку і віцэ-мэр Брэста. Аднак уплывовыя былі і заўзятыя [[антысемізм|антысеміты]], якія зладзілі пагром у [[1937]] г. Нягледзячы на частыя вайны (Беларусь была арэнай мноства бітваў, у тым ліку бітваў [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]]) і антырэлігійных акцый савецкіх уладаў, у рэспубліцы захавалася нямала будынкаў сінагог. [[Файл:Chagall France 1921.jpg|thumb|[[Марк Шагал]] (1887—1985), беларускі і французскі мастак]] [[Файл:Weizmann 1948.jpg|thumb|[[Хаім Вейцман]] (1874—1952), першы прэзідэнт [[Ізраіль|Ізраіля]]]] Выхадцамі Беларусі былі пісьменнік [[Мендэле Мойхер-Сфорым]], мастак [[Марк Шагал]], гісторык і мысліцель [[Сямён Маркавіч Дубноў|Сямён Дубнаў]], дырыжор [[Барыс Эмануілавіч Хайкін|Барыс Хайкін]] (1904—1978), будучыя прэзідэнты і прэм’ер-міністры Ізраіля [[Хаім Вейцман|Х. Вейцман]], [[Іцхак Шамір|І. Шамір]], [[Шымон Перэс|Ш. Перэс]], публіцыст і грамадскі дзеяч А. Ахімеір, рабін і актыўны ўдзельнік сіянісцкага руху [[Ісак Майсеевіч Нісенбаум|І. Нісенбаум]] і многія іншыя. Тут заснаваў знакамітую мастацкую школу [[Іегуда Пэн|І. Пэн]]. У Полацку вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], які адрадзіў у Эрэц-Ісраэль сучасны [[іўрыт]]. У Гомелі з’явіўся адзін з першых атрадаў яўрэйскай самаабароны (1903), удзельнікі якога, якія перасяліліся неўзабаве ў Эрэц-Ісраэль, паклалі пачатак другой Аліі і заснавалі арганізацыю Ха-Шамэр. Беларусь стала таксама першым і найбольш значным цэнтрам яўрэйскага рабочага руху. У [[1902]] г. у Мінску адбыўся II З’езд расійскіх сіяністаў; буйнымі цэнтрамі яўрэйскага рабочага руху былі таксама Бабруйск, Гомель і Віцебск. Прыхільнікамі Бунда былі рамеснікі, рабочыя і частка інтэлігенцыі. У 1905 г. [[Бунд]] узначальваў рэвалюцыйны рух у Беларусі. Разам з сіянісцкім рабочым рухам ён арганізаваў у кожным горадзе яўрэйскую самаабарону, дзякуючы якой большасць яўрэйскіх суполак Беларусі не пацярпелі ад пагромаў. У пачатку Першай сусветнай вайны ўцекачы з Польшчы і Літвы былі сардэчна прынятыя яўрэямі Беларусі. Выхадцамі з Брэста былі яўрэйскі паэт і журналіст М. Барэйша, амерыканскі прафсаюзны лідар [[Давід Дубінскі|Д. Дубінскі]], савецкі военачальнік генерал-маёр танкавых войскаў М. В. Рабіновіч (1901—1977), дзяржаўны дзеяч Ізраіля [[Менахем Бегін|М. Бегін]]. Адным з кіраўнікоў гераічнай абароны Брэсцкай крэпасці быў яўрэй [[Яўхім Майсеевіч Фамін|Яфім Фамін]] (1909—1941 гг.; пасля вайны на месцы яго расстрэлу ля Холмскіх варот ўстаноўлена мемарыяльная дошка, на Алеі памяці усталяваны барэльефны партрэт героя, адна з вуліц горада носіць яго імя). У Гродне доўгі час жылі рэдактар выданняў на іўрыце і перакладчык [[Аўраам Шалом Фрыдберг]] (1838—1902) і паэт [[Лейб Найдус]]. Родам з Гродна былі прыдворны фатограф і аўтар вершаў на іўрыце [[Канстанцін Аляксандравіч Шапіра|Аба Ашэр (Канстанцін Аляксандравіч) Шапіра]] (1839—1900), мастак [[Леў Бакст]] і скульптар [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург|Ілля Гінцбург]]. Адна з першых у Расіі кааператыўных [[пазыка]]-ашчадных кас была заснавана ў Гродне ў [[1898]] г. У Гродне дзейнічаў адзін з першых яўрэйскіх сацыялістычных гурткоў (1875—1876). З канца [[1890-я|1890-х]] гг. у горадзе існавалі розныя групоўкі яўрэйскага рабочага руху, сярод якіх вылучаліся актыўнасцю члены [[Бунд]]а. Удзельнікі рабочага руху згулялі важную ролю ў арганізацыі яўрэйскай самаабароны. У [[1906]] г. у Гродне функцыянавалі 100 [[Хедар|хедараў]] (1200 навучэнцаў), сем пачатковых мужчынскіх школ (566 навучэнцаў), пяць жаночых школ (527 вучняў). У [[1907]] г. у Гродне былі адкрыты Гродзенскія педагагічныя курсы — адзіная ў Расіі навучальная ўстанова для падрыхтоўкі яўрэйскіх настаўнікаў. Курсы былі заснаваны Таварыствам для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі. Пры курсах мелася бібліятэка. Палестынафільскі і [[Сіянізм|сіянісцкі]] рухі мелі ў Гродне глыбокія карані. У [[1872]] г. у Гродне было заснавана таварыства для перасялення ў [[Палестына|Палестыну]]; іншае аналагічнае таварыства набыло ўчастак зямлі ў Пэтах-Тыкве пры заснаванні гэтага паселішча ([[1880]]). Адным з першых пасяленцаў Пэтах-Тыквы быў Мардэхай Дыскін (1844—1914) з Гродна. Таварыства Хавевей Цыён у Гродне аказала ў [[1890]] г. шчодрую падтрымку ў пабудове яўрэйскай жаночай школы ў Яффе. Актыўнымі ўдзельнікамі сіянісцкага руху былі выхадцы з Гродна браты Бецалель і Лейб Яфе. У пач. [[1915]] года казачыя часткі Расійскай арміі зладзілі ў Гродне пагром. У красавіку 1915 яўрэйскае насельніцтва з Гродзенскай губерні па распараджэнні вышэйшага ваеннага камандавання — галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча і начальніка штаба генерала Н. Янушэвіча — было выслана з губерні. Лютаўская рэвалюцыя 1917 спарадзіла ў асяроддзі яўрэяў вялікія надзеі. Яўрэйскія партыі выйшлі з падполля. У Мінску пачалі выдавацца некалькі яўрэйскіх часопісаў, у тым ліку сіянісцкі «Дэр ід» і бундаўскі «Дэр Векер». На выбарах ва Устаноўчы сход у Мінскім павеце за сіяністаў прагаласавалі 65400 чалавек, за Бунд і меншавікоў — 16 270. Кастрычніцкі пераварот 1917 ўнёс радыкальныя змены ў жыццё яўрэяў Беларусі. У ходзе грамадзянскай вайны сімпатыі яўрэйскага насельніцтва апынуліся на баку савецкай улады і Чырвонай арміі, якія змагаліся з [[антысемітызм]]ам. У баях з [[грамадзянская вайна ў Расіі|белагвардзейцамі]] і [[Польска-савецкая вайна|палякамі]] загінулі тысячы маладых яўрэяў. У выніку эканамічных мерапрыемстваў бальшавіцкіх уладаў была разбурана гаспадарчая структура мястэчка, сотні тысяч былых рамеснікаў і гандляроў пазбавіліся не толькі заробку, але і грамадзянскіх правоў («лішэнцы»). Індустрыялізацыя, якая пачалася ў Савецкім Саюзе спрыяла масавым міграцыям, дысперснаму рассяленню яўрэяў і дала магутнае паскарэнне працэсу асіміляцыі. З іншага боку, 1920-я гг. і першая палова 1930-х гг. — час шырокага распаўсюджвання пэўных формаў культурнага жыцця і адукацыі на мове ідыш (літаратура, тэатр, фальклорная і прафесійная музыка). === [[СССР]] === [[Файл:Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg|thumb|Герб [[БССР]] (1927—1937). Дэвіз напісаны на чатырох мовах, у тым ліку і на [[ідыш]]]] ==== 1920-1930-я гг. ==== ===== [[БССР]] ===== [[Файл:Змітрок Бядуля.jpg|200px|thumb|[[Змітрок Бядуля]] (1886—1941), беларускі паэт і празаік]] Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, у межах працэсу «[[беларусізацыя|беларусізацыі]]» былі створаны ўмовы для развіцця нацыянальнай культуры яўрэяў. У ліпені [[1924]] г. яўрэйская мова ([[ідыш]]) стала адной з дзяржаўных у [[БССР]]. Пры [[інбелкульт|Інбелкульце]] ў тым жа годзе быў адкрыты яўрэйскі аддзел. З [[1925]] г. у яго склад уваходзіла чатыры камісіі. Кіраўніком быў Б. Аршанскі. У [[1928]] г. яўрэйскі аддзел быў трансфарміраваны ў сектар пры [[АН БССР]]. Пры ім выдаваўся навуковы часопіс «Цайтшрыфт» (''Штогоднік''), у якім друкаваліся даследаванні супрацоўнікаў сектара. Актыўны ўдзел у працы сектара прынялі І. Сосіс, Г. Аляксандраў і Л. Галамшток. У [[1932]] г. на базе яўрэйскага сектара Інбелкульта быў заснаваны Інстытут яўрэйскай пралетарскай культуры пры АН БССР пад кіраўніцтвам І. Сосіса. У ім дзейнічала пяць камісій: лінгвістычная, гістарычная, літаратурная, сацыяльна-эканамічная і антырэлігійная. У сярэдзіне [[1935]] г. інстытуты і сектары, якія даследавалі гісторыю і культуру нацыянальных меншасцей на тэрыторыі Беларусі, былі аб’яднаны ў [[Інстытут нацыянальных меншасцей АН БССР|Інстытут нацыянальных меншасцей]]. Дырэктарам быў прызначаны [[Станіслаў Юр’евіч Матулайціс|Станіслаў Матулайціс]]. Аднак ужо ў маі [[1937]] г. Інстытут нацыянальных меншасцей быў ліквідаваны. Па перапісу 1926, у Беларусі жылі 407 тыс. яўрэяў (8,2 % насельніцтва), у тым ліку ў Мінску — 53686 (40,8 %), у Гомелі — 37 475 (43,7 %), у Віцебску — 37013 (37,5 %), у Бабруйску — 21558 (42 %). Па перапісу 1939 г., у Беларусі засталося 375 тыс. яўрэяў (6,7 % насельніцтва). Яўрэйскія камуністы (Яўсекцыя) у Беларусі вялі асабліва актыўную прапаганду супраць іудаізму, яўрэйскага ўкладу жыцця і яўрэйскай нацыянальнай салідарнасці. [[Хедар]]ы і ешывы былі зачыненыя, а сінагогі былі выкарыстаныя для свецкіх патрэб. Усё ж да канца 1920-х гг. яўрэі змагаліся за права друкавання сідураў, календароў і іншых рэлігійных выданняў, а таксама за права ўтрымання сінагог. Былі створаны падпольныя хедары і ешывы. Улады бязлітасна змагаліся з [[сіянізм]]ам. Аднак падпольныя сіянісцкія моладзевыя арганізацыі Ха-Шамэр ха-цаір, Кадзіма, Хе-Халуц дзейнічалі да канца 20-х гг., калі яны былі ліквідаваныя шляхам масавых арыштаў і іншых рэпрэсій. Адначасова камуністы-яўрэі, якія падтрымлівалі уладу, імкнуліся стварыць у Беларусі новую, савецкую яўрэйскую культуру на ідыш. Была створана сетка школ з выкладаннем на гэтай мове; у 1932—1933 гг. іх наведвалі 36650 вучняў (55 % усіх яўрэйскіх дзяцей школьнага ўзросту). Пры Беларускім універсітэце існаваў інстытут для настаўнікаў яўрэйскіх школ. У [[1931]] годзе ў 10 судах судаводства вялося на ідыш. Некаторы час лозунг «Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!» быў напісаны на гербе БССР на ідыш, разам з беларускай, польскай і рускай мовамі. У Мінску паўстаў адзін з цэнтраў яўрэйскай савецкай літаратуры, тут тварылі [[Ізі Харык|І. Харык]], [[Майсей Саламонавіч Кульбак|М. Кульбак]], [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|З. Аксельрод]]. У Беларусі працавалі яўрэйскія паэты [[Майсей Саламонавіч Тэйф|М. Тэйф]], Г. Камянецкі (1895—1957), рэжысёр [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Беларускага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра]] (БелДзяржЯТа, [[1926]]) М. Рафальскі, акцёры Юдзіф Арончык (1908—1993), А. Трэпель (1908—1969), тэатральныя мастакі [[Цфанія-Гедалія Якаўлевіч Кіпніс|Ц. Кіпніс]] (1905—1982), Б. Е. Малкін (1908—1972) і многія іншыя. У 1920—30-х гг. на тэрыторыі БССР было створана больш за дзесяць яўрэйскіх нацыянальных местачковых Саветаў і сельскіх Саветаў. Да сярэдзіны 1930-х гг. дзейнічала Яўрэйскае бюро ЦК КП(б)Б. Яўрэйскія секцыі існавалі пры СНК БССР, народным камісарыяце асветы і інш. Для падрыхтоўкі нацыянальных кадраў былі адкрыты яўрэйскія секцыі пры БДУ, педагагічных і настаўніцкіх інстытутах. Былі заснаваны тры яўрэйскія педагагічныя тэхнікумы (у [[Мінск]]у, [[гомель|Гомелі]] і [[Віцебск]]у), Мінскі настаўніцкі інстытут нацыянальных меншасцей, яўрэйскія аддзяленні на [[педагагічны факультэт БДУ|педфаку]] [[БДУ]] і Магілёўскім тэхнікуме палітычнай асветы, у саўпартшколе і сельскагаспадарчым тэхнікуме. Канец 1920-х — першая палова 1930-х гг. сталі перыядам росквіту яўрэйскай культуры БССР. Так, у 1926 годзе ў Мінску быў адкрыты Беларускі дзяржаўны яўрэйскі тэатр, яго першымі артыстамі сталі выпускнікі яўрэйскага сектара Беларускай драматычнай студыі ў Маскве. Тэатр знаходзіўся ў будынку былой Мінскай харальнай сінагогі, які цяпер належыць Рускаму драматычнаму тэатру. У [[1949]] г., паводле загада [[савет міністраў БССР|Саўміна БССР]], яўрэйскі тэатр быў закрыты. У Мінску існавала гарадская яўрэйская бібліятэка імя І. Л. Перэца. (Была закрыта ў [[1938]] г.) Яе фонды (каля 40 тыс. кніг) былі перададзены ў Беларускую дзяржаўную бібліятэку імя У. І. Леніна, дзе быў створаны яўрэйскі аддзел. У гэты перыяд у БССР актыўна развіваўся яўрэйскі друк. Выдаваліся часопісы «Штэрн» (''«Зорка»''), шматлікія газеты, напрыклад, «Дэр юнгер арбэтэр» (''«Малады рабочы»''), штодзённая газета «Акцябэр» («Кастрычнік») і піянерская газета «Дэр юнгер ленінец» (''«Малады ленінец»'') на яўрэйскай мове (ідыш). Пры Саюзе пісьменнікаў БССР працавала яўрэйская секцыя. Яна налічвала больш за сорак пісьменнікаў. У [[1931]] годзе ў Мінску адбылася сусветная канферэнцыя яўрэйскіх пісьменнікаў. Аднак ужо ў 1930-х гг. назіраецца прыкметны заняпад яўрэйскай культуры, якая развівалася ў рамках камуністычнай ідэалогіі. Да канца 1930-х гг. большасць яўрэйскіх культурных і выхаваўчых устаноў была ліквідавана. Пачаліся сістэматычныя «чысткі» у колах яўрэйскай інтэлігенцыі Беларусі (у прыватнасці, у 1937 г. былі арыштаваныя І. Харык і М. Кульбак, а ў 1941 г. — З. Аксельрод). З другой паловы 1930-х гг. працэсы развіцця яўрэйскай культуры на Беларусі былі згорнуты. Значная [[міграцыя]], [[асіміляцыя]] і [[халакост|этнацыд]] падчас [[другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] аказалі вялікі ўплыў на змяншэнне колькаснага складу беларускага яўрэйства. ===== [[Заходняя Беларусь]] ===== У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскім кіраваннем, яўрэйскае жыццё працякала інакш. Па перапісу [[1931]] г., на тэрыторыі ваяводстваў, населеных беларусамі ([[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]], [[Палескае ваяводства|Палескага]] і [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]]), яўрэі складалі 9,7 % насельніцтва. Ранейшая эканамічная сістэма захавалася, яўрэі працягвалі займацца гандлем і рамёствамі, але большасць жыла ў крайняй нястачы. Аднак яўрэйская культура развівалася без прымусовай рэгламентацыі ідэй. Дзейнічалі хедары і ешывы. У адказ на дыскрымінацыйныя абмежаванні польскіх уладаў (тайная працэнтная норма) была створана сетка свецкіх школ на [[іўрыт|іўрыце]] (Тарбут, Яўне). Яўрэі былі актыўныя ў розных партыях — ад камуністычнай да артадаксальна — рэлігійнай Агудат Ісраэль; моцным быў уплыў сіяністаў. Моладзевыя сіянісцкія арганізацыі ад вельмі левых (Ха-Шамэра ха-цаір) і да вельмі правых (Бетар) налічвалі вялікую колькасць членаў. Ідыш заставаўся гутарковай мовай яўрэйскіх мас; шырока быў распаўсюджаны і іўрыт. Яўрэйскія абшчыны Заходняй Беларусі падтрымлівалі цесную сувязь з іншымі цэнтрамі яўрэйскай культуры ў Польшчы: [[Вільня]]й, [[Беласток]]ам і [[Варшава]]й. У 1939 г., пасля далучэння Заходняй Беларусі да Савецкага Саюза, у межах БССР апынулася каля 750 тыс. яўрэяў. Савецкая адміністрацыя прыступіла да ліквідацыі рэлігійных, сіянісцкіх і іншых яўрэйскіх арганізацый. Былі арыштаваныя і сасланыя «буржуазныя элементы». Большасць актывістаў ўсіх партый, уключаючы камуністычную, а таксама многія дзеячы адукацыі і культуры былі рэпрэсаваныя. Толькі нешматлікія з іх здолелі часова прыжыцца ў савецкай сістэме, напрыклад, былыя дзеячы камуністычнага падполля ў Польшчы [[Вера Харужая]] (1903—1942) і Х. Александровіч (1903—1945), музыканты [[Эдзі Рознер|Э. Рознер]] (1910—1976), М. Вайнберг і некаторыя іншыя. Пасля Першай сусветнай вайны у Гродна актывізаваўся сіянісцкі рух. Праз вучэбную сетку Тарбут распаўсюджвалася веданне іўрыту, вялася падрыхтоўка моладзі да перасялення ў Эрэц-Ісраэль. У Гродне паўстала першая ў Заходняй Беларусі ячэйка Хе-Халуц. У 1920—1939 гг. выбітны талмудыст, рабін [[Шымон Іехуда Шкоп]] узначальваў вялікі ешыбот Шаарэй ха-Тора. Яўрэйскае насельніцтва Гродна амаль не расло, а адносная колькасць яго памяншалася (1921 г. — 53,9 %; 1931 г. — 42,6 %). Яўрэяў сістэматычна выцяснялі з займаных імі пазіцый, а з сярэдзіны 1930-х гг. польскія шавіністы арганізавалі эканамічны байкот яўрэяў. Яўрэйскі працоўны рух у Гродна змагаўся супраць нацыянальнай дыскрымінацыі яўрэйскіх працоўных з боку польскага ўрада. Немцы занялі Брэст [[15 верасня]] [[1939]] года і адразу ж сагналі многіх яўрэяў на прымусовыя работы. Аднак па [[Пакт Молатава-Рыбентропа|дамове]] паміж [[СССР]] і [[Трэці рэйх|Германіяй]] аб падзеле [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], [[22 верасня]] Брэст перайшоў да СССР. Савецкія ўлады расфарміравалі супольныя ўстановы, забаранілі ўсялякую палітычную дзейнасць (за выключэннем камуністычнай) і арыштавалі яўрэйскіх кіраўнікоў. Дзесяткі яўрэяў былі высланы ў аддаленыя раёны СССР. 18-20 верасня 1939 г., пасля сыходу польскіх частак і перад уступленнем савецкіх войскаў, у Гродна ўспыхнуў буйны пагром. У 1939-40 гг. таемны сіянісцкі цэнтр у Гродне перапраўляў у Вільню яўрэяў, якія меліся перасяліцца ў Палестыну. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-138-1091-07A, Russland, Mogilew, Juden auf Dorfstraße.jpg|thumb|250px|Перасяленне яўрэяў [[магілёў|Магілёва]] у [[магілёўскае гета|гета]] у ліпені [[1941]] года]] [[Файл:Ringelblum collection - Ghetto in Grodno in occupied Poland.jpg|thumb|250px|Перасяленне яўрэяў [[Гродна]] ў [[гродзенскае гета|гета]]. Лістапад [[1941]].]] [[Файл:Grodno Ghetto, November 1941.jpg|thumb|250px|Немцы зганяюць яўрэяў [[Гродна]] ў [[гродзенскае гета|гета]]. Лістапад 1941.]] [[Файл:Great sinagoga Grodno 1a.jpg|thumb|250px|[[Вялікая харальная сінагога, Гродна|Вялікая харальная сіынагога]] ў Гродне, падчас вайны знаходзілася на тэрыторыі Гродзенскага гета. Часта з’яўлялася месцам збору яўрэяў перад адпраўкаю ў канцлагеры, таксама поруч яе расстрэльвалі вязняў гета.]] [[Файл:Bundesarchiv N 1576 Bild-006, Minsk, Juden.jpg|thumb|Калона вязняў [[мінскае гета|мінскага гета]] на вуліцы. 1941 г. Да пачатку Другой сусветнай вайны 40 % насельніцтва горада складалі яўрэі, пасля прыходу [[чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў 1944 г. у горадзе засталося толькі некалькі яўрэяў]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-N1213-361, Minsk, Zwangsarbeit von Juden.jpg|thumb|Прымусовыя працы яўрэйскага насельніцтва на чыгунцы. [[Мінск]], люты [[1942]] года.]] {{main|Халакост у Беларусі}} З моманту ўварвання нямецкіх войскаў на тэрыторыю Савецкага Саюза Беларусь стала арэнай жорсткіх бітваў, апынуўшыся на галоўным, маскоўскім напрамку прасоўвання армій Гітлера. Імклівасць наступу нямецкіх войскаў прывяла да таго, што большасць яўрэйскага насельніцтва Беларусі не паспела эвакуіравацца. [[24 чэрвеня]] [[1941]] года камуністычнае кіраўніцтва Беларусі таемна збегла са сталіцы, не абвясціўшы аб эвакуацыі. Нават з Віцебскай, Магілёўскай і Гомельскай абласцей, дзе ў насельніцтва быў час для збораў, эвакуіраваліся толькі каля траціны яўрэяў. З яўрэяў Брэста амаль ніхто не паспеў эвакуіравацца. Неўзабаве пасля заняцця горада яўрэям было загадана насіць адметны знак — чырвона-белыя шасцікутныя зоркі, у пачатку восені форма знака была змененая — круглыя латы жоўтага колеру. 28-29 чэрвеня падраздзяленне эйнзацгруппен «У» разам з часткамі вермахта расстралялі ў Брэсце чатыры-пяць тыс. яўрэяў. 16 снежня 1941 г. яўрэйскае насельніцтва Брэста было складзена ў гета. Быў створаны юдэнрат і яўрэйская паліцыя (15 паліцэйскіх). У гета знаходзілася 18 000 чалавек (па іншых дадзеных, 27 000). Нацысты акупавалі Гродна [[23 чэрвеня]] 1941. Адразу пасля акупацыі яўрэям было загадана насіць адметны знак — блакітную шасціканцовую зорку. У лістападзе 1941 г. яўрэі былі зняволены ў [[Гродзенскае гета|два гета]]. Ад астатняга горада гета былі аддзеленыя драцянымі загародамі і вартавымі вышкамі. У гета было каля дваццаці пяці тысяч яўрэяў. Па распараджэнні акупацыйных уладаў быў створаны юдэнрат, які налічваў 13 аддзелаў. У ліпені 1941 падраздзяленне эйнзацгруппен «Б» расстраляла ў Гродне каля 100 прадстаўнікоў мясцовай яўрэйскай інтэлігенцыі. У гета часта адбываліся расстрэлы груп яўрэйскага падполля. Член юдэнрата Г. А. Мадэра пакончыў з сабой, каб не браць удзелу ў складанні спісаў асуджаных на знішчэнне. Немцы актыўна займаліся рабаваннем яўрэйскага насельніцтва. У цэнтралізаваным парадку адбывалася адабранне [[золата]] і іншых [[каштоўныя металы|каштоўных металаў]]. Юдэнрат спрабаваў аказаць дапамогу яўрэйскаму насельніцтву. У гета была арганізавана бальніца, адкрыты амбулаторый, аптэка. У абодвух гета дзейнічала сістэма санітарнай службы. Летам 1942 г. лекарам і медсёстрам цаной каласальных намаганняў удалося прадухіліць распаўсюджванне эпідэміі дызентэрыі. У гета было створана 19 прадпрыемстваў, якія пастаўлялі прадукцыю за межы гета, у тым ліку выконвалі заказы нямецкіх уладаў. Кіраўніцтва юдэнрата спадзявалася, што гэта можа дапамагчы яўрэям пазбегнуць знішчэння. У Беларусь было накіравана падраздзяленне эйнзацгрупен «B» генерала паліцыі і брыгадэнфюрэр СС А. Няве — 655 афіцэраў і салдат. Актыўны ўдзел у знішчэнні беларускіх яўрэяў прыняў літоўскі батальён СД; дзейнічалі таксама латышскі і ўкраінскі батальёны і беларускія нацыяналісты. У Брэсце 28-29 чэрвеня 1941 года зондэркаманда СС зладзілі аблавы, падчас якіх было расстраляна пяць тысяч (з дваццаці шасці тысяч яўрэяў горада). У Пінску 5-7 жніўня немцы забілі 4,5 тыс. яўрэяў (з дваццаці тысяч). Усяго ў першыя тыдні вайны ў Заходняй Беларусі было знішчана не менш пяцідзесяці тысяч яўрэяў. [[8 снежня]] былі расстраляныя дзевяць тысяч яўрэяў у [[Слонім]]е, 4,5 тыс. — у [[навагрудак|Наваградку]]. Тысячы яўрэяў загінулі ў [[баранавічы|Баранавічах]], [[ліда|Лідзе]], [[вілейка|Вілейцы]], [[Кобрын]]е, [[Мір]]ы і іншых гарадах. Хваля забойстваў хутка дасягнула і ўсходніх абласцей. У [[магілёў|Магілёве]] на працягу верасня-кастрычніка гітлераўцы знішчылі каля дзесяці тысяч яўрэяў, у [[Віцебск]]у — шаснаццаць тысяч, у Барысаве — дзве тысячы, у Рэчыцы — тры тысячы (лістапад). Яшчэ да канца 1941 г. было цалкам знішчана насельніцтва мястэчак [[Парычы]], [[Зембін]], [[Лагойск]], [[Чашнікі]] і іншых. Летам і восенню 1941 па распараджэнні акупацыйных уладаў адбывалася адабранне золата і іншых каштоўных металаў у яўрэйскага насельніцтва. Толькі з сінагог Брэста было вывезена 100 кг срэбра. Пасля канфіскацыі, як гаворыцца ў справаздачы Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі, «…усе сінагогі і малітоўныя дамы былі занятыя пад стайні і гаражы». Тых, хто застаўся ў жывых, ізалявалі ў гета. За гады вайны ў Беларусі было створана сто адзінаццаць гета. Іх тэрыторыі абнасілася калючым дротам і ахоўвалася войскамі, самавольны выхад караўся смерцю; вязні абавязаны былі насіць адметны знак. У беларускія гета былі дастаўлены дзесяткі тысяч яўрэяў Германіі, [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[Чэхаславакія|Чэхіі і Славакіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[венгрыя|Венгрыі]], [[нідэрланды|Нідэрландаў]]. Самыя вялікія гета былі ў [[Мінскае гета|Мінску]] (сто тысяч чалавек), [[Брэсцкае гета|Брэсце]] (сорак тры тысячы), [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Віцебскае гета|Віцебску]] (па дваццаць тысяч), [[Барысаўскае гета|Барысаве]], [[Ваўкавыскае гета|Ваўкавыску]] (па дзесяць тысяч), [[Слуцкае гета|Слуцку]] (пяць тысяч), [[Гомельскае гета|Гомелі]] (чатыры тысячы), [[Гродзенскае гета|Гродна]], [[жлобінскае гета|Жлобіне]] (па дзве тысячы). Сорак пяць гета ва Усходняй Беларусі праіснавалі некалькі месяцаў. У кастрычніку 1941 г. былі праведзены «акцыі» ў гета Слуцка і Шклова, у лістападзе — у Бабруйску, Оршы, у снежні — у Віцебску, Полацку, Гомелі, Сянно, Чачэрску і іншых. У другой палове 1942 нацысты знішчылі амаль усе гета ў Заходняй Беларусі. [[15 кастрычніка]] 1942 г. загінулі яўрэі Брэста, [[27 кастрычніка]] па асабістым распараджэнні Гімлера былі расстраляныя ацалелыя яўрэі Пінска. Затым надышла чарга гета Журавічаў, Дзярэчына, Галынкі і многіх іншых; ў кастрычніку 1943 г. было знішчана [[Мінскае гета]]. Апошнімі [[17 снежня]] 1943 г. загінулі вязні гета ў Баранавічах. Па прыблізных ацэнак, у гета Беларусі было знішчана больш за пяцьсот тысяч яўрэяў, у тым ліку каля пяцідзесяці тысяч яўрэяў з іншых краін. У лістападзе — снежні 1942 гродзенскае гета № 2 было ліквідавана. Частка яўрэяў была адпраўлена ў перасыльны лагер у вёсцы Калбасіна недалёка ад горада. Многія былі забітыя ў гэтым лагеры, а астатнія накіраваны ў лагеры смерці на тэрыторыі Польшчы і знішчаны там. У лютым-сакавіку 1943 г. было ліквідавана гета № 1. Апошні старшыня юдэнрата доктар Бравер быў забіты. Частка зняволеных гета была расстраляна, а астатнія вывезены ў [[Трэблінка|Трэблінку]]. З 15 па 18 кастрычніка 1942 г. каля 17 тыс. яўрэяў Брэста былі вывезены на чыгуначную станцыю Бронная Гара і расстраляныя. У 1942 г. яўрэі ў брэсцкім гета атрымлівалі 150 г хлеба ў дзень. Для таго, каб выратаваць яўрэйскае насельніцтва ад голаду і хвароб, юдэнрат Брэста ўтрымліваў дзіцячы дом на 80 чалавек, дзіцячы сад (135 дзяцей), бальніцу (75 ложкаў), дом састарэлых (80 месцаў), начлежны дом (150—200 чалавек). У Брэсце функцыянавала грамадская кухня, якая абслугоўвала бясплатнымі абедамі да 3800 вязняў. Па ініцыятыве акупацыйных уладаў у канцы чэрвеня 1942 года ў Брэсце былі адкрыты арцелі, у іх працавала 7994 чалавека. У гета Брэста дзейнічалі яўрэйскія падпольныя арганізацыі: з канца снежня 1941 падпольная арганізацыя «Вызваленне», з пачатку 1942 — «Некама» (''«Помста»'') пад кіраўніцтвам Фрумкі Патніцкай. У сяр. 1942 падпольны рух у гета ўзначаліў Ар’е Шейнман. Падпольшчыкі выраблялі ў майстэрнях гета зброю, стваралі таемныя зброевыя склады. У раёне Брэста дзейнічаў партызанскі атрад імя Шчорса пад камандаваннем П. Пранягіна, куды ахвотна прымалі яўрэяў, у тым ліку шматлікіх уцекачоў з гета. Па ініцыятыве камандавання атрада пры ім быў створаны яўрэйскі сямейны лагер. Гета Беларусі былі агменямі антынацысцкага супраціву. Адна з першых падпольных груп на чале з [[Смоляр|Г. Смолярам]] узнікла ў мінскім гета. Падпольныя арганізацыі вязняў існавалі таксама ў гета Баранавічаў, Бабруйска, Брэста, Гродна і іншых гарадоў і мястэчак: напрыклад, у Красным група моладзі запасалася зброяй і выводзіла людзей у партызаны<ref>http://belisrael.info/?p=11860</ref>. У шэрагу гета напярэдадні масавых расстрэлаў ўспыхвалі паўстання: у [[нясвіжскае гета|Нясвіжы]] ([[22 ліпеня]] 1942), Міры ([[9 жніўня]] 1942 г.), [[камянецкае гета|Камянцы]] ([[9 верасня]] 1942), [[тучынскае гета|Тучына]] ([[23 верасня]] 1942), [[клецкае гета|Клецку]] ([[21 ліпеня]] 1943 г.). Узброены супраціў аказалі таксама вязні гета ў [[глыбоцкае гета|Глыбокім]], [[кобрынскае гета|Кобрыне]], [[навагрудскае гета|Наваградку]]. У Лахве [[3 верасня]] 1942 выведзеная на расстрэл калона вязняў кінулася на канвой: загінула каля двух тысяч яўрэяў, але шэсьцьсот чалавек здолелі сысці ў лес, каб далучыцца да партызанаў. Некаторыя яўрэі знайшлі прытулак у сяброў і знаёмых — беларусаў і палякаў, якія з рызыкай для жыцця хавалі уцекачоў. Групы супраціву ў гета мелі сувязь з партызанскімі атрадамі; сувязныя збіралі падрыхтаваныя для партызан медыкаменты, зброю, боепрыпасы, выводзілі ў лес людзей. Уцекачы з Мінскага гета арганізавалі або папоўнілі дзевяць партызанскіх атрадаў і адзін батальён. 106-ы партызанскі атрад (пазней — атрад імя Калініна; каля ста пяцідзесяці чалавек), якім камандаваў былы вязень гета Ш. Зорын, забяспечваў харчаваннем многія іншыя атрады і групы. Атрад прыняў шмат уцекачоў з гета. У Налібоцкай пушчы блізу Навагрудку дзейнічаў [[Бельскія (партызаны)|яўрэйскі партызанскі атрад]] імя Кутузава пад камандаваннем Т. Бельскага (пры атрадзе існаваў так званы «сямейны лагер» — каля 1,2 тыс. яўрэяў). Аднак антысемітызм не быў чужы шматлікім партызанам; нярэдка яны праганялі уцекачоў-яўрэяў, адабраўшы прынесеную імі зброю, харчаванне і грошы, а часам і расстрэльвалі. Па-за гета яўрэі Беларусі таксама прымалі ўдзел у антынацысцкім супраціве. У кастрычніку 1941 г. карнікі павесілі юную мінскую падпольшчыцу Машу Брускіну (1924—1941). Камуністычным падполлем ў Мінску кіраваў І. П. Казінец (1910—1942; пасмяротна ўдастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]). Намеснікам камандзіра вялікага партызанскага атрада быў яўрэй Д. Кеймах. Адным з арганізатараў партызанскага руху ў Пінскай вобласці стаў Ш. І. Бярковіч (1918—1942). У баях на тэрыторыі Беларусі вызначыліся: адзін з арганізатараў абароны Брэсцкай крэпасці Я. Фамін (1909—1941); Героі Савецкага Саюза артылерыст капітан Б. Хігрын (1909—1941), генерал-лейтэнант танкавых войскаў С. Крывашэін (1899—1978), пяхотнікі маёр М. Шварцман (1911—1944) і старэйшы лейтэнант А. Панціелеў (1919—1944). Палі на франтах Другой сусветнай вайны ўраджэнцы Беларусі Героі Савецкага Саюза М. Співак (1919—1943), Ю. Шандалаў (1923—1945), І. Катунін (1908—1944), А. Смалякоў (1908—1943) і многія іншыя. Вядомыя сямнаццаць яўрэяў-камандзіраў і 32 камісара партызанскіх атрадаў, чацвёра камандзіраў брыгад, сямёра намеснікаў начальнікаў штабоў брыгад, пятнаццаць начальнікаў штабоў партызанскіх атрадаў у Беларусі. У гродзенскім гета дзейнічала яўрэйская падпольная арганізацыя. У канцы 1942 г. яна надрукавала ўлётку з заклікам да ўзброенага супраціву. У майстэрнях гета выраблялі зброю. Невялікай колькасці яўрэяў ўдалося бегчы ў лясы і далучыцца да партызанскіх атрадаў. 20 тыс. яўрэяў Гродна загінулі. Каля 180 яўрэям горада і навакольных паселішчаў удалося выратавацца і хавацца ад немцаў, пакуль Гродна не быў вызвалены савецкай арміяй [[16 ліпеня]] [[1944]]. ==== Пасляваенны час ==== [[Файл:Azgur (silver) rv.gif|thumb|156px|[[Памятныя манеты Беларусі|Памятная манета НБРБ]], прысвечаная [[Заір Ісакавіч Азгур|З. Азгуру]], 2008]] Пасля вызвалення Брэста [[28 ліпеня]] 1944 у жывых засталося 19 чалавек, 6 з іх былі выратаваны Палінай Макаранка-Галоўчанка. У 1946 г. на месцы расстрэлу пяці тысяч яўрэяў Брэста быў пастаўлены помнік з надпісам на ідыш. У 1947 г. помнік быў знесены. У 1959 г. апошняя у Брэсце сінагога была ператворана ў кінатэатр. Трагедыя брэсцкіх яўрэяў замоўчвалася ўвесь савецкі перыяд. На месцах масавых пахаванняў будавалі хаты, пракладалі дарогі. У [[1974]] г. быў знесены і адзіны помнік ахвярам гета ў раёне вуліцы Куйбышава (адноўлены ў 1992 г. на сродкі яўрэяў з ЗША, Аргенціны і Ізраіля). У першыя гады пасля вызвалення Гродна каля двух тысяч яўрэяў вярнуліся ў горад, аднак супольнае жыццё не было адноўлена. Да 1960-х гг. у Гродне не было сінагогі. Яўрэйскія могілкі былі ўзараныя ў сяр. 1950-х гг., а надмагіллі выкарыстаны пры пабудове помніка Леніну. У пасляваеннай Беларусі шырока распаўсюдзіўся антысемітызм як вынік нацысцкай прапаганды перыяду акупацыі; вялікі размах набыла дзяржаўная юдафобія. Не аднаўляліся ўстановы яўрэйскай культурнай аўтаноміі (школы, перыядычны друк); некаторы час працягваў існаваць толькі БелДзяржЯТ. Толькі нешматлікія дзеячы навукі і культуры яўрэйскага паходжання паспяхова працавалі ў народнай гаспадарцы, у сферы рускага і беларускага мастацтва, былі афіцыйна адзначаны (напрыклад, Н. Лойтэр, рэжысёр Віцебскага беларускага тэатра імя Я. Коласа; у 1945 г. быў удастоены звання заслужанага дзеяча мастацтваў БССР, у 1946 г. — Сталінскай прэміі); рэпрэсіўная палітыка ўладаў набывала антысеміцкі характар. 19-ы з’езд кампартыі Беларусі (люты 1949 г.) пачаў ініцыяваную з Масквы кампанію барацьбы з «касмапалітамі». Артыстаў і пісьменнікаў абвінавацілі ў «ідэалізацыі побыту яўрэйскай дробнай буржуазіі». У 1949 г. быў зачынены БелДзяржЯТ, ашэльмаваны яго галоўны рэжысёр [[Віктар Якаўлевіч Галаўчынер|В. Галаўчынер]]. Выганяліся яўрэі, якія працавалі ў неяўрэйскай культуры (галоўны рэжысёр Беларускага тэатра імя Я. Купалы ў Мінску Л. Літвінаў (Гурэвіч; 1899—1963), фалькларыст Л. Бараг і многія іншыя). Антысемітызм у Беларусі ўзмацніўся ў перыяд справы лекараў. Пасля смерці [[сталін|І. Сталіна]] галосныя антысеміцкія кампаніі ў Беларусі аціхлі, але працэнтная норма выконвалася няўхільна. Дзяржаўных ушанаванняў ўдастоіліся скульптар [[Заір Ісакавіч Азгур|З. Азгур]] (1908—1995), драматург [[Аркадзь Маўзон|А. Маўзон]] (Маўшэнзон; 1918—1977), літаратуразнаўца [[Навум Перкін|Н. С. Перкін]] (1912—1976) і іншыя. Аднак беларускія ўлады ўпарта замоўчвалі халакост, на помніках яго ахвярам не згадвалася слова «яўрэі» і часта прыбіраліся надпісы яўрэйскімі літарамі. Вялося наступленне на яўрэйскае рэлігійнае жыццё, абцяжарвалася атрыманне афіцыйнага статусу рэлігійнай абшчынай. Паводле перапісу [[1959]] г., у Беларусі жылі каля ста пяцідзесяці тысяч яўрэяў (1,9 % агульнага насельніцтва рэспублікі). Працягвалася міграцыя яўрэйскага насельніцтва ў буйныя прамысловыя цэнтры Беларусі, Расіі і іншых савецкіх рэспублік. Яўрэйская моладзь атрымлівала вышэйшую і спецыяльную адукацыю, сацыяльны статус яўрэйскага насельніцтва змяняўся, рамяство і гандаль перасталі быць яго пераважнымі заняткамі. У [[1970]] г., па дадзеных перапісу, у Беларусі налічвалася крыху больш за 148 тыс. яўрэяў. У 1960-я гг. пачынае адраджацца яўрэйская нацыянальная самасвядомасць. Адным з відных дзеячаў яўрэйскага руху таго часу ў Мінску быў [[Анатоль Пінхусавіч Рубін|Анатоль Рубін]]<ref>Беленькая, Лилия; Зингер, Борис. Белорусское еврейство в 1960—1967 гг. Портрет в интерьере // [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=38823 Białoruskie Zeszyty Historyczne — Беларускі Гістарычны Зборнік. № 45/2016]. С. 141—157.</ref>. Пасля ад’езду Рубіна ў [[Ізраіль]] у 1969 годзе рух за [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыю]] ў Ізраіль ўзначалілі былыя вайскоўцы Савецкай арміі мінчане [[Яфім Аронавіч Давідовіч|Яфім Давідовіч]] (1924—1976), [[Леў Пятровіч Аўсішчар|Леў Аўсішчар]] (1919—2007, у Ізраілі з 1987 г.), [[Навум Мордухавіч Альшанскі|Навум Альшанскі]] (1917—1993 гг.; з 1974 г. жыў у Ізраілі). Штогод [[9 траўня]], у [[Дзень Перамогі]] над нацызмам, яўрэі Мінска, а затым і іншых гарадоў Беларусі сталі збірацца ля помнікаў ахвярам генацыду. Пачалі дзейнічаць нелегальныя гурткі па вывучэнні іўрыту, у Мінску праводзіўся культурна-гістарычны семінар, распаўсюджваўся самвыдат. Улады Беларусі абмежавалі выезд у Ізраіль і ўзмацнілі «антысіянісцкую» прапаганду. Вядучым «тэарэтыкам» антысіянізму стаў навуковы супрацоўнік Інстытута філасофіі АН БССР Уладзімір Бягун, які развіваў ў сваіх кнігах тэорыю пра сусветную яўрэйска-масонскую змову. Афіцыйныя ўлады забаранілі згадваць імя Машы Брускінай, а пад фатаграфіяй, якая захавала яе пакаранне, значылася «невядомая беларуская партызанка». У 1970-я гг. шырока рэкламавалася карціна народнага мастака СССР [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|М. А. Савіцкага]] «Летні тэатр» (1975; цыкл «Лічбы на сэрцы», 1974—1978), на якой яўрэй паказаны як саўдзельнік нацысцкіх злачынстваў. === Сучаснасць === [[Файл:Belarus-Minsk-Memorial Pit-2.jpg|thumb|250px|[[Яма, мемарыял|Мемарыял «Яма»]] — помнік ахвярам [[Халакост]]у у [[Мінск]]у]] [[Файл:Baranavichy holokost monument .JPG|thumb|Помнік 12 000 загінуўшым яўрэям у [[Баранавічы|Баранавічах]], на вуліцы Царука]] У [[1989]] г. колькасць яўрэйскага насельніцтва Беларусі склала 112462 чалавек. У [[1986]] г. рэспубліка моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы]] на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі]]. Гэта стымулявала эміграцыйныя працэсы, якія ўзмацніліся з пачатку палітыкі перабудовы. Усяго за перыяд з 1989 па 2013 гг. алія ў Ізраіль склала 78859 чалавек<ref>http://www.jafi.org.il/NR/rdonlyres/19B50BA8-1B87-4E80-AEAD-3343EF57203F/0/FSU_8907.xls {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131219164718/http://www.jafi.org.il/NR/rdonlyres/19B50BA8-1B87-4E80-AEAD-3343EF57203F/0/FSU_8907.xls |date=19 снежня 2013 }}</ref>. Алія з Беларусі склала: * у [[1989]] г. — 1121 чалавек, * у [[1990]] г. — 23521, * у [[1991]] г. — 15997, * у [[1992]] г. — 3359, * у [[1993]] г. — 2344, * у [[1994]] г. — 2901, * у [[1995]] г. — 4219, * у [[1996]] г. — 4381, * у [[1997]] г. — 3369, * у [[1998]] г. — 2258, * у [[1999]] г. — 2692, * у [[2000]] г. — 2560, * у [[2001]] г. — 2003, * у [[2002]] г. — 974, * у студзені-жніўні [[2003]] г. — 421. Усяго за 1989—1994 гг. — 49243 чалавек, або 34 % ад агульнай колькасці яўрэйскага насельніцтва Беларусі ў 1989 г. За тыя ж гады яўрэйская эміграцыя з Беларусі ў іншыя краіны склала 21127 чалавек. Па перапісу 1999 г., яўрэйскае насельніцтва Беларусі складала 28 тыс. чалавек. У перыяд перабудовы ў Брэсце аднавілася яўрэйская грамадская і культурная дзейнасць. У 1991 г. зарэгістраваная яўрэйская абшчына (старшыня Ш. Вайнштэйн). У 1992 г. улады вярнулі суполцы будынак сінагогі (рабін Х. Рабіновіч). У горадзе ёсць Таварыства яўрэйскай культуры «Тарбут» (з 1990 г. дзейнічае пры абласным Фондзе культуры), яўрэйская нядзельная і дзённая школы. У Брэсце актыўна дзейнічаюць брэсцкая арганізацыя Беларускага саюза яўрэяў-ветэранаў вайны, інвалідаў, партызан і падпольшчыкаў, брэсцкая арганізацыя Асацыяцыі яўрэяў-былых вязняў гета і канцлагераў, аддзяленне Міжнароднага асветніцкага цэнтра Халакост (Катастрофы), Цэнтр гісторыі і культуры яўрэяў Палесся. У 1995 Цэнтральнае тэлебачанне Расіі паказала дакументальны фільм пра трагедыі Брэсцкага гета. У канцы 1980-х — пач. 2000-х гг. яўрэйскае насельніцтва Гродна рэзка скарацілася з-за выезду вялікай колькасці яўрэяў у Ізраіль, ЗША, Германію і іншыя краіны. У к. 1980-х — пач. 2000- х гг. у Гродне адбываецца працэс аднаўлення яўрэйскага супольнага і рэлігійнага жыцця. З [[1989]] г. у Гродне функцыянуе Гродзенскае абласное аб’яднанне яўрэйскай культуры, з 1992 г. — клуб яўрэйскай культуры імя [[Лейб Найдус|Лейба Найдуса]]. У пачатку 1990-х гг. была ўтворана яўрэйская абшчына Гродна (старшыня Б. Квяткоўскі). Будынак сінагогі, пабудаваны ў канцы XVI ст., які выкарыстоўваўся на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў пад мастацкія майстэрні, быў вернуты абшчыне (рабін Гродна — М. Хофман). Новы этап уздыму развіцця нацыянальнай яўрэйскай культуры ў Беларусі пачаўся ў канцы 1980-х гг. У [[1988]] г. было створана Мінскае таварыства аматараў яўрэйскай культуры. Яно ставіла сваёй мэтай адраджэнне нацыянальнай самасвядомасці яўрэяў. У [[1991]] г. было зарэгістравана Беларускае аб’яднанне яўрэйскіх арганізацый і абшчын, у нейкі час яно яднала звыш ста яўрэйскіх арганізацый Беларусі. У перыяд перабудовы ў Мінску пачаў выходзіць альманах ''«Контакт»'' (1988—1989, 4 выпускі, рэдактар — Г. Хайтовіч), затым там жа выдаваўся бюлетэнь ''«Ренессанс»'' (1990, рэдактар — Я. Басін). У 1989—1991 гг. у Бабруйску і Гомелі выходзіў часопіс ''«Авив»'' (''«Вясна»''). З 1992 г. у Мінску рэгулярна выходзіць аднайменная газета. У 1990-х гг. у Гомелі друкавалася газета ''«Ахдут» («Адзінства»)'', а ў Магілёве — ''«Яўрэйскі акцэнт»''. З 1995 г. у Віцебску выдаецца часопіс ''«Мишпоха»''. З 1997 г. да 2001 г. у Мінску публікаваліся зборнікі «Евреи Беларуси. История и культура» (адказны рэдактар — Іна Герасімава). З 2002 г. у Мінску выходзіла газета «''Бецавта''» (некалькі раз у год), орган Яўрэйскага агенцтва, а ў Пінску — газета ''«Карлин».'' У 2002 г. у Мінску штомесяц выдавалася невялікая газета «''Анахну кан''» («Мы тут») на беларускай, рускай і ідышы, у 2003—2009 гг. замест яе выходзіў беларуска-яўрэйскі бюлетэнь «''Мы яшчэ тут!''» (42 выпускі). У 1990 г. адбыўся 1-ы з’езд Беларускага аб’яднання яўрэйскіх арганізацый і суполак; у 1993 г. — 2-і з’езд. Прэзідэнтам аб’яднання ў 1993 г. быў выбраны заслужаны архітэктар рэспублікі [[Леанід Мендэлевіч Левін|Л. М. Левін]] (1936—2014), ён жа кіраваў таварыствам дружбы «Беларусь — Ізраіль», віцэ-прэзідэнтам — А. Гальперын (1946—1997), старшыня Фонду захавання яўрэйскай гістарычнай і культурнай спадчыны Беларусі. Гродзенскай абшчыне ўлады вярнулі будынак харальнай сінагогі. У 1993 г. створана Іўдзейскае рэлігійнае аб’яднанне — ІРА (прэзідэнтам праўлення у 1993—1996 гг. быў Б. Мінкоў, да пачатку 2010-х гг. — Ю. Дорн, потым яго змяніў Г. Хайтовіч). Гэтыя арганізацыі падтрымліваюць шчыльныя кантакты з «Ізраільскім культурным цэнтрам» і прадстаўніцтвам [[Джойнт]]а. У 1996—1999 гг. у Беларусі функцыянавала аддзяленне Сусветнай асацыяцыі беларускіх яўрэяў (штаб-кватэра ў [[Нью-Ёрк]]у). У Мінску дзейнічае гістарычная генеалагічная група амерыканскай грамадскай арганізацыі JewishGen (узачальвае [[Алег Валер’евіч Перзашкевіч|А. В. Перзашкевіч]]). У Брэсце дзейнічае аддзяленне міжнароднага асветніцкага цэнтра «Халакост». У ліку рэспубліканскіх таварыстваў, актыўных у 1990-х гг., — жаночая арганізацыя «Хава», моладзевыя аб’яднання «Макабі», Бетар і Кідма, Саюз беларускіх яўрэяў-ветэранаў вайны, партызан і падпольшчыкаў, Асацыяцыя яўрэйскіх музыкаў Рэспублікі Беларусь (прэзідэнт І. Райхлін) і іншыя. Больш чым у 15 гарадах Беларусі дзейнічаюць яўрэйскія нядзельныя школы і ульпан (некалькі тысяч навучэнцаў). У 1990 г. у Мінску была адкрыта першая ў рэспубліцы нядзельная школа, дзе дзеці вывучалі [[іўрыт]], яўрэйскія традыцыі, гісторыю і музыку. У верасні 1992 г. у Мінску адкрылася першая яўрэйская агульнаадукацыйная школа — Рэспубліканская школа — ліцэй імя Я. Корчака. У Гомелі працуюць яўрэйскі дзіцячы сад і пачатковая школа. З 19 па 22 кастрычніка 1993 г. у краіне прайшлі дні памяці, прысвечаныя 50-годдзю знішчэння Мінскага гета. У Асіповіцкім раёне жыхары пасёлка Лапічы і мясцовая воінская частка правялі перапахаванне на яўрэйскія могілкі рэшткаў яўрэяў, расстраляных у 1941 г. У лютым 1995 быў адкрыты [[Яўрэйскі ўніверсітэт (Мінск)|Яўрэйскі ўніверсітэт у Мінску]] (рэктар — дацэнт З. Пінхасік). У студзені 1999 г. на яго базе быў створаны Міжнародны гуманітарны інстытут імя М. Шагала, які ўвайшоў у склад [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага універсітэта]]. (інстытут зачынены ў 2004 г.). У 1996 г. быў адкрыты народны яўрэйскі ўніверсітэт культуры (рэктар М. Рыўкін). Пры ІРА быў створаны Каледж яўрэйскіх ведаў у Мінску, актыўны ў канцы 1990-х — пачатку 2000-х гг. У той жа час у Рэспубліцы Беларусь дзейнічалі нацыяналістычныя арганізацыі, якія выкарыстоўваюць антысеміцкія лозунгі (напрыклад, [[Славянскі сабор «Белая Русь»|Славянскі Сабор — Белая Русь]]); выходзяць антысеміцкія выданні «Мы и время», «Славянские ведомости» і іншыя. Да 1994 г. выдаваўся часопіс антысеміцкай скіраванасці «Политический собеседник» — орган ЦК кампартыі Беларусі. Улетку 1994 г. у Дзень незалежнасці Беларусі ў Мінску адбыўся марш пад лозунгамі «Беларусь для беларусаў» і іншымі падобнымі. Нярэдкія выпадкі апаганьвання яўрэйскіх могілак і помнікаў ахвярам Халакоста. З 1990-х гадоў назіраюцца адначасовае ўзмацненне актыўнасці жыцця яўрэйскіх абшчын і памяншэнне колькасці яўрэяў за кошт эміграцыі ў [[Ізраіль]], а таксама [[ЗША]] і шэраг іншых краін Захаду і [[Расія|Расію]]. Колькасць яўрэяў па дадзеных перапісаў хутка скарачаецца, асабліва хутка лік яўрэяў скарачаўся ў перыяд незалежнасці краіны: да 1999 года іх колькасць скарацілася яшчэ ў 4 разы<ref name="Census1999">[https://archive.today/20120526194734/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php Национальный статистический комитете Республики Беларусь. Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения.]</ref>, а ў перыяд да 2009 года яшчэ больш чым у два разы<ref name="Census2009">[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Население по национальности и родному языку]</ref>. Адначасова вырасла беларуская алія ў Ізраіль: беларускія ўрадавыя крыніцы ацэньваюць, што ў Ізраілі пражывае каля 130 тыс. выхадцаў з Беларусі<ref name="Beldiasp">[http://www.belarustime.ru/belarus/culture/diaspore/c6420f28d9870602.html Как живешь, белорусская диаспора?]</ref>. Па інфармацыі з яўрэйскіх абшчын, да яўрэяў сябе адносяць ад 30 да 50 тысяч жыхароў Беларусі, аднак пераважная большасць яўрэяў не з’яўляюцца актыўнымі вернікамі<ref name="Report2010">[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148914.htm Государственный департамент США. Доклад о свободе религии 2010 (составлен 17 ноября 2010 года).]{{ref-en}}</ref>. Тым не менш ёсць крыніцы, якія называюць значна больш высокія лічбы колькасці асоб іудзейскага веравызнання: 60 тысяч<ref name=nmaster>[http://www.nationmaster.com/country/bo-belarus/rel-religion NationMaster database: Belarusian religion stats] {{ref-en}}</ref>. Дзейнічаюць [[:Катэгорыя:Сінагогі Беларусі|6 сінагог]] (2 — у [[:Катэгорыя:Сінагогі Мінска|Мінску]]), працуе 19 рабінаў. Найбольшая колькасць прадстаўнікоў яўрэйскай абшчыны пражывае ў [[Мінск]]у і абласных цэнтрах рэспублікі, а таксама ў [[баранавічы|Баранавічах]], [[Бабруйск]]у, Мазыры, [[Пінск]]у і [[Полацк]]у. Беларускія яўрэі жывуць не толькі ў самой Беларусі, але па ўсім свеце, і прытрымліваюцца як артадаксальнага, так і кансерватыўнага ды рэфармісцкага напрамкаў у іудаізме. Характар рассялення яўрэяў дысперсны. Яны пражываюць у гарадах. Гутарковай мовай з’яўляецца пераважна руская. Прадстаўнікі гэтай меншасці, якія ведаюць ідыш ці іўрыт, сустракаюцца даволі рэдка. Але ў апошні час наладжана вывучэнне гэтых моў, асабліва іўрыта. Яўрэйская меншасць Беларусі характарызуецца вельмі высокім адукацыйным цэнзам. Сярод яўрэяў шмат інжынераў, медыкаў, настаўнікаў, юрыстаў і навукоўцаў. Падчас існавання СССР адбываліся моцныя русіфікацыйныя працэсы сярод яўрэяў. У апошні час назіраецца значны ўздым нацыянальных, рэлігійных і культурных традыцый яўрэяў. == Дынаміка насельніцтва == {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = left:20 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1300000 ScaleMinor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:50 align:left bar:1766 from:0 till:157000 bar:1800 from:0 till:300000 bar:1847 from:0 till:225727 bar:1863 from:0 till:350000 bar:1897 from:0 till:978000 bar:1914 from:0 till:1250000 bar:1939 from:0 till:1125092 bar:1959 from:0 till:150084 bar:1970 from:0 till:148011 bar:1979 from:0 till:135450 bar:1989 from:0 till:111977 bar:1999 from:0 till:27798 bar:2009 from:0 till:12926 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1766 at: 100 text: 157_000 shift:(-18) bar:1800 at: 100 text: 300_000 shift:(-18) bar:1847 at: 100 text: 225_727 shift:(-18) bar:1863 at: 100 text: 350_000 shift:(-18) bar:1897 at: 100 text: 978_000 shift:(-18) bar:1914 at: 100 text: 1_250_000 shift:(-18) bar:1939 at: 100 text: 1_125_092 shift:(-18) bar:1959 at: 100 text: 150_084 shift:(-18) bar:1970 at: 100 text: 148_011 shift:(-18) bar:1979 at: 100 text: 135_450 shift:(-24) bar:1989 at: 100 text: 111_977 shift:(-18) bar:1999 at: 100 text: 27_798 shift:(-18) bar:2009 at: 100 text: 12_926 shift:(-18) </timeline> |} З канца 1980-х гадоў колькасць беларусіх яўрэяў значна зніжаецца. У 1989—1994 гадах колькасць рэпатрыянтаў з Беларусі ў Ізраіль склала каля 50 тысяч чалавек.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.bsmu.by/upload/medialibrary/d0c/vl5h8pgjjndewhigu3nycb9tarom4143/poliak.pdf|title=РЭЛІГІЙНАЕ ЖЫЦЦЁ БЕЛАРУСАЎ АД СТАРАЖЫТНАСЦІ ДА НАШЫХ ДЗЁН|author=Н. А. Поляк|date=2017|publisher=[[УА «Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь»|]]}}</ref> Паводле перапісу 2009 года яўрэі складалі каля 13 тысяч чалавек (0,14 % насельніцтва). Паміж 1999 і 2009 годам колькасць яўрэяў у Беларусі скарацілася амаль у два разы (з 28 тысяч чалавек да 13 тысяч чалавек). Скарачэнне яўрэйскай грамады ў Беларусі звязана з яе натуральным змяншэннем, а таксама эміграцыяй з краіны (працоўнай і іншай).<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://institute.eajc.org/eajpp-4/|title=Евреи Беларуси: общий обзор|website=Институт евро-азиатских еврейский исследований|date=2018-12-10|access-date=2026-01-21}}</ref> Значны рост рэлакацыі беларускіх яўрэяў у Ізраіль адбыўся пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]]. У 2023 годзе 388 беларускіх яўрэяў здзейснілі [[Алія|алію]] ([[Рэпатрыацыя|рэпатрыацыю]]) ў Ізраіль (што на 229 % больш за папярэдні год).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.jpost.com/aliyah/article-734334|title=2023 sees 434% increase in aliyah from the former Soviet Union {{!}} The Jerusalem Post|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|date=2023-03-14|access-date=2026-01-21}}</ref> == Іўдаізм у Беларусі == '''[[Іўдаізм]]''' — адна з найстарэйшых рэлігійных традыцый на гістарычнай тэрыторыі сучаснай [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]]. Паміж канцом XIV стагоддзя і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] тэрыторыя сучаснай Беларусі была важным цэнтрам [[Ашкеназы|ашкеназскага]] іўдаізму. З першай паловы XVIII стагоддзя ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (а пасля яе акупацыі — і ў Расійскай Імперыі) на абшарах сучаснай Беларусі сфармаваліся буйныя асяродкі адной з буйнейшых плыняў іўдаізму — [[хасідызм]]у. Асаблівую ролю ў развіцці сусветнага хасідызму адыгралі [[Хасідызм на тэрыторыі Беларусі|хасідскія суполкі]] ў Брэсце,<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://yadyisroel.com/the-rabbinical-dynasties-of-belarus/|title=The Rabbinical Dynasties of Belarus|website=Yad Yisroel|access-date=2026-01-18}}</ref> [[Карлін-Столін (хасідская дынастыя)|Карліне]] ([[Столін]]е)<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/197|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2026-01-18}}</ref>, [[:en:Slonim (Hasidic dynasty)|Слоніме]], [[Койданава|Койданаве]]<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2309|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2026-01-18}}</ref> і [[Радунь|Радуні]]<ref>{{Cite web|url=http://chofetzchaim.com/MainCampus.html|title=Main Campus|website=chofetzchaim.com|access-date=2026-01-18}}</ref>. === Гісторыя === Першыя рэлігійныя абшчыны іўдзеяў пачалі фарміравацца ў гарадах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] напрыканцы XIV стагоддзя. Першыя наўпроставыя ўзгадкі іўдзейскай абчыны на беларускіх землях у гістарычных дакументах адносяцца да [[Гродна]] (вызваленне ад падаткаў мясцовай [[Сінагога|сінагогі]] і могілак у 1389). Першая ўскосная згадка аб існаванні габрэйскай абшчыны (але не іўдаізму як рэлігійнай практыкі) датычыцца [[Брэст]]а (1388).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.grsu.by/katalog/564947pdf.pdf?d=true|title=КАНФЕСІЙНАЯ ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ|author=Э. С. Ярмусік|website=Установа адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы»}}</ref> У XIX — пачатку XX стагоддзя іўдзеі складалі істотную частку габрэйскага насельніцтва беларускіх гарадоў і мястэчак, аднак [[Халакост у Беларусі|Халакост]] прывёў да знішчэння большай часткі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскай]] супольнасці і звязаных з ёю іўдзейскіх рэлігійных асяродкаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://https//www.ehri-project.eu,%20https://www.ehri-project.eu/genocide-jewish-population-belarus-republic-during-wwii/|title=European Holocaust Research Infrastructure|access-date=2026-01-18|url-status=dead}}</ref> У пасляваенны савецкі перыяд рэлігійнае жыццё іўдзеяў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] было моцна абмежавана. З канца XX стагоддзя ў незалежнай Беларусі пачало адбываецца паступовае адраджэнне іўдаізма. У краіне распачалі дзейнічаць сінагогі, абшчыны і культурна-асветніцкія арганізацыі, але колькасць рэлігійных суполак застаецца невялікай у параўнанні з даваеннай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://archive.jpr.org.uk/download?id=3365|title=Еврейская община Беларуси в 5767 году|author=Dymitry Sheveliov|website=Евроазиатский еврейский ежегодник|date=2008}}</ref> === Выбітныя іўдзейскія лідары === Аўтарытэтны тэарэтык хасідызму [[Хафец-Хаім]] паходзіць з [[Дзятлава]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://merkazstam.com/products/i-will-open-my-mouth-in-a-parable-%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%80%d0%be%d1%8e-%d1%83%d1%81%d1%82%d0%b0-%d1%81%d0%b2%d0%be%d0%b8-%d0%b2-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%82%d1%87%d0%b5|title=I will open my mouth in a parable.Открою уста свои в притче|website=Merkaz Stam|access-date=2026-01-18}}</ref> Заснавальнік іўдзейскага руху [[Хабад|Хабад-Любавіч]] (найбольш уплывовая секта сучаснага іўдаізма) [[Шнеўр Залман з Лядаў|Шнеер Залман з Лядаў]] (Альтэр Рэбэ) паходзіць з [[Лёзна]].<ref>{{Cite web|url=https://lechaim.ru/academy/rabbi-shneur-zalman/|title=Рабби Шнеур-Залман из Ляд|website=Лехаим|date=2018-11-27|access-date=2026-01-18}}</ref> == Гл. таксама == * [[Мяжа аселасці]] * [[Халакост у Беларусі]] * [[Беларуска-ізраільскія адносіны]] * [[Беларускае аб’яднанне яўрэйскіх арганізацый і суполак]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Навагродскі, Т. А. [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * {{ЭЯЭ|10487|Белоруссия}} * Анищенко, Е. И. Черта оседлости / Е. И. Анищенко. Минск, 1998. * Бершадский, С. А. Авраам Езофович Ребичкович, подскарбий земский, член Рады ВКЛ / С. А. Бершадский. Киев, 1888. * Бершадский, С. А. Литовские евреи. История их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии / С. А. Бершадский. СПб., 1883. * Бунд в Беларуси, 1897—1921. Документы и материалы. — Минск: БелНИИДАД, 1997. — 607 с. * Владимирский-Буданов, М. Ф. Литовские евреи / М. Ф. Владимирский-Буданов // Журнал министерства народного просвещения (ЖМНП). 1885. № 1. * Гессен, Ю. И. История еврейского народа в России / Ю. И. Гессен. М., 1993. * Документы по истории и культуре евреев в архивах Беларуси. Путеводитель. — М.: РГГУ, 2003. 607 с. * Дубнов, С. М. Всеобщая история евреев / С. М. Дубнов. СПб., 1906. * Еврейская энциклопедия:в15т. СПб, [б. д.]. * Иоффе, Э. Г. Страницы истории евреев Беларуси / Э. Г. Иоффе. Минск, 1996. * Кандель, Ф. Очерки времен и событий / Ф. Кандель. Ч. 1—3. Иерусалим, 1988—1994. * Навагродскі, Т. А. [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * Скир, А. Еврейская духовная культура в Беларуси / А. Скир. Минск, 1995. == Спасылкі == * [http://nn.by/?c=ar&i=128362 За талерантную Беларусь: паводле апытання 38 % беларусаў маюць антысеміцкія погляды] * [http://www.interfax.by/article/21875 Яўрэйскія абшчыны Беларусі / interfax.by /] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610215528/http://www.interfax.by/article/21875 |date=10 чэрвеня 2015 }} * {{ЭЯЭ|10487|Белоруссия}} * [http://www.brit-hadasha.org/ «Брит Хадаша»] — «Брыт Хадаша» — яўрэйская месіянская супольнасць г. Мінска. * Аўтарскі праект Аляксандра Фрыдмана [http://www.beljews.info/ «Гісторыя яўрэяў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140816111605/http://www.beljews.info/ |date=16 жніўня 2014 }}. * [http://www.yazib.org/yb050000.html Бальшавізм і яўрэі ў 1920-я гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211031709/http://yazib.org/yb050000.html |date=11 снежня 2013 }} * [http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Belarus.html Belarus ShtetLinks Index] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605093733/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Belarus.html |date=5 чэрвеня 2011 }} * Leonid Smilovitsky, Ph.D. [http://www.jewishgen.org/belarus/newsletter/DemographicProfile.htm A Demographic Profile of the Jews in Belorussia, 1939—1959] Diaspora Research Institute, Lester and Sally Entin Faculty of the Humanties, Tel Aviv University * [http://pawet.net/library/history/city_district/cplida/jews/%D0%AF%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B.html Лаўрэш Леанід. Яўрэі Ліды // Маладосць № 4 — 2016. С. 141—154. ] // на [[pawet.net]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Яўрэйская абшчына Беларусі}} {{Еўропа паводле тэм 2|Яўрэі}} [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Іўдаізм у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя яўрэйскага народа]] 5c9cv21gf8p36rp8jj516tbu3b7073t 0 200001 5171442 5143907 2026-07-26T19:40:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171442 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК |Назва = Арсенал |Лагатып = Arsenal_FC.png |Поўная назва = Футбольны клуб «Арсенал»<br />({{lang-en|Arsenal Football Club}}) |Мянушка = ''Кананіры''({{lang-en|The Gunners}}) |Заснаваны = [[1886]] |Стадыён = [[Эмірэйтс (стадыён)|Эмірэйтс]], [[Лондан]] |Умяшчальнасць = 60 260<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/publications |title=Premier League Handbook 2018–19 |publisher=Premier League |date=30 July 2018 |accessdate=3 January 2019 |archive-date=25 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225233556/https://www.premierleague.com/publications |url-status=dead }}</ref> |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] |Сезон = [[Англійская Прэм’ер-ліга 2025/2026|2025/26]] |Месца = 1 месца |Сайт = http://www.arsenal.com/home | pattern_la1 = _arsenal2526h | pattern_b1 = _arsenal2526h | pattern_ra1 = _arsenal2526h | pattern_sh1 = _arsenal2526h | pattern_so1 = _arsenal2526hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = F00000 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = F00000 | pattern_la2 = _arsenal2526a | pattern_b2 = _arsenal2526a | pattern_ra2 = _arsenal2526a | pattern_sh2 = _arsenal2526a | pattern_so2 = _adidasredl | leftarm2 = 192B47 | body2 = 192B47 | rightarm2 = 192B47 | shorts2 = 0c1c3e | socks2 = 0c1c3e | pattern_la3 = _arsenal2526t | pattern_b3 = _arsenal2526t | pattern_ra3 = _arsenal2526t | pattern_sh3 =_arsenal2526t | pattern_so3 = _arsenal2526tl | leftarm3 = ffffff | body3 = ffffff | rightarm3 = ffffff | shorts3 = 6a2335 | socks3 = ffffff }} '''«Арсенал»''' ({{lang-en|Arsenal Football Club}}) — прафесійны англійскі [[футбольны клуб]], размяшчаецца на поўначы [[Лондан]]а. Выступае ў англійскай [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]] і з’яўляецца адным з самых паспяховых клубаў [[Англія|Англіі]]. «Арсенал» 13 разоў станавіўся чэмпіёнам, 14 разоў выйграваў [[Кубак Англіі па футболе|Кубак Англіі]]. Клуб заснаваны ў 1886 годзе на паўднёвым усходзе [[Лондан]]а. У 1913 годзе каманда пераехала на стадыён [[Хайберы (стадыён)|«Хайберы»]] ({{lang-en|Highbury}}) ў паўночнай частцы брытанскай сталіцы. «Хайберы» быў дамашняй арэнай «Арсенала» да жніўня 2006 года, калі клуб пабудаваў новы 60-тысячны стадыён [[Эмірэйтс (стадыён)|«Эмірэйтс»]]. Арсенал правеў большую частку сваёй гісторыі ў [[Сістэма футбольных ліг Англіі|элітным дывізіёне англійскага футбола]], у 1992 годзе стаў адным з клубаў-заснавальнікам англійскай Прэм’ер-лігі<ref>http://www.soccerbase.com/tournaments/tournament.sd?comp_id=1</ref>. Таксама клуб з’яўляецца рэкардсменам па колькасці сезонаў, праведзеных запар у найвышэйшым дывізіёне чэмпіянату Англіі, пачынаючы з 1919 года<ref>{{Cite web |url=http://www.arseweb.com/other/records.html |title=Архіўная копія |access-date=12 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101116225010/http://arseweb.com/other/records.html |archivedate=16 лістапада 2010 |url-status=dead }}</ref>. У 2014 годзе часопіс [[Forbes]] надрукаваў рэйтынг самых дарагіх футбольных каманд свету, у якім «Арсенал» заняў 5 радок. Кошт клуба склаў $1,33 млрд.<ref>[http://www.forbes.ru/forbeslife-photogallery/sport/256715-samye-dorogie-futbolnye-kluby-mira-2014-reiting-forbes/photo/5 Самые дорогие футбольные клубы мира-2014: рейтинг Forbes]. 12.05.2014</ref> == Гісторыя == У 1886 годзе працаўнікі завода Каралеўскага арсенала Вулвіч заснавалі каманду, якую цяпер аматары футбола ведаюць пад назвай «Арсенал». Новы калектыў спачатку не меў ні спецыяльнай вопраткі, ні ўласнага поля, ні нават назвы. Першапачаткова каманда назвалася «Дыял Сквер» ({{lang-en|Dial Square}}), у гонар зброевай майстэрні ў Вулвічы, дзе і працавала большасць гульцоў. 11 снежня 1886 года будучыя «кананіры» правялі свой першы матч, у якім здабылі пераканаўчую перамогу з лікам 6:0. Сапернікам быў «Істэрн Вондэрэрс», клуб, які, як і большасць тагачасных каманд, ужо адышоў у гісторыю<ref>[http://www.fc-arsenal.com/specproekt-fc-arsenalcom-pervye-kanoniry Б. Белтон «Первые „Канониры“. „Арсенал“ от Пламстеда до Хайбери», FC Arsenal.com, 2011.] — 167 с.</ref>. Неўзабаве каманда была перайменавана ў «Каралеўскі Арсенал». Пасля прыняцця клубам прафесійнага статусу яго ізноў перайменавалі ў «Вулвіч Арсенал». Фанатам клуб быў вядомы як ''Woolwich Reds''. «Вулвіч Арсенал» уступіў у [[Футбольная ліга Англіі|Футбольную лігу]] ў 1893 годзе і стаў першай паўднёвай камандай, якая гэта зрабіла. Клуб стартаваў у Другім дывізіёне і ў 1904 годзе прабіўся ў Першы дывізіён. Аднак геаграфічная аддаленасць клуба стала прычынай нізкай наведвальнасці матчаў, што стала прычынай фінансавых праблем. У 1913 годзе (неўзабаве па вяртанні ў Другі дывізіён) клуб пераехаў на іншы бераг [[Тэмза|Тэмзы]], каб заняць новую арэну — стадыён [[Хайберы (стадыён)|«Хайберы»]], размешчаны на поўначы [[Лондан]]а. У выніку каманда адкінула частку «Вулвіч» з назвы ў наступным жа годзе. Сезон 1919 года «Арсенал» скончыў на 5-м месцы, але, тым не менш, быў пераведзены ў Першы дывізіён з-за фінансавых праблем [[ФК Тотэнхэм Хотспур|«Тотэнхэма»]]. У 1925 годзе на пасаду галоўнага трэнера «Арсенала» быў прызначаны [[Герберт Чэпмен]]. Пад кіраўніцтвам Чэпмена ў 1924 годзе каманда [[ФК Хадэрсфілд Таўн|«Хадэрсфілд Таўн»]] заняла першае месца ў лізе. З гэтым чалавекам звязаныя першыя поспехі «Арсенала». Яго рэвалюцыйныя [[тактыка]] і спосабы трэніроўкі, у спалучэнні з зорнымі ігракамі, такімі як Алекс Джэймс і Кліф Бастын, дапамаглі клубу стаць дамінуючым у 1930-х гадах. Паміж 1930 і 1938 гадамі «Арсенал» выйграў у Першым дывізіёне 5 разоў і двойчы станавіўся ўладальнікам [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]], хоць Чэпмен і не ўбачыў усіх гэтых дасягненняў, бо памёр у 1934 годзе ад [[пнеўманія|пнеўманіі]]. == Уласнікі і кіраўніцтва == Станам на 26 верасня 2018 года амерыканскі бізнесмен Стэн Кронке з’яўляецца аднаасобным уладальнікам клуба. Станам на 2007 год «Arsenal FC» на 100 % належаў кампаніі «[[Arsenal Holdings]]», якой валодалі:<ref name="gol">''Сімакоў Д., Федорынова Ю., Піліпаў І., Ражкоў А.'' Гол Усманова // Ведомости, № 163 (1937) 31 жніўня 2007{{ref-ru}}</ref> * 24,1 % — Дэні Фішман ({{lang-en|Danny Fiszman}}) * 15,9 % — Ніна Брасуэл-Сміт ({{lang-en|Nina Bracewell-Smith}}) * 14,58 % — «Red and White Holding» * 14,4 % — Рычард Кар ({{lang-en|Richard Carr}}) * 12,19 % — Стэн Кронке ({{lang-en|Stan Kroenke}}) * 9,99 % — «Granada Media Group» * 2,7 % — «Lansdowne Partners» * меней 1 % — Пітэр Хіл-Вуд ({{lang-en|Peter Denis Hill-Wood}}) Астатнія [[Акцыя (фінансы)|акцыі]] абарочваюцца на спецыялізаванай [[біржа|біржы]] «PLUS Markets». У жніўні 2007 года кампанія «[[Red and White Holding]]» абвясціла пра куплю ў Дэвіда Дэйна 14,58 % акцый «Arsenal Holdings» за 75 млн [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref>[http://top.rbc.ru/economics/31/08/2007/115585.shtml РІА «Росбизнесконсалтинг», «Расійскі мільярдэр стаў саўладальнікам лонданскага „Арсенала“», 31 жніўня 2007.]{{ref-ru}}</ref>. Кампанія «Red and White Holding» належыць расійскаму мільянеру [[Алішэр Усманаў|Алішэру Усманаву]] і яго партнёру Фархаду Мошыры ў роўных долях, па 50 %.<ref name="gol"/> [[19 верасня]] 2007 года стала вядома, што кампанія «Red and White Holding» выкупіла яшчэ 6,5 % акцый «Arsenal Holdings» за 35 млн фунтаў стэрлінгаў, давёўшы агульную колькасць сваіх акцый да 21 %<ref>''Крампец Г.'' Усманаў блякуе клуб Arsenal // Ведомости, № 176 (1950), 19 верасня 2007{{ref-ru}}</ref>. Пазней, у верасні, гэтая кампанія набыла яшчэ 2 % акцый, засяродзіўшы ў сваіх руках 23 % акцый<ref>[http://news.sport-express.ru/online/ntext/20/nl204947.html «Кампанія Усманава павялічыла сваю доля ва ўладанні „Арсеналам“ да 23 працэнтаў», 28 верасня 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071223225855/http://news.sport-express.ru/online/ntext/20/nl204947.html |date=23 снежня 2007 }} {{ref-ru}}</ref>. Станам на 22 лютага 2008 года доля акцый Усманава складала ўжо 24,2 %<ref>[http://www.sports.ru/football/4177870.html «Усманаў стаў найбуйным акцыянерам „Арсенала“», 22 лютага 2008]{{ref-ru}}</ref>. А яшчэ праз год доля акцый Усманава перавысіла 25 %, што дазволіла яму, пры жаданні, накладаць вета на рашэнні сходу акцыянераў.<ref>[http://www.sports.ru/football/4177870.html Усманов стал крупнейшим акционером «Арсенала». 22 февраля 2008 года] </ref> У сакавіку 2009 года Стэн Кронке набыў частку акцый Дэні Фізмана і аўтаматычна стаў другім па памерах акцыянерам каманды. Аднак, ужо ў маі таго ж года ў СМІ пачалі з’яўляцца паведамленні пра тое, што Стэн Кронке стаў найбуйнейшым акцыянерам «Арсенала». Ён набыў акцыі, якія належалі сям’і Кар, і тым самым давёў сваю долю да 28,3 %.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8030153.stm Kroenke raises stake in Arsenal, 1 May]</ref> А ў красавіку 2011 года Кронке ужо меў 62,89 %.<ref>[http://www.euro-football.ru/article/31/781636_venger_sredniy_vozrast_nashey_komandyi_23_goda Венгер: «Средний возраст нашей команды 23 года». 16 апреля 2011]</ref> Неабходна адзначыць, што Стэн Кронке, набываючы акцыі «Арсенала», пазбягаў сустрэч з прэсай і не спяшаўся раскрываць свае планы наконт каманды. З-за гэта новы ўласнік атрымаў ад фанатаў «кананіраў» мянушкі «маўчун» і «маўклівы Стэн». У жніўні 2018 года Кронке выкупіў долю Алішэра Усманава<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2018/aug/07/arsenal-stan-kroenke-offer-buy-club-outright|title=Stan Kroenke’s £550m offer to buy outright ownership of Arsenal is accepted|last=Conn|first=David|date=2018-08-07|website=the Guardian|language=en|access-date=2018-08-08}}</ref>. == Склад == ''Станам на верасень 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Вільям Саліба]]||2001}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Шатландыя}}|Аб|[[Кіран Цірні]]||1997}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Бен Уайт]]||1997}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Гана}}|ПА|[[Томас Парці]]||1993}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Габрыел дус Сантус Магальяйнс|Габрыел]]||1997}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Букаё Сака]]||2001}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Нарвегія}}|ПА|[[Марцін Эдэгор]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1998}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Габрыел Жэзус]]||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Габрыел Марцінелі]]||2001}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Юрыен Тымбер]]||2001}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|[[Якуб Ківёр]]||2000}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|[[Аляксандр Уладзіміравіч Зінчанка|Аляксандр Зінчанка]]||1996}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Японія}}|Аб|[[Такэхіро Томіясу]]||1998}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Леандра Трасард]]||1994}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Жаржынью (італьянскі футбаліст)|Жаржынью]]||1991}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Іспанія}}|Бр|[[Давід Рая]]||1995}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Мікель Мэрына]]||1996}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Германія}}|ПА|[[Кай Гаверц]]||1999}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Рахім Стэрлінг]]||1994}} {{Ігрок|32|{{Сцяг|Бразілія}}|Бр|[[Нэту]]||1989}} {{Ігрок|41|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Дыклан Райс]]||1999}} {{Канец складу}} == Тытулы == === Нацыянальныя === * '''[[Першы дывізіён Футбольнай лігі|Першы дывізіён]]''' / '''[[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]]'''<ref name="divisions">Да 1992 года вышэйшым дывізіёнам [[Футбол у Англіі|англійскага футбола]] быў [[Першы дывізіён Футбольнай лігі]]; зараз ім з’яўляецца [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]]. Другім дывізіёнам у іерархіі футбольных ліг Англіі да 1992 года быў [[Другі дывізіён Футбольной лігі|Другі дывізіён]], а зараз ім з’яўляецца [[Чэмпіянат Футбольнай лігі]].</ref> ** {{Зл}} '''Чэмпіён (13):''' [[Футбольная ліга Англіі 1930/1931|1930/31]], [[Футбольная ліга Англіі 1932/1933|1932/33]], [[Футбольная ліга Англіі 1933/1934|1933/34]], [[Футбольная ліга Англіі 1934/1935|1934/35]], [[Футбольная ліга Англіі 1937/1938|1937/38]], [[Футбольная ліга Англіі 1947/1948|1947/48]], [[Футбольная ліга Англіі 1952/1953|1952/53]], [[Футбольная ліга Англіі 1970/1971|1970/71]], [[Футбольная ліга Англіі 1988/1989|1988/89]], [[Футбольная ліга Англіі 1990/1991|1990/91]], [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1997/1998|1997/98]], [[Чэмпіянат Англіі па футболе 2001/2002|2001/02]], [[Чэмпіянат Англіі па футболе 2003/2004|2003/04]] ** {{Ср}} '''Віцэ-чэмпіён (10):''' [[Футбольная ліга Англіі 1925/1926|1925/26]], [[Футбольная ліга Англіі 1931/1932|1931/32]], [[Футбольная ліга Англіі 1972/1973|1972/73]], [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1998/1999|1998/99]], [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Англіі па футболе 2000/2001|2000/01]], [[Чэмпіянат Англіі па футболе 2002/2003|2002/03]], [[Чэмпіянат Англіі па футболе 2004/2005|2004/05]], [[Англійская Прэм’ер-ліга 2015/2016|2015/16]], [[Англійская Прэм’ер-ліга 2022/2023|2022/23]], [[Англійская Прэм’ер-ліга 2023/2024|2023/24]] * '''[[Другі дывізіён Футбольнай лігі|Другі дывізіён]]'''<ref name="divisions" /> ** {{Ср}} '''Віцэ-чэмпіён (1):''' [[Футбольная ліга Англіі 1903/1904|1903/04]] * '''[[Кубак Англіі па футболе|Кубак Англіі]]''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (14):''' [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1930|1930]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1936|1936]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1950|1950]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1971|1971]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1979|1979]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1993|1993]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1998|1998]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 2002|2002]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 2003|2003]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 2005|2005]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 2014|2014]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 2015|2015]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 2017|2017]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 2020|2020]] ** {{Ср}} '''Фіналіст (7):''' [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1927|1927]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1932|1932]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1952|1952]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1972|1972]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1978|1978]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 1980|1980]], [[Фінал Кубку Англіі па футболе 2001|2001]] * '''[[Кубак Футбольнай лігі]]''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (2):''' [[Фінал Кубку Футбольнай лігі 1987|1987]], [[Фінал Кубку Футбольнай лігі 1993|1993]] ** {{Ср}} '''Фіналіст (6):''' [[Фінал Кубку Футбольнай лігі 1968|1968]], [[Фінал Кубку Футбольнай лігі 1969|1969]], [[Фінал Кубку Футбольнай лігі 1988|1988]], [[Фінал Кубку Футбольнай лігі 2007|2007]], [[Фінал Кубку Футбольнай лігі 2011|2011]], [[Фінал Кубку Футбольнай лігі 2018|2018]] * '''[[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубак Англіі]]''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (17):''' [[Суперкубак Англіі па футболе 1930|1930]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1931|1931]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1933|1933]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1934|1934]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1938|1938]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1948|1948]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1953|1953]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1991|1991]]¹, [[Суперкубак Англіі па футболе 1998|1998]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1999|1999]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2002|2002]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2004|2004]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2014|2014]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2015|2015]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2017|2017]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2020|2020]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2023|2023]] ** {{Ср}} '''Фіналіст (7):''' [[Суперкубак Англіі па футболе 1935|1935]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1936|1936]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1979|1979]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1989|1989]], [[Суперкубак Англіі па футболе 1993|1993]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2003|2003]], [[Суперкубак Англіі па футболе 2005|2005]] ¹ <small>Разделены тытул</small> === Міжнародныя === '''[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА]]''' * {{Ср}} '''Фіналіст (1):''' [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2006|2006]] '''[[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА]]''' * {{Зл}} '''Уладальнік (1):''' [[Фінал Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА 1994|1994]] * {{Ср}} '''Фіналіст (2):''' [[Фінал Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА 1980|1980]], [[Фінал Кубка ўладальнікаў кубкаў УЕФА 1995|1995]] '''[[Кубак ярмарак]]''' * {{Зл}} '''Уладальнік (1):''' [[Кубак ярмарак 1969/1970|1969/70]] '''[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА]]'''/'''[[Ліга Еўропы УЕФА]]''' * {{Ср}} '''Фіналіст (2):''' [[Фінал Кубка УЕФА 2000|2000]], [[Фінал Лігі Еўропы УЕФА 2018|2019]] '''[[Суперкубак УЕФА]]''' * {{Ср}} '''Фіналіст (1):''' [[Суперкубак УЕФА 1994|1994]] == Найбольш значныя гульцы == {| |valign="top"| * {{Сцяг|Англія}} [[Тоні Адамс]] * {{Сцяг|Англія}} [[Джордж Армстронг]] * {{Сцяг|Англія}} [[Кліф Бастын]] * {{Сцяг|Англія}} [[Стыў Боўлд]] * {{Сцяг|Англія}} [[Чарлі Джордж]] * {{Сцяг|Англія}} [[Лі Дыксан]] * {{Сцяг|Англія}} [[Эдуард Дрэйк]] * {{Сцяг|Англія}} [[Марцін Кіёўн]] * {{Сцяг|Англія}} [[Лэслі Комптан]] * {{Сцяг|Англія}} [[Уільфрэд Копінг]] * {{Сцяг|Англія}} [[Соўл Кэмпбел]] * {{Сцяг|Англія}} [[Джэк Ламберт]] * {{Сцяг|Англія}} [[Джо Мерсер]] * {{Сцяг|Англія}} [[Крысоў Мерсан]] * {{Сцяг|Англія}} [[Джордж Мэйл]] * {{Сцяг|Англія}} [[Рэй Парлар]] |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * {{Сцяг|Англія}} [[Ян Райт]] * {{Сцяг|Англія}} [[Дон Ропер]] * {{Сцяг|Англія}} [[Дэвід Рокасл]] * {{Сцяг|Англія}} [[Дэвід Сімен]] * {{Сцяг|Англія}} [[Найджэл Уінтэрберн]] * {{Сцяг|Англія}} [[Эдрыс Гапгуд]] * {{Сцяг|Англія}} [[Герберт Чэпмен]] * {{Сцяг|Бразілія}} [[Жылберту Сілва]] * {{Сцяг|Германія}} [[Енс Леман]] * {{Сцяг|Ірландыя}} [[Лайм Брэйды]] * {{Сцяг|Ірландыя}} [[Дэвід О’Ліры]] * {{Сцяг|Іспанія}} [[Франсеск Фабрэгас]] * {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Кало Турэ]] * {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэніс Бергкамп]] * {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Марк Овермарс]] * {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Робін ван Персі]] |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * {{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} [[Пет Джэнінгс]] * {{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} [[Сэмюэл Нельсан]] * {{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} [[Пет Райс]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Цьеры Анры]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Патрык Віейра]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Рабер Пірэс]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Эманюэль Пеці]] * {{Сцяг|Швецыя}} [[Фрэдрык Юнгберг]] * {{Сцяг|Шатландыя}} [[Джордж Грэм]] * {{Сцяг|Шатландыя}} [[Алекс Джэймс (футбаліст)|Алекс Джэймс]] * {{Сцяг|Шатландыя}} [[Франк Маклінток]] * {{Сцяг|Шатландыя}} [[Боб Уілсан]] * {{Сцяг|Уэльс}} [[Джэк Келсі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Глеб]] * {{Сцяг|Чэхія}} [[Томаш Росіцкі]] * {{Сцяг|Расія}} [[Андрэй Аршавін]] |} == Цікавыя факты == * Гол [[Эмануэль Адэбаёр|Эмануэля Адэбаёра]], забіты на 52-й хвіліне ў браму [[ФК Рэдынг|«Рэдынга»]] ў матчы 13-га тура [[Англійская Прэм’ер-ліга 2007/2008|сезона 2007/08]] (3:1), стаў для «кананіраў» тысячным у англійскай Прэм’ер-лізе. Другую тысячу галоў распачаў [[Аляксандр Глеб]]<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-23420697-details/Adebayor+makes+it+1,000+goals+as+Arsenal+regain+Premier+League+lead/article.do Adebayor makes it 1,000 goals as Arsenal regain Premier League lead]{{Недаступная спасылка}}, thisislondon.co.uk, 28 сакавіка 2009{{ref-en}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Arsenal F.C.}} * [http://www.arsenal.com/index.asp Афіцыйны сайт футбольнага клуба «Арсенал»] * [http://www.fc-arsenal.by/ Беларускі сайт клуба «Арсенал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110906012611/http://fc-arsenal.by/ |date=6 верасня 2011 }} {{ref-ru}} * [http://www.arsenalclip.blogspot.com/ Arsenal clip video website]{{ref-en}} * [http://www.arsenalnews.co.uk/ Arsenal News]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Арсенал Лондан}} {{Англійская Прэм’ер-ліга}} {{Чэмпіёны Англіі па футболе}} {{Клубы-заснавальнікі Англійскай Прэм’ер-лігі}} [[Катэгорыя:ФК Арсенал Лондан| ]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Англіі|Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Клубы англійскай Прэм’ер-лігі|Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Лондана|Арсенал]] sj3s88dzu6uxzj7pxgv97wd18wu7sxj 0 203170 5171209 5162602 2026-07-26T12:23:50Z IshaBarnes 124956 вычытка, афармленне, скараціў раздутае апісанне сюжэту 5171209 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява=[[Выява:Half-Life Opposing Force Logo.png|300пкс]] }} '''Half-Life: Opposing Force''' — [[шутар ад першай асобы]] і першае дапаўненне да гульні [[Half-Life]], распрацаванае кампаніяй [[Gearbox Software]] і выпушчанае [[Sierra Entertainment]] 31 кастрычніка 1999 года. Дапаўненне паказвае падзеі Half-Life з боку капрала Адрыяна Шэпарда, салдата спецпадраздзялення HECU. У Opposing Force, як і ў арыгінальнай [[Half-Life]], прысутнічала сеткавая гульня. У маі 2000 года [[Valve Corporation]] і Gearbox выпусцілі спецыяльнае дапаўненне для сеткавай гульні — ''Opposing Force: Capture the Flag'', у якім быў даданы рэжым «Захват сцяга» ({{lang-en|Capture the Flag}}) і новыя карты. Пазней Opposing Force разам з гэтым дапаўненнем былі ўключаны ў рэліз [[Half-Life: Blue Shift]]. У 2005 годзе Opposing Force выйшла ў [[Steam]] ў складзе набору ''Half-Life 1: Anthology''. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[СНД]] гэты набор распаўсюджваўся кампаніяй Бука. == Сюжэт == Гульня пачынаецца з таго, что капрал Адрыян Шэпард ляціць ў верталёце са сваім атрадам да навукова-даследчага комплекса Чорная Меза ({{lang-en|Black Mesa}}). Салдаты абмяркоўваюць, што дагэтуль не маюць дакладных звестак аб сваёй місіі. Верталёт ужо набліжаецца да месца высадкі, аднак яго атакуюць іншапланецяне, верталёт падае і Шэпард страчвае прытомнасць. Ён прыходзіць у сябе ў часовым шпіталі навукоўцаў Чорнай Мезы, якія выратавалі яго. Шэпард накіроўваецца на пошукі радыёстанцыі і даведваецца, што іншапланецяне перамагаюць марпехаў, таму ўсім загадана адступаць з Чорнай Мезы. Шэпард дабіраецца да кропкі эвакуацыі, аднак Джы-Мэн перашкаджае яго пасадцы ў верталёт. На шляху да наступнай кропкі эвакуацыі Шэпарда атакуюць «чорныя аператыўнікі», якім загадана зачысціць навуковы комплекс і ўзарваць ядзерны зарад. Знішчаючы «чорных аператыўнікаў», Шэпард шукае новыя шляхі эвакуацыі, коратка бачыць Гордана Фрымена, патрапляе ў сусвет Зэн праз партал, вяртаецца ў Чорную Мезу і абясшкоджвае тэрмаядзерны зарад. Аднак Джы-Мэн зноў прыводзіць механізм бомбы ў дзеянне і Шэпарду даводзіцца зноў шукаць хуткі шлях да эвакуацыі. Патрапіўшы праз партал у сусвет Зэн яшчэ раз, Шэпард змагаецца з іншапланетным чарвяком і перамагае яго, з мёртвага чарвяка вырываюцца парталы і адзін з іх паглынае Шэпарда. Напрыканцы Шэпард прыходзіць у сябе на верталёце, які ляціць ад Black Mesa, і бачыць перад сабой Джы-Мэна. Удалечыні выбухае тэрмаядзерны зарад і Джы-Мэн кажа, што Чорная Меза была перашкодай. Ён паведамляе Шэпарду, што затрымае яго, каб прадухіліць уцечку інфармацыі пра інцыдэнт. Верталёт пераносіцца ў пустую прастору, Джы-Мэн уваходзіць у партал і пакідае Шэпарда аднаго. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гульні Valve}} [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Valve]] [[Катэгорыя:Half-Life]] cxlzdfrlb812we43sxnea9qt8ajgtlc 5171211 5171209 2026-07-26T12:29:59Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5171211 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява=[[Выява:Half-Life Opposing Force Logo.png|300пкс]] }} '''Half-Life: Opposing Force''' — [[шутар ад першай асобы]] і першае дапаўненне да гульні [[Half-Life]], распрацаванае кампаніяй [[Gearbox Software]] і выпушчанае [[Sierra Entertainment]] 31 кастрычніка 1999 года. Дапаўненне паказвае падзеі Half-Life з боку капрала Адрыяна Шэпарда, салдата спецпадраздзялення HECU. У Opposing Force, як і ў арыгінальнай [[Half-Life]], прысутнічала сеткавая гульня. У маі 2000 года [[Valve Corporation]] і Gearbox выпусцілі спецыяльнае дапаўненне для сеткавай гульні — ''Opposing Force: Capture the Flag'', у якім быў даданы рэжым «Захват сцяга» ({{lang-en|Capture the Flag}}) і новыя карты. Пазней Opposing Force разам з гэтым дапаўненнем былі ўключаны ў рэліз [[Half-Life: Blue Shift]]. У 2005 годзе Opposing Force выйшла ў [[Steam]] ў складзе набору ''Half-Life 1: Anthology''. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[СНД]] гэты набор распаўсюджваўся кампаніяй Бука. == Сюжэт == Гульня пачынаецца з таго, что капрал Адрыян Шэпард ляціць ў верталёце са сваім атрадам да навукова-даследчага комплекса Чорная Меза ({{lang-en|Black Mesa}}). Салдаты абмяркоўваюць, што дагэтуль не маюць дакладных звестак аб сваёй місіі. Верталёт ужо набліжаецца да месца высадкі, аднак яго атакуюць іншапланецяне, верталёт падае і Шэпард страчвае прытомнасць. Ён прыходзіць у сябе ў часовым шпіталі навукоўцаў Чорнай Мезы, якія выратавалі яго. Шэпард накіроўваецца на пошукі радыёстанцыі і даведваецца, што іншапланецяне перамагаюць марпехаў, таму ўсім загадана адступаць з Чорнай Мезы. Шэпард дабіраецца да кропкі эвакуацыі, аднак Джы-Мэн перашкаджае яго пасадцы ў верталёт. На шляху да наступнай кропкі эвакуацыі Шэпарда атакуюць «чорныя аператыўнікі», якім загадана зачысціць навуковы комплекс і ўзарваць ядзерны зарад. Знішчаючы «чорных аператыўнікаў», Шэпард шукае новыя шляхі эвакуацыі, коратка бачыць Гордана Фрымена, патрапляе ў сусвет Зэн праз партал, вяртаецца ў Чорную Мезу і абясшкоджвае тэрмаядзерны зарад. Аднак Джы-Мэн зноў прыводзіць механізм бомбы ў дзеянне і Шэпарду даводзіцца зноў шукаць хуткі шлях да эвакуацыі. Патрапіўшы праз партал у сусвет Зэн яшчэ раз, Шэпард змагаецца з іншапланетным чарвяком і перамагае яго, з мёртвага чарвяка вырываюцца парталы і адзін з іх паглынае Шэпарда. Напрыканцы Шэпард прыходзіць у сябе на верталёце, які ляціць ад Чорнай Мезы, і бачыць перад сабой Джы-Мэна. Удалечыні выбухае тэрмаядзерны зарад і Джы-Мэн кажа, што Чорная Меза была перашкодай. Ён паведамляе Шэпарду, што затрымае яго, каб прадухіліць уцечку інфармацыі пра інцыдэнт. Верталёт пераносіцца ў пустую прастору, Джы-Мэн уваходзіць у партал і пакідае Шэпарда аднаго. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гульні Valve}} [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Valve]] [[Катэгорыя:Half-Life]] 4w007ggex33r3yinnzyc8vcaw8vkqv5 10 204327 5171339 3877779 2026-07-26T16:29:33Z ~2026-41609-83 171704 5171339 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная табліца |імя = Пераможцы чэмпіянату Еўропы па футболе |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіёны Еўропы па футболе]] |стыль_цела = |клас_спісаў = hlist |спіс1 = * {{зорачка}}{{зорачка}}{{зорачка}}{{зорачка}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] * {{зорачка}}{{зорачка}}{{зорачка}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] * {{зорачка}}{{зорачка}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] * {{зорачка}}{{зорачка}} {{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] * {{зорачка}} {{Сцяг|Грэцыя||20px}} [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыя]] * {{зорачка}} {{Сцяг|Данія||20px}} [[Зборная Даніі па футболе|Данія]] * {{зорачка}} {{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] * {{зорачка}} {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]] * {{зорачка}} {{Сцяг|СССР||20px}} [[Зборная СССР па футболе|СССР]] * {{зорачка}} {{Сцяг|Чэхаславакія||20px}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Міжнародныя футбольныя турніры зборных]] </noinclude> aat7au4g6ga7rvzgsmf6pi63vbk3mja 0 209134 5171666 4966661 2026-07-27T07:46:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171666 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Флорэс}} {{Востраў |Назва = Флорэс |Нацыянальная назва = id/Flores |Карта = Flores Topography.png |Архіпелаг = Малыя Зондскія астравы |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Інданезія |Рэгіён = |Раён = |UTC = |lat_dir = S |lat_deg = 8 |lat_min = 41 |lat_sec = 09 |lon_dir = E |lon_deg = 121 |lon_min = 30 |lon_sec =29 |CoordScale = |Плошча = 13540 |Вышыня = 2370 |Насельніцтва = 1897550 |Год = 2021 |Выява = 20160402090813 - Interesting coastal topography on the road between Moni and Maumere (25583109883).jpg |Подпіс выявы = Горны пейзаж на паўночным узбярэжжы |Катэгорыя на Вікісховішчы = Flores, Indonesia }} '''Флорэс''' ({{lang-id|Flores}}) — буйны [[востраў]] у складзе архіпелага [[Малыя Зондскія астравы]]. Уваходзіць у склад [[Інданезія|інданезійскай]] правінцыі [[Усходняя Нуса-Тэнгара]]. Плошча — 13 540 км². Насельніцтва (2021 г.) — 1 897 550 чалавек. == Геаграфія == [[Файл:Flores Topography.png|міні|злева|Тапаграфія Флорэса]] Востраў Флорэс месціцца за 1450 км на паўднёвы ўсход ад [[Джакарта|Джакарты]], сталіцы [[Інданезія|Інданезіі]]. Ён выцягнуты з захаду на ўсход на 388 км. На поўначы абмежаваны [[Флорэс (мора)|морам Флорэс]], на поўдні — [[Саву (мора)|морам Саву]]. На захадзе ад Флорэса знаходзяцца астравы [[Рынча]], [[Падар (востраў)|Падар]], [[Гілі-Матанг]] і [[Камода (востраў)|Камода]], што ўваходзяць у склад [[Нацыянальны парк Камода|нацыянальнага парку Камода]], дзе захоўваецца апошняя ў свеце дзікая папуляцыя [[Варан камодскі|камодскага варана]]. На ўсходзе мяжуе з астравамі архіпелага [[Салор (архіпелаг)|Салор]]. Флорэс — [[Вулканічны востраў|востраў вулканічнага паходжання]], сфарміраваны ў выніку сутыкнення [[Еўразійская пліта|Еўразійскай]] і [[Інда-Аўстралійская пліта|Інда-Аўстралійскай]] тэктанічных пліт. Першы этап [[магма]]тычнай актыўнасці прыпадае на [[алігацэн]] — позні [[міяцэн]]. Ужо ў сярэдзіне алігацэну існаваў падводны [[вулкан]]ічны хрыбет, дзе адкладаліся [[пясчанік]]і і [[вапняк]]і. Другі этап прыпадае на [[пліяцэн]] — [[плейстацэн]], калі ўтварыліся шматлікія [[Кальдэра|кальдэры]]<ref>{{Cite journal|url=https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU2019/EGU2019-16098.pdf|author1=Ahmad Fauzi Purwandono|author2=Damien Bonté|author3=Pri Utami|author4=Agung Harijoko|author5=Fiorenza Deon|author6=Fred Beekman|author7=Subagyo Pramumijoyo|author8=Jan-Diederik van Wees|title=Evolution of the volcanic arc on Flores Island, Indonesia, and its implication to geothermal resources|journal=Geophysical Research Abstracts|volume=21|year=2019}}</ref><ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/288965531_2_Geology_and_fossil_sites_of_the_Soa_Basin_Flores_Indonesia|author1=Suminto|author2=M. J. Morwood|author3=I. Kurniawan|author4=F. Aziz|author5=G. D. van den Bergh|author6=D. R. Hobbs|year=2009|chapter=2. Geology and fossil sites of the Soa Basin, Flores, Indonesia|title=Geology, palaeontology and archaeology of the Pleistocene Soa Basin, Central Flores, Indonesia}}</ref>. Найбольш інтэнсіўная вулканічная дзейнасць спынілася каля 1,66 млн гадоў таму, у перыяд існавання паверхневай [[суша|сушы]], яе сляды часткова перакрыты [[возера|азёрнымі]] і [[рака|рачнымі]] адкладаннямі. Для большай часткі Флорэса характэрна [[гара|гарыстая]] паверхня. Адна з вяршынь вулкана Ранака́ на захадзе вострава дасягае 2 370 м. Вулкан [[Келімуту]] на поўдні цэнтральнага Флорэса адносна невысокі (1690 м), але славіцца 3 кратарнымі [[возера|азёрамі]], вада ў якіх час ад часу змяняе колер<ref>[https://www.indonesia.travel/gb/en/destinations/bali-nusa-tenggara/flores/lake-kelimutu Lake Kelimutu, A Perfect Place for Exploring the Extraordinary]</ref>. На востраве сустракаюцца [[Геатэрмальная крыніца|геатэрмальныя крыніцы]]. Найбуйнейшая рака Сіса пачынаецца на вышыні 1400 м, яе даўжыня складае 87 км. Востраў знаходзіцца ў зоне высокай тэктанічнай актыўнасці. Падчас [[землятрус]]у і [[цунамі]] [[12 снежня]] [[1992]] г.<ref>[https://reliefweb.int/report/indonesia/indonesia-earthquake-dec-1992-un-dha-situation-reports-1-9?OpenDocument= Indonesia Earthquake Dec 1992 UN DHA Situation Reports 1 — 9]</ref> загінула каля 250 чалавек. Клімат [[Трапічны клімат|трапічны]] з выразным падзелам на вільготны і сухі сезоны<ref>[https://www.climatestotravel.com/climate/indonesia/flores Climate — Flores (Indonesia)]</ref>. Вільготны сезон доўжыцца са [[снежань|снежня]] да [[сакавік]]а. У [[студзень|студзені]] колькасць ападкаў дасягае 290 мм. Гадавая колькасць ападкаў — 1590 мм. Але ападкі размеркаваны нераўнамерна. У гарах [[дождж|дажджы]] здараюцца часцей, чым на [[раўніна]]х, а на паўднёвым узбярэжжы часцей, чым на паўночным. У [[жнівень|жніўні]] колькасць ападкаў зніжаецца да 15 мм. У гэты перыяд некаторыя часткі вострава церпяць ад [[засуха|засухі]]. Сярэднегадавая тэмпература — +27,9 °C. == Прырода == [[Прырода]] вострава Флорэс вызначаецца яго [[геаграфія|геаграфічнымі]] асаблівасцямі. Ён месціцца на ўсход ад [[Лінія Уолеса|лініі Уолеса]]<ref>{{Cite thesis|url=https://escholarship.org/uc/item/5458s4k2|last=Reilly|first=Sean Bryant|title=Historical Biogeography of Reptiles and Amphibians from the Lesser Sunda Islands of Indonesia}}</ref>. На [[нізіна]]х і [[раўніна]]х, не залучаных [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] вытворчасцю, з-за працяглага сухога сезона дамінуе [[саванна]], пакрытая [[метлюжковыя|метлюжковай]] травою ''аланг-аланг''. У [[гара]]х дзе-нідзе захаваліся [[мусон]]ныя [[Трапічны лес|трапічныя лясы]]. Тыповыя [[расліны]]: {{нп5|капусная пальма||en|Corypha utan}}, {{нп5|цукровая пальма||en|Arenga pinnata}}, [[какосавая пальма]], {{нп5|спініфекс||en|Spinifex (coastal grass)}}, [[фікус]]ы, [[бамбук]], розныя [[эпіфіты]]. На Флорэсе выдатна акліматызаваліся [[апунцыя]], [[батат]], [[акацыя]]. [[Археалогія|Археалагічныя]] і [[Палеанталогія|палеанталагічныя]] даследаванні паказалі, што яшчэ некалькі дзясяткаў тысяч гадоў таму [[фаўна|жывёльны свет]] Флорэса быў надзвычай разнастайным. Тут былі знойдзены рэшткі карлікавых {{нп3|Стэгадон|стэгадонаў|en|Stegodon}}, [[Варан камодскі|камодскіх варанаў]], гіганцкіх [[пацукі|пацукоў]], [[чарапахі|чарапах]] і [[птушкі|птушак]]<ref>[https://www.theguardian.com/science/2016/jun/09/bones-long-search-earliest-inhabitants-hobbits-flores Bones at last: the long search for the earliest inhabitants of Flores]</ref>. У нашы дні дзікія [[сысуны]] прадстаўлены [[кажаны|кажанамі]], даўгахвостымі [[Макакі|макакамі]] і [[Дзікабразавыя|дзікабразамі]]. Затое востраў насяляюць амаль 30 відаў [[Паўзуны|паўзуноў]] і болей за 100 відаў [[птушкі|птушак]], у тым ліку [[Голубападобныя|галубы]], [[Папугаепадобныя|папугаі]], [[Чаплевыя|чаплі]], [[сапсан]], мясцовы від [[крумкач]]а і г. д. Навакольныя воды багаты рэдкімі відамі [[рыбы|рыб]], [[каралы|каралаў]], каля вострава адбываецца сезонная міграцыя [[кіты|кітоў]]. <gallery> Gunung Egon.jpg|Актыўны [[вулкан]] на ўсходзе Флорэса Unnamed Road, Waebela, Aimere, Kabupaten Ngada, Nusa Tenggara Tim., Indonesia - panoramio (2).jpg|[[Пляж]] на поўдні Флорэса Kampung bena.jpg|[[Прырода]] поўдню цэнтральнага Флорэса Monyet kelimutu 2.jpg|[[Макакі]] </gallery> == Гісторыя == [[Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dorpsgezicht te Soekaria TMnr 10017635.jpg|міні|Горная вёска, фота каля [[1915]] г.]] У цэнтральным Флорэсе ў 1950-я гг. і 1990-я гг. былі знойдзены прылады працы з [[пясчанік]]у і [[базальт]]у ўзростам каля 730 тысяч гадоў<ref>{{Cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/271036269_Did_Homo_erectus_reach_the_Island_of_Flores|last1=Van den Bergh|first1=Gert|last2=Mubroto|first2=Bondan|last3=Aziz|first3=Fachroel|last4=Sondaar|first4=Paul|last5=Vos|first5=John|year=1996|title=Did Homo erectus reach the Island of Flores?|journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association|volume=14}}</ref>. Мяркуецца, што іх маглі пакінуць прадстаўнікі [[Homo erectus]], якія здолелі перабрацца праз глыбокі [[праліў]], які ў той час аддзяляў Флорэс ад [[мацярык|мацерыка]]. Аднак найбольш знакамітая знаходка была зроблена [[Фізічная антрапалогія|антраполагамі]] ў [[2003]] г. у [[пячора|пячоры]] Ліанг-Буа. Яны выявілі адносна добра захаваныя [[шкілет]]ы карлікавага віду людзей [[Homo floresiensis]], якія жылі 100 тысяч — 50 тысяч гадоў таму<ref>[https://www.nhm.ac.uk/discover/homo-floresiensis-hobbit.html Homo floresiensis: the real-life 'hobbit'?]</ref>. Homo floresiensis маглі быць нашчадкамі Homo erectus, што паменшыліся ў памерах у выніку працяглага ізаляванага жыцця на востраве. Нягледзячы на малы аб’ём [[мозг]]у (420 см³) у параўнанні з [[Чалавек разумны|сучасным чалавекам]], яны выраблялі прылады працы і карысталіся агнём. Людзі сучаснага тыпу з’явіліся на Флорэсе не раней за 50 тысяч гадоў таму<ref>{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1038/nature17179|author1=Sutikna, T.|author2=Tocheri, M.|author3=Morwood, M.|display-authors=etal|title=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia|journal=Nature|volume=532|pages=366—369|year=2016}}</ref>, што прыкладна супадае з перыядам знікнення Homo floresiensis і незвычайнай багатай астраўной [[фаўна|фаўны]]. Яны маглі размаўляць на [[Папуаскія мовы|папуаскіх мовах]], якія доўга захоўваліся на суседнім востраве [[Сумбава]] (гл. [[культура Тамбора]])<ref>[https://indonesiaexpat.id/travel/tambora-mysteries-lost-civilization/ Tambora: Mysteries of a Lost Civilization]</ref> і працягваюць існаваць на [[Алор (архіпелаг)|астравах Алор]] на ўсходзе ад Флорэса<ref>{{Cite book|chapter-url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/71f962b2-c5dd-43d0-8598-a7904ed9b6f5/content|author=Marian Klamer|chapter=Papuan-Austronesian language contact: Alorese from an areal perspective|title=Melanesian Languages on the Edge of Asia: Challenges for the 21st Century|year=2012|editor1=Nicholas Evans|editor2=Marian Klamer|pages=72-108}}</ref>. Каля 3200 — 2600 гадоў таму сюды мігравалі [[аўстранезійцы]], якія выраблялі [[кераміка|кераміку]] і займаліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]<ref>{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1371/journal.pone.0251407|last1=Cochrane|first1=EE|last2=Rieth|first2=TM|last3=Filimoehala|first3=D|year=2021|title=The first quantitative assessment of radiocarbon chronologies for initial pottery in Island Southeast Asia supports multi-directional Neolithic dispersal|journal=PLoS ONE|volume=16|issue=6|doi=10.1371/journal.pone.0251407}}</ref>. Усе сучасныя народы Флорэса размаўляюць на [[Аўстранезійскія мовы|аўстранезійскіх мовах]]. Адносная ізаляванасць розных частак вострава спрыяла іх разнастайнасці. Для моў цэнтральнага Флорэса характэрна адсутнасць [[афікс]]ацыі<ref>{{Cite book|chapter-url=https://escholarship.org/content/qt5p49t2w2/qt5p49t2w2_noSplash_098f103ce4a797eca600664039e32414.pdf?t=q432qs|author=Alexander Elias|chapter=Are the Central Flores languages really typologically unusual?|editor1=David Gil|editor2=Antoinette Schapper|title=Austronesian Undressed: How and Why Languages Become Isolating|series=Typological Studies in Language|year=2020|pages=287–338}}</ref>, што можа сведчыць пра асаблівасці ізаляванага развіцця або ўплыў папярэдніх папуаскіх моў. [[Пісьмо]]выя звесткі пра Флорэс упершыню з’явіліся ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст. у [[ява]]нскай імперыі [[Маджапахіт]], дзе востраў быў вядомы як ''Ніпа'' («[[змеі|змяя]]»). [[Міф]]ы пра паходжанне мясцовых кіруючых дынастый з Маджапахіта былі зафіксаваны ў [[Эндэ (Інданезія)|Эндэ]] і ў раёне [[Маўмерэ]]<ref>[https://benjaminlmoseley.com/2020/04/03/majapahit-ancestors-in-the-eastern-archipelago/ Majapahit Ancestors in the Eastern Archipelago]</ref>. У канцы [[1511]] г. або ў [[1512]] г. Флорэс быў адкрыты [[Партугалія|партугальскімі]] мараплаўцамі, пасланымі [[Афонсу ды Албукеркі]] з [[Малака (горад)|Малакі]] на [[Малукскія астравы]]. Першапачаткова яны пазнаёміліся з усходнім ускрайкам вострава, які атрымаў назву {{lang-pt|Cabo das Flores}} («мыс кветак»). Канчаткова назва '''Флорэс''' замацавалася за ўсім востравам толькі з [[1636]] г., калі была афіцыйна прынята [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніяй]]<ref>{{Cite web |url=https://factsofindonesia.com/history-of-flores |title=The History of Flores, Indonesia |access-date=17 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |archivedate=17 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. У [[1561]] г. партугальскія [[дамініканцы|дамініканскія манахі]] заснавалі на суседнім востраве [[Салор]] хрысціянскую місію. Яна вяла сваю дзейнасць і на Флорэсе. Так, у [[1599]] г. было ўзгадана 8 [[каталіцызм|каталіцкіх]] парафій, што існавалі на ўсходнім і паўночным узбярэжжах<ref>{{Cite web |url=https://www.colonialvoyage.com/portuguese-solor-lesser-sunda-islands/ |title=The Portuguese on Solor and in the Lesser Sunda Islands |access-date=19 лістапада 2022 |archive-date=19 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119180408/https://www.colonialvoyage.com/portuguese-solor-lesser-sunda-islands/ |url-status=dead }}</ref>. Місія на Салоры спыніла сваё існаванне ў [[1613]] г. з-за нападу [[Нідэрланды|галандцаў]]. Дамініканцы перасяліліся ў {{нп5|Ларантука|Ларантуку|en|Larantuka}} на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Флорэса. У гэтым месцы таксама асядалі партугальцы, што ратаваліся ад галандскіх нападаў на Малаку і [[Макасар]]. Звычайна яны жаніліся з мясцовымі жанчынамі. Іх нашчадкі ''ларантукейрас'' актыўна займаліся [[гандаль|гандлем]], удзельнічалі ў каланізацыі [[Тымор]]а. Фармальна ўсходні Флорэс быў прызнаны часткай партугальскіх валоданняў толькі ў канцы [[17 стагоддзе|XVII]] ст. У 1613—[[1640]] гг. [[мангарай]] з заходняга Флорэса былі падпарадкаваны [[макасарцы|макасарцамі]] з дзяржавы Гова<ref>{{Cite web |url=https://factsofindonesia.com/history-of-flores |title=The History of Flores, Indonesia |access-date=17 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |archivedate=17 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>, але ў рэшце рэшт супраціўленне тубыльцаў вымусіла макасарцаў пакінуць востраў. У канцы XVII ст. землі мангарай трапілі пад уплыў [[султан]]аў дзяржавы Біма з суседняга вострава [[Сумбава]]. Вывяржэнне вулкана [[Тамбора]] ў [[1815]] г. саслабіла султанат, і мангарай пры падтрымцы галандцаў пазбавіліся ад яго ўлады. У [[1851]] г. партугальскі губернатар Тымора, заклапочаны выдаткамі, перадаў усходні Флорэс пад кіраванне Галандскай Ост-Індскай кампаніі з умовай выплаты 200 000 [[гульдэн]]аў і захавання каталіцкага веравызнання мясцовых жыхароў<ref>{{Cite book|chapter-url=https://muse.jhu.edu/pub/176/monograph/chapter/1589346/pdf|author=Douglas Kammen|title=Three Centuries of Conflict in East Timor|chapter=2. Maubara and the Dutch East India Company|year=2015|publisher=Rutgers University Press}}</ref>. Дагавор быў пацверджаны партугальскім урадам толькі ў [[1854]] г. У [[1907]] г. галандская адміністрацыя распаўсюдзіла сваю ўладу на заходні Флорэс. У [[1942]]—[[1945]] гг. Флорэс быў акупаваны [[Японія|японскай]] арміяй. У жніўні [[1945]] г. быў уключаны ў склад незалежнай [[Інданезія|Інданезіі]]. Канчаткова інданезійскае кіраванне было ўсталявана пасля [[1950]] г. == Насельніцтва == Карэннымі насельнікамі вострава Флорэс з’яўляюцца такія [[аўстранезійцы|аўстранезійскія]] народы, як [[сіка (народ)|сіка]], [[мангарай]], [[Баджа (народ)|баджа]], [[ламахолат]], [[палуэ]], нгада, эндэ, ліё, рыунг, нагэ-кеа і інш. Асаблівасцю Флорэса з’яўляецца тое, што асноўнае веравызнанне мясцовага насельніцтва — [[каталіцызм]] (каля 60 % вернікаў), хаця колькасць мусульманскага насельніцтва таксама значная<ref>[http://www.fides.org/en/news/10218-ASIA_INDONESIA_Flores_happy_island_of_Muslim_Christian_harmony_among_families_in_schools_and_in_society_testimony_from_Sr_Daniela_Martinello_13_years_on_mission_in_Indonesia ASIA/INDONESIA — «Flores, happy island of Muslim-Christian harmony among families, in schools and in society»: testimony from Sr Daniela Martinello, 13 years on mission in Indonesia]</ref>. Найбуйнейшыя [[горад|гарады]]: [[Маўмерэ]], [[Эндэ (Інданезія)|Эндэ]], [[Лабуан-Баджа]]. == Эканоміка == Болей за 70 % [[эканоміка|эканомікі]] Флорэса<ref name="prahu-hub.com">[https://www.prahu-hub.com/pulau-flores-indah-alam-dan-kaya-sumber-daya/ PULAU FLORES INDAH ALAM DAN KAYA SUMBER DAYA]</ref> ў той ці іншай ступені злучана з [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] (вытворчасцю і перапрацоўкай), так што [[будаўніцтва]] і [[прамысловасць]] разглядаюцца як другасныя галіны, а [[гандаль]] і паслугі — як трэцярадныя. Асноўныя камерцыйныя прадукты сельскай гаспадаркі — [[арэх]]і (47,2 %) і [[кафейнае дрэва|кава]] (28,1 %). Вытворчасць кавы працягвае расці дзякуючы сусветнаму попыту і праграмам развіцця кававага [[турызм]]у. Для ўнутранага спажывання вырошчваюць [[рыс]], [[кукуруза|кукурузу]] і [[батат]]. Сектар турызму не вельмі вялікі (1 %)<ref name="prahu-hub.com"/>, але турызм актыўна ўплывае на іншыя галіны, у тым ліку будаўніцтва і [[транспарт]]. Характэрна, што раён [[Лабуан-Баджа]], дзе спыняецца большасць турыстаў, якія накіроўваюцца ў [[Нацыянальны парк Камода]], дае 44 % рэгіянальнага ўнутранага прадукту. Улады [[Інданезія|Інданезіі]] разглядаюць магчымасць развіцця вытворчасці [[Геатэрмальная энергія|геатэрмальнай энергіі]]<ref>{{Cite web |url=https://ilmugeografi.com/ilmu-sosial/sumber-daya-alam-di-flores |title=3 Sumber Daya Alam Di Flores |access-date=21 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121195807/https://ilmugeografi.com/ilmu-sosial/sumber-daya-alam-di-flores |archivedate=21 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||431}} == Спасылкі == {{Wikivoyage|Flores (Indonesia)}} * [https://discoveryourindonesia.com/flores-indonesia/ Турыстычны даведнік] * [https://factsofindonesia.com/history-of-flores Гісторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221117160938/https://factsofindonesia.com/history-of-flores |date=17 лістапада 2022 }} * [https://magazine.bluekarmasecrets.com/flores-island-people Людзі і культура] * [http://searg.rhul.ac.uk/pubs/hall_2009_Indonesia%20Islands.pdf Геалогія Інданезіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221117160938/http://searg.rhul.ac.uk/pubs/hall_2009_Indonesia%20Islands.pdf |date=17 лістапада 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Малыя Зондскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Інданезіі]] g9dw0galmtapzgeag6b941b4p3fogz1 0 210414 5171569 5152581 2026-07-26T23:15:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171569 wikitext text/x-wiki {{Картка:ФК | Назва = Ювентус | Лагатып = Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg | ШырыняЛагатыпа = 120px | ПоўнаяНазва = Акцыянернае таварыства<br />футбольны клуб «Ювентус» <br />({{lang-it|Juventus Football Club S.p.A.}}) | Мянушкі = ''Старая Сіньёра'' ({{lang-it|Vecchia Signora}})<br />''Чорна-белыя'' ({{lang-it|Bianconeri}})<br />''Зебры'' ({{lang-it|Zebre}}) | КароткаяНазва = | Заснаваны = {{Нарадзіўся|1|11|1897|115}} | Расфармаваны = | Горад = [[Турын]], [[Італія]] | Стадыён = [[Ювентус (стадыён)|Ювентус]] | Умяшчальнасць = 41 507 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Серыя A]] | Сезон = [[Серыя A 2025/2026|2025/26]] | Месца = 6 месца | Сайт = http://www.juventus.com/it | pattern_la1 = _juventus2425h | pattern_b1 = _juventus2425h | pattern_ra1 = _juventus2425h | pattern_sh1 = _juventus2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _juventus2425a | pattern_b2 = _juventus2425a | pattern_ra2 = _juventus2425a | pattern_sh2 = _juventus2425a | pattern_so2 = | leftarm2 = fffd37 | body2 = fffd37 | rightarm2 = fffd37 | shorts2 = | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _juventus2425t | pattern_b3 = _juventus2425t | pattern_ra3 = _juventus2425t | pattern_sh3 = _juventus2425t | pattern_so3 = _juventus2425tl | leftarm3 = 000030 | body3 = 000030 | rightarm3 = 000030 | shorts3 = 000030 | socks3 = 181818 }} '''«Юве́нтус»''' (таксама: '''Ювэ''', ад {{lang-la|iuventus}} — «юнацтва») — [[Італія|італьянскі]] [[футбольны клуб]] з [[Турын]]а. З’яўляецца самым тытулаваным клубам Італіі па колькасці чэмпіёнстваў ва ўнутраным першынстве і перамог у [[Кубак Італіі па футболе|Кубку Італіі]]. Клуб быў заснаваны ў [[1897]] годзе групоўкай маладых турынскіх студэнтаў<ref>[https://web.archive.org/web/20080729181702/http://www.juventus.com/site/eng/CLUB_storia.asp «Juventus Football Club: The History»]. Juventus Football Club S.p.A</ref>, сярод іх, быў і першы прэзідэнт клуба, [[Эўджэніа Канфары]], і яго брат Энрыка, аўтар гістарычнай памяці<ref>[http://www.juventus.com/wps/portal/en/news/2010/5/news_newseventi_1ab43f7d10c541439c7e7381a98df073.asp/!ut/p «Andrea Agnelli: the 25th chairman of Juventus»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124021050/http://www.juventus.com/wps/portal/en/news/2010/5/news_newseventi_1ab43f7d10c541439c7e7381a98df073.asp/!ut/p |date=24 студзеня 2012 }}. Juventus F.C. S.p.A</ref>; Клуб належыць сям’і бізнесменаў [[Аньелі]] з 1923 года, што з’яўляецца найстарэйшым спартыўным партнёрствам у Італіі, у выніку чаго «Ювентус» стаў першым прафесійным клубам у краіне<ref>Hazzard, Patrick; Gould, David (2001). «''Fear and loathing in world football''». Berg Publishers. pp. 209, 215. ISBN 1-85973-463-4.</ref>. З часам клуб стаў сімвалам нацыянальнай культуры<ref>[http://www.corrieredellosport.it/serie_a/inter/2010/10/02-131598/Inter-Juve,+resto+del+Mondo+contro+il+made+in+Italy «Inter-Juve, resto del mondo contro il made in Italy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130829104412/http://www.corrieredellosport.it/serie_a/inter/2010/10/02-131598/Inter-Juve,+resto+del+Mondo+contro+il+made+in+Italy |date=29 жніўня 2013 }}. Corriere dello Sport.</ref><ref>Giovanni Arpino. [http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/action,viewer/Itemid,3/page,0019/articleid,0128_01_1969_0277_0019_4979044/ «Quando si dice Juventus…»]. La Stampa. p. 19.</ref>, у сувязі з іхнымі поспехамі, некаторыя з якіх зрабілі значны ўплыў у італьянскім грамадстве, асабліва ў 1930-я гады і ў першыя пасляваенныя дзесяцігоддзі, ідэалагічнай палітыцы і сацыяльна-эканамічнаму паходжанню тых, хто спачувае клубу. Колькасць заўзятараў клуба з’яўляецца не толькі самай вялікай у [[Італія|Італіі]], але і адной з найбуйнейшых у свеце. Падтрымка «Ювентуса» шырока распаўсюджана па ўсёй краіне і за мяжой, у асноўным у краінах са значнай прысутнасцю італьянскіх імігрантаў<ref>[http://www.borsaitaliana.it/borsa/notizie/mf-dow-jones/italia-dettaglio.html?newsId=778384&lang=it «Juventus F.C.: nasce l’Associazione Piccoli Azionisti»]. Borsa Italiana S.p.A. 24</ref>. «Ювентус» гістарычна з’яўляецца самым паспяховым клубам у італьянскім футболе і адным з самых тытулаваных у свеце<ref>[http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=107733.html#juventus+building+bridges+serie+b «Juventus building bridges in Serie B»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150223013708/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=107733.html#juventus+building+bridges+serie+b |date=23 лютага 2015 }}. Fédération Internationale de Football Association.</ref>. «Ювентус» мае рэкордныя 36 нацыянальных чэмпіёнскіх тытулаў, рэкордныя 14 перамог у розыгрышах [[Кубак Італіі па футболе|італьянскага кубка]] і 9 перамог у нацыянальным [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубку]], а таксама адзінаццаць перамог у міжнародных спаборніцтвах. У адпаведнасці з рэйтынгам апублікаваным у 2009 годзе [[Міжнародная федэрацыя футбольнай гісторыі і статыстыкі|Міжнароднай федэрацыяй футбольнай гісторыі і статыстыкі]], арганізацыі, што падначалена [[ФІФА]], клуб, паводле вынікаў выступаў у міжнародных спаборніцтвах, быў прызнаны найлепшым клубам Італіі і другім клубам Еўропы XX стагоддзя<ref>[http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d «Europe’s club of the Century»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090922020042/http://www.iffhs.de/?a413f0e03790c443e0f40390b41be8b01905fdcdc3bfcdc0aec70aeedb883ccb05ff1d |date=22 верасня 2009 }}. International Federation of Football History & Statistics.</ref>. == Дасягненні == * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]] (36): 1905, 1926, 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1950, 1952, 1958, 1960, 1961, 1967, 1972, 1973, 1975, 1977, 1978, 1981, 1982, 1984, 1986, 1995, 1997, 1998, 2002, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] (14): 1938, 1942, 1959, 1960, 1965, 1979, 1983, 1990, 1995, 2015, 2016, 2017, 2018, 2021 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]] (9): 1995, 1997, 2002, 2003, 2012, 2013, 2015, 2018, 2020 * Уладальнік [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубка чэмпіёнаў]]: 1985, 1996 * Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка кубкаў]]: 1984 * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 1977, 1990, 1993 * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 1984, 1996 * Уладальнік [[Міжкантынентальны кубак па футболе|Міжкантынентальнага кубка]]: 1985, 1996 == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Польшча}}|Бр|[[Войцех Шчэнсны]]||1990}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Мація Дэ Шылья]]||1992}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Глейсан Брэмір|Брэмір]]||1997}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Федэрыка Гаці]]||1998}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Мануэль Лакатэлі]]||1998}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Данілу Луіс да Сілва|Данілу]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1991}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Федэрыка К’еза]]||1997}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Сербія}}|Нап|[[Душан Улахавіч]]||2000}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Поль Пагба]]||1993}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Філіп Косціч]]||1992}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Алекс Сандру]]||1991}} <!--{{Ігрок|13|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Дзін Хюійсен]]||2005}}--> {{Ігрок|14|{{Сцяг|Польшча}}|Нап|[[Аркадыюш Мілік]]||1994}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Турцыя}}|Нап|[[Кенан Йылдыз]]||2005}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|ЗША}}|ПА|[[Уэстан Мак-Кені]]||1998}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Сэмюэл Ілінг-Джуніяр]]||2003}} <!--{{Ігрок|17|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Лука Пелегрыні]]||1999}}--> {{Ігрок|18|{{Сцяг|Італія}}|Нап|[[Мойзэ Кін]]||2000}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Фабіа Мірэці]]||2003}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Нікола Фальёлі]]||2001}} <!--{{Ігрок|21|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Каю Жоржы]]||2002}}--> {{Ігрок|22|{{Сцяг|ЗША}}|Нап|[[Цімаці Веа]]||2000}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Італія}}|Бр|[[Карла Пінсолья]]||1990}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Даніэле Ругані]]||1995}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Адрыен Раб’ё]]||1995}} {{Ігрок|26|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Карлас Алькарас (футбаліст)|Карлас Алькарас]]||2002}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Андрэа Камб’яза]]||2000}} <!--{{Ігрок|29|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Артур Мелу|Артур]]||1996}}--> <!--{{Ігрок|30|{{Сцяг|Аргенціна}}|Нап|[[Маціяс Суле]]||2003}}--> {{Ігрок|33|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Т’ягу Джало]]||2000}} <!--{{Ігрок|33|{{Сцяг|Францыя}}|Нап|[[Марле Аке]]||2001}}--> {{Ігрок|36|{{Сцяг|Італія}}|Бр|[[Мація Перын]]||1992}} <!--{{Ігрок|38|{{Сцяг|Італія}}|Аб|[[Джанлука Фработа]]||1999}}--> {{Ігрок|41|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Ханс Нікалусі]]||2000}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Італія}}|Бр|[[Джавані Гарафані]]||2002}} <!--{{Ігрок||{{Сцяг|Харватыя}}|Нап|[[Марка П’яца]]||1995}}--> {{Канец складу}} == Фінансавыя махінацыі == 20 студзеня 2023 года Федэральны апеляцыйны суд Італіі прыняў рашэнне пакараць «Ювентус» за фінансавыя махінацыі папярэдняга кіраўніцтва. Клуб быў пазбаўлены 15 ачкоў у сезоне [[Серыя A 2022/2023|Серыі A сезона 2022/2023]]. Былыя дырэктары турынскага клуба адхілены ад футбольнай дзейнасці: [[Андрэа Аньелі]] — на 2 гады, [[Маўрыцыа Арывабенэ]] — на 2 гады, [[Федэрыка Курубіні]] — на 1 год і 4 месяцы, [[Павел Недвед]] — на 8 месяцаў.<ref>https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2023/01/20/plusvalenze-stangata-della-corte-federale-juventus-penalizzata-di-15-punti_6351629e-c3a6-4885-988d-03c44fdf2c1a.html</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://juventus.it Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Ювентус}} {{Серыя А}} {{Чэмпіёны Італіі па футболе}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} {{Пераможцы Лігі Еўропы УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Італіі|Ювентус]] [[Катэгорыя:ФК Ювентус| ]] b6mtsdwvdvk4k0c9hr91giw9un680pa 0 212230 5171443 4892251 2026-07-26T19:42:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171443 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Астан Віла |Лагатып = <!--Aston Villa.svg.png--> |ПоўнаяНазва = Футбольны клуб «Астан Віла» |Горад = [[Бірмінгем]] |Мянушкі = ''Віланы, Ільвы'' |Заснаваны = 1874 |Стадыён = [[Віла Парк]] |Умяшчальнасць = 42 788 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Капітан = |Чэмпіянат = [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] |Сезон = [[Англійская Прэм’ер-ліга 2023/2024|2023/24]] |Месца = 4 месца | pattern_la1 = _astonvilla2425h | pattern_b1 = _astonvilla2425h | pattern_ra1 = _astonvilla2425h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _astonvilla2425hl | leftarm1 = BBD5F2 | body1 = 69091C | rightarm1 = BBD5F2 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = BBD5F2 | pattern_la2 = _astonvilla2425a | pattern_b2 = _astonvilla2425a | pattern_ra2 = _astonvilla2425a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _astonvilla2425al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = BBD5F2 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _astonvilla2425t | pattern_b3 = _astonvilla2425t | pattern_ra3 = _astonvilla2425t | pattern_sh3 = _astonvilla2425t | pattern_so3 = _astonvilla2425tl | leftarm3 = 0c1f3e | body3 = 0c1f3e | rightarm3 = 0c1f3e | shorts3 = 0c1f3e | socks3 = 000000 }} '''«Астан Віла»''' ({{lang-en|Aston Villa F.C.}}) — [[Англія|англійскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бірмінгем]]. Клуб размяшчаецца ў Астане — цэнтральным раёне горада, ад імя якога і пайшоў назва каманды. Клуб з’явіўся на свет у [[1874]] годзе. У 1888 годзе ён быў адным з заснавальнікаў [[Футбольная ліга Англіі|Футбольнай лігі]], у 1897 годзе змяніў футбольную пляцоўку на [[Віла Парк|«Віла Парк»]], а ў 1992 годзе клуб стаў адным са стваральнікаў [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лігі]]. «Віла» адзін з самых сталых і паспяховых калектываў у [[Англія|Англіі]], маючы на сваім рахунку 7 перамогаў у чэмпіянаце і столькі ж разоў становячыся ўладальнікамі кубка краіны. Таксама клуб з’яўляецца адным з чатырох англійскіх калектываў, што змаглі заваяваць самы прэстыжны трафей Старога Свету — [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў]] у [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1981/1982|сезоне 1981/82]]. «Віла» мае працяглае супрацьстаянне са сваім сталым ворагам [[ФК Бірмінгем Сіці|«Бірмінгем Сіці»]], якое яшчэ мае назву «дэрбі другога горада» і цягнецца з 1879 года. Традыцыйныя колеры экіпіроўкі — бардовыя кашулі з блакітнымі рукавамі, белыя трусы і блакітныя гетры. Традыцыйны лагатып змяшчае залатога ільва на блакітным фоне, ніжэй знаходзіцца дэвіз клуба — «падрыхтаваны». Апошнім разам лагатып быў мадыфікаваны ў 2007 годзе. == Гісторыя == === Заснаванне === [[Выява:FACupFinal1905NewcastleVilla.jpg|thumb|220px|злева|[[Гэры Хэмптан]] забівае адзін са сваіх двух галоў у фінале [[Кубка Англіі па футболе 1904/1905|Кубка Англіі 1905 года]]]] Клуб быў заснаваны ў сакавіку [[1874]] года ігракамі ў [[крыкет]] для таго, каб зімой падтрымліваць спартыўную форму. Да канца 1870-х гадоў «Астан Віла» стала адной з наймацнейшых каманд у [[Мідленд]]зе. У 1880 годзе клуб перамог у кубку Бірмінгема, які стаў першым трафеем у гісторыі клуба, у тым жа сезоне каманда пачала выступы ў [[Кубак Англіі па футболе|Кубку Англіі]], дзе дайшла да трэцяга раўнда. Таксама ў 1879 годзе быў згуляны першы матч са сваім гістарычным супернікам [[ФК Бірмінгем Сіці|«Бірмінгем Сіці»]], які зваўся тады «Смол Гіл». Матч скончыўся перамогай «Смол Гіла» з лікам 1:0. Гэтая падзея паклала пачатак дэрбі другога горада. У 1878 годзе ў [[Зборная Англіі па футболе|зборную Англіі]] ўпершыню быў выкліканы ігрок «Астан Вілы» [[Артур Браўн]]. У першай палове 1880-х гадоў «Астан Віла» працягвала заставацца наймацнейшай камандай Мідленда, выйграўшы Кубак Бірмінгема 5 разоў у 6 розыгрышах, аднак у [[Англія|Англіі]] справы ішлі не гэтак добра, найлепшым вынікам у Кубку была стадыя чвэрцьфіналу. Першы вялікі поспех прыйшоў да клуба ў 1887 годзе, калі ўпершыню быў выйграны Кубак Англіі. Тады ў камандзе гулялі вядомыя ігракі свайго часу, як [[Арчы Гантэр]] і Артур Браўн, а «Астан Віла» заваявала сабе рэпутацыю аднаго з лепшых клубаў краіны. У 1888 годзе па ініцыятыве менеджара «Астан Вілы» [[Уільям Мак-Грэгар|Уільяма Мак-Грэгара]] была заснавана першая [[Футбольная ліга Англіі|Футбольная ліга]] ў свеце. Мак-Грэгар звярнуўся з прапановай да 11 вядучых клубаў краіны. Гэтак з 12 клубаў утварылася ліга, і «Астан Віла» стала ініцыятарам яе заснавання. У першым сезоне каманда заняла 2 месца. Аднак, затым рушыў услед спад, «Астан Віла» заняла ў двух наступных сезонах 8 і 9 месца адпаведна. Затым справы пайшлі крыху лепей, і ў 1892 годзе клуб дабраўся да фіналу Кубка Англіі, дзе з лікам 3:0 атрымаў паражэнне ад [[ФК Вест Бромвіч Альбіён|«Вест Бромвіч Альбіён»]]. Аднак, аж да 1893 года «Астан Віла» заставалася серадняком чэмпіянату. === Залаты час === [[Выява:Aston villa 1895.jpg|thumb|right|200px|Каманда [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1894/1895|1894—1895 гадоў]] з кубкам Англіі і прызам пераможцу чэмпіянату]] У 1894 годзе «Астан Віла» першы раз у сваёй гісторыі стала [[Чэмпіянат Англіі па футболе|чэмпіёнам Англіі]]. Аднак, гэта быў толькі пачатак безумоўнага дамінавання клуба ў краіне. За 7 сезонаў «Астан Віла» перамагла ў чэмпіянаце 5 разоў (1894, 1896, 1897, 1899, 1900) і 2 разы стала ўладальнікам [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] (1895 і 1897). Таксама была атрымана трэцяе месца ў 1895 годзе. Толькі ў 1898 годзе клуб застаўся без трафеяў. У 1897 годзе каманда пераехала на стадыён [[Віла Парк|«Віла Парк»]], на якім гуляе і па гэты дзень. У 1897 годзе быў зроблены залаты дубль, гэта значыць перамога ў Кубку Англіі (у фінале быў абыграны [[ФК Эвертан|«Эвертан»]] з лікам 3:2) і чэмпіянаце. У 1898 годзе, паслабіўшыся пасля дубля, каманда заняла 6 месца — адзінае не прызавое за гэтыя гады. Дарэчы, залаты дубль ніхто не здолеў паўтарыць да 1961 года. У наступныя два сезона «Астан Віла» станавілася чэмпіёнам. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] клуб падышоў самым тытулаваным у краіне. У гэты перыяд былі выйграны ўсе матчы супраць [[ФК Бірмінгем Сіці|«Бірмінгем Сіці»]]. Многія футбалісты тагачаснай «Астан Вілы» былі асноўнымі ігракамі [[Зборная Англіі па футболе|зборнай Англіі]], як абаронцы [[Говард Спенсер]], які быў капітанам зборнай Англіі і «Астан Вілы», і былы ігрок [[ФК Бернлі|«Бернлі»]] [[Джымі Кабтры]], нападнікі [[Джон Дэйві]], [[Фрэд Уэлдэн]], [[Білі Гараці]], [[Джо Беч]] і [[Джон Кэмпбел]]. Дагэтуль гэты перыяд застаецца лепшым у гісторыі клуба. З пачаткам новага стагоддзя гегемонія ў Англіі прыйшла да заканчэння. Пасля чэмпіёнства 1900 года пачаўся наймацнейшы спад, гэта значыць клуб заняў толькі 15-е месца ў 1901 годзе, а пасля гэтага восьмае. Нягледзячы на тое, што ў 1905 годзе быў выйграны Кубак Англіі, дзе ў фінале быў абыграны [[ФК Ньюкасл Юнайтэд|«Ньюкасл Юнайтэд»]] аж да 1910 года каманда была сярэдняком чэмпіянату. У [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1909/1910|сезоне 1909/10]] «Астан Віла» досыць нечакана стала чэмпіёнам Англіі. Пачаўся новы ўздым, які працягваўся да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. З 1910 па 1914 гады «Астан Віла» яшчэ раз была чэмпіёнам, 3 разы сярэбраным прызээрам і раз у 1913 годзе перамагла ў кубку краіны. Гэтыя поспехі сталі магчымымі дзякуючы ўсё яшчэ выступалых за клуб ігракоў Джо Беча і Білі Гараці, а таксама маладых ігракоў, як [[Гэры Хэмптан]]а і [[Клем Стэфенсан|Клема Стэфенсана]], які славіўся сваімі дакладнымі перадачамі. == Тытулы == [[Выява:AstonVilla1896-97.jpg|thumb|right|220px|Каманда 1896—1897 гадоў]] * '''[[Чэмпіянат Англіі па футболе|Чэмпіён Англіі]]''': 7 ** 1894, 1896, 1897, 1899, 1900, 1910, 1981 * '''Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]''': 7 ** 1887, 1895, 1897, 1905, 1913, 1920, 1957 * '''Уладальнік [[Кубак Футбольнай Лігі|Кубка Лігі]]''': 5 ** 1961, 1975, 1977, 1994, 1996 * '''Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]''': ** 1982 * '''Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка Еўропы]]''': ** 1982 * '''Уладальнік [[Кубак Інтэртота|Кубка Інтэртота]]''': ** 2001 == Склад == ''Станам на люты 2023 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Аргенціна}}|Бр|[[Эміліяна Марцінес]]||1992}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|[[Мэці Кэш]]||1997}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Дыегу Карлус]]||1993}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Эзры Конса]]||1997}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Тайран Мінгс]]||1993}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Дуглас Луіс]]||1998}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Шатландыя}}|ПА|[[Джон Мак-Гін]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1994}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Юры Тылеманс]]||1997}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Эміліяна Буэндыя]]||1996}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Англія}}|Нап|[[Олі Уоткінс]]||1995}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Люка Дзінь]]||1993}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Пау Торэс]]||1997}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Алекс Марэна]]||1993}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Калум Чэймберс]]||1995}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Клеман Лангле]]||1995}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Аўстралія}}|Бр|[[Джо Гаўчы]]||2000}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Муса Дыябі]]||1999}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Італія}}|ПА|[[Нікола Дзаньёла]]||1999}} <!--{{Ігрок|23|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Філіпі Каўтынью]]||1992}}--> {{Ігрок|24|{{Сцяг|Калумбія}}|Нап|[[Джон Дуран]]||2003}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Швецыя}}|Бр|[[Робін Ульсен]]||1990}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Англія}}|Нап|[[Морган Роджэрс]]||2002}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Кейн Кеслер Хейдэн]]||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Англія}}|Аб|[[Кортні Хаўс]]||1995}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Ямайка}}|Нап|[[Леан Бейлі]]||1997}} <!--{{Ігрок|32|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Леандэр Дэндонкер]]||1995}}--> <!--{{Ігрок|38|{{Сцяг|Фінляндыя}}|Бр|[[Вільямі Сінісала]]||2001}}--> {{Ігрок|41|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Джэйкаб Рэмсі]]||2001}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Бубакар Камара]]||1999}} {{Ігрок|47|{{Сцяг|Англія}}|ПА|[[Цім Ірагбанам]]||2003}} <!--{{Ігрок||{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Марган Сансон]]||1994}}--> {{Канец складу}} == Трэнеры == {| |valign="top"| {| class="toccolours" |- !bgcolor=silver|Трэнер !bgcolor=silver|Перыяд |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Джордж Рэмсі]]||08.1884—05.1926 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[В. Дж. Сміт]]||08.1926—05.1934 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Джымі Мак-Малан]]||06.1934—10.1935 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Джымі Хоган]]||11.1936—09.1939 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Алекс Месі]]||08.1945—08.1950 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Джордж Марцін, футбаліст|Джордж Марцін]]||12.1950—08.1953 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Эрык Хаўтан]]||09.1953—11.1958 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Джо Мерсер]]||12.1958—07.1964 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Дзік Тэйлар]]||07.1964—05.1967 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Томі Камінгс]]||07.1967—11.1968 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Томі Догэрці]]||12.1968—01.1970 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Уэльс}} [[Вік Кроў]]||01.1970—05.1974 |- |} |width="0"|&nbsp; |valign="top"| {| class="toccolours" !bgcolor=silver|Трэнер !bgcolor=silver|Перыяд |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Рон Сандэрс]]||06.1974—02.1982 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Тоні Бартан]]||02.1982—06.1984 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Грэм Цёрнер]]||07.1984—09.1986 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Білі Макніл]]||09.1986—05.1987 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Грэм Тэйлар]]||05.1987—07.1990 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Славакія}} [[Іозеф Венглаш]]||07.1990—05.1991 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Рон Аткінсан]]||07.1991—11.1994 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Браян Літл]]||11.1994—02.1998 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Джон Грэгары]]||02.1998—01.2002 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Грэм Тэйлар]]||02.2002—05.2003 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Ірландыя}} [[Дэвід О’Ліры]]||05.2003—07.2006 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} [[Марцін О’Ніл]]||08.2006—08.2010 |} |width="0"|&nbsp; |valign="top"| {| class="toccolours" !bgcolor=silver|Трэнер !bgcolor=silver|Перыяд |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Францыя}} [[Жэрар Улье]]||08.2010—06.2011 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Алекс Макліш]]||06.2011—05.2012 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Пол Ламберт]]||06.2012—02.2015 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Цім Шэрвуд]]||02.2015—10.2015 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Францыя}} [[Рэмі Гард]]||10.2015—03.2016 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Эрык Блэк]]||04.2016—06.2016 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Італія}} [[Раберта Дзі Матэа]]||06.2016—10.2016 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Стыў Брус]]||10.2016—10.2018 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Дзін Сміт]]||10.2018—11.2021 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Англія}} [[Стывен Джэрард]]||11.2021—10.2022 |- |style="text-align:left;"|{{Сцяг|Іспанія}} [[Унаі Эмеры]]||11.2022— |- |} |} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.avfc.co.uk/ Афіцыйны сайт «Астан Вілы»]{{ref-en}} * [http://www.astonvilla.ru Неафіцыйны сайт заўзятараў «Астан Вілы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200218224741/http://www.astonvilla.ru/ |date=18 лютага 2020 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Англійская Прэм’ер-ліга}} {{Чэмпіянат Футбольнай лігі}} {{Чэмпіёны Англіі па футболе}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} {{Клубы-заснавальнікі Футбольнай лігі}} {{Клубы-заснавальнікі Англійскай Прэм’ер-лігі}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Англіі|Астан Віла]] [[Катэгорыя:Клубы англійскай Прэм’ер-лігі|Астан Віла]] [[Катэгорыя:ФК Астан Віла| ]] mv2yc7n57uy6tgwoswigzmsx3dc6tvd 0 212724 5171715 5167427 2026-07-27T10:24:16Z Dware 76901 замяніў крыніцу 5171715 wikitext text/x-wiki [[Файл:East europe 3-4cc.png|thumb|400px|Балтыйскія і славянскія археалагічныя культуры III—IV стст. і арэал балтыйскіх гідронімаў.]] [[Файл:East europe 5-6cc.png|thumb|400px|Балтыйскія і славянскія археалагічныя культуры ў V—VI стст.]] '''Дняпроўскія балты''' — [[балты|балтыйскія]] плямёны, якія насялялі басейн [[Днепр|Дняпра]] паміж басейнамі [[Вісла|Віслы]] і [[Волга|Волгі]] ў эпоху жалезнага веку (I тыс. да н.э. — I тыс. н.э.). Дняпроўскія балты сфарміраваліся на фіна-ўгорскім субстраце. Пра прысутнасць балтаў у басейне Дняпра сведчаць шматлікія [[гідронім]]ы і археалагічныя знаходкі. Пісьмовых помнікаў гэтыя плямёны не пакінулі. У 1962 годзе расійскія мовазнаўцы У. Тапароў і А. Трубачоў у даследаванні «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя» паведамілі, што сярод 1085 гідронімаў басейна Дняпра выяўлена 911 назваў балцкага паходжання, што сведчаць пра ранейшы балцкі этнічны характар гэтай тэрыторыі.<ref>{{Кніга|спасылка=https://inslav.ru/images/stories/pdf/1962_Toporov_Trubachev.pdf|аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н.|загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья|год=1962|месца=М.|выдавецтва=АН СССР|старонак=271|isbn=|старонкі=175—228}}</ref> Мяркуючы па розных археалагічных помніках, а таксама па распаўсюджанні гідронімаў балцкага паходжання, у канцы неаліту (III—II тыс. да н. э.) у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе існавала некалькі блізкароднасных, прынамсі гіпатэтычна балцкіх, культур: [[Паморская культура|Паморская]], (позняя) [[Нарвенская культура|Нарвенская]] і (позняя) [[Нёманская культура|Нёманская]]. Найстаражытнейшая з іх —Паморская культура — займала толькі вузкую паласу паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Балтыйскага мора. У [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавым]] і [[Жалезны век на Беларусі|жалезным]] вяках (II—I тыс. да н. э. — I тыс. н. э.) на тэрыторыі на ўсход і поўдзень ад сучасных Літвы і Латвіі існавалі ўжо несумненна балцкія культуры: позняя Нарвенская і сфарміраваная на яе аснове [[культура штрыхаванай керамікі]] (іх арэалы ахоплівалі таксама ўсходнія часткі сучасных Літвы і Латвіі), [[Днепра-дзвінская культура|Днепра-Дзвінская]] (таксама вядомая як «Смаленская культура гарадзішчаў»), [[Мілаградская культура|Мілаградская]], [[Юхнаўская культура|Юхнаўская]] і позняя [[Дзякоўская культура|Дзякoўская]] культуры (каля пачатку нашай эры ва ўсходняй частцы басейна верхняй Акі яе стварылі нашчадкі мясцовага насельніцтва Днепра-Дзвінскай культуры і перасяленцаў-юхнаўцаў). У III—V стагоддзях гэтыя балцкія культуры басейнаў Дняпра, [[Дзвіна|Дзвіны]] і [[Ака|Акі]] пад моцным уплывам заходніх балтаў (носьбітаў [[Зарубінецкая культура|Зарубінецкай культуры]]), якія яшчэ ў II—I стст. да н. э. праніклі з тэрыторыі сучаснай Польшчы далёка ў басейн Дняпра, трансфармаваліся ў [[Калочынская культура|Калочынскую]], [[Банцараўская культура|Банцараўска-Тушамлянскую]] і Мошчынскую культуры, што існавалі да VIII—X стагоддзяў. Мошчынскую культуру лічаць культурай продкаў усходніх галіндаў ([[голядзь|голядзі]]<ref>[http://www.lants.tellur.ru:8100/history/danilevsky/d02.htm Балтаславяне і «вялікае перасяленне народаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140112170746/http://www.lants.tellur.ru:8100/history/danilevsky/d02.htm |date=12 студзеня 2014 }}</ref>), якія жылі ў Падмаскоўі, у басейне ракі Протвы, да канца Сярэднявечча. Прыкладна ў пачатку VI — канцы VII стст. на тэрыторыю дняпроўскіх балтаў пачалі пранікаць [[славяне]], якія да таго часу жылі толькі на тэрыторыі сучаснай правабярэжнай Украіны, але паступова прасунуліся ва ўсходнюю частку басейна Дняпра. У IX—X стст. рухаючыся на поўнач уздоўж Дняпра. славянскія перасяленцы аддзялілі большую частку дняпроўскіх балтаў ад іншых, больш заходніх балтаў У XI—XII стст. амаль усе дняпроўскія балты (за выключэннем усходніх галіндаў) былі асіміляваныя ўсходнімі славянамі. Працэс іх культурнай і моўнай славянізацыі, які пачаўся яшчэ на мяжы VII—VIII стагоддзяў, значна паскорыўся пасля прыняцця праваслаўнага хрысціянства рознамоўнымі плямёнамі Кіеўскай Русі. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што пасля афіцыйнага хрышчэння Русі ў 988 годзе частка дняпроўскіх балтаў перасялілася на захад і з цягам часу ўвайшла ў склад этнасаў літоўцаў і латгалаў. Паводле меркавання некаторых даследчыкаў, язычніцкая рэлігія дняпроўскіх балтаў уключала шанаванне слупоў з [[Мядзведзь|мядзведжымі]] галовамі<ref>''Траццякоў П. М.'' [http://sinsam.kirsoft.com.ru/KSNews_731.htm Славяне і балты ў Верхнім Падняпроўі ў сярэдзіне і трэцяй чвэрці I тыс. н.э.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141214103544/http://sinsam.kirsoft.com.ru/KSNews_731.htm |date=14 снежня 2014 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{rq|sources}} {{Балтыйскія плямёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дагістарычная Расія]] nv87a9k3xyo47zpk46cmjm5f4s2ziuf 0 214370 5171357 5169277 2026-07-26T17:32:17Z 5171357 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Родны склон = Беларусі | Назва гімна = Мы, беларусы | Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg | Дата1 = [[X стагоддзе]] | Дата2 = [[XII стагоддзе]] | Дата3 = [[1236]] | Дата4 = [[1569]] | Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]] | Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]] | Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]] | Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]] | Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]] | Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]] | Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта) | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 0 | Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]] | Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]] | Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Рэч Паспалітая]] | Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]] | Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] | Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]] | Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]] | Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}} (ад [[СССР]]) <br/> | Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}} | Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]<br/><br/> * [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] * Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]] * Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]] | Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>(аспрэчваецца з 23.9.2020) * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] * [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]] * [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] | Месца па плошчы = 84 | Плошча = 207 600 | Працэнт вады = 2,22 % | Этнахронім = [[беларусы]] | Месца па насельніцтву = 97 | Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280 | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446<ref>{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}</ref> | Год перапісу = 2019 | Шчыльнасць насельніцтва = 43,3<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]</ref> | Месца па шчыльнасці = 174 | ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023 | Месца па ВУП (ППЗ) = 73 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016 | ВУП (намінал) = 68,86 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2023 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82 | ІРЧП = {{рост}}0,801 | Год разліку ІРЧП = 2024 | Месца па ІРЧП = 69 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}; {{Lang-ru|Респу́блика Белару́сь}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км. Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы). Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання. [[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}</ref>. На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км. Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]]. Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]]. == Назва == {{main|Белая Русь}} Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956</ref>. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]. Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref>. У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь. [[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''. === Праблема наймення на іншых мовах === З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref>. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''. Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''. Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus<ref>[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]</ref>. У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''. == Геаграфія == [[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]] {{main|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]] Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км. Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}. === Рэльеф === {{main|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]] [[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора. в Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў. === Геалогія і глебы === {{main|Геалогія Беларусі}} {{main|Глебы Беларусі}} У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі. Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні. З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы. === Карысныя выкапні === {{main|Карысныя выкапні Беларусі}} На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш. === Клімат === {{main|Клімат Беларусі}} Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу. Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&nbsp;°C на поўначы да 18,5&nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]]. На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см. На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату. === Гідраграфія === {{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]] У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год. Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху. Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)<ref>[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]</ref>. Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот. <gallery mode="packed"> Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]]. Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]]. Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]]. Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]]. Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]]. Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]]. Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера. </gallery> === Флора і фаўна === {{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]] [[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш. [[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]] Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]]. <gallery mode="packed"> Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня. Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены. Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]]. Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]]. Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]]. Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. </gallery> === Ахоўныя тэрыторыі === {{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}} У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі. Ахоўныя прыродныя тэрыторыі: * [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]], * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]], * [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]], * [[Нарачанскі нацыянальны парк]], * [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], * [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў. === Экалогія === Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі<ref>[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}</ref>. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства. У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.<ref>Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}} === Да з’яўлення чалавека === Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя. === Старажытная гісторыя === {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} [[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]] Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]</ref>, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]</ref>, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]</ref> і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі. З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]</ref>. === Полацкае і Тураўскае княствы === {{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}} [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]] [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]] Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]</ref>. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]]. Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]</ref>. У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{main|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]] [[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]] Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]</ref>. Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар. <gallery mode="packed"> Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг). Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай. Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі. </gallery> === Рэч Паспалітая === {{main|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]] [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]] Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]</ref>. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя. Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы. Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць. Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты. Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны. Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды) </gallery> === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}} [[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]] [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]] [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]] У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года. У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам. [[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш). === Беларуская Народная Рэспубліка === {{main|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]] 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала. === Заходняя Беларусь === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === Савецкая Беларусь === {{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}} [[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]] У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]]. 17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы. У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі. У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху. Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху. Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці. Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца. </gallery> === Рэспубліка Беларусь === {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} 27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь. У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.</ref>. 14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання. 29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»<ref>Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.</ref>. 10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»<ref>Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.</ref> Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму. 4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый. Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі. 11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў. У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]]. == Сімволіка == {{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}} [[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]] У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР. Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту. Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]]. <gallery mode="packed"> Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года). Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года. </gallery> <!--=== Дзяржаўны сцяг === {{main|Сцяг Беларусі}} === Дзяржаўны герб === {{main|Герб Беларусі}} === Дзяржаўны гімн === {{main|Гімн Беларусі}}--> == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін. [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання. 24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці. Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў. 17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар. Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады. Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]]. == Палітычныя партыі == {{main|Палітычныя партыі Беларусі}} На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый<ref>{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}</ref>, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]]. == Міжнароднае становішча і знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]] Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў. На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь.  Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў. {{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !Вобласць||<small>Паштовы<br />індэкс</small>||class="unsortable"|<small>Дата<br />заснавання</small>||<small>Плошча<br />км²<br />(на 1.01.2012<!--<ref name="кадастр 2012"/>-->)</small>||<small>Насельніцтва<br />(на 1.01.2019<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>)</small>||<small>Адміністрацыйны цэнтр</small>||class="unsortable"|<small>Сцяг</small>||class="unsortable"|<small>Карта</small> |- | [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 снежня]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 379 456 | [[Брэст]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь <br />(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]] circle 97 79 10 [[Мінск]] desc none </imagemap> |- | [[Віцебская вобласць]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 164 554 | [[Віцебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Гомельская вобласць]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 405 873 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 верасня]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 036 529 | [[Гродна]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Мінская вобласць]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 432 480 | [[Мінск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 049 326 | [[Магілёў]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфічныя звесткі === [[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]] Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]</ref>. Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %<ref>{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}</ref>. З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася. У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center>'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',<br />тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]</center> ---- {| cellpadding=2 style="background:transparent;" |- | [[Мінск]] | align="right" | 1975 |- | [[Гомель]] | align="right" | 535 |- | [[Магілёў]] | align="right" | 380 |- | [[Віцебск]] | align="right" | 370 |- | [[Гродна]] | align="right" | 369 |- | [[Брэст]] | align="right" | 344 |- | [[Бабруйск]] | align="right" | 218 |- | [[Баранавічы]] | align="right" | 179 |- | [[Барысаў]] | align="right" | 143 |- | [[Пінск]] | align="right" | 138 |} </div> У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8<ref>belstat.gov.by</ref>. Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня): * 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)<ref name="belstat1">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}</ref> * 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)<ref>{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by">{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. * 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек<ref>{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). === Рэлігія === [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]] {{main|Рэлігія ў Беларусі}} Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]]. {{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]] [[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]] [[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]] У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]). У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі. Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў. У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду. <gallery mode="packed"> Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]]. Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]). Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе. </gallery> === Мовы === {{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} {{seealso|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]] [[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]] {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} [[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]] [[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]] Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]<ref>{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца<ref name="svab1995">https://www.svaboda.org/a/24100070.html</ref>. Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=191559</ref>. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску. Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі<ref>Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002</ref><ref>Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.</ref><ref>''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.</ref>, Савецкага Саюза<ref>Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136</ref><ref>Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.</ref><ref>Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96</ref> і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}</ref><ref>''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019</ref>. Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]]. У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы. У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]<ref>https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}</ref>, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]] Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]<ref>[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]</ref>, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]<ref>Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]</ref>. Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %. Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.<ref>https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php</ref> У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)</ref>, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)<ref>[https://web.archive.org/web/20120408220824/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)</ref>, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''</ref>. === Грашовая сістэма === {{main|Беларускі рубель}} Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі. === Банкаўская сістэма === {{main|Банкаўская сістэма Беларусі}} Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў. === Сельская гаспадарка === {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009). === Прамысловая вытворчасць === {{main|Прамысловасць Беларусі}} [[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]] Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы. === IT-тэхналогіі === {{актуальнасць|2020 год}} [[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]] [[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]] У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску. === Энергетыка === {{main|Энергетыка Беларусі}} Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС. Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г<ref>Стратегии развития… 2011—2015 годы.</ref>. Будуецца [[Беларуская АЭС]]. === Міжнародны гандаль === Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд). Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2012 |archive-date=10 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210183155/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |url-status=dead }}</ref>. === Турызм === {{main|Турызм у Беларусі}} [[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]] [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]] На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]<ref name="Эканоміка"/>. Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў<!--2012-2014??--> перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці<ref name="Эканоміка"/>. Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]<ref name="Эканоміка"/>. === Транспарт === 28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну. На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт. Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км<ref name="Эканоміка">[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]</ref>. === Водны транспарт === У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе. === Паветраны транспарт === Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]]. У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]]. === Сувязь і камунікацыі === У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн<ref name="Эканоміка"/>. {{у планах}} {{таксама}} * [[Інтэрнэт у Беларусі]], * [[Байнэт]], * [[.by]], * [[Белпошта]]. === Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі === * [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }}, * [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }}, * [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }}, * [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}. == Культура і грамадства == [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]] Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]]. Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры. === Літаратура === {{main|Беларуская літаратура}} [[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]] [[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]] Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры. Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI). Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш). Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі<ref>{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д. <gallery mode="packed"> Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900). Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916). Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917). Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956). Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983). Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978). Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976). Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984). Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991). Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991). Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995) Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003) Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) </gallery> ==== Сучасная беларуская літаратура ==== Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}</ref>. Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш.. Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш.. <gallery mode="packed"> Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946). Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975). Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958). Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977). Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965). Файл:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973). </gallery> === Выяўленчае мастацтва === {{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}} [[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]] [[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]] У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX). Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}</ref>. Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны. Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]]. Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі. У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў. <gallery mode="packed"> Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600. Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630. Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі». Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884. Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903. Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915. Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916. Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925. Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940. Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна». Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982. Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014. Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак. </gallery> === Архітэктура === {{main|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]] [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]] Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="Архитектура">[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}</ref>. У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]<ref>[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]</ref> ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш). <gallery mode="packed"> Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет. Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў. Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі. Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]]. Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны. </gallery> === Музыка === {{main|Музыка Беларусі}} [[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]] Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)<ref>[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]</ref>. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш<ref>[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]</ref>. Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай). [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]] [[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]] [[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]] [[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]] Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]</ref>. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''». Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя. У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна). [[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]… {{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...<ref>[http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ]</ref>.}} <gallery mode="packed"> Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]]. Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]. Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]. Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]]. Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]]. Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]]. Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]]. Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]]. Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. </gallery> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў. У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва: * «Беларуская музычная восень», * «Мінская вясна», * «[[Залаты шлягер]]», * «Музы Нясвіжа». === Тэатр === [[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]] [[Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]] [[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]] [[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]] ;Вытокі ў фальклоры [[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |title=М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР |access-date=8 мая 2017 |archive-date=12 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612004703/http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |url-status=dead }}</ref>. ;Магнацкія тэатры У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш<ref>[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]</ref>. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі. ;Беларускі тэатр у XX стагоддзі Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя. ;Беларускі тэатр сёння Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]<ref>[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}</ref> і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме<ref>[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]</ref>. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]]. Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя. Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]]. У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце. <gallery mode="packed"> Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]». Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка. Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург. </gallery> === Кінематограф === {{main|Кінематограф Беларусі}} [[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]] [[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]] Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]». Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно. Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным<ref>[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]</ref>. У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2020-01-16}}</ref>. Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]]. === Філасофія === Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714). Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680). Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689). Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651). </gallery> Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя. [[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»<ref>[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}</ref>. === Музеі === [[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]] {{main|Спіс музеяў Беларусі}} {{у планах}} === Бібліятэкі === Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў. Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт<ref>{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}</ref>. Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта. === СМІ === {{main|СМІ Беларусі}} {{у планах}} === Навука === {{main|Навука ў Беларусі}} [[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]] Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі). ;Матэматыка Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]]. ;Гістарычная навука [[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]] Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя. ;Эканамічная навука Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя. ;Этнаграфія Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя. Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя. ;Астраномія У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці. ;Касманаўтыка [[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]] [[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]] Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі<ref>[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]</ref>, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])<ref>[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}</ref>. * [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі. {{нарыхтоўка раздзела}} === Спорт === [[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]] {{main|Спорт у Беларусі}} У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы<ref>http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}</ref>. === Нацыянальныя святы === Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі: * [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]], * [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае), * [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын, * 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]], * [[1 мая]] — Свята працы, * [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]], * [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, * [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, * [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае). === Народныя святы === [[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]] Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў. * 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў. * 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы. * сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі. * 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі. * 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]]. * красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]]. * май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску. * ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі. * пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]</ref>. Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый. === Кухня === [[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian national potato meal "draniki" and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]] {{main|Беларуская кухня}} У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]</ref>. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне<ref>[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]</ref>. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках. [[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня. Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя. === Беларускае народнае адзенне === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]] Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]</ref>. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]]. Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Беларусі}} У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць: * Дашкольная адукацыя, * Агульная сярэдняя адукацыя, * Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі, * Сярэдняя спецыяльная адукацыя, * Вышэйшая адукацыя, * Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. === Ахова здароўя === {{у планах}} === Злачыннасць === У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў<ref name=prest.12 />. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі<ref name=prest.3>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў<ref name=prest.2>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў<ref name=prest.3 />), на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)<ref name=prest.3 /><ref name=prest.10>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]<ref name=prest.11>{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца<ref name=prest.12>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)</ref>. Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)</ref> і раней асуджанымі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)</ref> (47,2 %<ref name=prest.10 />). Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %<ref name=prest.2 />, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %<ref name=prest.1>{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)<ref name=prest.4>[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).</ref>. == Узброеныя сілы == === Армія === {{main|Узброеныя сілы Беларусі}} Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт<!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба-->. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)<ref>Паводле звестак у CIA Factbook 2007.</ref>. === Міліцыя === {{main|Міліцыя Беларусі}} {{у планах}} === Спецслужбы === [[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]] Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года<ref name="Абкамітэце">{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}</ref>. Акрамя КДБ у Беларусі існуюць: * [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку), * [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)<ref name="Абцэнтры">{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>, * [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ), * [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Абтаможне">{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, * [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref>http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}</ref>, * [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>http://gpk.gov.by/</ref><ref name="agentura.ru">{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Абнавіць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-2}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі] * [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку] * [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ] * [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{Усходняе партнёрства}} [[Катэгорыя:Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] a9brh0d4u9ex477xc0q3v6guyreuhyx 5171389 5171357 2026-07-26T18:24:50Z 5171389 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Родны склон = Беларусі | Назва гімна = Мы, беларусы | Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg | Дата1 = [[X стагоддзе]] | Дата2 = [[XII стагоддзе]] | Дата3 = [[1236]] | Дата4 = [[1569]] | Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]] | Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]] | Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]] | Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]] | Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]] | Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]] | Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта) | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 0 | Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]] | Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]] | Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Рэч Паспалітая]] | Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]] | Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] | Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]] | Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]] | Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}} (ад [[СССР]]) <br/> | Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}} | Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]<br/><br/> * [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] * Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]] * Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]] | Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>(аспрэчваецца з 23.9.2020) * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] * [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]] * [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] | Месца па плошчы = 84 | Плошча = 207 600 | Працэнт вады = 2,22 % | Этнахронім = [[беларусы]] | Месца па насельніцтву = 97 | Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280 | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446<ref>{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}</ref> | Год перапісу = 2019 | Шчыльнасць насельніцтва = 43,3<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]</ref> | Месца па шчыльнасці = 174 | ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023 | Месца па ВУП (ППЗ) = 73 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016 | ВУП (намінал) = 68,86 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2023 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82 | ІРЧП = {{рост}}0,801 | Год разліку ІРЧП = 2024 | Месца па ІРЧП = 69 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км. Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы). Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання. [[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}</ref>. На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км. Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]]. Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]]. == Назва == {{main|Белая Русь}} Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956</ref>. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]. Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref>. У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь. [[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''. === Праблема наймення на іншых мовах === З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref>. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''. Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''. Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus<ref>[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]</ref>. У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''. == Геаграфія == [[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]] {{main|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]] Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км. Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}. === Рэльеф === {{main|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]] [[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора. в Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў. === Геалогія і глебы === {{main|Геалогія Беларусі}} {{main|Глебы Беларусі}} У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі. Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні. З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы. === Карысныя выкапні === {{main|Карысныя выкапні Беларусі}} На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш. === Клімат === {{main|Клімат Беларусі}} Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу. Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&nbsp;°C на поўначы да 18,5&nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]]. На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см. На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату. === Гідраграфія === {{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]] У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год. Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху. Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)<ref>[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]</ref>. Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот. <gallery mode="packed"> Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]]. Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]]. Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]]. Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]]. Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]]. Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]]. Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера. </gallery> === Флора і фаўна === {{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]] [[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш. [[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]] Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]]. <gallery mode="packed"> Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня. Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены. Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]]. Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]]. Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]]. Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. </gallery> === Ахоўныя тэрыторыі === {{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}} У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі. Ахоўныя прыродныя тэрыторыі: * [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]], * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]], * [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]], * [[Нарачанскі нацыянальны парк]], * [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], * [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў. === Экалогія === Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі<ref>[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}</ref>. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства. У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.<ref>Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}} === Да з’яўлення чалавека === Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя. === Старажытная гісторыя === {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} [[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]] Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]</ref>, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]</ref>, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]</ref> і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі. З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]</ref>. === Полацкае і Тураўскае княствы === {{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}} [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]] [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]] Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]</ref>. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]]. Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]</ref>. У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{main|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]] [[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]] Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]</ref>. Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар. <gallery mode="packed"> Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг). Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай. Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі. </gallery> === Рэч Паспалітая === {{main|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]] [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]] Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]</ref>. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя. Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы. Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць. Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты. Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны. Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды) </gallery> === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}} [[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]] [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]] [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]] У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года. У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам. [[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш). === Беларуская Народная Рэспубліка === {{main|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]] 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала. === Заходняя Беларусь === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === Савецкая Беларусь === {{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}} [[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]] У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]]. 17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы. У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі. У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху. Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху. Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці. Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца. </gallery> === Рэспубліка Беларусь === {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} 27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь. У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.</ref>. 14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання. 29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»<ref>Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.</ref>. 10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»<ref>Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.</ref> Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму. 4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый. Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі. 11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў. У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]]. == Сімволіка == {{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}} [[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]] У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР. Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту. Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]]. <gallery mode="packed"> Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года). Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года. </gallery> <!--=== Дзяржаўны сцяг === {{main|Сцяг Беларусі}} === Дзяржаўны герб === {{main|Герб Беларусі}} === Дзяржаўны гімн === {{main|Гімн Беларусі}}--> == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін. [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання. 24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці. Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў. 17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар. Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады. Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]]. == Палітычныя партыі == {{main|Палітычныя партыі Беларусі}} На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый<ref>{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}</ref>, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]]. == Міжнароднае становішча і знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]] Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў. На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь.  Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў. {{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !Вобласць||<small>Паштовы<br />індэкс</small>||class="unsortable"|<small>Дата<br />заснавання</small>||<small>Плошча<br />км²<br />(на 1.01.2012<!--<ref name="кадастр 2012"/>-->)</small>||<small>Насельніцтва<br />(на 1.01.2019<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>)</small>||<small>Адміністрацыйны цэнтр</small>||class="unsortable"|<small>Сцяг</small>||class="unsortable"|<small>Карта</small> |- | [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 снежня]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 379 456 | [[Брэст]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь <br />(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]] circle 97 79 10 [[Мінск]] desc none </imagemap> |- | [[Віцебская вобласць]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 164 554 | [[Віцебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Гомельская вобласць]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 405 873 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 верасня]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 036 529 | [[Гродна]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Мінская вобласць]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 432 480 | [[Мінск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 049 326 | [[Магілёў]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфічныя звесткі === [[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]] Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]</ref>. Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %<ref>{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}</ref>. З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася. У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center>'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',<br />тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]</center> ---- {| cellpadding=2 style="background:transparent;" |- | [[Мінск]] | align="right" | 1975 |- | [[Гомель]] | align="right" | 535 |- | [[Магілёў]] | align="right" | 380 |- | [[Віцебск]] | align="right" | 370 |- | [[Гродна]] | align="right" | 369 |- | [[Брэст]] | align="right" | 344 |- | [[Бабруйск]] | align="right" | 218 |- | [[Баранавічы]] | align="right" | 179 |- | [[Барысаў]] | align="right" | 143 |- | [[Пінск]] | align="right" | 138 |} </div> У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8<ref>belstat.gov.by</ref>. Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня): * 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)<ref name="belstat1">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}</ref> * 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)<ref>{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by">{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. * 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек<ref>{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). === Рэлігія === [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]] {{main|Рэлігія ў Беларусі}} Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]]. {{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]] [[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]] [[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]] У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]). У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі. Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў. У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду. <gallery mode="packed"> Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]]. Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]). Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе. </gallery> === Мовы === {{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} {{seealso|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]] [[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]] {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} [[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]] [[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]] Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]<ref>{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца<ref name="svab1995">https://www.svaboda.org/a/24100070.html</ref>. Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=191559</ref>. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску. Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі<ref>Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002</ref><ref>Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.</ref><ref>''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.</ref>, Савецкага Саюза<ref>Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136</ref><ref>Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.</ref><ref>Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96</ref> і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}</ref><ref>''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019</ref>. Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]]. У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы. У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]<ref>https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}</ref>, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]] Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]<ref>[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]</ref>, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]<ref>Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]</ref>. Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %. Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.<ref>https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php</ref> У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)</ref>, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)<ref>[https://web.archive.org/web/20120408220824/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)</ref>, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''</ref>. === Грашовая сістэма === {{main|Беларускі рубель}} Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі. === Банкаўская сістэма === {{main|Банкаўская сістэма Беларусі}} Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў. === Сельская гаспадарка === {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009). === Прамысловая вытворчасць === {{main|Прамысловасць Беларусі}} [[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]] Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы. === IT-тэхналогіі === {{актуальнасць|2020 год}} [[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]] [[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]] У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску. === Энергетыка === {{main|Энергетыка Беларусі}} Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС. Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г<ref>Стратегии развития… 2011—2015 годы.</ref>. Будуецца [[Беларуская АЭС]]. === Міжнародны гандаль === Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд). Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2012 |archive-date=10 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210183155/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |url-status=dead }}</ref>. === Турызм === {{main|Турызм у Беларусі}} [[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]] [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]] На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]<ref name="Эканоміка"/>. Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў<!--2012-2014??--> перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці<ref name="Эканоміка"/>. Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]<ref name="Эканоміка"/>. === Транспарт === 28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну. На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт. Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км<ref name="Эканоміка">[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]</ref>. === Водны транспарт === У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе. === Паветраны транспарт === Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]]. У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]]. === Сувязь і камунікацыі === У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн<ref name="Эканоміка"/>. {{у планах}} {{таксама}} * [[Інтэрнэт у Беларусі]], * [[Байнэт]], * [[.by]], * [[Белпошта]]. === Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі === * [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }}, * [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }}, * [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }}, * [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}. == Культура і грамадства == [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]] Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]]. Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры. === Літаратура === {{main|Беларуская літаратура}} [[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]] [[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]] Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры. Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI). Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш). Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі<ref>{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д. <gallery mode="packed"> Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900). Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916). Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917). Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956). Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983). Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978). Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976). Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984). Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991). Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991). Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995) Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003) Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) </gallery> ==== Сучасная беларуская літаратура ==== Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}</ref>. Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш.. Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш.. <gallery mode="packed"> Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946). Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975). Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958). Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977). Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965). Файл:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973). </gallery> === Выяўленчае мастацтва === {{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}} [[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]] [[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]] У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX). Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}</ref>. Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны. Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]]. Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі. У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў. <gallery mode="packed"> Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600. Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630. Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі». Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884. Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903. Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915. Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916. Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925. Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940. Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна». Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982. Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014. Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак. </gallery> === Архітэктура === {{main|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]] [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]] Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="Архитектура">[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}</ref>. У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]<ref>[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]</ref> ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш). <gallery mode="packed"> Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет. Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў. Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі. Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]]. Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны. </gallery> === Музыка === {{main|Музыка Беларусі}} [[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]] Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)<ref>[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]</ref>. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш<ref>[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]</ref>. Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай). [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]] [[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]] [[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]] [[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]] Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]</ref>. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''». Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя. У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна). [[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]… {{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...<ref>[http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ]</ref>.}} <gallery mode="packed"> Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]]. Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]. Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]. Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]]. Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]]. Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]]. Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]]. Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]]. Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. </gallery> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў. У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва: * «Беларуская музычная восень», * «Мінская вясна», * «[[Залаты шлягер]]», * «Музы Нясвіжа». === Тэатр === [[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]] [[Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]] [[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]] [[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]] ;Вытокі ў фальклоры [[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |title=М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР |access-date=8 мая 2017 |archive-date=12 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612004703/http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |url-status=dead }}</ref>. ;Магнацкія тэатры У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш<ref>[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]</ref>. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі. ;Беларускі тэатр у XX стагоддзі Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя. ;Беларускі тэатр сёння Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]<ref>[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}</ref> і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме<ref>[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]</ref>. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]]. Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя. Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]]. У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце. <gallery mode="packed"> Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]». Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка. Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург. </gallery> === Кінематограф === {{main|Кінематограф Беларусі}} [[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]] [[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]] Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]». Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно. Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным<ref>[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]</ref>. У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2020-01-16}}</ref>. Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]]. === Філасофія === Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714). Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680). Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689). Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651). </gallery> Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя. [[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»<ref>[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}</ref>. === Музеі === [[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]] {{main|Спіс музеяў Беларусі}} {{у планах}} === Бібліятэкі === Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў. Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт<ref>{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}</ref>. Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта. === СМІ === {{main|СМІ Беларусі}} {{у планах}} === Навука === {{main|Навука ў Беларусі}} [[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]] Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі). ;Матэматыка Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]]. ;Гістарычная навука [[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]] Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя. ;Эканамічная навука Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя. ;Этнаграфія Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя. Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя. ;Астраномія У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці. ;Касманаўтыка [[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]] [[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]] Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі<ref>[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]</ref>, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])<ref>[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}</ref>. * [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі. {{нарыхтоўка раздзела}} === Спорт === [[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]] {{main|Спорт у Беларусі}} У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы<ref>http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}</ref>. === Нацыянальныя святы === Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі: * [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]], * [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае), * [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын, * 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]], * [[1 мая]] — Свята працы, * [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]], * [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, * [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, * [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае). === Народныя святы === [[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]] Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў. * 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў. * 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы. * сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі. * 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі. * 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]]. * красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]]. * май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску. * ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі. * пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]</ref>. Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый. === Кухня === [[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian national potato meal "draniki" and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]] {{main|Беларуская кухня}} У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]</ref>. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне<ref>[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]</ref>. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках. [[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня. Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя. === Беларускае народнае адзенне === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]] Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]</ref>. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]]. Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Беларусі}} У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць: * Дашкольная адукацыя, * Агульная сярэдняя адукацыя, * Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі, * Сярэдняя спецыяльная адукацыя, * Вышэйшая адукацыя, * Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. === Ахова здароўя === {{у планах}} === Злачыннасць === У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў<ref name=prest.12 />. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі<ref name=prest.3>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў<ref name=prest.2>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў<ref name=prest.3 />), на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)<ref name=prest.3 /><ref name=prest.10>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]<ref name=prest.11>{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца<ref name=prest.12>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)</ref>. Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)</ref> і раней асуджанымі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)</ref> (47,2 %<ref name=prest.10 />). Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %<ref name=prest.2 />, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %<ref name=prest.1>{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)<ref name=prest.4>[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).</ref>. == Узброеныя сілы == === Армія === {{main|Узброеныя сілы Беларусі}} Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт<!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба-->. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)<ref>Паводле звестак у CIA Factbook 2007.</ref>. === Міліцыя === {{main|Міліцыя Беларусі}} {{у планах}} === Спецслужбы === [[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]] Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года<ref name="Абкамітэце">{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}</ref>. Акрамя КДБ у Беларусі існуюць: * [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку), * [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)<ref name="Абцэнтры">{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>, * [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ), * [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Абтаможне">{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, * [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref>http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}</ref>, * [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>http://gpk.gov.by/</ref><ref name="agentura.ru">{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Абнавіць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-2}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі] * [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку] * [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ] * [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{Усходняе партнёрства}} [[Катэгорыя:Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] fb6cekd6dgm2n6nskfqj7epwutkop2n 5171537 5171389 2026-07-26T21:57:23Z 5171537 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Родны склон = Беларусі | Назва гімна = Мы, беларусы | Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg | Дата1 = [[X стагоддзе]] | Дата2 = [[XII стагоддзе]] | Дата3 = [[1236]] | Дата4 = [[1569]] | Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]] | Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]] | Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]] | Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]] | Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]] | Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]] | Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта) | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 0 | Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]] | Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]] | Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Рэч Паспалітая]] | Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]] | Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] | Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]] | Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]] | Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}} (ад [[СССР]]) <br/> | Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}} | Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]<br/><br/> * [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] * Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]] * Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]] | Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>(аспрэчваецца з 23.9.2020) * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] * [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]] * [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] | Месца па плошчы = 84 | Плошча = 207 600 | Працэнт вады = 2,22 % | Этнахронім = [[беларусы]] | Месца па насельніцтву = 97 | Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280 | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446<ref>{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}</ref> | Год перапісу = 2019 | Шчыльнасць насельніцтва = 43,3<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]</ref> | Месца па шчыльнасці = 174 | ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023 | Месца па ВУП (ППЗ) = 73 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016 | ВУП (намінал) = 68,86 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2023 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82 | ІРЧП = {{рост}}0,801 | Год разліку ІРЧП = 2024 | Месца па ІРЧП = 69 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км. Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы). Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання. [[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}</ref>. На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км. Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]]. Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]]. == Назва == {{main|Белая Русь}} Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956</ref>. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]. Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref>. У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь. [[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''. === Праблема наймення на іншых мовах === З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref>. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''. Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''. Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus<ref>[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]</ref>. У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''. == Геаграфія == [[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]] {{main|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]] Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км. Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}. === Рэльеф === {{main|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]] [[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора. в Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў. === Геалогія і глебы === {{main|Геалогія Беларусі}} {{main|Глебы Беларусі}} У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі. Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні. З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы. === Карысныя выкапні === {{main|Карысныя выкапні Беларусі}} На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш. === Клімат === {{main|Клімат Беларусі}} Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу. Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&nbsp;°C на поўначы да 18,5&nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]]. На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см. На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату. === Гідраграфія === {{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]] У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год. Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху. Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)<ref>[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]</ref>. Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот. <gallery mode="packed"> Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]]. Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]]. Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]]. Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]]. Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]]. Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]]. Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера. </gallery> === Флора і фаўна === {{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]] [[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш. [[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]] Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]]. <gallery mode="packed"> Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня. Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены. Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]]. Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]]. Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]]. Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. </gallery> === Ахоўныя тэрыторыі === {{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}} У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі. Ахоўныя прыродныя тэрыторыі: * [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]], * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]], * [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]], * [[Нарачанскі нацыянальны парк]], * [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], * [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў. === Экалогія === Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі<ref>[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}</ref>. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства. У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.<ref>Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}} === Да з’яўлення чалавека === Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя. === Старажытная гісторыя === {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} [[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]] Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]</ref>, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]</ref>, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]</ref> і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі. З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]</ref>. === Полацкае і Тураўскае княствы === {{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}} [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]] [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]] Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]</ref>. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]]. Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]</ref>. У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{main|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]] [[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]] Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]</ref>. Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар. <gallery mode="packed"> Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг). Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай. Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі. </gallery> === Рэч Паспалітая === {{main|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]] [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]] Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]</ref>. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя. Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы. Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць. Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты. Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны. Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды) </gallery> === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}} [[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]] [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]] [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]] У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года. У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам. [[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш). === Беларуская Народная Рэспубліка === {{main|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]] 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала. === Заходняя Беларусь === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === Савецкая Беларусь === {{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}} [[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]] У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]]. 17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы. У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі. У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху. Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху. Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці. Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца. </gallery> === Рэспубліка Беларусь === {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} 27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь. У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.</ref>. 14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання. 29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»<ref>Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.</ref>. 10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»<ref>Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.</ref> Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму. 4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый. Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі. 11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў. У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]]. == Сімволіка == {{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}} [[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]] У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР. Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту. Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]]. <gallery mode="packed"> Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года). Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года. </gallery> <!--=== Дзяржаўны сцяг === {{main|Сцяг Беларусі}} === Дзяржаўны герб === {{main|Герб Беларусі}} === Дзяржаўны гімн === {{main|Гімн Беларусі}}--> == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін. [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання. 24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці. Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў. 17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар. Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады. Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]]. == Палітычныя партыі == {{main|Палітычныя партыі Беларусі}} На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый<ref>{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}</ref>, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]]. == Міжнароднае становішча і знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]] Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў. На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь.  Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў. {{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !Вобласць||<small>Паштовы<br />індэкс</small>||class="unsortable"|<small>Дата<br />заснавання</small>||<small>Плошча<br />км²<br />(на 1.01.2012<!--<ref name="кадастр 2012"/>-->)</small>||<small>Насельніцтва<br />(на 1.01.2019<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>)</small>||<small>Адміністрацыйны цэнтр</small>||class="unsortable"|<small>Сцяг</small>||class="unsortable"|<small>Карта</small> |- | [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 снежня]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 379 456 | [[Брэст]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь <br />(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]] circle 97 79 10 [[Мінск]] desc none </imagemap> |- | [[Віцебская вобласць]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 164 554 | [[Віцебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Гомельская вобласць]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 405 873 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 верасня]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 036 529 | [[Гродна]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Мінская вобласць]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 432 480 | [[Мінск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 049 326 | [[Магілёў]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфічныя звесткі === [[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]] Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]</ref>. Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %<ref>{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}</ref>. З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася. У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center>'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',<br />тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]</center> ---- {| cellpadding=2 style="background:transparent;" |- | [[Мінск]] | align="right" | 1975 |- | [[Гомель]] | align="right" | 535 |- | [[Магілёў]] | align="right" | 380 |- | [[Віцебск]] | align="right" | 370 |- | [[Гродна]] | align="right" | 369 |- | [[Брэст]] | align="right" | 344 |- | [[Бабруйск]] | align="right" | 218 |- | [[Баранавічы]] | align="right" | 179 |- | [[Барысаў]] | align="right" | 143 |- | [[Пінск]] | align="right" | 138 |} </div> У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8<ref>belstat.gov.by</ref>. Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня): * 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)<ref name="belstat1">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}</ref> * 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)<ref>{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by">{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. * 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек<ref>{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). === Рэлігія === [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]] {{main|Рэлігія ў Беларусі}} Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]]. {{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]] [[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]] [[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]] У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]). У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі. Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў. У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду. <gallery mode="packed"> Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]]. Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]). Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе. </gallery> === Мовы === {{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} {{seealso|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]] [[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]] {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} [[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]] [[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]] Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]<ref>{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца<ref name="svab1995">https://www.svaboda.org/a/24100070.html</ref>. Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=191559</ref>. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску. Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі<ref>Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002</ref><ref>Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.</ref><ref>''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.</ref>, Савецкага Саюза<ref>Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136</ref><ref>Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.</ref><ref>Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96</ref> і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}</ref><ref>''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019</ref>. Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]]. У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы. У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]<ref>https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}</ref>, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]] Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]<ref>[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]</ref>, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]<ref>Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]</ref>. Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %. Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.<ref>https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php</ref> У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)</ref>, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)<ref>[https://web.archive.org/web/20120408220824/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)</ref>, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''</ref>. === Грашовая сістэма === {{main|Беларускі рубель}} Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі. === Банкаўская сістэма === {{main|Банкаўская сістэма Беларусі}} Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў. === Сельская гаспадарка === {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009). === Прамысловая вытворчасць === {{main|Прамысловасць Беларусі}} [[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]] Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы. === IT-тэхналогіі === {{актуальнасць|2020 год}} [[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]] [[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]] У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску. === Энергетыка === {{main|Энергетыка Беларусі}} Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС. Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г<ref>Стратегии развития… 2011—2015 годы.</ref>. Будуецца [[Беларуская АЭС]]. === Міжнародны гандаль === Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд). Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2012 |archive-date=10 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210183155/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |url-status=dead }}</ref>. === Турызм === {{main|Турызм у Беларусі}} [[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]] [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]] На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]<ref name="Эканоміка"/>. Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў<!--2012-2014??--> перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці<ref name="Эканоміка"/>. Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]<ref name="Эканоміка"/>. === Транспарт === 28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну. На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт. Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км<ref name="Эканоміка">[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]</ref>. === Водны транспарт === У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе. === Паветраны транспарт === Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]]. У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]]. === Сувязь і камунікацыі === У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн<ref name="Эканоміка"/>. {{у планах}} {{таксама}} * [[Інтэрнэт у Беларусі]], * [[Байнэт]], * [[.by]], * [[Белпошта]]. === Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі === * [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }}, * [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }}, * [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }}, * [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}. == Культура і грамадства == [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]] Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]]. Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры. === Літаратура === {{main|Беларуская літаратура}} [[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]] [[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]] Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры. Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI). Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш). Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі<ref>{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д. <gallery mode="packed"> Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900). Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916). Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917). Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956). Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983). Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978). Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976). Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984). Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991). Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991). Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995) Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003) Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) </gallery> ==== Сучасная беларуская літаратура ==== Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}</ref>. Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш.. Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш.. <gallery mode="packed"> Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946). Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975). Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958). Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977). Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965). Файл:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973). </gallery> === Выяўленчае мастацтва === {{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}} [[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]] [[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]] У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX). Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}</ref>. Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны. Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]]. Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі. У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў. <gallery mode="packed"> Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600. Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630. Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі». Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884. Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903. Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915. Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916. Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925. Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940. Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна». Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982. Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014. Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак. </gallery> === Архітэктура === {{main|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]] [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]] Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="Архитектура">[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}</ref>. У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]<ref>[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]</ref> ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш). <gallery mode="packed"> Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет. Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў. Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі. Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]]. Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны. </gallery> === Музыка === {{main|Музыка Беларусі}} [[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]] Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)<ref>[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]</ref>. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш<ref>[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]</ref>. Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай). [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]] [[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]] [[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]] [[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]] Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]</ref>. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''». Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя. У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна). [[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]… {{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...<ref>[http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ]</ref>.}} <gallery mode="packed"> Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]]. Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]. Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]. Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]]. Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]]. Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]]. Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]]. Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]]. Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. </gallery> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў. У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва: * «Беларуская музычная восень», * «Мінская вясна», * «[[Залаты шлягер]]», * «Музы Нясвіжа». === Тэатр === [[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]] [[Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]] [[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]] [[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]] ;Вытокі ў фальклоры [[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |title=М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР |access-date=8 мая 2017 |archive-date=12 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612004703/http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |url-status=dead }}</ref>. ;Магнацкія тэатры У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш<ref>[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]</ref>. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі. ;Беларускі тэатр у XX стагоддзі Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя. ;Беларускі тэатр сёння Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]<ref>[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}</ref> і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме<ref>[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]</ref>. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]]. Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя. Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]]. У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце. <gallery mode="packed"> Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]». Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка. Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург. </gallery> === Кінематограф === {{main|Кінематограф Беларусі}} [[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]] [[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]] Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]». Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно. Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным<ref>[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]</ref>. У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2020-01-16}}</ref>. Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]]. === Філасофія === Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714). Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680). Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689). Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651). </gallery> Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя. [[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»<ref>[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}</ref>. === Музеі === [[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]] {{main|Спіс музеяў Беларусі}} {{у планах}} === Бібліятэкі === Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў. Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт<ref>{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}</ref>. Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта. === СМІ === {{main|СМІ Беларусі}} {{у планах}} === Навука === {{main|Навука ў Беларусі}} [[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]] Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі). ;Матэматыка Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]]. ;Гістарычная навука [[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]] Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя. ;Эканамічная навука Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя. ;Этнаграфія Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя. Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя. ;Астраномія У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці. ;Касманаўтыка [[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]] [[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]] Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі<ref>[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]</ref>, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])<ref>[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}</ref>. * [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі. {{нарыхтоўка раздзела}} === Спорт === [[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]] {{main|Спорт у Беларусі}} У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы<ref>http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}</ref>. === Нацыянальныя святы === Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі: * [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]], * [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае), * [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын, * 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]], * [[1 мая]] — Свята працы, * [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]], * [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, * [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, * [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае). === Народныя святы === [[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]] Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў. * 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў. * 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы. * сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі. * 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі. * 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]]. * красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]]. * май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску. * ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі. * пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]</ref>. Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый. === Кухня === [[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian national potato meal "draniki" and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]] {{main|Беларуская кухня}} У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]</ref>. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне<ref>[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]</ref>. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках. [[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня. Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя. === Беларускае народнае адзенне === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]] Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]</ref>. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]]. Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Беларусі}} У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць: * Дашкольная адукацыя, * Агульная сярэдняя адукацыя, * Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі, * Сярэдняя спецыяльная адукацыя, * Вышэйшая адукацыя, * Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. === Ахова здароўя === {{у планах}} === Злачыннасць === У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў<ref name=prest.12 />. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі<ref name=prest.3>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў<ref name=prest.2>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў<ref name=prest.3 />), на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)<ref name=prest.3 /><ref name=prest.10>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]<ref name=prest.11>{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца<ref name=prest.12>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)</ref>. Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)</ref> і раней асуджанымі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)</ref> (47,2 %<ref name=prest.10 />). Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %<ref name=prest.2 />, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %<ref name=prest.1>{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)<ref name=prest.4>[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).</ref>. == Узброеныя сілы == === Армія === {{main|Узброеныя сілы Беларусі}} Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт<!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба-->. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)<ref>Паводле звестак у CIA Factbook 2007.</ref>. === Міліцыя === {{main|Міліцыя Беларусі}} {{у планах}} === Спецслужбы === [[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]] Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года<ref name="Абкамітэце">{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}</ref>. Акрамя КДБ у Беларусі існуюць: * [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку), * [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)<ref name="Абцэнтры">{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>, * [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ), * [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Абтаможне">{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, * [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref>http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}</ref>, * [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>http://gpk.gov.by/</ref><ref name="agentura.ru">{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Абнавіць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-2}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі] * [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку] * [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ] * [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{Усходняе партнёрства}} [[Катэгорыя:Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 4ll6b83977km723imd6oy5cdbybjyef 0 218711 5171669 5128024 2026-07-27T08:16:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171669 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва}} '''Фо́ліевая кіслата́, вітамін B{{sub|9}}, вітамін B{{sub|C}}''' — біялагічна актыўнае рэчыва, [[вітамін]] з [[Вітаміны групы B|групы В]], [[пігмент]] жоўтага колеру<ref name="krug">[http://krugosvet.ru/enc/meditsina/folievaya-kislota Фолиевая кислота] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430182912/http://krugosvet.ru/enc/meditsina/folievaya-kislota |date=30 красавіка 2015 }}{{ref-ru}} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]]</ref>, C₁₉H₁₉N₇O₆. Фоліевую кіслату і яе вытворныя аб’ядноўваюць таксама пад назвай ''фалацын''<ref name="xumuk">[http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4798.html Фалацын на сайце ХиМиК.ру]{{ref-ru}}</ref>. [[File:Folic acid crystals.jpg|thumb|[[Крышталь|Крышталі]] фоліевай кіслаты]] Фоліева кіслата ўпершыню вылучана [[ЗША|амерыканскім]] [[хімік]]ам Р. Уільямсам у [[1941]] годзе, сінтэзавана ў [[1945]] годзе групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам [[біяхімік]]а Йелапрагада Субарао ({{lang-en|Dr. Yellapragada SubbaRow}}). == Уласцівасці == Па сваёй структуры фоліевая кіслата ўяўляе злучэнне глутамінавай і параамімнабензойнай [[Кіслоты|кіслот]] з жоўтым [[пігмент]]ам птэрынам<ref name="krug"/>. Дробнакрышталічны парашок без паху і смаку. [[Малярная маса]] 441,41<ref name="xumuk" />. Разбураецца пры тэмпературы 250 [[Градус Цэльсія|°С]]<ref name="xumuk" /> і ў водных [[раствор]]ах і [[Шчолачы|шчолачным]] асяроддзі ў прысутнасці [[кісларод]]у пад ўздзеяннем [[Святло|святла]]. Дрэнна раствараецца ў [[Вада|вадзе]]. Не раствараецца ў [[ацэтон]]е, дыэтылавым эфіры, [[хлараформ]]е і [[Вуглевадароды|вуглевадародах]]<ref name="xumuk" />. == У прыродзе == Фоліевая кіслата прысутнічае ва ўсіх [[Жывёлы|жывёльных]], [[Расліны|раслінных]] [[клетка]]х і ў [[мікраарганізм]]ах. Асабліва вялікая колькасць фоліевай кіслаты ўтрымліваецца ў [[ліст|лісцях]] зялёных раслін, такіх харчовых прадуктах, як [[печань]], [[ныркі]], [[пятрушка]], [[Латук|салата]], зерневы [[хлеб]] і хлеб з мукі грубага памолу і інш. У [[яйка]]х, [[Мяса|мясе]] і [[Малако|малацэ]] фоліевай кіслаты значна менш. == Біялагічная роля == Актыўная форма фоліевай кіслаты — тэтрагідрафоліевая кіслата — удзельнічае ў працэсах сінтэзу [[ДНК]] м [[РНК]], працэсах дзялення і росту клетак . Каферментныя формы ўдзельнічаюць у сінтэзе пурынавых [[Асновы|асноў]] — [[адэнін]]у і [[гуанін]]у<ref name="xumuk" />. Недахоп фоліевай кіслаты вядзе да развіцця макрацытарнай [[Анемія|анеміі]], [[стаматыт]]у, [[гастрыт]]у, [[энтэрыт]]у. У перыяд [[Цяжарнасць|цяжарнасці]] недахоп фоліевай кіслаты прыводзіць да гіпатрафіі нованароджаных, парушэнняў развіцця, з’яўлення прыроджаных заган<ref name="xumuk" />. Арганізм [[чалавек]]а фоліевай кіслатой забяспечваецца разам з [[ежа]]й. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Фоліевая кіслата|Семяненя І. М.|434}} == Спасылкі == * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4798.html Фалацын на сайце ХиМиК.ру]{{ref-ru}} * [http://www.xumuk.ru/biospravochnik/373.html Фолиевая кислота (folic acid) на сайце ХиМиК.ру]{{ref-ru}} * [http://krugosvet.ru/enc/meditsina/folievaya-kislota Фолиевая кислота] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430182912/http://krugosvet.ru/enc/meditsina/folievaya-kislota |date=30 красавіка 2015 }}{{ref-ru}} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] * [http://www.ysubbarow.info/folicacid.html Folic Acid // Miracle Man of Miracle Drugs Dr. Yellapragada Subbarow] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305044900/http://ysubbarow.info/folicacid.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-en}} * {{Commons|Category:Folic acid}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Вітаміны}} [[Катэгорыя:Вітаміны]] ffrtggqd2tyqwt3ty3zpe3g9xq3t5ov 0 218845 5171230 4561087 2026-07-26T13:05:32Z M.L.Bot 261 5171230 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў}} {{Славутасць |Тып = Сядзібна-паркавы комплекс |Беларуская назва = Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява =Rajca, Vieraščaka. Райца, Верашчака (J. Bułhak, 1910).jpg |Подпіс выявы =Сядзіба Путкамераў у пач. XX ст., [[Ян Булгак]] |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = Райца |lat_dir = |lat_deg =53.473481 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26.023314|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XIX |Заканчэнне будаўніцтва = XIX |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' — помнік дойлідства [[класіцызм]]у ў в. [[Райца]] ([[Карэліцкі раён]]). У будынку размешчаная медыцынская ўстанова. Пабудаваны ў XIX стагоддзі ў маёнтку Слізняў. У пачатку XX стагоддзя сядзіба належала [[Ваўжынец Путкамер (1859—1923)|Ваўжынцу Путкамеру]]. == Архітэктура == [[Файл:Rajca, Vieraščaka. Райца, Верашчака (J. Bułhak, 1910) (2).jpg|thumb|злева|Парк у пач. XX ст., [[Ян Булгак]] ]] Аднапавярховы драўляны Т-падобны ў плане будынак накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Сцены атынкаваныя і дэкарыраваныя кутнімі [[пілястра]]мі, расчлянёныя вузкімі прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Цэнтр галоўнага паўднёва-ўсходняга фасада вылучаны чатырохкалонным [[порцік]]ам. З боку дваровага фасада да будынка прымыкае выцягнутае [[крыло, архітэктура|крыло]]. Унутраная планіроўка [[анфілада|анфіладная]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima|1598}} * {{ГБ|http://globustut.by/rajca/index.htm#manor_main}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Райца]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Карэліцкага раёна]] [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] 43ng3x7eowtthcresik27drsmkcs06i 0 219724 5171643 4855383 2026-07-27T06:32:04Z StarDeg 16311 5171643 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Алена Васілеўна Абразцова''' ({{ДН|7|7|1939}}, [[Ленінград]] — {{ДС|12|1|2015}}, Германія) — савецкая і расійская оперная спявачка (мецца-сапрана), актрыса, педагог. [[Народны артыст СССР|Народная артыстка СССР]] (1976). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1990). Лаўрэат [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1976). У 1964 годзе скончыла Дзяржаўную кансерваторыю імя Рымскага-Корсакава. У рэпертуары Абразцовай былі творы больш за 100 кампазітараў, якія яна выконвала як оперную, камерную і духоўную музыку, так і рускія народныя песні і рамансы, а таксама класічныя аперэты і джазавыя стандарты. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абразцова Алена Васілеўна}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Маскоўскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Мецца-сапрана]] [[Катэгорыя:Оперная трупа Вялікага тэатра]] [[Катэгорыя:Постаці Міхайлаўскага тэатра]] [[Катэгорыя:Тэатр Рамана Вікцюка]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднага конкурсу імя П. І. Чайкоўскага]] [[Катэгорыя:Дзіцячая музычная школа імя П. І. Чайкоўскага]] [[Катэгорыя:Памерлі ад лейкеміі]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Рэспублікі Паўночная Асеція — Аланія]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Расійскі нацыянальны алімп»]] 16983vgf9qgbzm7vmc9epxbabo0jwtl 0 221663 5171353 5152623 2026-07-26T17:19:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171353 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Усяж |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Хэ.щлб.JPG |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 04|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 00|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет = Усяжскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 3300 |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = UTC+3 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс =222212 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Этнахаронім |add1 = усяжцы, усяжчанін, усяжчанка |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} [[Файл:The baptism of the cross by water in the village of Usyazh (Minsk region, Belarus), 2015.jpg|thumb|Асвячэнне крыжа]] '''У́сяж'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ву́сяж'''</ref> ({{lang-be-trans|Usiaž}}, {{lang-ru|Усяж}}) — [[пасёлак]] у [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Усяжскі сельсавет|Усяжскага сельсавета]]. За 8 кіламетраў на паўночны захад ад Смалявіч і 9 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Смалявічы (станцыя)|Смалявічы]], 35 кіламетраў ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == Пасёлак Усяж знаходзіцца ў раёне невялікай ракі [[Усяжа (рака)|Усяжа]], ад якой імаверна атрымаў назву. Пастановай [[СНК БССР]] № 28 ад 07.01.1941 г. і [[СНК СССР]] № 277 ад 08.02.1941 г. в 35 км ад беларускай сталіцы пачалося будаўніцтва торфабрыкетнага завода і электрастанцыі на тарфяным урочышчы «Усяж». Да чэрвеня 1941 г. былі ўзведзены падмурак галоўнага корпуса завода і некалькі жылых дамоў. Вайна спыніла будаўніцтва завода і жылых дамоў. У жніўні 1944 года будаўніцтва аднавілася. Першыя работнікі і тэхніка размяшчаліся ў бліжэйшых вёсках Емяльянава, Шпакоўшчына, Трубічына. Адначасова вялося будаўніцтва завода і пасёлка. [[Файл:Красный дом.JPG|thumb|Красный дом]] [[Файл:Здание 4-хэтажки.jpg|thumb|Школьная вуліца]] * 1946 год — праведзена асушванне першачарговага ўчастка торфаздабычы, пабудаваны два жылых бараку, часавы будынак заводакіраўніцтва, сталовая. * 1947—1949 гады — вядзецца будаўніцтва тарфяных палёў. Пачалася першая здабыча торфу. Пабудаваныя лазня і тры 18-кватэрныя дамы па вул. Паркавая. * 1950 год — уведзены ў эксплуатацыю механічны цэх і аўтагараж, вядзецца будаўніцтва жылых дамоў па вуліцы Першамайская, Савецкая і Камсамольская. * 1952 год — 27 чэрвеня завод выпусціў першыя тоны брыкетаў. У гэтым жа годзе былі пабудаваны будынка пажарнага дэпо і сярэдняй школы. Завяршылася будаўніцтва некалькіх жылых дамоў. * 1953 год — адкрылася бальніца і крамы. Пабудаваны дзіцячы сад. * 1954 год — здабыча торфу і выпуск брыкетаў павялічылася ў некалькі разоў. Пабудаваны і здадзены ў эксплуатацыю Дом культуры і заводакіраўніцтва. * 1966—1968 гг. — пачатак інтэнсіўнага будаўніцтва пасёлка. Завершана будаўніцтва жылых дамоў па вул. Першамайская і вуліцы Савецкая. Быў пабудаваны і пушчаны ў эксплуатацыю завод сілікатных вырабаў. Ішла падрыхтоўка да будаўніцтва жылых дамоў па вуліцы Прамысловая. Так паступова рос пасёлак, прыязджалі з усіх куткоў краіны людзі, працягвалася будаўніцтва і азеляненне вуліц. За наступныя гады было завершана будаўніцтва жылых дамоў па вул. Паркавай і яе добраўпарадкаванне. Планавалася будаўніцтва дамоў па вул. Першамайская і вул. Прамысловая. * 1980 гады — спланавалася будаўніцтва індывідуальных дамоў па вул. Паркавая і пакладзен пачатак будаўніцтву завулка Школьнага. * 1990—2000 гады — завершана будаўніцтва жылых дамоў зав. Школьнага. Збудаваны і здадзены ў эксплуатацыю фізкультурна — аздараўленчы комплекс. Вядзецца будаўніцтва індывідуальных дамоў па вул. Зялёная. Завершана будаўніцтва 8 вуліц і завулкаў: Паркавая, Савецкая, Камсамольская, Першамайская, Садовая, Зялёная, Прамысловая; зав.: Школьны, Завадскі. У 2008 годзе адміністрацыйны цэнтр Усяжскага сельсавета перанесены з пасёлка Усяж у аграгарадок [[Куркава (Смалявіцкі раён)|Куркава]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015278&q_id=107337|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 5 марта 2008 года № 66 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=|archive-date=3 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803110456/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015278&q_id=107337|url-status=dead}}</ref>. У 2013 годзе адміністрацыйны цэнтр Усяжскага сельсавета перанесены з аграгарадка Куркава ў пасёлак Усяж<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d913n0060696&q_id=107143|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 24 сентября 2013 года № 172 "О переносе административного центра Усяжского сельсовета в поселок Усяж"|access-date=|archive-date=3 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803103933/https://etalonline.by/document/?regnum=d913n0060696&q_id=107143|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * 2,3 тыс. жыхароў, 612 двароў (па дадзеных 2014 года) == Інфраструктура == ААТ «ТБЗ Усяж», РУП «Завод сілікатных вырабаў», ЗУПВП «Завод цеплаабменных абсталявання», прадпрыемства «Амкадор-Усяж» — кіруючая кампанія холдынгу, ААТ «ПарадХiмСтрой», КУП «ЖКХ аддзялення п. Усяж», «Белтопгазкомплект», урачэбная амбулаторыя, аддзяленне сувязі, аддзяленне «[[Беларусбанк]]а», парк адпачынку, прыход храма Увядзення ў храм Прысвятой Багародзіцы, лясніцтва.[[Файл:Кафе-бар.jpg|thumb|Кафе-бар]] === Гандаль і паслугі === Кафэ, сталовая, крама «На гары», крама «Спадарожнік», крама Прадуктовая, крама «Белтопгазкомплект», крама «прамтаварных», крама «Мяса-малако», крама «Вясна», крама «Зялёны», крама «Універсам», мінімаркет «Дабраном», сталовая, цэнтр бытавога абслугоўвання, лазня-саўна, цырульня, салон-цырульня, аптэка. Працуе выязны гандаль. == Эканоміка == Прамысловасць пасёлка прадстаўлена прадпрыемствамі па вырабе паліўных брыкетаў на аснове [[торф]]у, па вырабе колаў для кар’ерных самазвалаў вялікай і асабліва вялікай грузападымальнасці, па вытворчасці медна-латуневых радыятараў для астуджання вады, масла і паветра ў розных сістэмах рухавікоў магутнасцю ад 200 кВт да 5000 кВт, гэтак жа прадпрыемства па выпуску спецыяльных машын высокага тэхнічнага ўзроўню. == Адукацыя і культура == === Школа === [[Файл:СОШ п.УСЯЖ.JPG|thumb|СОШ ва Усяжы.]] На тэрыторыі пасёлка працуе Усяжская сярэдняя школа. Узнікла школа як ''Емяльянаўская няпоўная сямігадовая школа'' ў 1922 годзе. Па дадзеных архіву такі адрас і такую характарыстыку мела раней Усяжскага СШ, а першапачаткова 80 гадоў таму назад — Емяльянаўская няпоўная 7-гадовая школа. З дня заснавання Емяльянаўская НСШ абслугоўвае наступныя населеныя пункты: Емяльянава, Трубічына, Шпакоўшчына, Дубовік, калгас «Перамога», Малае Залужжа, Каменка, калгас «Зара». Школьны будынак першапачаткова ўяўляла сабой некалькі прыстасаваных драўляных памяшканняў без электрычнасці, ацяпланае трымя топкамі. На 1940—1941 нав. год у Емяльянаўскай НСШ было 6 класных пакояў, 1 фізічны кабінет, 1 настаўніцкая, 2 калідора, 1 кватэра дырэктара (22 м ²), 2 кватэры настаўнікаў, 1 кухня, бібліятэка (663 кнігі). Усяго на пачатак 1940—1941 нав. года ў школе было 290 навучэнцаў, 53 піянера, 7 членаў УЛКСМ, 1 платны піянерскі важаты. Заняткі праходзілі ў дзве змены: 1 змена — 205 чалавек, 2 змена — 85 чалавек. Усяго было 9 клас-камплектаў. У школе працавалі гурткі — літаратурны — 37 чалавек, харавы — 33 чалавекі, драматычны — 17 чалавек, тры балетных — 35 чалавек. Нягледзячы на цяжкія ўмовы, большасць навучэнцаў мелі добрыя і выдатныя адзнакі. У прадваенным 1941 з 23 выпускнікоў сёмага класа — 8 вучняў мела толькі выдатныя адзнакі. Першым дырэктарам быў Ярмак Уладзімір Іванавіч (загінуў на фронце ў час вайны), затым Холад В. А., а яго намеснік Славецкі В. Ф. Першыя настаўніка: Леановіч В. М., Руды А. Я., Славецкая З. І., Сташэўская В. П., Васковец М. Б., Зязюля Т. Ф., Крепская Э. У., Крес М. І., Шулер Р. А., Хоціна В. А. Вайна перапыніла заняткі. Школа ў перыяд з 1941 па 1944 не працавала. У кастрычніку 1944 яна аднавіла сваю працу. Заняткі праходзілі ў тых жа будынках. З 1945 па 1973 дырэктарам школы працаваў Падбярозка Фёдар Рыгоравіч. Ён нарадзіўся ў 1918 годзе ў в. Трубічына. У 1935 годзе скончыў Емяльянаўскую НСШ, у 1938 — Смалявіцкую сярэднюю школу, скончыў [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]]. У 1951 годзе быў закладзены новы школьны цагляны будынак на 280 вучнёўскіх месцаў у п. Усяж. У жніўні 1952 будаўніцтва было скончана і ў верасні таго ж года Емельяновская школа была пераведзена ў пасёлак Усяж і атрымала статус сярэдняй школы. Выпускнікі 1955 атрымалі атэстат аб сярэдняй адукацыі. У 1964—1965 гады ў школе працавала 33 настаўнікі, вышэйшую адукацыю мела 13 чалавек, Няскончанае вышэйшае — 8 чалавек, сярэдне-спецыяльную — 12 чалавек. У лютым 1976 пачалося будаўніцтва прыбудовы да школы на 320 вучнёўскіх месцаў са спартыўным і актавай заламі, сталовай. У 1978 прыбудаваны будынак здадзены ў эксплуатацыю. З 1973 па 1986 гады — дырэктарам школы працаваў Казак Мікалай Уласавіч. З 1994 па 1998 гады — пасаду дырэктара школы меў Лагуцік Віктар Адольфавіч. У цяперашні час педагагічны калектыў складае 38 настаўнікаў. Вышэйшую адукацыю маюць 32 настаўнікі, сярэдне-спецыяльную — 6 настаўнікаў. За 50 гадоў сярэднюю адукацыю атрымалі 1258 навучэнцаў. З іх медалістаў — 50 чалавек. Матэрыяльна-тэхнічную базу школы складаюць: спартыўная зала, актавая зала, сталовая, бібліятэка, камп’ютарны клас, неабходныя ТСО, стадыён. Школа мае прышкольны ўчастак. === Дзіцячы сад === [[Файл:Йцукенгггггрпавыф.jpg|thumb|Дзяцячы сад]] У кастрычніку 1953 года здадзены ў эксплуатацыю будынкі дзіцячай дашкольнай установы. Два тыпавых будынка праектнай магутнасцю — 60 месцаў. У будынку дзіцячых ясляў размясціліся два групавыя пакоя, кабінет медыцынскай сястры, кладоўкі для бялізны і прадуктаў. У другім будынку — два групавыя пакоя, кабінет загадчыцы, кухня. Групавыя пакоі былі разлічаны: адна — утрыманне і выхаванне дзяцей ранняга ўзросту, тры — для дзяцей дашкольнага ўзросту. З моманту адкрыцця дашкольнай установы і многія наступныя гады ўзначальвала працу ўстановы Чаткова Марыя Іванаўна. У педагагічным калектыве былі такія выхавальнікі як: Мытнік Вера Мікалаеўна, Зязюля Лідзія Андрэеўна, Яноўская Зінаіда Мікалаеўна, Катлярская Людміла Васільеўна, Барыс Серафіма Паўлаўна, Дзядовіч Ніна Іванаўна, Серадюк Ганна Рыгораўна. У канцы 1988 года было здадзена ў эксплуатацыю новы 2-павярховы будынак дзіцячай дашкольнай установы праектнай магутнасцю — 115 месцаў. У будынку размясціліся: 6 групавых пакояў, музычная зала, харчаблок, некалькі кабінетаў, пральня. У цяперашні час узначальвае працу дашкольнай адукацыйнай установы Дайлід Святлана Валер’еўна — малады, энергічны кіраўнік і малады гурт педагогаў: Кізіна Валянціна Уладзіміраўна, Бароўская Ірына Уладзіміраўна, Сакалоўская Святлана Іванаўна, Даніловіч Таццяна Іванаўна, Фраловіч Ірына Міхайлаўна. У штатным раскладзе ДДУ прадугледжаны: памочнікі выхавальнікаў, медыцынская сястра, кухары, кастэлянша, дворнік, вартаўнікі, прыбіральшчыцы, рабочыя. === Дом культуры === [[Файл:Дом культ.JPG|thumb|Дом культуры]] У кастрычніку 1954 года быў здадзены ў эксплуатацыю новы тыпавы будынак Дома культуры. Рэгулярна працавала бібліятэка. Працаваў харавой гурток. Актыўную працу вяла більярдная. У 1963 годзе пачаў працаваць духавы аркестр, які ўзначаліў Казімір Станіслававіч Скуратовіч. У 1970 годзе пачаў сваю дзейнасць вакальна-інструментальны ансамбль «Равеснік». У 1980 годзе пасаду дырэктара заняла Раіса Аляксандраўна Язвінскі. Яна ўнесла вялікі ўклад у працу Дома культуры. Аднавіла харавы калектыў, запрасіўшы маладога спецыяліста Лілію Уладзіміраўну Ерашэвіч. З 1985 года працягнуў кіраваць харавым калектывам Леў Самуілавіч Шехтман. Калектыў пачаў выязджаць у раён, наведваць розныя конкурсы і за межамі раёна. Нядоўгі час прапрацавалі кіраўнікамі калектыву Дома культуры: Зінаіда Уладзіміраўна Паддубная, Алена Іванаўна Мыцько, Наталля Сцяпанаўна Сіўко, Людміла Мар’янаўна Сухадольская, Уладзімір Цімафеевіч Серадюк. [[Файл:Маладзічкі.jpg|thumb|Маладзічкі]]У 1999 годзе дырэктарам Дома культуры стала Святлана Рыгораўна Гушчанская, мастацкі кіраўнік — Наталля Іванаўна Сташкевіч. Неаднаразова калектыў Дома культуры прымаў удзел у розных конкурсах і фестывалях раённага, абласнога і рэспубліканскага маштабу. Былі ўзнагароджаны ганаровымі граматамі і каштоўнымі падарункамі. Са студзеня месяца 2007 Дом культуры перайшоў з Усяжскага сельскага Савета ў ведамства раённага аддзела культуры Смалявіцкага раённага выканаўчага камітэта. У цяперашні час дырэктарам Дома культуры з’яўляецца Наталля Іванаўна Сташкевіч. Мастацкі кіраўнік — Святлана Рыгораўна Гушчанская. ;У Доме культуры дзейнічае 23 гурткі * «Журавінка» — харавыя і сольныя спевы * «Фантазія» — праца з падручным матэрыялам * «Інтэлектуал» — развіццё інтэлекту * «Забаўлянка» — драматычная дзейнасць * «Рандэву» — эстрадныя танцы * «Элегія» — стылізаваныя танцы * «Вясёлка» — дзіцячыя танцы * «Ля-ля-фа» — сольны спеў[[Файл:ДК п.Усяж.JPG|thumb|ДК п. Усяж]] «Чытанка» — дэкламацыя * «Маладзічкі» — народны фальклорны ансамбль * «Лявоніха» — драматызацыя * «Альфа» — сольныя спевы * «Ало» — вакальнае трыа * «Just go» — рэп-гурт * «M.J.» — рэп-гурт * «Kastalia» — дзіцячы эстрадны ансамбль * «Камея» — дзіцячая вакальная група * «Фабрыка» — вакальнае трыа «Равеснік» — вакальна-інструментальны ансамбль * «У коле сяброў» — аматарскае аб’яднанне * «Моладзь XXI стагоддзя» — аматарскае аб’яднанне * «Новая зорка» — аматарскае аб’яднанне * «Патрыёт» — аматарскае аб’яднанне На базе Дома культуры актыўна прымаюць удзел людзі рознай узроставай катэгорыі ў агульным складзе — 400 чалавек. == Спорт == * Фізкультурна-аздараўленчы комплекс == Славутасць == === Памятныя мясціны === * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. Усталяваны манумент у 1963 годзе. У магіле пахаваны 21 ваенны. 17 партызан і 155 невядомых. == Легенды == У некалькі кіламетраў ад Усяжа, знаходзіцца «Замкавая гара», з якою звязана даволі цікавая таямнічая легенда. Непадалёку ад Усяжа знаходзіцца вялікі лес, а ў ім «Каменскае» возера. У даўнешныя часы ля возера на высокай гары стаяў замак. Жыла ў ім княжна, дзяўчына незвычайнай прыгажосці. Яна да ўсіх была ласкава, ніколі нікога не пакрыўдзіла. І вось аднойчы пасватаўся да яе Чорны рыцар. Сам ён заўжды быў і чорны, і жорсткі, ніколі нікому не спачуваў. Сказаў Чорны рыцар дзяўчыне, калі яна яму адмовіць, то спаліць ён замак, людзей зарэжа, а яе возьме сілай. Сабрала княгіня ў вечары народ і сказала: — «Не хачу я выходзіць за яго замуж, гэта жорсткі чалавек і я з ім прападу. Але ёсць у мяне адна мэта — калі вы хочаце застацца жывымі, дык тады я вас выпушчу з замка, а сама загіну, уйду пад зямлю разам з замкам». Жыхары замка адмовіліся пакідаць сваю гаспадыню і з першымі промнямі сонца ўзнялася дзяўчына на сцяну замка, узняла ў гору рукі, зямля раступілася і паглынула замак разам з людзьмі. У цяперашні час, жыхары, якім па 70-80 гадоў на Сарокавым полі летам косяць сена. Кажуць мужыкі, калі раніцай выйсці на гэта поле з касой, то можна ўбачыць, як з гары выходзіць залатая дзяўчына і валасы ў яе дадолу залатыя. Паглядзіць яна па старанам, а тады ціхенька-ціхенька падымаецца на самую вышыню гары. Калі прыкладзеш вуха да гэтай гары і доўга-доўга будзеш слухаць, то можна пачуць званы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Усяжскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Усяжскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] 7cgehmjazw0n7o4axgufxpkjy2bvpe3 0 222834 5171661 5028734 2026-07-27T07:24:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171661 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Фларыда-Кіс |Нацыянальная назва = en/''Florida Keys'' |Карта = Florida-Keys-map-be.png |Подпіс карты = |Пазіцыйная карта = Вест-Індыя |Архіпелаг = |Акваторыя = Фларыдскі праліў |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 40|lat_sec = 01 |lon_dir = W|lon_deg = 81|lon_min = 32|lon_sec = 39 |CoordScale = |Колькасць астравоў = 1700 |Найбуйнейшы востраў = востраў Кі-Ларга |Агульная плошча = 355.6 |Найвышэйшы пункт = |Краіна = ЗША |Насельніцтва = 79535 |Год перапісу = 2000 |Выява = Floridakeys-nasa.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Florida Keys }} '''Фларыда-Кіс''' ({{lang-en|Florida Keys}}) — [[архіпелаг]] на поўдзень ад [[Паўвостраў Фларыда|Фларыды]]. Складаецца з 1700 [[карал]]авых [[востраў|астравоў]] і [[скала|скал]]. Плошча — 355,6 км². Насельніцтва — 79 535 чал. (2000 г.) == Геаграфія == Астравы Фларыда-Кіс выцягнуты паўмесяцам уздоўж паўднёвай часткі [[Паўвостраў Фларыда|паўвострава Фларыда]] на 354 км. Прынята ўмоўна вылучаюць Верхнія астравы (''Upper Keys'') — доўгія вузкія масівы [[вапняк]]овай сушы, а на заходні поўдзень ад [[Востраў Лонг-Кі|вострава Лонг-Кі]] — Ніжнія астравы (''Lower Keys''). Найбуйнейшым востравам архіпелага з'яўляецца [[Востраў Кі-Ларга|Кі-Ларга]], які займае плошчу 150 км². Значная частка астравоў злучана [[мост|мастамі]] і [[шаша|шашой]]. Верхнія астравы Фларыда-Кіс уяўляюць сабою рэшткі старажытных [[атол]]аў, што пачалі ўтварацца на [[пясок|пясчаных]] плыткаводдзях каля 3 - 2 млн гадоў таму<ref>[http://keyshistory.org/keysgeology.html Jerry Wilkinson, KEYS GEOLOGY]</ref>. На працягу сваёй [[геалогія|геалагічнай]] гісторыі яны некалькі разоў пакрываліся вадой. 20 - 6 тысяч гадоў таму з-за нізкага ўзроўню [[акіян]]а яны былі злучаны з паўвостравам Фларыда. Ніжнія астравы ўяўляюць невялікія пясчаныя водмелі<ref>[http://floridakeys.noaa.gov/ocean/limestone.html The Florida Keys are made of limestone]</ref>, якія сфарміраваліся значна пазней у выніку наносаў на плыткаводдзе. Для архіпелага характэрны [[трапічны клімат]]. Сярэдняя тэмпература на працягу года трымаецца на ўзроўні 23&nbsp;°C — 28,3&nbsp;°C. Найбольш спякотны месяц — [[жнівень]], каля сярэдняя тэмпература часцяком не апускаецца ніжэй за 29&nbsp;°C і можа дасягаць 32,2&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 989,2 мм, прычым большасць [[дождж|дажджлівых]] месяцаў прыходзіцца на [[лета|летні сезон]] з [[май|мая]] да [[кастрычнік]]а. Архіпелаг Фларыда-Кіс знаходзіцца ў зоне фарміравання і дзеяння моцных [[Трапічны цыклон|трапічных цыклонаў]]. == Прырода == [[File:DSC 3752 007 (4971502145).jpg|thumb|''Odocoileus virginianus clavium'']] Дзякуючы спрыяльнаму [[клімат]]у, архіпелаг Фларыда-Кіс мае багатую трапічную [[флора|флору]]. Тут распаўсюджаны такія расліны, як [[мангры]], [[:en:Bursera simaruba|гумба-лімба]], [[:en:Mahogany|чырвонае дрэва]], [[:en:Sabal palmetto|капусная пальма]], [[:uk:Морський виноград|марскі вінаград]], [[Хвоя|хвоі]], [[Інжыр|фіга]] і інш. У выніку дзейнасці чалавека на астравы былі ўвезены і шырока распаўсюджаны [[какосавая пальма]], [[Манга (род раслін)|манга]] і [[лайм]]<ref>[http://www.floridakeysnews.info/florida-keys-business-7287.html Keys Plants] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151212021113/http://www.floridakeysnews.info/florida-keys-business-7287.html |date=12 снежня 2015 }}</ref>. На астравах і скалах Фларыда-Кіс спыняюцца пералетныя [[птушкі]]. На ўзбярэжжы трапляюцца [[Ігуана звычайная|ігуаны]], [[крабы]], [[марскія чарапахі]]. Найбуйнейшы сысун — мясцовы карлікавы [[алені|алень]] ''Odocoileus virginianus clavium''<ref>[http://www.floridakeysnews.info/florida-keys-business-7252.html Key Deer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151212021057/http://www.floridakeysnews.info/florida-keys-business-7252.html |date=12 снежня 2015 }}</ref>, які дасягае 76 см і важыць каля 20 - 29 кг. На [[востраў Кі-Уэст|востраве Кі-Уэст]] і суседніх астравах сустракаюцца здзічэлыя [[курыца|куры]] — нашчадкі кур, завезеных еўрапейскімі першапасяленцамі<ref>[http://www.floridakeysnews.info/florida-keys-business-7287.html Key West Chickens] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151212021113/http://www.floridakeysnews.info/florida-keys-business-7287.html |date=12 снежня 2015 }}</ref>. Вельмі багаты жывёльны свет навакольных марскіх прастораў. Мясціны каля астравоў насяляюць некалькі відаў рэдкіх [[каралавыя паліпы|каралаў]], [[ламанціны]], [[дэльфіны]], [[акулы]] і г. д. Для аховы прыроды Фларыда-Кіс створаны шэраг [[запаведнік]]аў і [[нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]]. == Гісторыя == Да прыбыця еўрапейцаў архіпелаг быў населены [[індзейцы|індзейцамі]]. [[археалогія|Археолагамі]] знойдзены рэшткі штучных доўгіх [[карал]]авых [[абарончая сцяна|муроў]] (да 4,57 м у вышыню), якія нагадваюць падобныя ўмацаванні на іншых [[карыбы|карыбскіх астравах]]<ref>[http://articles.sun-sentinel.com/1985-09-01/features/8502050854_1_florida-keys-calusa-indians-rocks James Kerr, The Lost Civilization Of Key Largo Were There Mayans In The Florida Keys? Probably, Says Archaelogist `Indiana Irv` But Don`t Go Looking For The Temple Of Doom.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402033112/http://articles.sun-sentinel.com/1985-09-01/features/8502050854_1_florida-keys-calusa-indians-rocks |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. Аднак даследаванні на Верхніх астравах дазваляюць вызначыць мясцовых індзейцаў як перасяленцаў з суседняй [[Паўвостраў Фларыда|Фларыды]], а не Карыбаў. Відавочна, яны належалі да племені паляўнічых ''калуса''<ref>[http://www.keyshistory.org/histindians.html Jerry Wilkinson, HISTORIC FLORIDA INDIANS]</ref>. Астравы Фларыда-Кіс былі адкрыты [[Іспанія|іспанцамі]] [[15 мая]] [[1513]] года<ref>{{Cite web |url=http://www.fla-keys.com/history.cfm |title=History Lives in The Florida Keys |access-date=17 лютага 2015 |archive-date=14 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214065814/http://www.fla-keys.com/history.cfm |url-status=dead }}</ref>. Назва ''keys'' паходзіць ад [[іспанская мова|іспанскага]] слова ''cayo'' (літаральна "[[рыф]]"). У іспанскіх [[дакумент]]ах узгадваюцца як сутычкі, так і мірны [[гандаль]] з тубыльцамі. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. астравы часцяком станавіліся прыбежышчам для [[пірацтва|піратаў]], якіх цікавілі караблі, што ішлі ў [[Еўропа|Еўропу]] з [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]] праз [[Фларыдскі праліў]]. Індзейцы Фларыда-Кіс маглі стаць ахвярамі [[эпідэмія|эпідэмій]] або піратаў, якія насуперак іспанскім законам не грэбвалі продажам мясцовых насельнікаў у [[рабства]]. Іх колькасць стала скарачалася, і ў [[1711]] г. па загаду біскупа [[Гавана|Гаваны]] рэшткі індзейцаў былі эвакуяваны на [[востраў Куба|Кубу]], дзе многія з іх памерлі ад прынесеных еўрапейцамі захворванняў. У пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. астравы Фларыда-Кіс былі фактычна далучаны да [[ЗША]]. У [[1822]] г. была пабудавана першая база [[Ваенна-марскія сілы ЗША|амерыканскага ваеннага флота]]<ref>{{Cite web |url=http://www.escape-floridakeys.com/Florida-Keys-History.aspx |title=History of the Florida Keys |access-date=17 лютага 2015 |archive-date=18 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418101556/http://www.escape-floridakeys.com/Florida-Keys-History.aspx |url-status=dead }}</ref>. Сюды перасяляліся каланісты, якія займаліся [[рыбалоўства]]м і [[земляробства]]м. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. пачалося будаўніцтва мастоў і дарог, якія злучалі астравы паміж сабою і з Фларыдай. Мясцовыя пасяленцы былі ўцягнуты ў актыўныя рынкавыя адносіны. Асабліва прыбытковымі сталі вырошчванне [[ананас]]аў і продаж рыбнага [[Тлушчы|тлушчу]]. У другой палове XX ст. архіпелаг Фларыда-Кіс стаў важным напрамкам развіцця [[турызм|турыстычнай сферы]]. ==Зноскі== {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://geography.about.com/od/unitedstatesofamerica/a/florida-keys.htm Geography of the Florida Keys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404190859/http://geography.about.com/od/unitedstatesofamerica/a/florida-keys.htm |date=4 красавіка 2015 }} * [http://floridakeys.noaa.gov/ Florida Keys National Marine Sanctuarity] * [http://www.keyshistory.org Florida Keys History Museum] * [http://www.nature.org/ourinitiatives/regions/northamerica/unitedstates/florida/placesweprotect/florida-keys-reef-resilience-program.xml Florida Keys Reef Resilience Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150214071104/http://www.nature.org/ourinitiatives/regions/northamerica/unitedstates/florida/placesweprotect/florida-keys-reef-resilience-program.xml |date=14 лютага 2015 }} [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Фларыда-Кіс| ]] qjyq2ysj1uqi59wlzq28fyiv02fxebu 0 224260 5171567 4678406 2026-07-26T22:55:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171567 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Хал Сіці |Лагатып = <!--Hull City.png--> |ПоўнаяНазва = ''Hull City Association Football Club'' |Горад = [[Кінгстан-апан-Хал]], [[Англія]] |Мянушкі = ''The Tigers'' (''Тыгры'') |Заснаваны = [[1904]] |Стадыён = [[Кінгстан Кам’юнікейшн (стадыён)|Кінгстан Кам’юнікейшн]] |Умяшчальнасць = 25 450 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Чэмпіёншып Англійскай футбольнай лігі|Чэмпіёншып]] |Сезон = [[Чэмпіёншып Англійскай футбольнай лігі 2021/2022|2021/22]] |Месца = 19 месца |Сайт = http://www.hullcityafc.net/ | pattern_la1 = _hull2324h | pattern_b1 = _hull2324h | pattern_ra1 = _hull2324h | pattern_sh1 = _hull2324h | pattern_so1 = _hull2324h | leftarm1 = 000000 | body1 = FF9000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _hull2324a | pattern_b2 = _hull2324a | pattern_ra2 = _hull2324a | pattern_sh2 = _hull2324a | pattern_so2 = _hull2324a | leftarm2 = FF9000 | body2 = FF9000 | rightarm2 = FF9000 | shorts2 = FF9000 | socks2 = FF9000 | pattern_la3 = _hull2324t | pattern_b3 = _hull2324t | pattern_ra3 = _hull2324t | pattern_sh3 = _hull2324t | pattern_so3 = _hull2324t | leftarm3 = 0B7FD0 | body3 = 0B7FD0 | rightarm3 = 0B7FD0 | shorts3 = 0B7FD0 | socks3 = 0B7FD0 }} '''«Хал Сіці»''' ({{lang-en|Hull City Association Football Club}}) — прафесійны [[Англія|англійскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Кінгстан-апан-Хал]], [[Усходні райдынг Ёркшыра]]. У [[Англійская Прэм’ер-ліга 2008/2009|сезоне 2008/09]] клуб упершыню ў сваёй гісторыі выступіў у [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]], правёўшы ў вышэйшым дывізіёне два сезоны запар. У сезонах [[Англійская Прэм’ер-ліга 2013/2014|2013/14]] і [[Англійская Прэм’ер-ліга 2014/2015|2014/15]] клуб зноў гуляў у [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]], пасля вярнуўся туды ў [[Англійская Прэм’ер-ліга 2016/2017|сезоне 2016/17]]. Заснаваны ў [[1904]] годзе «Хал Сіці» меў сваім найвышэйшым дасягненнем толькі 3-е месца ў старым [[Другі Дывізіён Футбольнай лігі|Другім Дывізіёне Футбольнай лігі]]. Каманда паўтарыла гэта дасягненне ў сезоне 2007/08 гадоў ужо ў [[Чэмпіянат Футбольнай лігі|Чэмпіянаце Футбольнай лігі]], заняўшы 3-е месца пасля перамогі над [[ФК Брысталь Сіці|«Брысталь Сіці»]] з лікам 1:0 у фінале плэй-оф на [[Уэмблі|«Уэмблі»]]. Найвялікшым кубкавым дасягненнем каманды з’яўляецца паўфінал [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] ажно ў 1930 годзе. «Хал Сіці» праводзіць хатнія сустрэчы на стадыёне [[Кінгстан Кам’юнікейшн (стадыён)|«КС Стэдыум»]] ёмістасцю 25 404 чалавекі. Да 2002 года каманда выступала на стадыёне «Бутферы Парк». Традыцыйнымі колерамі клуба з’яўляюцца чорны і бурштынавы. Дызайн футбольных кашуляў звычайна ўтрымлівае палоскі, адгэтуль і мянушка каманды — ''тыгры''. Талісманам клуба з’яўляецца тыгр, які рычыць ({{lang-en|Roary The Tiger}}). == Гісторыя == === Раннія гады === «Хал Сіці» быў заснаваны ў чэрвені [[1904]] года<ref name="hullcity-mad">[http://www.hullcity-mad.co.uk/feat/edy1/19041915_the_formative_years_30224/index.shtml 1904–1915: The Formative Years] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220817171348/http://www.hullcity-mad.co.uk/feat/edy1/19041915_the_formative_years_30224/index.shtml |date=17 жніўня 2022 }}. Hull City Mad</ref>. Дагэтуль былі зроблены некалькі спробаў да стварэння клуба, але яны апынуліся няздалымі з-за дамінавання ў горадзе [[рэгбі]]йных каманд, як [[Хал, рэгбійны клуб|«Хал»]] і [[Хал Кінгстан Роверс, рэгбійны клуб|«Хал Кінгстан Роверс»]]<ref name="hullcity-mad"/>. Першы сезон клуба складаўся толькі з удзелаў у таварыскіх гульнях, бо клуб не паспеў падаць заяўку на ўступ у [[Футбольная ліга Англіі|Футбольную лігу]] ў [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1904/1905|сезоне 1904/05]]<ref>[http://www.historicalkits.co.uk/Hull_City/Hull_City.htm Hull City]. Historical Football Kits.</ref>. Першы таварыскі матч клуба прайшоў 1 верасня 1904 года супраць клуба [[ФК Нотс Каўнці|«Нотс Каўнці»]] і скончыўся ўнічыю з лікам 2:2 унічыю, на матчы прысутнічала каля 6 тысяч гледачоў. Гэтае супрацьстаенне прайшло на стадыёне рэгбійнага клуба «Хал»<ref>[https://web.archive.org/web/20110718110902/http://www.hullcityafc.net/page/History/0,,10338,00.html History of the Tigers]. Hull City A.F.C.</ref>. Першы афіцыйны матч футбольны клуб правёў у рамках розыгрышу [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] 17 верасня супраць клуба [[ФК Скотан|«Скотан»]]. Гульня скончылася з лікам 3:3, але ў перайгроўцы 22 верасня ігракі «Хала» атрымалі паражэнне з лікам 1:4<ref name="peterson">Peterson, Mike (1999). The Definitive Hull City A.F.C. : A statistical history to 1999. Tony Brown. p. 13. ISBN 1-899468-13-7.</ref>. Пасля спрэчак з арэндадаўцамі з рэгбійнага клуба, «Хал Сіці» пераехаў на Энлэбі Роўд Крыкет Граўнд<ref name="hullcity-mad"/>. Згуляўшы 44 таварыскія гульні ў папярэднім сезоне клуб быў, нарэшце, прыняты ў Другі дывізіён на [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1905/1906|сезон 1905/06]]<ref name="fchd">[http://www.fchd.info/HULLC.HTM Hull City]. Football Club History Database</ref>. Супернікамі клуба па чэмпіянату былі клубы, як [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|«Манчэстэр Юнайтэд»]] і [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]], а таксама супернікі па Ёркшыру клуб [[ФК Барнслі|«Барнслі»]], [[ФК Брэдфард Сіці|«Брэдфард Сіці»]] і [[ФК Лідс Сіці|«Лідс Сіці»]]<ref name="peterson"/>. «Хал Сіці» першую гульню праводзіў дома, прыняўшы ў сябе «Барнслі» і атрымаўшы перамогу з лікам 4:1<ref name="peterson"/>. У рэшце рэшт, «Хал Сіці» скончыў сезон на пятым месцы<ref name="fchd"/>. «Хал Сіці» і [[ФК Грымсбі Таўн|«Грымсбі Таўн»]] былі адзінымі прафесійнымі клубамі, якія мелі афіцыйны дазвол гуляць у футбольнай лізе на [[Каляды]] з-за патрабаванняў гандлю рыбай. Але гэтая традыцыя ў тыя часы знікла пасля рэзкага скарачэння іх флоту траўлераў у апошнія гады да таго<ref>[http://www.fishupdate.com/news/fullstory.php/aid/6186/Grimsby_fish_market_to_open_over__festive_period.html Grimsby fish market to open over festive period] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120311001251/http://www.fishupdate.com/news/fullstory.php/aid/6186/Grimsby_fish_market_to_open_over__festive_period.html |date=11 сакавіка 2012 }} — FISHupdate.com</ref>. У наступным сезоне клуб пераехаў на новы адбудаваны стадыён, які размяшчаўся насупраць ад крыкетнай пляцоўцы, дзе клуб праводзіў свае матчы. Усё яшчэ знаходзячыся пад кіраўніцтвам трэнера [[Эмброўз Лэнглі|Эмброўза Лэнглі]], «Хал» працягваў паслядоўна фінішаваць у верхняй палове выніковай табліцы. Клуб наблізіўся да прасоўвання ў вышэйшы дывізіён у [[Чэмпіянат Англіі па футболе 1909/1910|сезоне 1909/10]] і гэты сезон быў самым паспяховым у гісторыі клуба да 2008 года. «Хал Сіці» заняў трэцяе месца і меў роўную колькасць пунктаў з размешчаным на другім радку [[ФК Олдхэм Атлетык|«Олдхэмам Атлетык»]], аднак паказчык сярэдняй колькасці галоў за матч (0,29) не дазволіў клуба атрымаць павышэнне ў класе<ref name="fchd"/>. «Хал» рэгулярна фінішаваў у першай палове табліцы да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], але пасля вайны каманда сканчвала сезон у ніжняй палове на працягу сямі сезонаў з апошніх адзінаццаці, у выніку выляцеўшы ў трэці дывізіён у 1930 годзе. === Працяг === У 1930 годзе клуб дасягнуў паўфіналу [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]. На шляху да паўфіналу «Хал Сіці» выбіў з турніру [[ФК Лідс Юнайтэд|«Лідс Юнайтэд»]], [[ФК Блэкпул|«Блэкпул»]], [[ФК Плімут Аргайл|«Плімут Аргайл»]], [[ФК Манчэстэр Сіці|«Манчэстэр Сіці»]] і [[ФК Ньюкасл Юнайтэд|«Ньюкасл Юнайтэд»]]. У паўфінале «тыгры» сустрэліся з [[ФК Арсенал Лондан|«Арсеналам»]]. Матч завяршыўся ўнічыю 2:2, а ў перагулёўцы мацней апынуліся «кананіры», якія атрымалі перамогу з лікам 1:0. У сезоне 2003/04 «Хал Сіці» заняў другое месца ў трэцім дывізіёне, у сезоне 2004/05 — другое месца ў першай лізе. У выніку, ужо ў на наступны сезон клуб выступаў у [[Чэмпіянат Футбольнай лігі|Чэмпіянаце Футбольнай лігі]], заняўшы па выніках сезона 18 месца. [[Чэмпіянат Футбольнай лігі 2006/2007|Сезон 2006/07]] клуб скончыў на 21 месцы, ледзь не апусціўшыся ў ніжэйшую лігу. == Ігрок сезона == {| |valign="top"| {| class="wikitable" !Сезон !Пераможца |- |2000–01||{{Сцяг|Ямайка}} [[Іэн Гудысан]] |- |2001–02||{{Сцяг|Англія}} [[Гары Александэр]] |- |2002–03||{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} [[Сцюарт Эліят]] |- |2003–04||{{Сцяг|Ірландыя}} [[Дэм’ен Дэлейні]] |- |2004–05||{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}} [[Сцюарт Эліят]] |- |2005–06||{{Сцяг|Уэльс}} [[Боаз Майхіл]] |- |2006–07||{{Сцяг|Англія}} [[Эндзі Доўсан]] |- |2007–08||{{Сцяг|Англія}} [[Майкл Цёрнер]] |- |2008–09||{{Сцяг|Англія}} [[Майкл Цёрнер]] |- |2009–10||{{Сцяг|Ірландыя}} [[Стывен Хант]] |- |2010–11||{{Сцяг|Ірландыя}} [[Энтані Джэрард]] |- |2011–12||{{Сцяг|Славенія}} [[Роберт Коран]] |- |2012–13||{{Сцяг|Егіпет}} [[Ахмед аль-Мухамадзі]] |- |2013–14||{{Сцяг|Англія}} [[Кёртыс Дэвіс]] |- |2014–15||{{Сцяг|Англія}} [[Майкл Доўсан]] |- |2015–16||{{Сцяг|Уругвай}} [[Абель Эрнандэс]] |- |2016–17||{{Сцяг|Англія}} [[Сэм Клукас]] |- |2017–18||{{Сцяг|Англія}} [[Джэрад Боўэн]] |- |2018–19||{{Сцяг|Англія}} [[Джэрад Боўэн]] |- |2019–20||''не вызначаны'' |- |2020–21||{{Сцяг|Англія}} [[Джордж Ханіман]] |- |2021–22||{{Сцяг|Англія}} [[Кін Льюіс-Потэр]] |} |} {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.hullcityafc.net Афіцыйны сайт клуба] {{ref-en}} * [http://www.historicalkits.co.uk/Hull_City/Hull_City.htm Гісторыя футбольнай формы клуба] {{ref-en}} * [http://www.hullfc.info/ Сайт рускамоўных заўзятараў «Хал Сіці»] {{Бібліяінфармацыя}} {{Чэмпіянат Футбольнай лігі}} {{Англійская Прэм’ер-ліга}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Англіі|Хал Сіці]] [[Катэгорыя:Клубы англійскай Прэм’ер-лігі|Хал Сіці]] [[Катэгорыя:ФК Хал Сіці| ]] queravoi4bqii8r7w5l3hqnd920nmvi 0 225442 5171263 4841904 2026-07-26T14:19:51Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Эўфемізмы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171263 wikitext text/x-wiki [[Файл:VOA-Crimea-Simferopol-airport.jpg|thumb|300px|Узброеныя людзі ў форме без знакаў адрознення патрулююць [[Сімферопаль, аэрапорт|аэрапорт у Сімферопалі]] 28 лютага 2014 года]] '''«Ветлівыя людзі»''' або '''«зялёныя чалавечкі»'''<ref name=":0">[http://www.mk.ru/politics/russia/article/2014/04/17/1016052-shoygu-o-quotzelenyih-chelovechkahquot-na-ukraine-glupo-iskat-chernuyu-vezhlivuyu-koshku-v-temnoy-komnate.html Шойгу о «зелёных человечках» на Украине: глупо искать чёрную вежливую кошку в тёмной комнате]. // ''Московский комсомолец''. — 17.04.2014.</ref> — [[эўфемізм]]<ref name="words">{{артыкул|аўтар=Туркова К.|загаловак=Словарь перемен. Какими словами и мемами обогатился наш язык после Евромайдана|спасылка=http://reporter.vesti-ukr.com/art/y2014/n41/11145-slovar-peremen.html|выданне=[[Вести.Репортер]]|тып=интернет-журнал|год=2014, 27 лістапада}}</ref> для абазначэння ваеннаслужачых [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]] ў [[Ваенная форма|ваеннай форме]] без [[апазнавальныя знакі|апазнавальных знакаў]] і [[Знакі адрознення|знакаў адрознення]], якія дзейнічалі на тэрыторыі [[Крым]]а без ведама і згоды ўрада [[Украіна|Украіны]]<ref name="econ_30_Aug">[http://www.economist.com/news/international/21614166-russias-aggression-ukraine-has-made-natos-summit-wales-most-important «The future of NATO: NATO flexes its muscle memory»]</ref><ref name="vasiliev" />. Тэрмін атрымаў распаўсюджанне з канца лютага — пачатку сакавіка 2014 года<ref name="РІА">{{артыкул|загаловак=«Вежливые люди» как новый образ Российской армии|спасылка=http://ria.ru/defense_safety/20140516/1007988002.html|выданне=РИА Новости|год=2014, 16 мая}}</ref><ref>[http://lenta.ru/articles/2014/12/30/word/ Вежливые. Колорады. Ватники. Как события 2014 года изменили русский язык. Lenta.ru, 30 декабря 2014]</ref>{{efn|Мем «ветлівыя людзі» характэрны для расійскіх СМІ, замежная прэса выкарыстоўвае мем «зялёныя чалавечкі» (Гл. напрыклад: [http://www.economist.com/news/international/21614166-russias-aggression-ukraine-has-made-natos-summit-wales-most-important «The future of NATO:NATO flexes its muscle memory»])}}. З пераходам у пачатку красавіка 2014 года [[Пратэсты ў Паўднёва-Усходняй Украіне, 2014|пратэстаў на Паўднёвым усходзе Украіны]] ў фазу [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|адкрытага ўзброенага супрацьстаяння]] «ветлівымі людзьмі» пачалі называць таксама фарміраванні прарасійскіх сепаратыстаў, якія захапілі шэраг аб’ектаў у [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Луганская вобласць|Луганскай]] абласцях<ref>{{артыкул|загаловак="Вежливые люди" пришли в Донецкий аэропорт|спасылка=http://kp.ua/daily/170414/448909/|выданне=Комсомольская правда в Украине|тып=газета|год=2014, 17 красавіка}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=«Вежливые люди» в Луганске боятся фотокамер и не знают, чего хотят|спасылка=http://uainfo.org/yandex/307982-vezhlivye-lyudi-v-luganske-boyatsya-fotokamer-i-ne-znayut-chego-hotyat.html|выданне=http://uainfo.org|год=2014, 14 красавіка}}</ref>. == Узнікненне тэрміна == Тэрмін быў выпадкова прыдуманы [[28 лютага]] [[2014]] года блогерам [[Жывы журнал|Жывога Журнала]] Барысам Рожыным (''colonelcassad''), які ўспамінаў пазней пра гэта так<ref name="vasiliev">{{артыкул |аўтар= Васильев Н. С.|загаловак= Формирование концептосферы украинского политического кризиса в российских СМИ|спасылка= http://mediaeducation.ucoz.ru/_ld/9/994__-2014.pdf#page=199|аўтар выдання= Казанский (Приволжский) федеральный университет|выданне= |тып= Материалы одиннадцатой международной научно-практической конференции|месца= Казань|выдавецтва= |год= 2014|том= |старонкі= 204|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid=}}</ref>: {{пачатак цытаты}} Асабіста мне, проста спадабаўся выраз «ветліва» ў стаўленні да невядомых асоб, якія захопліваюць стратэгічныя аб’екты, фармальна не раскрываючы свайго інкогніта, таму як жарт (бо ўсё ў Крыме цудоўна разумелі, хто гэта і адкуль) у стылі «але мы ж з вамі ведаем хто-гэта», выкарыстаў пару разоў выраз «ветлівыя людзі», без усякай задняй думкі, што гэта будзе мець хоць нейкія наступствы, акрамя смяшкоў у некалькіх чытачоў, якія магчыма звернуць увагу на выраз, якім мне спадабаўся. {{канец цытаты|крыніца=http://www.iarex.ru/articles/46396.html}} Выраз «ветлівыя людзі» хутка ўвайшоў ва ўжытак, калі ў канцы лютага — пачатку сакавіка 2014 года стратэгічныя аб’екты ў [[Крым]]е [[Расійскае ўварванне ў Крым|былі заняты невядомымі людзьмі ў камуфляжнай форме без апазнавальных знакаў і знакаў адрознення]]<ref name="РІА"/>. Яны не ўступалі ў гутаркі з прадстаўнікамі сродкаў масавай інфармацыі, пры гэтым паводзілі сябе «вельмі ветліва», пра што 28 лютага ўпершыню паведаміла выданне «Политнавигатор»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Алег Уладзіміравіч Кашын|Олег Кашин]] |загаловак=Вежливые люди с пушками |спасылка=http://www.opendemocracy.net/od-russia/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3-%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD/vezhliviye-lyudi-s-pushkami |выданне=[[openDemocracy.net|Open Democracy]] |месца=Великобритания |год=2014, 16 апреля |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331074637/https://www.opendemocracy.net/od-russia/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3-%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD/vezhliviye-lyudi-s-pushkami |archivedate=31 сакавіка 2015 }}</ref><ref>[http://www.politnavigator.net/aehroport-simferopolya-zakhvachen-vooruzhennymi-lyudmi.html Аэрапорты Сімферопаля і Севастопаля захоплены ўзброенымі людзьмі]</ref>: <blockquote>«Прыкладна ў гадзіну ночы захоплены аэрапорт Сімферопаля — тымі ж людзьмі. Са зброяй, дужыя, у такім жа адзенні. Начальнік аховы паведаміў, што яго людзей ветліва папрасілі выйсці», — сказаў суразмоўца агенцтва.</blockquote> У перыяд [[Расійскае ўварванне ў Крым|крымскіх падзей]] з’явіўся і выраз «зялёныя чалавечкі», паходжанне якога звязана як з колерам камуфляжу ўзброеных асоб, так і з фактам іх незразумелага паходжання<ref name="words" />. Украінскі [[1+1 International|тэлеканал 1+1]] сцвярджаў, што тэрмін «зялёныя чалавечкі» быў прыдуманы мясцовымі жыхарамі Крыма<ref name="Shevchenko">{{cite web |url = http://www.bbc.com/news/world-europe-26532154 |title = "Little green men" or "Russian invaders"? |author = Vitaly Shevchenko |date = 2014-03-14 |work = |publisher = [[Бі-бі-сі]] |accessdate = 2015-01-09 |lang = }}</ref>. Украіна, многія краіны свету, [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|НАТА]]<ref>{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/ru/natolive/topics_109141.htm|title=Абвінавачванні Расіі: расставім кропкі над «і»|work=Інфармацыйны бюлетэнь — Красавік 2014|publisher=НАТА|accessdate=2014-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414224334/http://www.nato.int/cps/ru/natolive/topics_109141.htm|archivedate=14 красавіка 2014|url-status=live}}</ref>, а таксама некаторыя расійскія крыніцы<ref name="РІА"/><ref>{{cite news|url=http://www.vedomosti.ru/politics/news/25474941/putin-rasskazal-kto-takie-vezhlivye-lyudi-v-krymu#ixzz32dm5Jbc9|title=Пуцін распавёў, якія былі задачы «ветлівых людзей» у Крыме|author=Наталля Райбман.|date=2014-04-17|publisher=Vedomosti.ru|accessdate=2014-05-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6PoJtdShx?url=http://www.vedomosti.ru/politics/news/25474941/putin-rasskazal-kto-takie-vezhlivye-lyudi-v-krymu#ixzz32dm5Jbc9|archivedate=24 мая 2014|url-status=live}}</ref> лічылі, што ўзброенымі людзьмі без знакаў адрознення з’яўляліся ваеннаслужачыя Расійскай Федэрацыі. Прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]], а таксама міністр абароны РФ [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] заяўлялі, што невядомыя ўзброеныя людзі, якія блакуюць украінскія ваенныя аб’екты ў Крыме, не з’яўляюцца расійскімі ваеннаслужачымі<ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/news/20366|title=Уладзімір Пуцін адказаў на пытанні журналістаў пра сітуацыю ва Украіне|date=2014-03-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/russia/05mar2014/shoigu.html|title=Расійскіх войскаў у Крыме «няма абсалютна», заявіў Шайгу|date=5 сакавіка 2014|publisher=newsru.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zn.ua/POLITICS/putin-zayavil-chto-v-krymu-deystvuyut-ne-rossiyskie-voyska-a-mestnye-sily-samooborony-140331_.html|title=Пуцін заявіў, што ў Крыме дзейнічаюць не расійскія войскі, а мясцовыя сілы самаабароны|date=4 сакавіка 2014|publisher=Зеркало недели}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/26221.4/3104489/|title=Уладзімір Пуцін: Упэўнены, ва Украіне зразумеюць, што паступіць інакш Расія ў Крыме не магла|date=2014-04-17|publisher=Камсамольская праўда}}</ref>. Пазней, падчас «прамой лініі», Пуцін прызнаў, што расійскія ваенныя «забяспечвалі ўмовы для свабоднага волевыяўлення» на [[Рэферэндум пра статус Крыма (2014)|рэферэндуме пра статус Крыма]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/04/140417_putin_phone_line.shtml|title=Пуцін: нашы ваенныя «ўсталі за спіной» самаабароны Крыма|date=17 красавіка 2014|publisher=Бі-бі-сі}}</ref>, а 24 кастрычніка 2014 года ён таксама прызнаў, што расійскія войскі блакіравалі ўкраінскія вайсковыя падраздзяленні<ref name="Valdai-24-10-14">{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/46860|title=Пасяджэнне Міжнароднага дыскусійнага клуба «Валдай»|date=2014-10-24|publisher=[[Kremlin.ru]]|accessdate=2014-10-24|archiveurl=https://archive.today/20141024201857/http://kremlin.ru/transcripts/46860|archivedate=24 кастрычніка 2014|url-status=live}}</ref>, пры гэтым у інтэрв’ю тэлеканалу [[ARD]] ён заяўляў, што гэты факт «''мы ніколі не хавалі''»<ref name="ARD">{{cite web|url=http://kremlin.ru/transcripts/47029|title=Інтэрв'ю нямецкаму тэлеканалу ARD|date=2014-11-17|publisher=[[Kremlin.ru]]|accessdate=2014-11-17|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Ваенны аспект == {{Main|Гібрыдная вайна}} {{Гл. таксама|Неабвешчаная вайна|Апасродкаваная вайна}} У адпаведнасці з канцэпцыяй [[Гібрыдная вайна|гібрыднай вайны]], групы спецпрызначэння без апазнавальных знакаў скрытна перакідаюцца на тэрыторыю праціўніка з мэтай дэстабілізацыі дзяржаўнай улады, для чаго ўжываюцца наступныя метады<ref name="econ_30_Aug" />: * сілавы захоп дзяржаўных устаноў; * [[падбухторванне]] да [[Масавыя беспарадкі|масавых беспарадкаў]]; * тэхнічная і баявая падтрымка мясцовых [[інсургенты|інсургентаў]], радыкальных [[Сепаратызм|сепаратыстаў]] і да т.п. Названыя дзеянні могуць здзяйсняцца і [[Неабвешчаная вайна|без фармальнага абвяшчэння вайны]], што дае магчымасць агрэсару некаторы час адмаўляць уласную прычаснаць да падзей і весці эфектыўную [[інфармацыйная вайна|інфармацыйную вайну]]. === Экіпіраванне === На «ветлівых людзях» былі выяўлены элементы найноўшай расійскай распрацоўкі — [[Ратнік, экіпіроўка|экіпіроўкі «Ратнік»]]. Гэта экіпіроўка пачала паступаць у расійскія войскі ў першым квартале 2014 года<ref name="ФорбсЭкипировка">{{cite web |url = http://m.forbes.ru/article.php?id=251676 |title = Солдаты будущего: чем вооружены «вежливые люди» в Крыму |author = Александр Леонов |date = 2014-03-07 |publisher = [[Forbes]] |accessdate = 2014-12-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141213025622/http://m.forbes.ru/article.php?id=251676 |archivedate = 13 снежня 2014 |url-status = dead }}</ref>. {| class="wikitable" !Назва !Апісанне !Прыналежнасць |- ![[Ратнік, экіпіроўка|Экіпіроўка «Ратнік»]] |[[Расія|расійская]] баявая [[экіпіроўка]] [[Ваеннаслужачы|ваеннаслужачага]]. | Выключна Расія. |- ! 6Б7, 6Б26, [[6Б27]], 6Б28 |Расійскія [[кеўлар]]авыя шлемы 6б7, 6б26, 6б27, 6б28 пачалі вырабляцца ў першай палове 2000-х, цяпер яны стаяць на забеспячэнні ў ПДВ, СВ, мотастралковых войсках Расіі. | Расія і некаторыя краіны [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]]. |- ![[Печанег, кулямёт|Кулямёт «Печанег»]] |Расійскі кулямёт, які быў распрацаваны на аснове [[Кулямёт Калашнікава|ПКМ]]. |Знаходзіцца на ўзбраенні ў Расіі, Казахстане і Кыргызстане. |- ![[ГАЗ-2330 «Тыгр»]] |Расійскі шматмэтавы аўтамабіль павышанай праходнасці, [[бронеаўтамабіль]], армейскі аўтамабіль-пазадарожнік. |На «чорных нумарах» гэтых машын была паказана прыналежнасць да ўзброеных сіл Расіі. |} == Гл. таксама == * [[Іхтамнет]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Unmarked soldiers during the annexation of Crimea by the Russian Federation}} * {{артыкул|загаловак=После Крыма. Где еще могут появиться вооружённые "вежливые люди"|спасылка=http://korrespondent.net/ukraine/comunity/3323950-posle-kryma-hde-esche-mohut-poiavytsia-vooruzhennye-vezhlyvye-luidy|выданне=[[Карэспандэнт, часопіс|Корреспондент]]|год=2014, 24 сакавіка}} * {{артыкул|загаловак= «Вежливые люди» рождались в муках: история появления сил спецопераций Минобороны|спасылка=http://www.mk.ru/politics/article/2014/04/14/1013909-vezhlivyie-lyudi-rozhdalis-v-mukah-istoriya-poyavleniya-sil-spetsoperatsiy-minoboronyi.html|выданне=Московский комсомолец|год=2014, 14 красавіка}} * {{артыкул|аўтар=Рожин Б.|загаловак=Крым - о происхождении интернет-мема про «Вежливых людей»|спасылка=http://www.iarex.ru/articles/46396.html|выданне=[[ИА REX]]}} * {{артыкул|загаловак=Донецкую область наводняют собственные «вежливые люди». «Беркут» присоединяется к ним|спасылка=http://www.odnako.org/blogs/doneckuyu-oblast-navodnyayut-sobstvennie-vezhlivie-lyudi-berkut-prisoedinyaetsya-k-nim/|выданне=Однако|год=2014, 12 красавіка}} * {{артыкул|загаловак=«Вежливые люди» в Крыму: как это было|спасылка=http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html|выданне=Новая газета|год=2014, 17 красавіка|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150508193808/http://www.novayagazeta.ru/inquests/63246.html|archivedate=8 мая 2015}} * {{артыкул|аўтар=Леонов А.|загаловак=Солдаты будущего: чем вооружены «вежливые люди» в Крыму|спасылка=http://www.forbes.ru/sobytiya-photogallery/obshchestvo/251676-soldaty-budushchego-chem-vooruzheny-vezhlivye-lyudi-v-krymu/photo/1|выданне=[[Forbes]]|год=2014, 7 сакавіка}} * {{артыкул|загаловак=«Вежливые люди» как новый образ Российской армии|спасылка=http://ria.ru/defense_safety/20140516/1007988002.html|выданне=РИА Новости|год=2014, 16 мая}} [[Катэгорыя:Анексія Крыма Расіяй]] [[Катэгорыя:Аперацыі расійскіх спецслужбаў]] [[Катэгорыя:Эўфемізмы]] gf988p0mabbjuoobg6hw8pgyioqgrxl 0 230260 5171566 3293854 2026-07-26T22:53:43Z IshaBarnes 124956 вычытка 5171566 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Бывай, зброя! | Назва-арыгінал = A Farewell to Arms | Выява = | Подпіс выявы = | Жанр = [[раман]] | Аўтар = [[Эрнэст Хемінгуэй]] | Мова арыгінала = англійская | Напісаны = |Пераклад = 1996 |Перакладчык = [[Анатоль Бутэвіч]] | Публікацыя = 1929 | Асобнае выданне = |Электронная версія = | Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Бывай, зброя!»''' ({{lang-en|A Farewell to Arms}}) — раман [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хемінгуэя]] апублікаваны ў 1929 годзе. Дзеянне рамана адбываецца падчас [[Італьянская кампанія, Першая сусветная вайна|італьянскай кампаніі]] ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. У рамане Эрнэст Хемінгуэй выкрыў вытокі той духоўнай трагедыі, якую ён абмаляваў у сваіх першых творах. У вобразе галоўнага героя рамана лейтэнанта Фрэдэрыка Генры найболыш поўна выявіўся асабісты ваенны вопыт аўтара, шмат аўтабіяграфічнага ёсць і ў трагічным, абпаленым вайной каханні героя да Кэтрын Барклі,— усё гэта надае раману асаблівую пранікнёную лірычную танальнасць. Таму натуральна ўспрымаецца паралель з трагедыяй У. Шэкспіра, што зрабіў савецкі даследчык I. Кашкін, ацэньваючы раман «Бывай, зброя!»: «Аповесць пра сучасных Рамэо і Джульету змешчана ў раму не сямейнай радавой сваркі, а ў горан усёзнішчальнай вайны». Трагічнае ўспрыманне свету дасягае ў гэтым рамане Э. Хемінгуэя свайго апагея, шчыра і моцна гучыць праклён пісьменніка-гуманіста, звернуты да ўсяго свету: «Калі людзі столькі мужнасці прыносяць у гэты свет, свет павінен забіць іх, каб зламаць, і таму ён іх і забівае. Свет ламае кожнага, і многія потым толькі мацнейшыя на зломе. Але тых, хто не хоча зламацца, ён забівае. Ён забівае самых добрых, і самых пяшчотных, і самых храбрых без разбору. А калі ты ні з тых, ні з другіх, ані з трэціх, можаш быць упэўнены, што і цябе заб'юць, толькі без асаблівай спешкі». Пазней, у прадмове да выдання 1948 года, Хемінгуэй знайшоў больш канкрэтнага адрасата свайго праклёну: «Аўтар гэтай кнігі прыйшоў да свядомага пераканання, што тыя, хто змагаюцца на вайне, самыя цудоўныя людзі, і чым бліжэй да перадавой, тым больш выдатных людзей там сустрэнеш; затое тыя, хто пачынае, распальвае і вядзе вайну,— свінні, якія дбаюць толькі пра эканамічную канкурэнцыю і пра тое, што на гэтым можна пажывіцца. Я лічу, што ўсе, хто нажываецца на вайне і хто спрыяе яе распальванню, павінны быць расстраляны ў першы ж дзень ваенных дзеянняў даверанымі прадстаўнікамі сумленных грамадзян сваёй краіны, якіх яны пасылаюць ваяваць». == Літаратура == * Хемінгуэй Э. Па кім звоніць звон: Раман: 3 англ. / Пер., прадм. і камент. В. Небышынца.— Мн.: Маст. літ., 1991.— 477 с., л. іл.— (Скарбы сусвет. літ.). ISBN 5-340-00741-3 {{Эрнэст Хемінгуэй}} [[Катэгорыя:Кнігі 1929 года]] [[Катэгорыя:Раманы Эрнэста Хемінгуэя]] [[Катэгорыя:Раманы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ваенныя раманы]] [[Катэгорыя:Першая сусветная вайна ў культуры і мастацтве]] dwq1v6hfturt8qzno1fctqkolkwp6rc 0 232989 5171737 4906912 2026-07-27T11:17:13Z Ueschar 151377 Змены паводле БелЭн 5171737 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Луі I дэ Бурбон-Кандэ | арыгінал імя = {{lang-fr|Louis Ier de Bourbon-Condé}} | выява = Louis prince de Condé.jpg | шырыня = 300px | апісанне выявы = Партрэт Людовіка I дэ Бурбон-Кандэ. | пасада = [[прынц Кандэ]] | парадак = 1 | сцяг = Blason pays fr Dombes.svg | перыядпачатак = [[1546]] | перыядканец = [[13 сакавіка]] [[1569]] | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = [[Генрых I Бурбон Кандэ|Генрых I Бурбон]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Луі I Кандэ''' ({{ДН|7|5|1530}}, [[Вандом]], [[Каралеўства Францыя|Францыя]] — {{ДН|13|3|1569}}, [[Жарнак]], [[Каралеўства Францыя|Францыя]], поўнае імя — '''Луі I дэ Бурбон-Кандэ''') — французскі арыстакрат, родапачынальнік роду [[Прынцы Кандэ|Кандэ]].<ref name="БелЭн">{{Кніга|аўтар=Д. М. Чаркасаў|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}}</ref> == Біяграфія == Падчас разладаў паміж [[Гізы|Гізамі]] і [[Бурбоны|Бурбонамі]], Кандэ, жанаты з пляменніцай [[Гаспар II дэ Каліньі|Каліньі]], стаў главой гугеноцкай [[Амбуазская змова|змовы ў Амбуазе]]. Змова была раскрыта, Кандэ прысуджаны да смерці, але выратаваны [[Францыск II|Францыскам II]] ([[1560]]). Камандуючы [[гугеноты|гугенотамі]], Кандэ ([[1562]]) пачаў першую рэлігійную вайну, узяўшы гарады [[Арлеан]], [[Руан]] і інш., але ў канцы гэтага года быў разбіты пры [[Бітва пры Дро|Дро]]; паранены і ўзяты ў палон, ён заключыў [[Амбуазскі мір|мір]] у [[Амбуаз]]е ([[1563]]). Пасля некалькіх гадоў бяздзейнасці Кандэ зноў узяўся за зброю і [[Сюрпрыз у Мо|паспрабаваў захапіць]] караля Карла IX у [[Мо (Францыя)|Мо]]. Пасля бітвы пры Сен-Дэні прынц аблажыў і ўзяў [[Шартр]] (28 лютага — 15 сакавіка 1568), але 26 сакавіка [[1568]] года другі раз заключыў мір з дваром. Пазбегнуўшы замаху праціўнікаў, Кандэ пачаткаў новую вайну ([[1569]]) і ў [[Бітва пры Жарнаку|бітве пры Жарнаку]] быў паранены, узяты ў палон і забіты [[Жазеф-Франсуа Мантэск'ю|баронам дэ Мантэск’ю]] па загадзе [[Генрых III Валуа|герцага Анжуйскага]]. == Шлюб і дзеці == [[22 чэрвеня]] [[1551]] года Людовік I дэ Бурбон-Кандэ пабраўся шлюбам з [[Элеанора дэ Руа|Элеанорай дэ Руа]] ([[24 лютага]] [[1535]] — [[23 ліпеня]] [[1564]], [[Кандэ-ан-Бры]]). У гэтым шлюбе было народжана 8 дзяцей: * [[Генрых I Кандэ]], прынц Кандэ ([[1552]]—[[1588]]) * Маргарыта дэ Бурбон ([[1556]], памерла ў маленстве) * Шарль дэ Бурбон ([[1557]]—[[1558]]), граф дэ Валеры * [[Франсуа дэ Бурбон-Канці]] ([[19 жніўня]] [[1558]] — [[3 жніўня]] [[1614]]), прынц Канці, суверэнны князь [[Шато-Рэно]] * Луі дэ Бурбон ([[1562]]—[[1563]], памёр у маленстве) * [[Карл II дэ Бурбон Кандэ|Карл II дэ Бурбон]] ([[19 жніўня]] [[1562]] — [[30 ліпеня]] [[1594]]), архібіскуп Руана з 1594 * Мадлен дэ Бурбон ([[1563]]—[[1563]], памерла ў маленстве) * Катрын дэ Бурбон ([[1564]], памерла ў маленстве) [[8 лістапада]] [[1565]] года Людовік узяў шлюб з [[Франсуаза Арлеанская Лангвіль|Франсуазай Арлеанскай Лангвіль]] ([[5 красавіка]] [[1549]], [[Шатадзён]] — [[11 чэрвеня]] [[1601]], [[Парыж]]) нарадзіліся: * [[Карл дэ Бурбон-Суасон]], граф Суасон і Дро ([[3 лістапада]] [[1566]] — [[1 лістапада]] [[1612]]) * Луі дэ Бурбон-Кандэ ([[1567]]—[[1568]], памёр у маленстве) * Бенжамін дэ Бурбон-Кандэ ([[1569]]—[[1573]], памёр у дзяцінстве) Ад Ізабелы дэ ла Тур ён меў пазашлюбнага сына (нар. 1564) == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Чаркасаў Д. М.|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{britannica-link|131367|Louis I de Bourbon, prince de Condé|2012-06-27}} {{ЭСБЕ}} {{Бурбоны}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прынцы Кандэ|Людовік I]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Італьянскіх войнаў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Рэлігійных войнаў: Пратэстанты]] [[Катэгорыя:Гугеноты]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Францыі]] tsdtkqovs3z7rcfwcatljvmvif0fksa 5171738 5171737 2026-07-27T11:17:44Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Людовік I Бурбон-Кандэ]] у [[Луі I Кандэ]]: Уніфікацыя назваў 5171737 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Луі I дэ Бурбон-Кандэ | арыгінал імя = {{lang-fr|Louis Ier de Bourbon-Condé}} | выява = Louis prince de Condé.jpg | шырыня = 300px | апісанне выявы = Партрэт Людовіка I дэ Бурбон-Кандэ. | пасада = [[прынц Кандэ]] | парадак = 1 | сцяг = Blason pays fr Dombes.svg | перыядпачатак = [[1546]] | перыядканец = [[13 сакавіка]] [[1569]] | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = [[Генрых I Бурбон Кандэ|Генрых I Бурбон]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Луі I Кандэ''' ({{ДН|7|5|1530}}, [[Вандом]], [[Каралеўства Францыя|Францыя]] — {{ДН|13|3|1569}}, [[Жарнак]], [[Каралеўства Францыя|Францыя]], поўнае імя — '''Луі I дэ Бурбон-Кандэ''') — французскі арыстакрат, родапачынальнік роду [[Прынцы Кандэ|Кандэ]].<ref name="БелЭн">{{Кніга|аўтар=Д. М. Чаркасаў|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}}</ref> == Біяграфія == Падчас разладаў паміж [[Гізы|Гізамі]] і [[Бурбоны|Бурбонамі]], Кандэ, жанаты з пляменніцай [[Гаспар II дэ Каліньі|Каліньі]], стаў главой гугеноцкай [[Амбуазская змова|змовы ў Амбуазе]]. Змова была раскрыта, Кандэ прысуджаны да смерці, але выратаваны [[Францыск II|Францыскам II]] ([[1560]]). Камандуючы [[гугеноты|гугенотамі]], Кандэ ([[1562]]) пачаў першую рэлігійную вайну, узяўшы гарады [[Арлеан]], [[Руан]] і інш., але ў канцы гэтага года быў разбіты пры [[Бітва пры Дро|Дро]]; паранены і ўзяты ў палон, ён заключыў [[Амбуазскі мір|мір]] у [[Амбуаз]]е ([[1563]]). Пасля некалькіх гадоў бяздзейнасці Кандэ зноў узяўся за зброю і [[Сюрпрыз у Мо|паспрабаваў захапіць]] караля Карла IX у [[Мо (Францыя)|Мо]]. Пасля бітвы пры Сен-Дэні прынц аблажыў і ўзяў [[Шартр]] (28 лютага — 15 сакавіка 1568), але 26 сакавіка [[1568]] года другі раз заключыў мір з дваром. Пазбегнуўшы замаху праціўнікаў, Кандэ пачаткаў новую вайну ([[1569]]) і ў [[Бітва пры Жарнаку|бітве пры Жарнаку]] быў паранены, узяты ў палон і забіты [[Жазеф-Франсуа Мантэск'ю|баронам дэ Мантэск’ю]] па загадзе [[Генрых III Валуа|герцага Анжуйскага]]. == Шлюб і дзеці == [[22 чэрвеня]] [[1551]] года Людовік I дэ Бурбон-Кандэ пабраўся шлюбам з [[Элеанора дэ Руа|Элеанорай дэ Руа]] ([[24 лютага]] [[1535]] — [[23 ліпеня]] [[1564]], [[Кандэ-ан-Бры]]). У гэтым шлюбе было народжана 8 дзяцей: * [[Генрых I Кандэ]], прынц Кандэ ([[1552]]—[[1588]]) * Маргарыта дэ Бурбон ([[1556]], памерла ў маленстве) * Шарль дэ Бурбон ([[1557]]—[[1558]]), граф дэ Валеры * [[Франсуа дэ Бурбон-Канці]] ([[19 жніўня]] [[1558]] — [[3 жніўня]] [[1614]]), прынц Канці, суверэнны князь [[Шато-Рэно]] * Луі дэ Бурбон ([[1562]]—[[1563]], памёр у маленстве) * [[Карл II дэ Бурбон Кандэ|Карл II дэ Бурбон]] ([[19 жніўня]] [[1562]] — [[30 ліпеня]] [[1594]]), архібіскуп Руана з 1594 * Мадлен дэ Бурбон ([[1563]]—[[1563]], памерла ў маленстве) * Катрын дэ Бурбон ([[1564]], памерла ў маленстве) [[8 лістапада]] [[1565]] года Людовік узяў шлюб з [[Франсуаза Арлеанская Лангвіль|Франсуазай Арлеанскай Лангвіль]] ([[5 красавіка]] [[1549]], [[Шатадзён]] — [[11 чэрвеня]] [[1601]], [[Парыж]]) нарадзіліся: * [[Карл дэ Бурбон-Суасон]], граф Суасон і Дро ([[3 лістапада]] [[1566]] — [[1 лістапада]] [[1612]]) * Луі дэ Бурбон-Кандэ ([[1567]]—[[1568]], памёр у маленстве) * Бенжамін дэ Бурбон-Кандэ ([[1569]]—[[1573]], памёр у дзяцінстве) Ад Ізабелы дэ ла Тур ён меў пазашлюбнага сына (нар. 1564) == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Чаркасаў Д. М.|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{britannica-link|131367|Louis I de Bourbon, prince de Condé|2012-06-27}} {{ЭСБЕ}} {{Бурбоны}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прынцы Кандэ|Людовік I]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Італьянскіх войнаў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Рэлігійных войнаў: Пратэстанты]] [[Катэгорыя:Гугеноты]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Францыі]] tsdtkqovs3z7rcfwcatljvmvif0fksa 0 238912 5171441 4898293 2026-07-26T19:40:03Z Rotondus 11765 /* Вядомыя асобы */ абнаўленне звестак 5171441 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Замосце}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Замосце |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 26|lat_sec = 01 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 55|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Коханаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243033505 }} '''Замо́сце'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zamoscie}}, {{lang-ru|Замостье}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Коханаўскі сельсавет|Коханаўскага сельсавета]]. У 1931—1961 гадах цэнтр [[Сіманаўскі сельсавет|Сіманаўскага сельсавета]]. Да 2004 года вёска ўваходзіла ў склад [[Жукнеўскі сельсавет|Жукнеўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Мікола Кандратаў]] (1957—2026) — беларускі паэт і перакладчык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Коханаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Коханаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] 90ajysrbyan0xt0hbtben600csaerep 0 240130 5171458 4343817 2026-07-26T20:03:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171458 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Бругэ | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-nl|Club Brugge Koninklijke Voetbalvereniging}} | Мянушкі = ''Чорна-сінія'' ({{lang-nl|Zwart-Blauw}}) | Горад = [[Бругэ]], [[Бельгія]] | Заснаваны = 13 лістапада [[1891]] | Стадыён = [[Ян-Брэйдэль-Штадыён]] | Умяшчальнасць = 29 062 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Бельгійскі першы дывізіён A|Першы дывізіён A]] | Сезон = [[Бельгійскі першы дывізіён A 2021/2022|2021/22]] | Месца = 1 месца | Сайт = http://clubbrugge.be/nl/ | pattern_la1 = _brugge2223H | pattern_b1 = _brugge2223H | pattern_ra1 = _brugge2223H | pattern_sh1 = _brugge2223H | pattern_so1 = _brugge2223H | leftarm1 = 0080FF | body1 = 000000 | rightarm1 = 0080FF | shorts1 = 000000 | socks1 = 0080FF | pattern_b2 = _brugge2223a | pattern_la2 = _brugge2223a | pattern_ra2 = _brugge2223a | pattern_sh2 = _brugge2021a | pattern_so2 = _brugge2021a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_b3 = _brugge2223T | pattern_la3 = _brugge2223T | pattern_ra3 = _brugge2223T | pattern_sh3 = _brugge2223T | pattern_so3 = _brugge2223T | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''«Бругэ»''' ({{lang-nl|Club Brugge Koninklijke Voetbalvereniging}}) — [[Бельгія|бельгійскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бругэ]]. == Гісторыя == Заснаваны 13 лістапада [[1891]] года. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Бельгіі па футболе|Чэмпіянат Бельгіі]]:''' ** '''Пераможца (18):''' 1919/20, 1972/73, 1975/76, 1976/77, 1977/78, 1979/80, 1987/88, 1989/90, 1991/92, 1995/96, 1997/98, 2002/03, 2004/05, 2015/16, 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2021/22 ** '''2-е месца (23):''' 1898/99, 1899/00, 1905/06, 1909/10, 1910/11, 1966/67, 1967/68, 1969/70, 1970/71, 1971/72, 1984/85, 1985/86, 1993/94, 1996/97, 1998/99, 1999/00, 2000/01, 2001/02, 2003/04, 2011/12, 2014/15, 2016/17, 2018/19 * '''[[Кубак Бельгіі па футболе|Кубак Бельгіі]]:''' ** '''Уладальнік (11):''' 1967/68, 1969/70, 1976/77, 1985/86, 1990/91, 1994/95, 1995/96, 2001/02, 2003/04, 2006/07, 2014/15 ** '''Фіналіст (8):''' 1913/14, 1978/79, 1982/83, 1993/94, 1997/98, 2004/05, 2015/16, 2019/20 * '''[[Суперкубак Бельгіі па футболе|Суперкубак Бельгіі]]:''' ** '''Уладальнік (17):''' 1980, 1986, 1988, 1990, 1991, 1992, 1994, 1996, 1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2016, 2018, 2021, 2022 ** '''Фіналіст (3):''' 1995, 2007, 2015 === Еўрапейскія === * '''[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў]]:''' ** '''Фіналіст (1):''' 1977/78 * '''[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА]]:''' ** '''Фіналіст (1):''' 1975/76 {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://clubbrugge.be/nl/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130216033200/http://clubbrugge.be/nl/ |date=16 лютага 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Бельгіі|Бругэ]] [[Катэгорыя:ФК Бругэ| ]] 6kno0piy2lgx6x373a0avj6uydk1oqa 0 250239 5171221 5170414 2026-07-26T13:03:12Z M.L.Bot 261 5171221 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Больцінікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = 01208 Bolteniki 05 05.JPG |подпіс = Сядзіба, [[Бальценіцкі парк]] |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 14|lat_sec = 21.27 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 18|lon_sec = 2.06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Воранаўскі |сельсавет = Беняконскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 302 |год перапісу = 2014 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Boĺciniki |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242988978 }} '''Бо́льцінікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Boĺciniki}}, {{lang-ru|Больтиники}}) — [[вёска]] ў [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Беняконскі сельсавет|Беняконскага сельсавета]]. За 15 км на паўночны ўсход ад Воранава, 4 км ад чыгуначнай станцыі Беняконі, каля р. [[Жыжма]], на аўтадарозе Беняконі—Паляцкішкі. 302 жыхары (2014). == Назва == Ёсць заходнелітоўскі тапонім ''[[:lt:Baltininkai|Baltininkai]]''. Згодна з географам В. Жучкевічам, назва ад прозвішча Больціс<ref>{{крыніцы/Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии|}}</ref>. == Гісторыя == Вядомы з XVI ст. Каля 1514 г. згадваецца як Больцінішскія людзі, уласнасць земскага харужага Д. Скіландзевіча. Да 1549 маёнтак належаў Л. Кандратовічу, потым Міхнавічам, слонімскаму харужаму М. Сакалоўскаму. У 1567 маёнтак Луцкага кашталяна М. Казінскага, які выстаўляў у войска 2 кані. У 1690 два аднайменныя маёнткі ў Беняконскай парафіі Лідскага павета ВКЛ, належалі С. Храптовічу. У 1738 згадваецца як цэнтр парафіі Радунскага каталіцкага дэканата. Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Віленскай, з 1797 — Літоўскай, з 1801 — Гродзенскай, з 1842 — Віленскай губернях. У 1-й пал. ХІХ ст. ўладанне Путкамераў, дзе часта бываў польскі паэт [[А. Міцкевіч]]. У 2-й пал. ХІХ ст. цэнтр сельскай грамады Беняконскай воласці, у 1870 г. 250 сялян-уласнікаў, 93 дзяржаўных сялян, 3 аднадворцы. Паводле перапісу ў 1897 годзе ў вёсцы 48 жыхароў, у 1905 — у маёнтку 3 жыхары. 3 1921 г. ў складзе Польшчы, фальварак у Беняконскай гміне Лідскага павета Навагрудскага ваяв., 7 двароў, 96 жыхароў. 3 лістапада 1939 г. ў БССР. 3 15.1.1940 г. ў Воранаўскім раёне Баранавіцкай вобл., з 12.10.1940 г. ў Беняконскім сельсавеце, 7 двароў, у 1940 г. 89 жыхароў. 3 1940 г. ў калгасе імя Варашылава. З канца чэрвеня 1941 да сярэдзіны ліпеня 1944 акупіравана нацыстамі. 3 20.9.1944 г. ў Гродзенскай вобл. У 1970 цэнтр калгаса імя Ю. А. Гагарына, пачатковая школа, клуб, бібліятэка, магазін. == Насельніцтва == * 1960 — 118 жыхароў * 1970 — 46 двароў, 147 жыхароў * 2004 — 86 гаспадарак, 269 жыхароў * 2014 — 94 гаспадаркі, 302 жыхары == Інфраструктура == Фельчарска-акушэрскі пункт, сельскі Дом культуры, дзіцячы сад, бібліятэка, аддзяленне сувязі, магазін (2014). == Славутасці == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] * [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)|Сядзібны дом Путкамераў]] (пачатак ХХ стагоддзя), вул. Азёрная, 1 — {{ГККРБ 4|413Г000689}} * [[Бальценіцкі парк|Фрагменты парку «Бальценікі»]] (ХІХ стагоддзе) — {{ГККРБ 4|412Г000126}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Boĺciniki}} {{Беняконскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Беняконскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Воранаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Больцінікі| ]] 93kygcp94gkm7hmzhmbexxhssqmgh07 0 252062 5171257 4910776 2026-07-26T14:10:46Z D.L.M.I. Bel 33064 5171257 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Такарышкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 18 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 02|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Эйгердаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242994974 }} '''Така́рышкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Takaryški}}, {{lang-ru|Токаришки}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Эйгердаўскі сельсавет|Эйгердаўскага сельсавета]]. У 1940—1960 гадах цэнтр [[Такарышкаўскі сельсавет|Такарышкаўскага сельсавета]]. Да 15 мая 1963 года вёска ў складзе [[Даўгердзішскі сельсавет|Даўгердзішскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>, да 19 студзеня 1965 года ў адміністрацыйным падпарадкаванні [[Юрацішкаўскі пассавет|Юрацішкаўскага пассавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>, у 1965—1985 гадах цэнтр адноўленага [[Такарышкаўскі сельсавет|Такарышкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 15 ліпеня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 23 (1829).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Эйгердаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Эйгердаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] i84vurf210qj9g5s34wkmk6j9co1jf4 0 276970 5171218 4459778 2026-07-26T13:00:18Z M.L.Bot 261 5171218 wikitext text/x-wiki * [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў, Больцінікі]] * [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Райца)|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў, Райца]] {{неадназначнасць}} o1l08svy8w9cj2n5i07gtinr668ammv 0 277542 5171235 5170418 2026-07-26T13:06:41Z M.L.Bot 261 5171235 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Бальценіцкі парк |Выява = 01215 Bolteniki 05 05.JPG |Подпіс = |Тып =[[Пейзажны парк|Пейзажны]] |Заснаваны = |Архітэктар = |Месцазнаходжанне = в. [[Больцінікі]], [[Воранаўскі раён]] |Праезд = |Плошча = |Наведвальнікі = |Пазіцыйная карта = Беларусь Гродзенская вобласць |на карце google = |Сайт = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бальценіцкі парк''' — помнік садова-паркавага мастацтва на [[Беларусь|Беларусі]]. Размяшчаецца на паўднёвай ускраіне вёскі [[Больцінікі]] ([[Воранаўскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. Плошча каля 10 га. Займае амаль квадратны ў плане ўзгорысты ўчастак, які абмежаваны з поўначы полем, з захаду і ўсходу пасадкамі дрэў, з поўдня старой ліпавай алеяй. У паўночна-ўсходняй частцы парку на самым высокім месцы стаіць [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)|сядзібны дом Путкамераў]], пабудаваны ў пачатку XX ст. з цэглы ў стылі неаготыкі. Адсюль адкрываецца маляўнічы краявід. [[Файл:01208 Bolteniki 05 05.JPG|thumb|left|Сядзібны дом]] Парк пейзажнага тыпу. Яго кампазіцыю фарміруюць асобныя групы дрэў і кустоў, адкрытая прастора паляны, суцэльныя пасадкі. Заходні схіл ад дома да паляны, выцягнутай уздоўж даліны, аформлены дзвюма штучнымі тэрасамі. Вялікае значэнне ў фарміраванні ландшафту курцін маюць экзоты, якіх у парку больш за 60 відаў і форм. Сярод іх унікальныя на Беларусі {{bt-bellat|клён вастралісты{{!}}клён вастралісты далоненадрэзаны|Acer platanoides}}, {{bt-bellat|вольха шэрая{{!}}вольха шэрая лопасцевая|Alnus incana}}, {{bt-bellat|Амурскае коркавае дрэва{{!}}аксаміт амурскі|Phellodendron amurense}}, {{bt-bellat|явар|Acer pseudoplatanus}} і яго пурпуровалістая форма, клёны {{bt-bellat|Клён палявы{{!}}палявы|Acer campestre}}, {{bt-bellat|Клён прырэчны{{!}}прырэчны|Acer ginnala}}, {{bt-bellat|Чарнаклён{{!}}татарскі|Acer tataricum}}, {{bt-bellat|Клён серабрысты{{!}}серабрысты|Acer saccharinum}}, {{bt-bellat|Клён ясенялісты{{!}}ясенялісты|Acer negundo}}, {{bt-bellat|піхта белая|Abies alba}}, елкі {{bt-bellat|Елка канадская{{!}}канадская|Picea canadensis}}, {{bt-bellat|Елка Энгельмана{{!}}Энгельмана|Picea engelmannii}}, {{bt-bellat|Елка блакітная{{!}}калючая блакітная|Picea pungens}}, {{bt-bellat|хвоя веймутава|Pinus strobus}}, {{bt-bellat|лістоўніца еўрапейская|Larix decidua}}, {{bt-bellat|туя заходняя|Thuja occidentalis}} і шмат дэкаратыўных кустоў. Гісторыя парку звязана з імем [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], які гасціў у тутэйшым маёнтку па запрашэнню Марылі Верашчакі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобласць / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.— Мн.: БелСЭ, 1986.— 371 с., іл. == Спасылкі == * {{radzima|1841}} * {{ГБ|http://globustut.by/bolteniki/index.htm#park}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Больцінікі]] [[Катэгорыя:Паркі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Пейзажныя паркі]] qfig6zu5q19cvb6bz60t2shamisnnx6 0 278185 5171259 5137520 2026-07-26T14:17:30Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171259 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Багданава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Багданава |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет = Ракаўскі }} '''Багда́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bahdanava}}, {{lang-ru|Богданово}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 50 км на ўсход ад [[Валожын]]а, 5 км ад чыг. ст. [[Радашковічы (станцыя)|Радашковічы]] на лініі Мінск—Маладзечна, 50 км ад Мінска. Рэльеф раўнінна-ўзгорысты, на поўдні і паўночным захадзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе і далей па шашы [[Ракаў]]—[[Радашковічы]]. Планіровачна складаецца з плаўна выгнутай вуліцы мерыдыянальнай арыентацыі, забудаванай двухбакова, шчыльна, драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома ў ВКЛ з XVI ст. У 1588 г. сяло, 18 дымоў, уласнасць шляхціца. У 1779 г. засценак, З двары. З 1793 года ў Расійскай імперыі. У 1800 г. у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] Мінскай губерні, уласнасць стольніка І. Сялявы, у 1858 годзе ўласнасць княгіні Друцкай-Любецкай. З 1921 года ў складзе Польшчы, у Ракаўскай воласці [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]] Навагрудскага ваяводства Польшчы. З 1939 года ў БССР. З 12 кастрычніка 1940 года ў Залескім сельсавеце [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З 25 чэрвеня 1941 да 5 ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 да 20 студзеня 1960 года ў Радашковіцкім раёне Маладзечанскай вобл. З 16 ліпеня 1954 да 26 жніўня 1961 года ў Гіравіцкім cельсавеце. З 20 студзеня 1960 года ў Валожынскім раёне. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад Ракаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. Землі ў складзе саўгаса «Залескі» (цэнтр — в. [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]]). З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 28 мая 2013 года — у склад [[Залескі сельсавет (Валожынскі раён)|Залескага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 20 жыхароў. * 1897 год — 32 жыхары, 4 двары. * 1908 год — 27 жыхароў, 6 двароў. * 1921 год — 31 жыхар, 6 двароў * 1959 год — 47 жыхароў. * 1994 год — 5 жыхароў, З двары. * 2008 год — 2 жыхары, 2 гаспадаркі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-1}} {{Ракаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ракаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] nbpg8zlxz220f6tffywylbgsg4ecsba 0 278204 5171261 5137494 2026-07-26T14:18:30Z D.L.M.I. Bel 33064 5171261 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Эпімахі |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет = Ракаўскі }} '''Эпіма́хі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Epimachi}}, {{lang-ru|Эпимахи}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Згадваецца ў 1704 годзе як вёска ў складзе маёнтка [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] ў [[Менскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 4, с. 382</ref>. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад Ракаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>, да 28 мая 2013 года — у склад [[Залескі сельсавет (Валожынскі раён)|Залескага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ракаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ракаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] klenlv7ltgxy43m1cmck0ofzal9foos 0 278337 5171262 4648284 2026-07-26T14:19:14Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171262 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гіравічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гіравічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Hiravičy,_Valožyn_District_(4).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 06|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет = Ракаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004839 }} '''Гі́равічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hiravičy}}, {{lang-ru|Гиревичи}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1940—1961 гадах цэнтр [[Гіравіцкі сельсавет|Гіравіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 жніўня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 28 (948).</ref>. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад Ракаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>, да 27 лістапада 1989 года — у склад [[Залескі сельсавет (Валожынскі раён)|Залескага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 лістапада 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (нар. [[1942]]) — беларускі вучоны, дзяржаўны дзеяч. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ракаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ракаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] 50wi6a2ofibemzve7yg0g4du9oqxsyo 0 280891 5171286 4648518 2026-07-26T15:06:42Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171286 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бальцары |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Аляхновіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ба́льцары'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ба́нцары, Ба́нцэры, Ба́нцыры'''</ref> ({{lang-be-trans|Baĺcary}}, {{lang-ru|Бальцеры}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года вёска ў складзе гміны Гарадок [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], пазней у складзе (1927) [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf|date=27 красавіка 2022}}</ref>. 12 лістапада 1939 года [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Заходняя Беларусь уз'яднана з БССР]]. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>, да 24 мая 2000 года — у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1921 год — 12 жыхароў, 1 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.</ref>. * 1931 год — 15 жыхароў, 1 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|72|Balcery, folwark, powiat wilejski, gmina Horodek}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Аляхновіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Аляхновіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] neuxrgrv0p6vqn6wbv8vjysc2cpozfn 0 280907 5171295 4875226 2026-07-26T15:09:55Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171295 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Такарэўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 39 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 02|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Аляхновіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009166 }} '''Такарэ́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Takareŭščyna}}, {{lang-ru|Токаревщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref>. 12 лістапада 1939 года [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Заходняя Беларусь уз'яднана з БССР]]. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. У 1973 годзе да вёскі далучаны суседнія [[Кашына (Маладзечанскі раён)|Кашына]] і [[Кукелі]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. Да 24 мая 2000 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1866 год — 48 жыхароў, 7 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/358</ref> * 1921 год — 90 жыхароў, 16 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 82.</ref>. * 1931 год — 111 жыхароў, 16 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|XII|358|Tokarewszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Horodek}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Аляхновіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Аляхновіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 5smgygutcy8p0mdusokdb7fkosrzf92 5171298 5171295 2026-07-26T15:10:39Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171298 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Такарэўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 39 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 02|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Аляхновіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009166 }} '''Такарэ́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Takareŭščyna}}, {{lang-ru|Токаревщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref>. 12 лістапада 1939 года [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Заходняя Беларусь уз'яднана з БССР]]. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. У 1973 годзе да вёскі далучаны суседнія вёскі [[Кашына (Маладзечанскі раён)|Кашына]] і [[Кукелі]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. Да 24 мая 2000 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1866 год — 48 жыхароў, 7 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/358</ref> * 1921 год — 90 жыхароў, 16 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 82.</ref>. * 1931 год — 111 жыхароў, 16 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|XII|358|Tokarewszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Horodek}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Аляхновіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Аляхновіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] epysx2dxljgehqjx9312kf8mj34q313 0 280939 5171284 4407518 2026-07-26T15:05:43Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171284 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Александрова}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Александрова |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 56|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009163 }} '''Александро́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Alieksandrova}}, {{lang-ru|Александрово}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе гміны Гарадок [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], пазней у складзе (1927) [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 2 жыхары, 1 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.</ref>. * 1931 год — 10 жыхароў, 1 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|19|Aleksandrowo, dobra, powiat wilejski, gmina Hermaniszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарадоцкі сельсавет, Маладзечанскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] t06ti45ayzwk5yy8ulyhvyqtwgepwtj 0 280944 5171288 5039213 2026-07-26T15:07:21Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171288 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гасцілы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Гасці́лы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hascily}}, {{lang-ru|Гостилы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У канцы 18 стагоддзя вёска ў складзе [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], належала Галынскім. У другой палове 19 стагоддзя вёска ў складзе маёнтка [[Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчына]]. У 1857 годзе належала Алендзінскаму, адносілася да [[Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пятроўскай]] сельскай грамады. На пачатку 20 стагоддзя ў [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкай]] воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Пад рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст Э. Э. Жакевіч.|загаловак=Память: Гіст.-дакум. хроніка Маладзечна і Маладзечанскага раёна|год=2002|мова=be|месца=Мінск|старонкі=737}}</ref>. У 1921—1939 гадах у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|гміны Гарадок]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З 1939 года ў складзе [[БССР]], з 15 студзеня 1940 года ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]<ref name=":0" />. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупанты]] сагналі шасцярых жыхароў на прымусовыя работы ў [[Трэці рэйх|Германію]], з іх вярнуліся трое. Восем вяскоўцаў загінулі ў баях з [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]] на фронце<ref name=":0" />. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. На 2002 год у складзе СВК «Сасноўка»<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1800 год — 18 жыхароў, 3 двары<ref name=":0" />. * 1857 год — 18 жыхароў<ref name=":0" />. * 1866 год — 39 жыхароў, 5 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/</ref>. * 1904 год — 66 жыхароў<ref name=":0" />. * 1921 год — 103 жыхары, 15 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.</ref>. * 1931 год — 188 жыхароў, 18 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27</ref>. * 1941 год — 120 жыхароў, 26 двароў<ref name=":0" />. * 1969 год — 251 жыхар<ref name=":0" />. * 2002 год (на 1 студзеня) — 34 жыхары, 23 двары<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|II|738|Gościły, wieś, powiat wilejski}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] b41e1x8spefyofdwh0d9ml6ms9h5st0 0 280945 5171300 5136771 2026-07-26T15:11:53Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171300 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гердуцішкі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі }} '''Герду́цішкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hierduciški}}, {{lang-ru|Гердутишки}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 28 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Маладзечна]], 50 км ад Мінска, на р. [[Бярэзіна (прыток Нёмана)]]. == Назва == [[Гердуць Скомантавіч]] — баярын Вітаўтавых часоў, згадваецца ў 1390—1413 г. Меў маёнтак «''на Бярэзіне''», які гісторыкамі паводле пісаных крыніцаў не лакалізуецца. Маёнтак ў спадчыну атрымала яго жонка. Памёр бяздзетны, і пасля смерці жонкі вялікі князь аддаў маёнтак свайму пісару.<ref>Рымвідас Пятраўскас. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.: склад — структура — улада / Пераклад з літ.: А. Мікус. Смаленск, 2014. С. 235.</ref> З асновай ''Gerd-'' літоўскія прозвішчы ''Gerdžius,'' ''Gerdaitis, Gerd-vainis, Gerd-vilas''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 655, 656.</ref>''.'' == Гісторыя == У XVIII ст. вёска вядома як прыватная ўласнасць у Мінскім ваяводстве ВКЛ. У 1781 г. 53 жыхары, вёска належала пану К. Дзядзерку. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. уласнасць памешчыка К. Шабоўскага. У 2-й пал. XIX ст. ў складзе Сарочынскага маёнтка. У 1857 г. 27 сялянскіх душ, у Гарадоцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні, уласнасць памешчыка Багарэвіча. Непадалёку знаходзіўся засценак (6 сялянскіх душ), уласнасць памешчыцы Цеханоўскай. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. Са студзеня 1919 года ў БССР, з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года занята польскімі войскамі. З 1921 года вёска, маёнтак i засценак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належалі да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref>. Побач з маёнткам размяшчаўся вадзяны млын. З 1939 года ў БССР, з 15 студзеня 1940 года ў Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. акупіраваны нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 114 жыхароў, 15 двароў. * 1866 год — 71 жыхар, 9 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/560</ref>. * 1921 год — 143 жыхары, 26 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.</ref>. * 1931 год — 184 жыхары, 31 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27</ref>. * 1969 год — 251 жыхар. * 2010 год — 62 жыхары, 33 гаспадаркі. == Інфраструктура == Каля вёскі, на рацэ Бярэзіна дом адпачынку «Алеся». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|II|560|Gierduciszki, wieś, powiat wilejski}} * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] qelp9ffjp5tru3ygjaw9se95n0bh2ew 0 280951 5171294 5032496 2026-07-26T15:09:32Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171294 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Пажарышча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пажарышча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Pažaryšča, Maladzyechna District (01).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 07|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 56|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004874 }} '''Пажа́рышча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пажа́рышчы, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Pažaryšča}}, {{lang-ru|Пожарище}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=3 жніўня 2022 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. == Насельніцтва == * 1866 год — 76 жыхароў, 11 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/7</ref> * 1921 год — 169 жыхароў, 30 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.</ref>. * 1931 год — 218 жыхароў, 36 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|IX|7|Pożaryszcze, wieś, powiat wilejski, gmina Horodek}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 82d3j1zmmtovrgw7a0z24bfojfz5081 0 280953 5171258 4874525 2026-07-26T14:14:29Z D.L.M.I. Bel 33064 5171258 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Пятроўшчына}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пятроўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 07|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 57|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004859 }} '''Пятро́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piatroŭščyna}}, {{lang-ru|Петровщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=15 студзеня 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. У 1940—1963 гадах цэнтр [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. == Насельніцтва == * 1866 год — 73 жыхары, 10 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/220</ref> * 1921 год — 150 жыхароў, 25 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.</ref>. * 1931 год — 166 жыхароў, 30 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|VIII|220|Piotrowszczyzna, dobra, powiat wilejski, gmina Horodek}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] a5t426atspaasswz0fu460ovjf1oizj 0 281607 5171355 4875205 2026-07-26T17:22:27Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5171355 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сіўцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сіўцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 42|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 23|lon_sec = 05 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243010614 }} '''Сі́ўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Siŭcy}}, {{lang-ru|Сивцы}}) — [[вёска]] ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1866 годзе [[вёска]] ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні Расійскай імперыі<ref>{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/21|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom X - wynik wyszukiwania - DIR|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2023-09-08}}</ref>. У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], гміны Крывічы<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 60.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=8 верасня 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. У 1940—1963 гадах цэнтр [[Сіўцаўскі сельсавет|Сіўцаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. == Насельніцтва == * 1866 год — 115 жыхароў, 14 двароў<ref>{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/632|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom X - wynik wyszukiwania - DIR|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2023-09-08}}</ref> * 1921 год — 255 жыхароў, 43 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. * 1931 год — 282 жыхары, 55 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|X|632|Siwce, wieś, powiat wilejski, gmina Krzywicze}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Будслаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] az7wj348l6g3prkvwvualgjhvav1adb 0 283208 5171705 5142520 2026-07-27T10:07:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171705 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Французская Грэбля |выява = |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |OpenStreetMap = 243023378 }} '''Францу́зская Грэ́бля'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Francuzskaja Hreblia}}, {{lang-ru|Французская Гребля}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. == Назва == Назва, верагодна, звязана са збудаванай у часы [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] грэбляй<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/getaya-dzi-naya-frantsuzskaya-greblya.html|title=Любопытные зубры и щедрые местные жители: чем примечательны деревни Французская Гребля и Зафранцузская Гребля|first=Татьяна|last=Шимук|website=www.sb.by|date=2019-08-17|access-date=2024-09-01}}</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У другой палове XIX стагоддзя [[Шляхта|шляхецкая]] [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]]{{Sfn|SgKP|1882|с=7}} ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У часы [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] ў ваколіцы Французская Грэбля да атрада [[Станіслаў Ляскоўскі|Станіслава Ляскоўскага]] далучылася група з [[Чэрвень (горад)|Ігумена]] (35 чалавек){{Sfn|Памяць|2003|с=49}}. У 1889 годзе землеўладальнікамі ў ваколіцы Французская Грэбля былі: [[Дваранства|дваранін]] [[Каталіцтва|рыма-каталік]] Феліцыян Фаміч Аляшкевіч (20 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі), [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[Мяшчане|мешчанін]] Андрэй Васілевіч Баранаў (40 дзесяцін), дваранін рыма-каталік Карл Іванавіч Бесман (24 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Адам Банавентуравіч Бузаноўскі (23 дзесяціны), [[Сялянства|сялянка]] рыма-каталічка Антаніна Іванаўна Душэўская (20 дзесяцін), дваранін рыма-каталік Міхаіл Іванавіч Жыдовіч (30 дзесяцін), дваранін рыма-каталік Рыгор Восіпавіч Кавецкі (3,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Сігізмунд Восіпавіч Кавецкі (3,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Канстанцін Восіпавіч Кавецкі (7 і 1/4 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Міхаіл Восіпавіч Кавецкі (3,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Вікенцій Іванавіч Малішэўскі (12 і 3/4 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Казімір Іванавіч Малішэўскі (12 і 3/4 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Вікенцій Станіслававіч Малішэўскі (6,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Іосіф Сцяпанавіч Малішэўскі (6,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Ігнацій Марцінавіч Малішэўскі (6,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Вікенцій Станіслававіч Матусевіч (1,5 дзесяціны), селянін рыма-каталік Іван Ануфрыевіч Матусевіч (10 дзесяцін), селянін рыма-каталік Міхаіл Ануфрыевіч Матусевіч (10 дзесяцін), адстаўнік рыма-каталік Іосіф Станіслававіч Матусевіч (17,5 дзесяціны), мешчанін рыма-каталік Адам Іванавіч Матусевіч (1 дзесяціна), праваслаўны мешчанін Палікарп Антонавіч Матусевіч (78 дзесяцін), дваранін рыма-каталік Адольф Юравіч Навіцкі (7,5 дзесяціны), дваранін рыма-каталік Ігнацій Сцяпанавіч Петрашкевіч (40 дзесяцін), праваслаўны дваранін Мікалай Васілевіч Старжынскі (6,5 дзесяціны){{Sfn|Памяць|2003|с=77—99}}. Паводле перапісу 1897 года былі [[засценак]] і аднайменная лясная старожка. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У наваколлі дзейнічала савецкія партызаны [[1-я Мінская партызанская брыгада|1-й Мінскай брыгады]]{{Sfn|Памяць|2003|с=727}}. У сакавіку 1944 года ў ходзе карнай аперацыі нямецкія войскі спалілі вёску, забілі 28 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/4872|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-09-01|archive-date=1 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901012143/http://db.narb.by/search/4872|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — засценак, 14 двароў, 77 жыхароў; лясная старожка, 6 жыхароў * 1908 год — 22 двары, 124 жыхары * 1917 год — 28 двароў, 176 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=110}} * 1940 год — 25 двароў, 69 жыхароў * 2002 год — 9 двароў, 18 жыхароў * 2009 год — 15 жыхароў * 2019 год — 4 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-09-01|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Французская Грэбля|191}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|7|Hadutów|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://realt.onliner.by/2013/11/05/francuzskoja-greblya Репортаж о последних жителях «странных» белорусских деревень Французская и Зафранцузская Гребли] {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] thq30sv7egi2xcxlhe35trrwwckatpa 0 283413 5171527 4466466 2026-07-26T21:52:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171527 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Чыжоўка (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чыжоўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 57|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 25|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет2 = Беліцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009405 }} '''Чыжо́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čyžoŭka}}, {{lang-ru|Чижовка}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Беліцкі сельсавет (Слуцкі раён)|Беліцкага сельсавета]]. == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Пятровіч Новік]] (1914—2009) — савецкі дзеяч органаў дзяржаўнай бяспекі, генерал-маёр. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беліцкі сельсавет (Слуцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Беліцкі сельсавет (Слуцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] 9jbigeok3bgxatvavbapxvdwj3arwhr 0 283868 5171547 5074396 2026-07-26T22:14:17Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Навінавыя сайты]]; +[[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171547 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйнае агенцтва | назва = Meduza | выява = Meduza logo.svg | подпіс = | заснаванне = | спыненне публікацый = | уладальнікі = Medusa Project SIA | выдавец = | рэдактар = | галоўны рэдактар = {{нп3|Галіна Віктараўна Цімчанка|Галіна Цімчанка|uk|Тимченко Галина Вікторівна}} | штат = | палітычна = | мова = [[Руская мова|руская]], [[Англійская мова|англійская]] | галоўны офіс = {{Сцяг|Латвія}} [[Латвія]], [[Рыга]] | сайт = {{url|meduza.io}} |дата заснавання = {{Дата нараджэння і ўзрост|20|4|2014}} }} «'''Meduza'''» — зарэгістраваны ў [[Латвія|Латвіі]] збольшага [[Руская мова|рускамоўны]] інтэрнэт-СМІ, створаны былым галоўным рэдактарам «{{нп3|Lenta.ru|Lenta.ru|uk|Lenta.ru}}» {{нп3|Галіна Віктараўна Цімчанка|Галінай Цімчанка|uk|Тимченко Галина Вікторівна}}, якую звольнілі з пасады з-за пазіцыі выдання, якое не падтрымала [[Анексія Крыма Расіяй|анексію Крыма Расіяй]]. Сайт «Meduza», ядро рэдакцыі якога сфармавалі экс-супрацоўнікі «{{нп3|Lenta.ru|Lenta.ru|uk|Lenta.ru}}», аднадумцы Цімчанка, пачаў працу 20 кастрычніка 2014 года. Асновай СМІ сталі бясплатныя мабільныя дадаткі для «[[iOS]]» і «[[Android]]»<ref>{{cite web|url=http://tvrain.ru/articles/galina_timchenko_unizitelno_kogda_vsja_politicheskaja_zhurnalistika_zataiv_dyhanie_sledit_za_dvizheniem_brovej_prezidenta-376476/|title=Галоўрэд партала Meduza Галіна Цімчанка ў праграме «Гаварыце» з Юліяй Таратутай|date=2014-10-10|publisher=Тэлеканал Дождж}}</ref>. Назву сайту прыдумаў былы прадзюсар аддзела новых медыя «{{нп3|Lenta.ru|Lenta.ru|uk|Lenta.ru}}» Ігар Белкін. == Канцэпцыя == «Meduza» з’яўляецца агрэгатарам навін і тэкстаў на рускай мове, якія адбіраюць у ручным рэжыме, у адрозненне ад аўтаматычнага ранжыравання «{{нп3|Яндэкс.Навіны|Яндэкс.Навін|uk|Яндекс.Новини}}». Таксама інтэрнэт-выданне выпускае і ўласныя матэрыялы. Суадносіны паміж агрэгаванымі ды ўласнымі матэрыяламі {{нп3|Галіна Віктараўна Цімчанка|Галіна Цімчанка|uk|Тимченко Галина Вікторівна}} тлумачыла наступным чынам: ''«Мы будзем дзейнічаць гнутка. Чым больш якасных крыніц, тым больш агрэгуем. Калі раптам складзецца так, што іншыя СМІ будуць менш пісаць, а стоп-лісты стануць яшчэ даўжэй, мы будзем пашырацца ў бок уласнага кантэнту»''. Магчымасць каментавання артыкулаў на сайце «Meduza» і ў мабільных дадатках не прадугледжаная. == Супрацоўнікі == * Галоўны рэдактар — {{нп3|Галіна Віктараўна Цімчанка|Галіна Цімчанка|uk|Тимченко Галина Вікторівна}} * Намеснік галоўнага рэдактара — [[Іван Калпакоў]] (былы кіраўнік аддзела спецкарэспандэнтаў «{{нп3|Lenta.ru|Lenta.ru|uk|Lenta.ru}}») * Выдавец — [[Ілля Красільшчык]] (былы дырэктар па прадуктах часопіса «{{нп3|Афіша (часопіс)|Афіша|fr|Aficha}}») ды інш. === Спецыяльныя карэспандэнты === * Ілля Азараў (былы спецыяльны карэспандэнт «{{нп3|Lenta.ru|Lenta.ru|uk|Lenta.ru}}») * Андрэй Казянкоў (былы спецыяльны карэспандэнт «{{нп3|Lenta.ru|Lenta.ru|uk|Lenta.ru}}») * Данііл Туроўскі (былы спецыяльны карэспандэнт «{{нп3|Lenta.ru|Lenta.ru|uk|Lenta.ru}}») * Ілля Жагулёў ды інш. == Ціск == 23 красавіка 2021 года {{нп3|Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі|Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі|pl|Ministerstwo Sprawiedliwości Federacji Rosyjskiej}} ўнесла «Meduza» ў спіс {{нп3|Замежны агент|замежных агентаў|de|Gesellschaftliche Organisationen als „ausländische Agenten“ in Russland}}, што выклікала рэзкі адток рэкламадаўцаў з сайта, 3/4 месячнай аўдыторыі ў 13 мільёнаў наведвальнікаў якога прыходзілася на Расію. З-за гэтага рэдакцыя была вымушана скараціць заробкі штатным журналістам на 50 %, закрыць сядзібы ў Рызе і [[Масква|Маскве]], адказацца ад паслуг {{нп3|Фрылансер|фрылансераў|be-x-old|Фрылянсэр}} і звярнуцца да чытачоў за фінансавай падтрымкай. «[[Рэпарцёры без межаў]]» ацанілі ціск на выданне спробай абмежаваць [[Свабода слова|свабоду слова]] ў Расіі напярэдадні выбараў у [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўную Думу Расійскай Федэрацыі]] ў верасні 2021 года<ref>{{Cite web|title=Russische Online-Zeitung kämpft ums Überleben|url=http://mailings.reporter-ohne-grenzen.de/m/7727556/616344-6489152a030fed59eac3d3d5a6f13bf9ff31a9caef522be27c09d9637a803599bd380bd09301b302cde0ba765b98765f|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506164245/http://mailings.reporter-ohne-grenzen.de/m/7727556/616344-6489152a030fed59eac3d3d5a6f13bf9ff31a9caef522be27c09d9637a803599bd380bd09301b302cde0ba765b98765f|archivedate=2021-05-06|accessdate=2021-05-06|website=|publisher=[[Рэпарцёры без межаў]]|language=de}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{official|https://meduza.io}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2014 годзе]] [[Катэгорыя:Навінавыя сайты]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Латвіі]] 5bvl9x6o28chgflwhiat3f578t7ei6o 0 284757 5171354 5152134 2026-07-26T17:21:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171354 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Усяжа |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Усяжа (аграгарадок). Смалявіцкі раён 2018 (02).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 05|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 54|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет = Усяжскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Usiaža |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017226 }} '''Уся́жа'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Usiaža}}, {{lang-ru|Усяжа}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0031538&q_id=6125636|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 2 февраля 2010 года № 170 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Усяжскі сельсавет|Усяжскага сельсавета]]. Да [[16 снежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Прылепскі сельсавет|Прылепскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == У 1712 годзе згадваецца як вёска ў складзе маёнтка [[Прылепы]], уласнасці [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскага мітрапаліта]], у [[Менскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 7, с. 1100</ref>.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Усяжскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Усяжскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] fhqgnfu7xv9tht0x1ebgwf1528ndqn4 0 293661 5171347 5018291 2026-07-26T16:55:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171347 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Усходні фронт}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Усходні фронт |частка = [[Першая сусветная вайна]] |выява = Defenders NGM-v31-p369-A.jpg |загаловак = Руская пяхота |дата = [[1 жніўня]] [[1914]] — [[3 сакавіка]] [[1918]]; [[10 лістапада|10]] — [[11 лістапада]] [[1918]]<ref name=autogenerated1>Румынія паўторна абвясціла вайну Германіі [[10 лістапада]] [[1918]] года</ref> |месца = [[Усходняя Еўропа]] |вынік = Перамога [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]],<br/>[[Брэсцкі мір (9 лютага 1918)|Брэсцкі мірны дагавор з Украінай]],<br/>[[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор з Расіяй]],<br/> [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|Бухарэсцкі мірны дагавор з Румыніяй]] |змены = [[Распад Расійскай імперыі]], незалежнасць [[УНР|Украіны]], [[БНР|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Балгарыя]] анексіруе [[Дабруджа|Дабруджу]] |праціўнік1 = '''[[Антанта]]''' '''і''' '''[[Саюзнікі ў Першай сусветнай вайне|Саюзнікі]]:''' {{Collapsible list |title={{Сцяг|Расія}}→{{Сцяг|РСФСР|1918}} Расія |• {{Сцяг|Расія}} [[Расійская імперыя]] (да 14.9.1917) |• {{Сцяг|Расія}} [[Расійская рэспубліка]] (14.9 — 7.11.1917) |• {{Сцяг|РСФСР|1917}} {{нп3|Расійская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|РСФСР|ru|Россійская Соціалісціческая Федераціўная Советская рэспубліка (1917—1922)}} (7.11.1917 — 3.3.1918) }} * {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Каралеўства Румынія|Румынія]] (з 1916) ---- '''Абмежаваны ўдзел:''' * {{Сцяг|Бельгія}} [[Бельгія|Каралеўства Бельгія]]<ref>Гл. [[Бельгійскі экспедыцыйны корпус у Расіі|Бельгійскі экспедыцыйны корпус]]</ref> * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Брытанская імперыя]]<ref>Гл. {{iw|Рускі бронеаўтамабільны дывізіён Каралеўскай марской авіяцыйнай службы|Бронеаўтамабільны дывізіён|en|British Armoured Car Expeditionary Force}} і [[Брытанскі знішчальніцкі авіяатрад]]</ref> * {{Сцяг|Францыя}} [[Трэцяя французская рэспубліка|Французская рэспубліка]]<ref>Гл.{{iw|Французская ваенная місія ў Румыніі (1916—1918)|Французская ваенная місія ў Румыніі|en|French military mission to Romania (1916–1918)}}, [[Французскі авіяцыйны дывізіён]] і [[Чэхаславацкі корпус]]</ref> * {{Сцягафікацыя|Японская імперыя}}{{ref+|Гл. [[Японскія інструктары-артылерысты ў Расіі]], [[Японскія добраахвотнікі ў Расійскай арміі]], [[Японскі атрад Чырвонага Крыжа ў Расіі]] і іншая падтрымка<ref name ="Японія">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/2015-02-001-pavlov-d-b-russko-yaponskie-otnosheniya-v-gody-pervoy-mirovoy-voyny-m-politicheskaya-entsiklopediya-2014-261-s/viewer|title=2015. 02. 001. Павлов Д. Б. Русско-японские отношения в годы первой мировой войны. - М. : политическая энциклопедия, 2014. - 261 с|website=cyberleninka.ru|access-date=2021-09-06|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906224324/https://cyberleninka.ru/article/n/2015-02-001-pavlov-d-b-russko-yaponskie-otnosheniya-v-gody-pervoy-mirovoy-voyny-m-politicheskaya-entsiklopediya-2014-261-s/viewer}}</ref>|group="кам."}} ---- '''Матэрыяльная падтрымка:''' * {{Сцяг|Кітай|1912}} [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайская рэспубліка]]{{ref+|Да красавіка 1917 года ў Расійскую імперыю было ўвезена ад 100 000 да 500 000 кітайскіх рабочых для выканання тылавых прац<ref name ="УК2016">{{Cite web|url=http://sshdir.org.ua/wp-content/uploads/2016/12/Ukrayinsko-kytajski-vzayemyny-malovidomi-storinky-istoriyi-ta-suchasnist.pdf|title=Украинско-китайские отношения: неизвестные страницы истории и современность / Отв. ред. И. Б. Матяш; перевод на кит. язык Ю. И. Сокол/ Дипломатическая академия Украины при МИД Украины; Научное общество истории дипломатии и международных отношений. — К. : Горобец, 2016. — 184 с. : Ил|access-date=2021-06-09|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609184814/http://sshdir.org.ua/wp-content/uploads/2016/12/Ukrayinsko-kytajski-vzayemyny-malovidomi-storinky-istoriyi-ta-suchasnist.pdf}}</ref>|group="кам."}} ---- {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = Паўстанцкія рухі ў Цэнтральных дзяржавах: | * {{Сцяг|Чэхія|1918}} [[Чэхаславацкія легіёны]] * {{Сцяг|Сербія|1882}} [[Сербскі добраахвотніцкі корпус (Расійская імперыя)|Югаславянскі легіён]] * {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Румынскі добраахвотніцкі корпус у Расіі|Румынскі добраахвотніцкі корпус]] }} |праціўнік2 = '''[[Цэнтральныя дзяржавы]] і іх саюзнікі:''' * {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}} * {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}} * {{Сцяг|Трэцяе Балгарскае царства}} [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыя]] (з 1916)<ref>Гл. [[Румынская кампанія (1916—1917)]]</ref> ---- '''Абмежаваны ўдзел:''' * {{Сцягафікацыя|Асманская імперыя}} (з 1916)<ref>Гл. [[15-ы корпус (Асманская імперыя)|15-ы корпус]] і {{iw|6-ы корпус (Асманская імперыя)|6-ы корпус|en|VI Corps (Ottoman Empire)}}</ref> ---- {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = Паўстанцкія рухі ў Расіі: | * {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Егеры Фінляндыі]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Польская ваенная арганізацыя]]<ref>з 1917 года вяла баявыя дзеянні супраць як Расіі, так і Цэнтральных дзяржаў</ref> * [[Файл:Amangeldy Flag.svg|22px|border]] [[Сярэднеазіяцкае паўстанне 1916 года|Казахскія паўстанцы]] (1916) * [[Файл:Flag white red 5x3.svg|22px|border]] [[Сярэднеазіяцкае паўстанне 1916 года|Кіргізскія паўстанцы]] (1916) * [[Камітэт незалежнасці Грузіі (1914—1918)|Камітэт незалежнасці Грузіі]] * [[Грузінскі легіён (Першая сусветная вайна)|Грузінскі легіён]] }} |камандзір1 = {{сцяг|Расійская імперыя}} [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч]] <br/> {{сцяг|Расійская імперыя}} [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] <br/> {{сцяг|Расійская імперыя}} [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Міхаіл Аляксееў]] <br/> {{сцяг|Расійская імперыя}} [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Аляксей Брусілаў]] <br/> {{сцяг|Расія}} [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўр Карнілаў]] <br/> {{сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Канстанцін Прэзан]] <br/> {{Сцяг|Каралеўства Румынія}} [[Аляксандр Авярэску]] ---- {{Сцяг|Расія}} [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Аляксандр Керанскі]] <br/> {{Сцяг|Расія}} [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Мікалай Духонін]] <br> ---- {{Сцяг|РСФСР|1918}} [[Мікалай Васільевіч Крыленка|Мікалай Крыленка]] <br /> |камандзір2 = {{Сцяг|Германская імперыя}} [[Паўль фон Гіндэнбург]] <br/> {{Сцяг|Германская імперыя}} [[Эрых Людэндорф]] <br /> {{сцяг|Германская імперыя}} [[Леапольд Баварскі]] <br /> {{сцяг|Аўстра-Венгрыя}} [[Фрыдрых Аўстрыйскі, герцаг Цешынскі|эрцгерцаг Фрыдрых]] <br /> {{Сцяг|Аўстра-Венгрыя}} [[Франц Конрад фон Гётцэндорф|Конрад фон Гётцэндорф]] <br /> {{Сцяг|Аўстра-Венгрыя}} [[Артур Арц фон Штраўсенбург|Артур фон Штраўсенбург]] <br / > {{Сцяг|Трэцяе Балгарскае царства}} [[Нікалаус Жэкаў]] <br /> {{Сцяг|Германская імперыя}} + {{Сцяг|Трэцяе Балгарскае царства}} + {{Сцяг|Асманская імперыя}} [[Аўгуст фон Макензен]] |сілы1 = '''2 166 700''' пяхота<br />'''110 600''' кавалерыя<br /> '''1 226''' лёгкіх гармат<br />'''1 139''' цяжкіх гармат<br /> (кастрычнік [[1917]]) |сілы2 = '''1 178 600''' пяхота<br />'''39 000''' кавалерыя<br />'''1 690''' лёгкіх гармат<br />'''2 230''' цяжкіх гармат<br />(кастрычнік [[1917]])<ref>[http://books.google.com.ua/books?id=cjwVAAAAIAAJ&pg=PA307&lpg=PA307&dq=Brusilov+Offensive+1732000&source=bl&ots=7ug7npXBlz&sig=RonVI3CeUHHU5FBfxebrZ1J3-T4&hl=ru&ei=sKouS_zzBpj4mgPXvNz9CA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAgQ6AEwAA#v=onepage&q=balance%20of%20forces%20on%20the%20eastern%20eoropean%20front&f=false Military effectiveness — Google Кнігі]</ref> |страты1 = '''Расійская імперыя: <br/>'''2,254,369 забітых, памерлых ад ран, атручаных задушлівымі газамі<ref name=TsSU>Кривошеев Г.Ф. Россия и СССР в войнах XX века. М., 2001 – Потери русской армии, табл. 52 Archived 2016-11-18 at the Wayback Machine, Krivosheeva, G.F. (2001). Rossiia i SSSR v voinakh XX veka : poteri vooruzhennykh sil : statisticheskoe issledovanie / pod obshchei redaktsiei. Moscow: OLMA-Press See Tables 52 & 56. This total of 9,347,269 refers to Russian casualties on all fronts including the Balkans Campaign and the Caucasus Campaign; though the overwhelming majority of these would be suffered on the Eastern Front.</ref>,<br/> 3,749,000 параненых<ref name="TsSU"/>,<br/> 126 765 кантужаных<ref name="TsSU" />, палонных: 3,343,900 '''Румынія:''' 659 800<ref>З іх забіта ў баі, прапала без вестак і пасля не былі знойдзеныя, памерла ад ран 116 300, памерла ад хвароб 30 000, у палоне памерла 70 500, няшчасныя выпадкі 3000, паранена 200 000, у палон трапіла 240 000 салдат.</ref> |страты2 = '''Германія:''' <br /> 800 000 забітых і памерлых, усе прычыны, 1 200 000 параненых, <br /> 200 000 палонных<ref name ="TsSU33">Расія ў сусветнай вайне 1914-1918 (у лічбах). ЦСУ. Масква. 1925. Табліца 33. Стар. 41</ref> '''Аўстра-Венгрыя:''' <br /> 730,000 забітых і памерлых, усе прычыны, <br /> 2,172,000 параненых, <br /> 1,479,000 палонных ці зніклых без звестак<ref>Bodart, Gaston: "Erforschung der Menschenverluste Österreich-Ungarns im Weltkriege 1914–1918", Austrian State Archive, War Archive Vienna, Manuscripts, History of the First World War, in general, A 91. Reports that 60% of Austro-Hungarian killed/wounded were incurred on the Eastern Front (including 312,531 out of 521,146 fatalities). While the casualty records are incomplete (Bodart on the same page estimates the missing war losses and gets a total figure of 1,213,368 deaths rather than 521,146), the proportions are accurate. 60% of casualties equates to 726,000 dead and 2,172,000 wounded.</ref> | Commons = Eastern Front theatre of World War I }} {{Тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны}} {{Усходні фронт Першай сусветнай вайны}} '''Усхо́дні фронт''' — адзін з [[тэатр ваенных дзеянняў|тэатраў ваенных дзеянняў]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ([[1914]]—[[1918]]). На Усходнім фронце адбываліся баявыя дзеянні паміж [[Расійская імперыя|Расіяй]] ([[Антанта]]) і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. На баку Антанты (з [[1916]] года) выступіла [[Румынія]]. Усходні фронт па сваёй працягласці нашмат перасягаў [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]. З гэтай прычыны вайна на Усходнім фронце мела менш пазіцыйны характар у параўнанні з Заходнім фронтам. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], калі ў Расіі была ўсталяваная ўлада бальшавікоў, баявыя дзеянні на Усходнім фронце былі прыпыненыя. Урад Савецкай Расіі заключыў перамір’е з Цэнтральнымі дзяржавамі і пачаў рыхтавацца да падпісання [[Брэсцкі мір|сепаратнай мірнай дамовы]]. [[8 лютага]] [[1918]] года Цэнтральныя дзяржавы падпісалі асобны [[Брэсцкі мір (9 лютага 1918)|Брэсцкі мірны дагавор]] з [[УНР|Украінскай народнай рэспублікай]], а [[3 сакавіка]] 1918 года — з {{Нп3|Расійская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917 — 1922)|Савецкай Расіяй|ru|Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика (1917—1922)}}. Яна пазбаўлялася велізарных тэрыторый і павінна была выплачваць рэпарацыі. [[Каралеўства Румынія|Румынія]], аказаўшыся ў ізаляцыі, таксама была вымушаная [[7 мая]] 1918 года падпісаць [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|мір]] з Германіяй і яе саюзнікамі. Аж да заканчэння сусветнай вайны Цэнтральныя дзяржавы, нягледзячы на паражэнні на іншых франтах, на занятых па Брэсцкім міры тэрыторыях працягвалі ў якасці акупацыйных войск трымаць значныя сілы. == Перад вайной == === Асаблівасці тэатра баявых дзеянняў === Усходні фронт сусветнай вайны ахопліваў шырокія тэрыторыі на Усходзе Еўропы: заходнюю памежную вобласць Расіі, [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]], усходнюю частку правінцый [[Позен (правінцыя)|Позен]] і [[Сілезія]], а таксама [[Галіцыя|Галіцыю]]. З захаду [[тэатр ваенных дзеянняў]] абмяжоўваўся ракой [[Вісла]]й, [[Крэпасць|крэпасцямі]] [[Данцыг]], [[Торн]], [[Познань]], [[Браслаўль]] і [[Кракаў]]; з поўдня — [[Карпаты|Карпацкімі гарамі]] і [[Каралеўства Румынія|румынскай]] граніцай; з усходу — лініяй [[Пецярбург]] — [[Вялікія Лукі]] — [[Смаленск]] — [[Гомель]] — [[Кіеў]] і [[Дняпро]]м; з поўначы — [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Працягласць тэатра па фронце ад Балтыйскага мора да расійска-румынскай граніцы складала каля 850—900 км (па лініі [[Кёнігсберг]] — [[Чарнаўцы]]), максімальная глыбіня (у [[1915]] годзе) — каля 500 кіламетраў (ад лініі [[Баранавічы]] — [[Роўна]] да граніцы з [[Германская імперыя|Германіяй]] (ледзь на захад ад [[Лодзь|Лодзі]]). Рэльеф тэатра быў пераважна [[Раўніна|раўнінны]] і зручны для разгортвання і прымянення вялікай колькасці войск. У заходняй частцы Расіі была развітая сістэма ўмацаваных крэпасцей, на якую [[Расійская імператарская армія|расійская армія]] магла абапірацца пры абароне і наступленні. Да пачатку вайны былі пабудаваны новыя крэпасці з найноўшым узбраеннем: {{Нп3|Ковенская крэпасць|Коўна|ru|Ковенская крепость}}, {{Нп3|Іванагародская крэпасць (Польшча)|Івангарад|ru|Ивангородская крепость (Польша)}}, [[Крэпасць Асавец|Асавец]], {{Нп3|Варшаўская крэпасць|Варшава|ru|Варшавская крепость}}, [[Модлінская крэпасць|Новагеоргіеўск]], [[Брэсцкая крэпасць|Брэст-Літоўск]], — і будавалася крэпасць [[Гродзенская крэпасць|Гродна]]<ref name="Калян48">{{Кніга|аўтар=Коленковский А.|загаловак=Маневренный период первой мировой империалистической войны 1914 г.|мова=ru|старонкі=48}}</ref>. У Германіі ж былі створаны і ўдасканалены вялікая колькасць крэпасцей, якія германскае камандаванне мела намер выкарыстоўваць не толькі для абароны, але і для наступлення ўглыб Расіі. Меліся крэпасці [[Кёнігсберг]], [[Данцыг]], [[Торунь|Торн]] і шэраг умацаванняў на [[Вісла|Вісле]]: [[Марыенбург]], [[Грудзёндз|Граўдзенц]], [[Хэлмна|Кульм]], Фардон і ўмацаванне Лётцэн у сістэме Мазурскіх азёр. [[Аўстра-Венгрыя]] таксама мела шэраг першакласных крэпасцей: [[Кракаў]], {{Не перакладзена 3|Пярэмышльская крэпасць|Перамышль|ru|Перемышльская крепость}} і ўмацаваны лагер каля [[Львоў|Лемберга]].<ref name = "Калян48"/> === Планы бакоў і разгортванне войск === ==== Планы Германіі і Аўстра-Венгрыі ==== Спачатку [[Германская імперыя|Германія]], ажыццяўляючы [[план Шліфена]], разгарнула асноўныя сілы (7 армій) на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]], сканцэнтраваўшы на ўсходзе супраць Расіі ўсяго адну армію — 8-ю. У склад [[8-я армія (Германская імперыя)|8-й арміі]] ўвайшлі 4 вайсковыя [[Корпус (ваенная справа)|карпусы]]<ref name="Дер1" />. [[Германская імперская армія|Германскія войскі]], выкарыстоўваючы асаблівасці мясцовасці, не займалі суцэльнага фронту, а размяшчаліся асобнымі ачагамі (па корпусе) ва [[Абарончае збудаванне|ўмацаваных]] раёнах на галоўных напрамках. Агулам германскае камандаванне разгарнула на Усходнім фронце 15 пяхотных і 1 кавалерыйскую [[дывізія|дывізіі]], 1044 [[гармата|гарматы]] (у тым ліку 156 цяжкіх), агульным лікам каля 200 тысяч чалавек, пад камандаваннем [[генерал-палкоўнік]]а [[Максіміліян фон Прытвіц|фон Прытвіца]]<ref name="Дер1">«Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 2, S. 54-55 {{de icon}}</ref>. Галоўнай задачай германскай арміі была абарона Усходняй Прусіі і дапамога [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерскім войскам]], якія, паводле плана германскага камандавання, павінны былі адыграць галоўную ролю ў барацьбе з Расіяй. Аўстра-Венгрыя разгарнула супраць Расіі 3 арміі (1-ю, 3-ю і 4-ю) і асобную вайсковую групу генерала [[Герман Кёвес фон Кёвесгаза|Германа Кёвеса]]. У раёне Львова разгортвалася [[3-я армія (Аўстра-Венгрыя)|3-я армія]] генерала Брудэрмана, агулам 6 пяхотных і 3 кавалерыйскія дывізіі, 288 гармат. [[4-я армія (Аўстра-Венгрыя)|4-я армія]] генерала {{Нп3|Морыц Аўфенберг|Аўфенберга|de|Moritz von Auffenberg}} займала раён Пярэмышля. У складзе 4-й арміі было 9 пяхотных і 2 кавалерыйскія дывізіі, 436 гармат. [[1-я армія (Аўстра-Венгрыя)|1-я армія]] пад камандаваннем генерала [[Віктар фон Данкль|Данкля]] разгарнулася на рацэ [[Сан (прыток Віслы)|Сан]]. Агулам 9 пяхотных і 2 кавалерыйскія дывізіі, 450 гармат. Група генерала Кёвеса, агулам 10 пяхотных і 3 кавалерыйскія дывізіі, 448 гармат, разгарнулася на правым флангу аўстрыйскіх войск у раёне [[Цярнопаль|Тарнопаля]]. 2-я аўстрыйская армія першапачаткова была накіравана на [[Балканы]], [[Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны|супраць Сербіі]], аднак пазней была перакінутая ў [[Галіцыя|Галіцыю]] супраць расійскіх войск<ref name="другая армія" group="кам.">Першапачаткова асноўныя сілы 2-й арміі былі сканцэнтраваны на Балканах супраць Сербіі, а на расійскай мяжы разгортвалася толькі частка яе (вайсковая група Кёвеса). З 18 жніўня пачалася перавозка ў Галіцыю ўсіх сіл 2-й арміі, якія прыбывалі на фронт супраць Расіі аж да 8 верасня.</ref>. Да пачатку баявых дзеянняў аўстра-венгерскае камандаванне разгарнула супраць Расіі 35,5 пяхотных і 11 кавалерыйскіх дывізій, агульным лікам 850 тысяч чалавек, 1728 гармат<ref name = "Аўстра-Венгрыя">«Österreich-Ungarns letzter Krieg 1914—1918», Bd. 1, S. 157 {{de icon}}</ref>. Паводле плана аўстрыйскага камандавання аўстрыйскія войскі хуткімі ўдарамі, пры садзейнічанні германскіх войск з поўначы, павінны акружыць і разграміць расійскія войскі ў Заходняй [[Царства Польскае|Польшчы]]. Аўстра-венгерская армія хоць і мела наступальную задачу, але ў выніку пачатага перагрупіравання войск 2-й арміі з сербскага фронту мела патрэбу ў часе для канчатковага разгортвання<ref name="Строков279">''Строков А. А.'' История военного искусства. — Т. 3. Капиталистическое общество периода империализма. — {{М.}}: Воениздат, 1967. — С. 279.</ref>. ==== Планы Расіі ==== [[Расійская імператарская армія|Расійскія войскі]] мабілізаваліся паводле мабілізацыйнага раскладу № 19 (1910 года) і ажыццяўлялі стратэгічнае разгортванне паводле [[Стратэгічны план Расіі напярэдадні Першай сусветнай вайны|плану 1912 года]]. План стратэгічнага разгортвання 1913 года (мабілізацыйны расклад № 20) мусіў ужывацца з восені 1914 года і яго не прыйшлося ўвесці ў дзеянне. Гэтыя планы былі кампрамісам французскіх патрабаванняў нанясення галоўнага ўдару па Германіі, памкненняў расійскага генштаба нанесці галоўны ўдар па Аўстра-Венгрыі, а таксама памкненняў некаторай часткі расійскага генштаба не ўступаць у баі адразу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.grwar.ru/library/Ogorodnikoff/OC_01.html|title=Русская армия в Великой войне: Архив проекта|author=Огородников Ф.|website=www.grwar.ru|access-date=2025-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://grwar.ru/library/Svechin-Evolution/SE_01.html|title=Русская армия в Великой войне: Архив проекта|author=Свечин А.|website=grwar.ru|access-date=2025-03-14}}</ref>. Войскі разгортваліся на двух асноўных напрамках — на [[Паўночна-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|паўночна-заходнім]] (супраць Германіі) і [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|паўднёва-заходнім]] (супраць Аўстра-Венгрыі). Таксама былі створаны аператыўныя злучэнні расійскіх войск — [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|франты]]. На Паўночна-Заходнім фронце пад камандаваннем генерала [[Якаў Рыгоравіч Жылінскі|Жылінскага]] былі разгорнутыя 2 арміі ([[1-я армія (Расійская імперыя)|1-я]] і [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-я]]). Агулам 17,5 пяхотных і 8,5 кавалерыйскіх дывізій, 1104 гарматы, разам каля 250 тысяч чалавек<ref name="Расія">{{Кніга|аўтар=Зайончковский А. М.|загаловак=Подготовка России к империалистической войне|мова=ru|старонкі=257}}</ref>. Супраць Аўстра-Венгрыі, на Паўднёва-Заходнім фронце (камандуючы генерал {{Нп3|Мікалай Іудавіч Іваноў|Іваноў|ru|Иванов, Николай Иудович}}) разгортваліся 4 расійскія арміі ([[3-я армія (Расійская імперыя)|3-я]], [[4-я армія (Расійская імперыя)|4-я]], [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-я]] і [[8-я армія (Расійская імперыя)|8-я]]). Агулам да пачатку баявых дзеянняў войскі паўднёва-заходняга фронту мелі 34,5 пяхотных і 12,5 кавалерыйскіх дывізій, агулам каля 600 тысяч чалавек і 2099 гармат. Галоўнакамандуючым расійскай арміі стаў вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]]<ref name="Расія" />. Расійскія мабілізацыйныя расклады № 19 і № 20 прадпісвалі Паўночна-Заходняму і Паўднёва-Заходняму франтам пераход у наступленне і перанясенне вайны на тэрыторыю адпаведна Германіі і Аўстра-Венгрыі на працягу двух тыдняў з дня абвяшчэння вайны. 1-й арміі генерала [[Павел Карлавіч Рэненкампф|Рэненкампфа]] прадпісвалася выступіць [[14 жніўня]], перайсці мяжу [[17 жніўня]], абысці Мазурскія азёры з поўначы і адрэзаць немцаў ад Кёнігсберга. 2-я армія генерала [[Аляксандр Васільевіч Самсонаў|Самсонава]] павінна была выступіць [[16 жніўня]], перайсці мяжу [[19 жніўня]], абыйсці Мазурскія азёры з захаду і не дапусціць адыходу германскіх войск за Віслу<ref name="Строков279" />. == Кампанія 1914 года == === Усходне-Пруская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Усходне-Пруская аперацыя (1914)|{{нп3|Расія ў Першай сусветнай вайне||ru|Россия в Первой мировой войне}}}} [[Файл:BattleOfTannenberg1.jpg|thumb|right|300px|Пачатак Усходне-Прускай аперацыі.]] Першай аперацыяй на Усходнім фронце была [[Усходне-Пруская аперацыя (1914)|Усходне-Пруская аперацыя]]. [[Расійская імперыя|Расійскія войскі]], якія мелі задачу разбіць [[8-я армія (Германская імперыя)|8-ю германскую армію]] і захапіць [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]], перайшлі ў наступленне<ref name = "Ус Пру86">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў. — M., 1939. — С. 86.</ref>, каб адцягнуць на сябе буйныя германскія сілы з [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]] і не дазволіць Германіі разграміць французскую армію і вывесці Францыю з вайны<ref name = "УсПру146">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў. — M., 1939. — С. 146—147.</ref>. Наступленне ва Усходняй Прусіі расійскія войскі правялі дзвюма арміямі: [[1-я армія (Расійская імперыя)|1-й]] і [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-й]] пад камандаваннем генералаў [[Павел Карлавіч Рэненкампф|Рэненкампфа]] і [[Аляксандр Васільевіч Самсонаў|Самсонава]]<ref name = "УсПру146"/>. Аперацыя пачалася 17 жніўня, калі часці 1-й рускай арміі перайшлі расійска-германскую дзяржаўную граніцу і з усходу ўварваліся на тэрыторыю Усходняй Прусіі. [[20 жніўня]] на тэрыторыю Усходняй Прусіі з поўдня ўвайшла і 2-я руская армія, наносячы галоўны ўдар у фланг і тыл 8-й германскай арміі. [[Файл:Tannenberg3008.jpg|thumb|left|250px|[[Бітва пад Таненбергам (1914)|Бітва пад Таненбергам]].]] Камандуючы германскімі войскамі генерал [[Максіміліян фон Прытвіц|Прытвіц]] прыняў рашэнне стрымліваць 2-ю армію адным корпусам, а асноўны ўдар трыма карпусамі нанесці па 1-й арміі. Раніцай 20 жніўня ў горада [[Гусеў (горад)|Гумбінен]] [[I корпус (Германская імперыя)|1-ы германскі корпус]] пад камандаваннем генерала [[Герман фон Франсуа|Франсуа]] раптам атакаваў надыходзячыя войскі 1-й рускай арміі. Завязаліся жорсткія баі. Абодва бакі панеслі цяжкія страты, але немцы адступілі. [[XVIІ корпус (Германская імперыя)|17-ы корпус]] пад камандаваннем генерала [[Аўгуст фон Макензен|Макензена]], які наступаў на поўдзень ад Гумбінена, у сустрэчным баі быў ушчэнт разбіты і, страціўшы 50 % асабістага складу, пад націскам расійскіх войск вымушаны быў адступіць. Пасля гэтых няўдач падышоўшы пазней [[Рэзервовы І корпус (Германская імперыя)]] генерала [[Ота фон Белаў|фон Бе́лава]] таксама быў вымушаны адысці. Германскія войскі пацярпелі паражэнне пад Гумбіненам. Гэта паражэнне стварыла рэальную пагрозу акружэння 8-й арміі, і Прытвіц аддаў загад аб агульным адступленні германскіх войск з Усходняй Прусіі і адыходзе за [[Вісла|Віслу]]. Але гэта забараніла германская Стаўка і насуперак плану Шліфена, які прадугледжваў пры любым неспрыяльным развіцці падзей на Усходнім фронце ні ў якім разе не здымаць войск з Заходняга фронту, каб гарантавана разграміць Францыю і пазбегнуць вайны на два франты, прыняла рашэнне Усходнюю Прусію не здаваць і перакінуць у дапамогу 8-й арміі войскі з Заходняга фронту (2 корпусы і конную дывізію), што мела самыя сумныя наступствы для Германіі. [[21 жніўня]] Прытвіц быў адпраўлены ў адстаўку. Камандуючым 8-й арміяй быў прызначаны генерал [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбург]], начальнікам штаба генерал [[Эрых Людэндорф|Людэндорф]]<ref name = "УсПру12">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 12</ref>. [[Файл:Russian Guard in Insterburg.jpg|thumb|right|350px|[[Парад]] Кавалергардам і Коннай гвардыі ў [[Чарняхоўск|Інстэрбургу]].]] Было прынята рашэнне, пакінуўшы 2,5 дывізіі супраць 1-й рускай арміі Рэненкампфа, хутка, па [[Ракадная чыгунка|ракаднай чыгунцы]] праз Кёнігсберг, перакінуць галоўныя сілы 8-й арміі супраць 2-й рускай арміі Самсонава і паспрабаваць разграміць яе да таго, як яна злучыцца з часцямі 1-й арміі. У гэты час рускае камандаванне, выявіўшы перад фронтам 1-й арміі хуткае адступленне нямецкіх войск, вырашыла, што немцы адыходзяць за Віслу, і палічыла аперацыю выкананай, і змяніла для яе першапачатковыя задачы. Асноўныя сілы 1-я арміі Раненкампфа была накіраваны не насустрач 2-й арміі Самсонава, а на адсячэнне Кёнігсберга, дзе, па здагадцы камфронту, схавалася часць 8-й арміі, і на праследаванне «адступаючых да Віслы» немцаў. Галоўнакамандуючы 2-й арміі Самсонава, у сваю чаргу, вырашыў перахапіць «адступаючых да Віслы» немцаў і настаяў перад камандаваннем фронту на перанясенні галоўнага ўдару свайго войска з паўночнага напрамку на паўночна-заходняе, што прывяло да таго, што расійскія арміі сталі наступаць па разбежных напрамках, і паміж імі ўтварылася вялізная прабоіна ў 125 кіламетраў. Новае камандаванне 8-й германскай арміі вырашыла скарыстаць ўзнікнуўшы разрыў паміж расійскімі войскамі, каб нанесці фланговыя ўдары па 2-й арміі Самсонава, акружыць і знішчыць яе. [[26 жніўня]] германскія войскі атакавалі [[6-ы корпус (Расійская імперыя)|6-ы корпус]] [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-й арміі]], рускія страцілі 7 500 чалавек і адступілі ў поўным беспарадку, правы фланг арміі апынуўся адкрытым, аднак генерал Самсонаў, не атрымаў пра гэта інфармацыі і працягваў наступ<ref name = "Успрус">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў, С. 559.</ref>. У той жа час германцы атакавалі і левы фланг рускага войска, які таксама адступіў<ref name = "Успрус"/>. У выніку была страчана сувязь з фланговымі карпусамі, а кіраванне арміяй — дэзарганізавана. У гэтых умовах 2-я армія пачала адступаць<ref name = "Успрус"/>. Адступленне пяці перадавых рускіх дывізій праходзіла пад узмацненнем ціску германскіх карпусоў, якія прасунуліся на флангах. Рускае адступленне прыняло бязладны характар, а каля 30 000 чалавек пры 200 гарматах былі акружаны. У ноч на [[30 жніўня]] генерал Самсонаў застрэліўся<ref name = "Ус Прус">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў, С. 258.</ref>. Такім чынам, страты 2-й арміі склалі 6 000 забітых, паранена каля 20 000 (амаль усе трапілі ў палон), палонных — 30 000 (разам з параненымі, якія трапілі ў палон — 50 000), захоплена 230 гармат. Забіты 10 генералаў, 13 узяты ў палон. Агульныя страты 2-й арміі забітымі, параненымі і палоннымі — 56 000 чалавек<ref name = "Ус Пру281">«Усходне-Пруская аперацыя». Зборнік дакументаў, С. 281.</ref>. Гэтыя падзеі атрымалі назву [[Бітва пад Таненбергам (1914)|бітва пад Таненбергам]]. Пасля разгрому 2-й арміі германскае камандаванне прыняло рашэнне атакаваць [[1-я армія (Расійская імперыя)|1-ю армію]], блакіраваць Кёнігсберг, і выгнаць яе з Усходняй Прусіі. [[Мазурская бітва (1914)|Бітвы разгарнуліся ў раёне Мазурскіх азёр]]. Тут расійская армія таксама была вымушаная адступіць. Да [[15 верасня]] расійскія арміі была цалкам выцесненыя з тэрыторыі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], [[Усходне-Пруская аперацыя (1914)|Усходне-Пруская аперацыя]] завяршылася. У ходзе гэтай аперацыі расійская армія пацярпела цяжкае паражэнне, страціла каля 80 000 забітымі, параненымі і палоннымі. Германскія войскі страцілі каля 60 000 забітымі, параненымі і палоннымі. Выканаць пастаўленую задачу па захопе Усходняй Прусіі расійскім войскам не ўдалося<ref name = "Храм81">''Ф. Храмаў.'' Усходне-Пруская аперацыя 1914, С. 81.</ref>. Але расійскія войскі змаглі выцягнуць частку германскіх сіл з Заходняга фронту, выканаўшы тым самым свой саюзніцкі абавязак. Шмат у чым гэта дапамагло [[Антанта|саюзным войскам]] атрымаць важную [[Бітва на Марне (1914)|перамогу на Марне]]. === Галіцыйская бітва === {{Асноўны артыкул|Галіцыйская бітва}} Адначасова з наступленнем у [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], [[Руская імператарская армія|расійскія войскі]] распачалі наступленне ў [[Галіцыя|Галіцыі]] супраць [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерскай арміі]]<ref name = "Белы1">А. Бялой. Галіцыйская бітва. M. — Л., 1929, стар. 80-81</ref>. Расійскія войскі ў складзе пяці армій ([[3-я армія (Расійская імперыя)|3-я]], [[4-я армія (Расійская імперыя)|4-я]], [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-я]], [[8-я армія (Расійская імперыя)|8-я]], [[9-я армія (Расійская імперыя)|9-я]])<ref name = "Мел">''В. А. Мелік''. Стратэгічнае разгортванне, т. 1. Выд. 2-е. М., 1939, стар. 261</ref> перайшлі ў рашучае наступленне супраць чатырох аўстрыйскіх армій<ref name = "Мел" />. Напачатку бітвы стратэгічная абстаноўка складвалася не на карысць расійскіх войск. [[Файл:Austrianinf.jpg|thumb|right|300px|Аўстра-венгерская пяхота.]] [[23 жніўня]] часці 4-й рускай арміі атрымалі загад атакаваць саперніка ля горада [[Краснік]].<ref name = "Белы1"/> Але 1-я аўстрыйская армія генерала [[Віктар фон Данкль|Данкля]] раніцай 23 жніўня атакавала расійскія войскі, якія былі вымушаныя адступіць. Далей аўстрыйцы паспрабавалі ахапіць правы фланг 4-й арміі, аднак у ходзе ўпартых баёў расійскія войскі адступілі да [[Люблін]]у і занялі абарону. [[Бітва пры Красніку|Разлютаваныя баі]] з пераменным поспехам праходзілі тут да [[2 верасня]]<ref name = "Белы1"/>. Ля [[Замасць|Замасці]] 5-я руская армія наступала ў кірунку Камарова, аднак тут 4-й аўстрыйскай арміі атрымалася пацясніць расійскія войскі, якія былі вымушаныя адступіць, тут таксама вяліся жорсткія баі з пераменным поспехам. Але [[Бітва пры Камарова|баявыя дзеянні ў раёне Камарова]] не прынеслі рускім вынікаў і камандуючы 5-й арміі генерал [[Павел Адамовіч Плевен|Плевен]] аддаў загад аб адыходзе свайго войска.<ref name = "Вайна1">«Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», ч. 1. М., 1922, стар. 146—147</ref>. [[Файл:Zayonchkovsky map17.djvu|thumb|left|300px|Разгар [[Галіцыйская бітва|Галіцыйскай бітвы]]. [[23 жніўня]] — [[2 верасня]].]] Адначасова з гэтымі баямі на левым крыле паўднёва-заходняга фронту 3-я руская армія таксама вяла наступ. Аўстрыйскія часці аказвалі млявы супраціў.<ref name = "Вайна1"/> Працягваючы наступленне, 8-я армія [[23 жніўня]] пераадолела раку [[рака Серат|Серат]], якую аўстра-венгерскае камандаванне вырашыла не абараняць, а затым [[рака Стрыпа|Стрыпу]]. [[Аўстрыйцы]] не меркавалі, што рускія стварылі магутную групоўку на ўсход ад [[Львоў|Львова]], планавалася, што арміі Брудэрмана і групы Кевеса будзе дастаткова для абароны<ref name = "Вайна1"/>. [[26 жніўня]] на рацэ [[рака Залатая Ліпа|Залатая Ліпа]] адбылася бітва паміж 3-й аўстрыйскай і 3-й рускай арміямі, у гэтых баях расійскія войскі атрымалі поспех і прымусілі праціўніка адступаць. Аўстра-венгерскія войскі занялі абарону на рацэ [[рака Гнілая Ліпа|Гнілая Ліпа]], аднак і тут пасля жорсткіх баёў расійскія войскі працягвалі наступ. Часці 8-й арміі генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]] разграмілі 12-ы аўстра-венгерскі корпус і стварылі пагрозу ахопу ўсёй аўстра-венгерскай групоўкі, якая размяшчалася на поўдзень ад Львова<ref name = "Брус">''А. А. Брусілаў''. Мае ўспаміны. Выд. 5-е. М., 1963, стар. 90</ref>. У гэтых умовах аўстрыйцы пачалі агульнае адступленне. Расійскія войскі пачалі праследаванне адступаючага праціўніка, [[21 жніўня]] расійскія войскі занялі [[Львоў]], [[22 жніўня]] — [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]]<ref name = "Калян238">''А. Калянкоўскі''. Манеўраны перыяд першай сусветнай імперыялістычнай вайны 1914 г, стар. 238</ref>. Тым часам 4-я і 5-я рускія арміі, якія стаялі ў абароне, атрымалі падмацаванні. [[21 жніўня]] генерал [[Мікалай Іудавіч Іваноў|Іваноў]] аддаў загад аб агульным наступе рускіх армій паўднёва-заходняга фронту. [[2 верасня|2]] — [[4 верасня]], 4-я руская армія нанесла паражэнне групе Кумера. У той жа час быў разбіты 10-ы корпус арміі Данкля. Камандуючы аўстрыйскай арміі [[Франц Конрад фон Гётцэндорф|Конрад]] прыняў рашэнне нанесці контрудар у напрамку [[Рава-Руская|Равы-Рускай]], для чаго вылучыў дадатковыя сілы (стварыўшы перавагу над рускімі, тры арміі супраць дзвюх)<ref name = "Вайна2">«Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», ч. 1, стар. 164—165</ref>. [[Бітва пры Раве-Рускай|Аднак у цяжкіх баях ля Равы-Рускай]] расійскія войскі спынілі аўстрыйскі наступ. [[Файл:EasternFront1914a.jpg|thumb|right|250px|Усходні фронт, [[верасень]] [[1914]] года.]] [[11 верасня]] аўстрыйцы спынілі наступленне і пачалі адступленне за раку Сан. Да [[8 верасня]] расійскія войскі занялі практычна ўсю ўсходнюю частку [[Галіцыя|Заходняй Галіцыі]], амаль усю [[Букавіна|Букавіну]] і аблажылі [[Пшэмысль|Пярэмышль]]. Расійская армія падышла да [[Карпаты|Карпат]], маючы намер пачаць наступленне ў [[Транслейтанія|Венгрыю]]<ref name = "Вайна3">«Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», Ч. 1, стар. 207</ref>. У гэтай грандыёзнай бітве аўстрыйскія войскі пацярпелі поўнае паражэнне: іх страты склалі 400 000 чалавек, у тым ліку 100 000 — палоннымі<ref name = "Вайна3"/>; у ходзе баёў расійскія войскі захапілі 400 гармат. Расійская армія таксама панесла адчувальныя страты — 230 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі<ref name = "Вайна3"/>. Планы германскага камандавання ўтрымаць увесь Усходні фронт сіламі толькі аўстра-венгерскай арміі пацярпелі крах. === Варшаўска-Івангарадская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Варшаўска-Івангарадская аперацыя}} Пасля таго, як [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерская армія]] была разбіта ў [[Галіцыйская бітва|Галіцыйскай бітве]], на Усходнім фронце склалася неспрыяльная сітуацыя для [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]]. У гэтых умовах [[Германская імперыя|Германія]] прыйшла на дапамогу [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыі]], перакінуўшы частку сіл на поўдзень у [[Сілезія|Сілезію]]. Была сфармавана новая [[9-я армія (Германская імперыя)|9-я германская армія]] пад камандаваннем генерала [[Аўгуст фон Макензен|Макензена]]<ref name = "Варшава">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў. М., 1938, стар. 31</ref>. Каб прадухіліць меркаванае ўварванне асійскіх войск у Сілезію, германскае камандаванне вырашыла нанесці ўдар з раёнаў [[Кракаў|Кракава]] і [[Чэнстахова]] на [[Івангарадская крэпасць|Івангорад]] і [[Варшава|Варшаву]]<ref name = "Варшава"/>. Падтрымку 9-ай германскай арміі аказвала 1-я аўстра-венгерская армія генерала Данкля. Расійскія войскі мелі на гэтым напрамку чатыры арміі: [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-я]], [[4-я армія (Расійская імперыя)|4-я]], [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-я]] і [[9-я армія (Расійская імперыя)|9-я]]<ref name = "Варшава"/>. [[28 верасня]] 9-я армія генерала Макензена пачала наступленне на Варшаву і Івангарад. [[8 кастрычніка]] немцы выйшлі да [[Вісла|Віслы]]<ref name = "Варшава4">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 155</ref>. Да [[12 кастрычніка]] ім удалося заняць увесь левы бераг Віслы да Варшавы. Аднак, падцягнуўшы падмацаванні, рускія здолелі стрымаць напад. Атакі арміі Макензена былі адбіты на лініі варшаўскіх фартоў<ref name = "Варшава5">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 153</ref>. Расійская армія на левым беразе Віслы ўтрымала перадмаставыя ўмацаванні Івангарада, Варшавы і плацдарм у Казяніцы<ref name = "Варшава1">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 108</ref>. [[Файл:Siberian infantrymen 1914.jpg|thumb|right|300px|Расійскія войскі ў Варшаве.]] У той час як немцы ўвязлі ў жорсткіх баях у прадмесцях Варшавы, [[9 кастрычніка]], атрымаўшы падмацаванні, генерал [[Мікалай Іудавіч Іваноў|Іваноў]] аддаў загад аб пачатку наступлення. 4-я і 5-я рускія арміі прыступілі да фарсіравання Віслы: 5-я армія на поўдзень ад Варшавы, а 4-я армія з раёна Івангарада на Казяніцкі плацдарм, каб ударыць у фланг і тыл наступаючай германскай групоўкі. Каб ліквідаваць Казяніцкі плацдарм і не даць рускім пераправіцца праз Віслу камандуючы германскімі войскамі на Усходнім фронце генерал Гіндэнбург увёў у бой рэзервовы корпус<ref name = "Варашва6"/>, аднак рускія на казяніцкіх пазіцыях адбілі ўсе атакі і да [[20 кастрычніка]] пераправілі на плацдарм 2 армейскія корпусы<ref name = "Варшава3">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 40</ref>. Не здолеўшы скінуць расійскія войскі з плацдарму ў Віслу, Гіндэнбург перадаў казяніцкі кірунак 1-й аўстрыйскай арміі і кінуў усё германскія часці пад Варшаву, дзе перайшла ў наступленне 2-я руская армія. Аўстрыйцы паспрабавалі ліквідаваць Казяніцкі плацдарм, але былі разгромленыя ў сустрэчнай бітве і сталі адступаць. Нясучы вялікія страты, 1-я аўстра-венгерская армія адышла на захад, з-за чаго паміж ёй і галоўнымі сіламі аўстрыйцаў утварыўся шырокі разрыў. У гэты пралом аўстрыйскага фронту накіраваліся войскі 9-й рускай арміі, выходзячы ў фланг і тыл 1-й аўстрыйскай і 9-й германскай арміям. Германцам і [[Аўстрыйцы|аўстрыйцам]] пагражаў поўны разгром<ref name = "Варашва6">«Варшаўска-Івангарадская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 186—188</ref>. [[27 кастрычніка]] германскае камандаванне аддало загад спыніць атакі на Варшаву і адысці на зыходныя пазіцыі. Аўстра-германскія войскі пачалі паспешны адыход.<ref name = "людэн">''Э. Людэндорф''. Мае ўспаміны пра вайну 1914—1918 гг., Т. 1, стар. 78</ref>. === Лодзінская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Лодзінская аперацыя}} Адразу ж пасля завяршэння [[Варшаўска-Івангарадская аперацыя|Варшаўска-Івангарадскай бітвы]] на Усходнім фронце пачалася аперацыя ў [[Лодзь|Лодзі]]. [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Рускае камандаванне]] мела намер сіламі трох армій ([[1-я армія (Расійская імперыя)|1-я]], [[2-я армія (Расійская імперыя)|2-я]] і [[5-я армія (Расійская імперыя)|5-я]]) уварвацца на тэрыторыю [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] і павесці наступленне ўглыб краіны<ref name = "Лодзь">«Лодзінская аперацыя». Зборнік дакументаў. М. — Л., 1936, стар. 58</ref>. Жадаючы пераламаць сітуацыю на Усходнім фронце ў сваю карысць, а таксама сарваць рускае наступленне, германскае камандаванне прымае рашэнне нанесці апярэджваючы ўдар<ref name = "Лодзь"/>. 9-я германская армія з раёна [[Торунь|Торна]] павінна была нанесці ўдар у стык паміж 1-й і 2-й рускімі арміямі, прарваць фронт, выйсці ў тыл расійскім войскам і акружыць 2-ю і 5-ю рускія арміі<ref name = "Лодзь"/>. [[Файл:Battle of Lodz.jpg|thumb|right|300px|[[Лодзінская аперацыя]].]] Апрача 9-й германскай арміі, у наступленні павінны былі прыняць удзел іншыя фармаванні германскай арміі: 3-й германскі кавалерыйскі корпус, карпусы «Брэслаў» і «Позен», група войск генерала [[Рэмус фон Войрш|Войрша]] (гвардзейскі рэзервовы корпус і 2 пяхотныя дывізіі), а таксама 2-я аўстра-венгерская армія, якія павінны былі скаваць і стрымаць наступленне рускіх войск<ref name = "Фальк">''Э. Фалькенгайн''. «Вярхоўнае камандаванне 1915—1916 гг. у яго найважнейшых рашэннях», стар. 38</ref>. [[11 лістапада]] часці 9-й арміі нанеслі ўдар у стык 1-й і 2-й рускіх армій, [[12 лістапада]] вялікімі сіламі германцы атакавалі пазіцыі рускіх, якія былі вымушаныя адступіць<ref name = "Рыбін">''Д. Рыбін''. «Лодзінская аперацыя ў 1914 г.» М., 1938, стар. 14</ref>. Затым да [[15 лістапада]] ішлі жорсткія баі паміж двума расійскімі карпусамі і часцямі 9-й германскай арміі, падчас гэтых баёў расійскім войскам удалося адстаяць свае пазіцыі<ref name = "Рыбін"/> 15 — [[19 лістапада]] ішла ўпартая бітва па ўсім фронце, адначасова рускае і германскае камандаванне перагрупоўвалі свае войскі, спрабуючы намацаць слабыя месцы ў абароне праціўніка<ref name = "Рыбін"/>. У ходзе гэтых баёў [[немцы]], нарэшце, знайшлі непрыкрытую прабоіну ў рускай абароне на паўночны ўсход ад [[Лодзь|Лодзі]], і сфармаваўшы ўдарную групоўку пад кіраўніцтвам Шэфера (3 пяхотныя і 2 кавалерыйскія дывізіі), нанеслі туды магутны ўдар, у выніку чаго абкружылі горад з захаду, поўначы і ўсходу. Аднак, каб цалкам блакіраваць Лодзь, у немцаў не хапіла сіл, і неўзабаве сама ўдарная германская групоўка Шэфера апынулася пад пагрозай акружэння<ref name = "Рыбін"/>. [[22 лістапада]] група Шэфера, атрымаўшы загад аб адступленні, пачала адыход. Да [[24 лістапада]], страціўшы 70 % асабістага складу забітымі і палоннымі, германскія войскі з практычна поўнага акружэння прарваліся на поўнач<ref name = "Рыбін"/>. Лодзінская аперацыя мела нявызначаны зыход. Германскі план акружэння 2-й і 5-й рускіх армій праваліўся, аднак і расійскае наступленне на тэрыторыю Германскай імперыі быў таксама сарваны<ref name = "Лодзь2">«Лодзінская аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 151</ref>. Пасля завяршэння аперацыі былі знятыя са сваіх пастоў камандуючыя рускіх 1-й арміі [[Павел Карлавіч Рэненкампф|Рэненкампф]] і камандуючы 2-й арміі Шэйдэман<ref name = "Лодзь"/>. === Вынікі кампаніі 1914 года === Галоўным вынікам кампаніі [[1914]] года стаў крах [[План Шліфена|германскага плана]] [[бліцкрыг]]у. [[Германская імперская армія|Германская армія]] не змагла разграміць ні расійскую армію на Усходзе, ні [[Антанта|саюзныя]] арміі на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Захадзе]]. Актыўныя дзеянні расійскай арміі перашкодзілі гэтым планам. У сувязі з гэтым германскае камандаванне прымае рашэнне ўжо ў канцы 1914 года перакінуць на Усход дадатковыя сілы<ref name = "гісторыя385">«Гісторыя першай сусветнай вайны 1914—1918 гг.» — М .: Навука, 1975., стар 383—385</ref>. За 1914 год расійская армія была вымушаная пакінуць [[Царства Польскае|заходнюю частку Польшчы]], аднак заняла значную частку [[Галіцыя|Галіцыі]] і [[Букавіна|Букавіны]], дзе было створана [[Галіцыйскае генерал-губернатарства]]<ref name = "гісторыя385"/>. Рускае камандаванне мела намер зімой захапіць перавалы ў [[Карпаты|Карпатах]], каб вясной ўварвацца ў [[Сярэднедунайская нізіна|раўнінную частку]] [[Транслейтанія|Венгрыі]]. З канца 1914 года на Усходнім фронце ўсталёўваецца пазіцыйная лінія фронту.<ref name = "гісторыя385"/> == Кампанія 1915 года == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ Руская артылерыя на Усходнім фронце |width="25%"|[[Файл:RussischeHaubizeWeltkrieg1.jpg|200px]] |width="25%"|[[Файл:Artillerie russe en action.jpg|200px]] |width="25%"|[[Файл:Russian heavy artillery near Kurtengof.jpg|200px]] |[[Файл:Russian 8-inch Guns NGM-v31-p374.jpg|200px]] |- |42-лінейная гаўбіца ўзору 1909 года ў баі, 1915 год. |42-лінейная хуткастрэльная гармата ўзору 1910 года ў дзеянні. |Цяжкая пазіцыйная артылерыя (6-цалевая асаднай гармата ўзору 1877 года вагай у 190 пудоў на берагавым лафеце Дурляхера) у Куртэнгофа на фронце 12-й арміі, верасень 1915 года. |Цяжкая артылерыя (на фота 8-цалевая палегчаная гармата ўзору 1877 года на аблогавым лафеце) высоўваецца на пазіцыі. |} Не дабіўшыся выканання [[План Шліфена|намечаных планаў]] на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Захадзе]] ў [[1914]] годзе, германскае камандаванне прымае рашэнне перакінуць галоўныя сілы на Усходні фронт і нанесці магутны ўдар па [[Расійская імперыя|Расіі]], з мэтай вывесці яе з [[вайна|вайны]]. Германскае камандаванне запланавала ўзяць расійскую армію ў гіганцкія «клешчы». === Бітвы ў Карпатах === {{Асноўны артыкул|Карпацкая аперацыя}} [[Файл:Zayonchkovsky map33.djvu|thumb|250px|right|[[Карпацкая аперацыя]]. [[Студзень]]—[[сакавік]] [[1915]] года.]] Яшчэ ў канцы 1914 года рускае камандаванне прыняло рашэнне сіламі [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] (3 арміі: 3-я, 8-я і 9-я) фарсіраваць [[Карпаты]] і ўварвацца на раўнінную тэрыторыю [[Венгрыя|Венгрыі]]. Галоўную ролю ў мусіўшым адбыцца наступленні іграла 8-я армія генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]]. Аднак аўстрыйскае камандаванне таксама планавала наступленне ў Карпатах з мэтай дэблакіраваць [[Пярэмышльская аблога|асаджанай расійскімі войскамі крэпасць Пярэмышль]]<ref name = "Зай">''А. М. Заянчкоўскі''. «Сусветная вайна. Манеўраны перыяд 1911—1915 гадоў на рускім (еўрапейскім) тэатры», стар. 252—256</ref>. У канцы студзеня аўстра-германскія войскі (3 аўстра-венгерскія арміі і паўднёвая нямецкая армія) пачалі наступленне наносячы два ўдары: адзін ад [[Ужгарад]]а на [[Самбар]], іншы ад [[Мукачава]] на [[Стрый (горад)|Стрый]].<ref name = "Зай"/> Распачатае адначасова наступленне 8-й арміі Брусілава прывяло да шэрагу цяжкіх сустрэчных баёў на горных перавалах. Расійскія войскі, сутыкнуўшыся з колькасна перавышаючым праціўнікам, занялі абарону на горных перавалах. У лютым рускае камандаванне перакідвае дадатковыя рэзервы ў [[Карпаты]] і фармуе 9-ю армію [[Платон Аляксеевіч Лячыцкі|генерала Лячыцкага]]. Увесь сакавік прайшоў у бесперапынных баях на левым флангу рускай 3-й арміі і на ўсім фронце 8-й арміі.<ref name = "Зай"/> Тут, на найкарацейшым напрамку з Венгрыі да Пярэмышля, з мэтай яго вызвалення, настойліва наступалі аўстра-германцы. Салдаты ваявалі па пояс у снезе, абодва бакі штодня неслі буйныя страты.<ref name = "Зай"/> Аднак пасля таго, як Пярэмышль здаўся расійскім войскам, 11-я армія, якая вызвалілася пасля вядзення аблогі, узмацніла расійскія войскі ў Карпатах. [[Аўстрыйцы|Аўстра]] — [[Немцы|германцы]] спынілі наступленне.<ref name = "Зай"/> === Аблога Пярэмышля === {{Асноўны артыкул|Перамышльская аблога}} [[Файл:Nicolas II et grand duc.jpg|thumb|right|250px|Імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] і Вялікі Князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] у [[Пшэмысль|Пярэмышлі]]. [[11 красавіка]] [[1915]] года.]] Пасля завяршэння [[Галіцыйская бітва|Галіцыйскай бітвы]] [[17 верасня]] [[1914]] года, расійскія войскі падышлі да найбуйнейшай аўстрыйскай крэпасці ў [[Галіцыя|Галіцыі]] — [[Пшэмысль|Пярэмышля]]. Пярэмышль быў першакласнай крэпасцю з шматлікім гарнізонам пад камандаваннем генерала [[Герман Кусманек|Кусманека]]. [[5 кастрычніка|5]] — [[7 кастрычніка]] расійскія войскі распачалі штурм крэпасці, аднак усе атакі былі адбітыя з вялікімі стратамі. Акрамя гэтага [[8 кастрычнікa]] да крэпасці падышлі [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерскія войскі]] і расійскія войскі былі вымушаныя зняць аблогу<ref name = "Перамышль">''А. М. Заянчкоўскі''. «Сусветная вайна. Манеўраны перыяд 1914—1915 гг. на рускім (еўрапейскім) тэатры», стар. 245</ref>. Аднак пасля паражэння аўстра-германскіх войск у [[Варшаўска-Івангарадская аперацыя|Варшаўска-Івангарадскай бітве]] [[Аўстрыйцы|аўстра]]-[[венгры]] зноў адступілі, і крэпасць зноў акружылі расійскія войскі. Крэпасць асаджала [[11-я армія (Расійская імперыя)|11-я руская армія]] генерала [[Андрэй Мікалаевіч Селіванаў|Селіванава]], не маючы дастатковых сіл і сродкаў, рускае камандаванне не рабіла бессэнсоўных спроб штурму, а вяло аблогу крэпасці<ref name = "Перамышль"/>. Пасля працяглай аблогі, калі ў горадзе скончыліся запасы харчавання, генерал Кусманек распачаў спробу зняць асаду, аднак усе атакі аўстрыйскіх войск былі адбітыя. Пасля гэтага камандаванне крэпасці прыняло рашэнне капітуляваць. Перад гэтым артылерыя крэпасці расстраляла ўвесь боезапас, а ўмацавання крэпасці былі ўзарваны. [[23 сакавіка]] [[1915]] года [[Пшэмысль|Пярэмышль]] капітуляваў. У расійскі палон здаліся 9 генералаў (у тым ліку і Кусманек), 93 штаб-афіцэры, 2 204 обер-афіцэры, 113 890 салдат, таксама расійскія войскі захапілі каля 900 гармат<ref name = "Перамышль"/>. === Мазурская і Праснышская бітвы === {{Асноўны артыкул|Мазурская бітва|Праснышская аперацыя}} [[Файл:Ostfront 18021915.jpg|thumb|250px|right|[[Мазурская бітва]].]] Першай аперацыяй стратэгічнага германскага плана на 1915 год стала [[Мазурская бітва|Аўгустоўская аперацыя]]. Германскае камандаванне планавала ўдарам з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] прарваць рускі фронт. Галоўныя ўдары наносілі [[10-я армія (Германская імперыя)|10-я армія]] генерала [[Герман фон Айхгорн|Айхгорна]] з поўначы, і 8-й арміі генерала [[Ота фон Белаў|Бе́лава]] з захаду (агулам 15 пяхотных і 2,5 кавалерыйскія дывізіі) па сыходным напрамкам у бок горада [[Аўгустоў]], каб акружыць і знішчыць [[10-я армія (Расійская імперыя)|10-ю рускую армію]] генерала [[Тадэй Васільевіч Сіверс|Сіверса]], якая абаранялася ўва Усходняй Прусіі<ref name = "Калян31">''А. Калянкоўскі''. «Зімовая аперацыя ва Усходняй Прусіі ў 1915 г.» М. — Л., 1927, стар. 30-31</ref>. Яшчэ ў канцы 1914 года на Усходні фронт былі перакінутыя з [[Францыя|Францыі]] 7 германскіх карпусоў і 6 кавалерыйскіх дывізій. Да гэтага часу і ў Германіі атрымалася стварыць рэзервы — 4 корпусы. Іх таксама перакінулі на Усходні фронт. Гэтыя войскі сфармавалі новую 10-ю армію генерала Айхгорна.<ref name = "Калян31"/> [[7 лютага]] 1915 года 8-я германская армія атакавала левы фланг 10-й арміі, на наступны дзень часці 10-й германскай арміі атакавалі правы фланг расійскіх войск. Германцам удалося прарваць фронт<ref name = "Калян32">''А. Калянкоўскі''. «Зімовая аперацыя ва Усходняй Прусіі ў 1915 г.», стар. 32</ref>. Левафланговыя корпусы расійскай арміі ўстойліва стрымлівалі 8-ю нямецкую армію, не даўшы ёй выйсці ў раён [[Аўгустоў|Аўгустова]]. Аднак на правым флангу германскія войскі здолелі прасунуцца наперад, адступіўшыя правафланговыя карпусы агалілі фланг [[20-ы корпус (Расійская імперыя)|20-га корпуса]] генерала [[Павел Ільіч Булгакаў|Булгакава]], які трапіў пад магутны ўдар немцаў і быў акружаны ў раёне [[Аўгустоў|Аўгустова]]<ref name = "Зая">''А. М. Заянчкоўскі''. «Сусветная вайна. Манеўраны перыяд 1914—1915 гадоў на рускім (еўрапейскім) тэатры». М. — Л., 1929, стар. 249</ref>. 10 дзён часці 20-га корпуса спрабавалі вырвацца з акружэння, прыкаваўшы да сябе значныя сілы нямецкіх войск<ref name = "камень">''М. П. Каменскі''. «Гібель 20-га корпуса 8 (21) лютага 1915» Пг., 1921, стар. 135; ''В. Белаліпецкі''. «Зімовыя дзеянні пяхотнага палка ў Аўгустоўскіх лясах». М., 1940, стар. 62</ref>. Пасля жорсткіх баёў ля заснежаных [[Мазурскія азёры|Мазурскіх]] лясах астаткі 20-га корпуса, выдаткаваўшы ўсе боепрыпасы, вымушаныя былі здацца<ref name="Ротэр">''А. Ротэрмель''. «Спроба выхаду з акружэння і гібель 20-га армейскага рускага корпуса 21 лютага 1915» — " Вайна і рэвалюцыя ". 1935, № 1-2, стр. 97 — 107</ref>. Дзякуючы мужнасці байцоў 20-га корпуса тры корпусы 10-й арміі змаглі пазбегнуць акружэння і адступілі. [[Немцы|Германцы]] атрымалі тактычную перамогу, але акружыць 10-ю армію ім не ўдалося<ref name = "камень"/>. Пасля гэтага ў канцы лютага германскае камандаванне аднавіла наступленне ва Усходняй Прусіі, 8-я і 12-я германскія арміі атакавалі пазіцыі 1-й і 12-й рускіх армій<ref name = "Калян32"/>. Пасля цяжкіх баёў [[24 лютага]] два германскія корпусы занялі горад [[Пшасныш|Прасныш]]. Аднак расійскія войскі, атрымаўшы рэзервы (2 корпуса), атакавалі і выбілі немцаў з Прасныша. [[2 сакавіка]] расійскія войскі аднавілі наступленне ў раёне [[Сувалкі|Сувалак]] і нанеслі паражэнне часцям 8-й і 12-й армій<ref name = "Калян32"/>. Да [[30 сакавіка]] [[Германская імперская армія|германскія войскі]] былі канчаткова выцеснены на тэрыторыю [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]<ref name = "Калян83">''А. Калянкоўскі''. «Зімовая аперацыя ва Усходняй Прусіі ў 1915 г»., стар. 83</ref>. === Горліцкі прарыў === {{Асноўны артыкул|Горліцкі прарыў}} [[Файл:EasternFront1915b.jpg|thumb|250px|right|Усходні фронт. Лета [[1915]] года.]] Пасля фланговых удараў супраць рускага войска з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], аўстра-германскае камандаванне рыхтавалася нанесці фланговы ўдар і з [[Галіцыя|Галіцыі]]<ref name = "Горліцэ">«Горліцкая аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 45-64</ref>. Прарыў рускага фронту ў Галіцыі планавалася ажыццявіць паміж [[Вісла]]й і [[Карпаты|Карпатамі]], у раёне Горліцы. Месца прарыву было абрана не выпадкова. Тут расійская армія не мела вялікіх сілаў, не было буйных натуральных перашкод, і ў выпадку прарыву фронту адразаліся шляхі адыходу рускай групоўкі ў Карпатах і стваралася пагроза акружэння ўсяго левага флангу Паўднёва-Заходняга фронту<ref name = "Горліцэ"/>. Для ажыццяўлення аперацыі ў [[Горліцы]] аўстра-германскае камандаванне засяродзіла [[11-я армія (Германская імперыя)|11-ю германскую армію]] (была перакінутая з [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]])<ref name = "Горліцэ"/> і 4-я аўстра-венгерскую армію, таксама ў аперацыі ўдзельнічалі іншыя аўстра-германскія злучэнні<ref name = "Горліцэ"/>. Задачай аўстра-германцаў быў прарыў рускага фронту, акружэнне [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й рускай арміі]], якая абаранялася тут, і далейшае наступленне на [[Пшэмысль|Пярэмышль]] і [[Львоў]]. На 35-м кіламетры ўчастку прарыву германа-аўстрыйскія войскі засяродзілі 10 пяхотных і 1 кавалерыйскую дывізію (126 тысяч чалавек, 457 лёгкіх і 159 цяжкіх гармат, 96 мінамётаў і 260 кулямётаў)<ref name = "Горлдзіцы">«Горліцкая аперацыя». Зборнік дакументаў, стар 80-91</ref>. Рускае камандаванне не надавала належнай увагі небяспекі аўстра-германскага наступлення ў раёне Горліцы. Уся ўвага рускага камандавання было засяроджана на завяршэнні [[Карпацкая аперацыя|Карпацкай аперацыі]]. У 3-й рускай арміі (звыш 18 пяхотных і 6 кавалерыйскіх дывізій) на кірунку прарыву знаходзілася толькі 5 пяхотных дывізій (60 тысяч чалавек, 141 лёгкіх і 4 цяжкіх гармат, 100 [[кулямёт]]аў)<ref name = "Горлдзіцы"/>. Такім чынам на ўчастку прарыву [[Цэнтральныя дзяржавы]] стварылі шматразовую перавагу ў жывой сіле і тэхніцы. Акрамя гэтага ў гэты час у расійскай арміі востра стаяла пытанне з боепрыпасамі, часта расійскай артылерыі няма чым было адказваць на абстрэлы праціўніка<ref name = "Горлдзіцы"/>. Наступленне пачалося [[2 мая]] [[1915]] года пасля магутнай артылерыйскай падрыхтоўкі. Расійскія войскі адчайна абараняліся, аднак усё ж адступілі на 2-5 кіламетраў. Рускае камандаванне лічыла, што асноўны ўдар аўстра-германцы нанясуць у Карпатах, а ў раёне Горліцы яны праводзяць адцягваючы манеўр, таму рэзерваў 3-й арміі дадзена не было<ref name = "Горліцы2"/>. Пасля 6-х дзённых жорсткіх баёў аўстра-германцы здолелі прарваць рускі фронт і прасунуцца на глыбіню да 40 кіламетраў. Панёсшы вялікія страты 3-я армія, да [[15 мая]] адступіла на лінію Нова-Мяста, [[Сандамір]], [[Пшэмысль|Пярэмышль]], [[Стрый (горад)|Стрый]]<ref name = "Горліцы2">«Горліцкая аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 372—374</ref>. === Вялікае адступленне === {{Асноўны артыкул|Вялікае адступленне}} [[Файл:Zayonchkovsky map40.djvu|thumb|250px|right|Адыход расійскіх армій з Польшчы.]] [[24 мая]], падцягнуўшы цяжкую артылерыю, [[Аўгуст фон Макензен|Макензен]] аднавіў наступленне. [[3 чэрвеня]] аўстра-германскія войскі авалодалі [[Пшэмысль|Пярэмышлем]]<ref name = "Горліцэ2">«Горліцкая аперацыя». Зборнік дакументаў, стар. 365</ref>, а [[22 чэрвеня]] ўзялі [[Львоў]]<ref name = "Горліцэ2"/>. Пасля чаго аўстра-германскія войскі працягвалі развіваць наступленне, выходзячы ў глыбокі тыл расійскай арміі. Руская Стаўка, каб пазбегнуць акружэння расійскіх армій у Польшчы, пачала стратэгічнае адступленне на Ўсход.<ref name = "Горліцэ2"/> Баі ў Галіцыі аднавіліся з новай сілай [[15 ліпеня]], пасля цяжкіх баёў расійскія войскі адступілі на лінію [[Івангарадская крэпасць|Івангорад]] — [[Люблін]] — [[Холм]]. [[22 ліпеня]] германскія войскі фарсіравалі [[Вісла|Віслу]]<ref name = "Вісла256">«Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 8. Berlin, 1932, S. 256 {{de icon}}</ref>. 22 ліпеня ([[4 жніўня]]) расійскія войскі пакінулі Варшаву і Івангорад, 7 (20) жніўня пала крэпасць [[Модлінская крэпасць|Навагеоргіеўск]]. У сувязі з ударам германскіх войск на [[нараў]]скім кірунку расійскія войскі адышлі на лінію [[Асавец]] — [[Влодава]]. [[22 жніўня]] пасля [[Крэпасць Асавец|складанай абароны расійскія войскі пакінулі Асавец]], [[26 жніўня]] рускія адступілі з [[Брэст-Літоўск]]а, [[2 верасня]] з баямі быў пакінуты [[Гродна]].<ref name = "Бончаў"/>. Да восені фронт стабілізаваўся на лініі [[Рыга]] — [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]] — [[Дубна (Украіна)|Дубна]] — [[Цярнопаль|Тарнополь]].<ref name = "Фальк1">''Э. Фалькенгайн''. «Вярхоўнае камандаванне 1914—1916 у яго найважнейшых рашэннях», стар. 105—106</ref> [[Файл:Friedrich Austria przemysl 1915.jpg|thumb|200px|left|Камандуючы [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерскай арміяй]] [[Фрыдрых Аўстрыйскі, герцаг Цешынскі|эрцгерцаг Фрыдрых]] у [[Пшэмысль|Пярэмышлі]]. Лета [[1915]] года.]] У гэты час Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] быў адпраўлены камандуючым на [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскі фронт]], а камандаванне арміяй прыняў на сябе імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], начальнікам штаба стаў генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]].<ref name = "Бончаў">''M. Д. Бонч-Бруевіч''. «Страта намі Галіцыі ў 1915 г.», ч. 1. M., 1920</ref> На працягу лета 1915 Расійская армія пад націскам перавышаючых аўстра-германскіх сіл у ходзе стратэгічнага адступлення пакінула аўстрыйскую Галіцыю, частка [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], рускую [[Царства Польскае|Польшчу]]. Аднак дзякуючы адступлення расійскія арміі пазбеглі акружэння і разгрому. План германскага камандавання па разгрому Расійскай арміі і вываду Расіі з вайны праваліўся. Вялікае адступленне стала цяжкім маральным узрушэннем для салдат і афіцэраў расійскай арміі. Расійскі генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|Антон Дзянікін]] пазней пісаў: {{Цытата|Вясна 1915 застанецца ў мяне назаўжды ў памяці. Вялікая трагедыя расійскай арміі — адступленне з Галіцыі. Ні патронаў, ні снарадаў. З дня ў дзень крывавыя баі, з дня ў дзень цяжкія пераходы, бясконцая стомленасць — фізічная і маральная; то нясмелыя надзеі, то беспрасветная жудасць ...}} === Свянцянскі прарыў === {{Асноўны артыкул|Свянцянскі прарыў}} [[Файл:Zayonchkovsky map41.djvu|thumb|220px|left|[[Вялікае адступленне 1915 года|Адыход расійскіх армій]] і [[Свянцянскі прарыў]].]] Пасля таго, як [[22 жніўня]] германскія войскі ўзялі рускую крэпасць [[Каўнас|Коўна]], 10-я германская армія працягвала наступаць з мэтай абысці [[Вільнюс|Вільню]] і акружыць 10-ю рускую армію. Тут завязаліся жорсткія сустрэчныя баі, у якіх расійскія войскі здолелі ўтрымаць свае пазіцыі. Наступленне немцаў было спыненае.<ref name = "Свянцяны">''М. Яўсееў''. «Свянцянскі прарыў (1915 г.).» М., 1936, стар. 16</ref> Пасля гэтага германцы, змяніўшы план, [[8 верасня]] пачалі наступленне ў стык паміж 10-й і 5-й рускімі арміямі. [[9 верасня]] германцам удалося прарваць рускую абарону паўночней [[Вількамір]]а.<ref name = "Свянцяны" /> Гэты прарыў атрымаў назву ''Свянцянскі''. У прарыў германскае камандаванне кінула значныя кавалерыйскія злучэнні. Германская кавалерыйская група (4 кавалерыйскія дывізіі)<ref name = "Свянцяны"/> накіравалася па рускіх тылах. [[14 верасня]] германскія войскі занялі [[Вілейка|Вілейку]] і падышлі да [[Маладзечна]]. Германскія кавалерысты дайшлі да [[Мінск]]а і нават перарэзалі шашу [[Смаленск]] — [[Мінск]].<ref name = "Яўсееў">''М. Яўсееў''. «Свянцянскі прарыў (1915 г.)». М., 1936, стр.17-18</ref> Аднак да гэтага часу націск германскай конніцы, пазбаўленай падтрымкі пяхоты і артылерыі, аслабеў. [[15 верасня|15]] — [[16 верасня]] расійскія войскі нанеслі контрудар па германскай конніцы і адкінулі яе да [[Нарач (возера)|возера Нарач]].<ref name = "Яўсееў"/> Да [[19 верасня]] (2 кастрычніка) Свянцянскі прарыў быў ліквідаваны, і фронт стабілізаваўся на лініі [[Дрысвяты (возера)|возера Дрысвяты]] — [[Нарач (возера)|возера Нарач]] — [[Смаргонь]] — [[Пінск]] — [[Дубна (Украіна)|Дубна]] — [[Цярнопаль]]. === Вынікі кампаніі 1915 года === Кампанія [[1915]] года была цяжкай для расійскай арміі. Сотні тысяч салдат і афіцэраў былі забітыя, параненыя і ўзяты ў палон. Расійская армія пакінула шырокія тэрыторыі: [[Галіцыя|Галіцыю]], [[Букавіна|Букавіну]], [[Царства Польскае|Польшчу]], часткі [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], [[Беларусь|Беларусі]]. Аднак выканаць галоўную задачу разгрому расійскай арміі і вываду Расіі з вайны аўстра-германцам не ўдалося.<ref name = "Кароль">''Г. Каралькоў''. «Не спраўдзіліся Каны», стар. 29</ref> Расійская армія, хоць і панесла цяжкія страты але пазбегла акружэння і захавала баяздольнасць. Германскае камандаванне, у сваю чаргу, палічыла, што расійская армія панесла вялікія страты і ўжо не здольная на актыўныя дзеянні. Ужо восенню германскае камандаванне пачынае перакідку войск з Усходу на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Захад]], плануючы нанесці вырашальны ўдар па [[Францыя|Францыі]] і завяршыць вайну. На Усходнім фронце ўсталявалася пазіцыйнае зацішша. На захопленай расійскай тэрыторыі была створана [[Обер-Ост|германская акупацыйная адміністрацыя]]. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Bundesarchiv Bild 104-0190, Ostfront, russische Kriegsgefangene.jpg|200px]] |width="25%"|[[Файл:Самокиш Н. Убитый конь.JPG|200px]] |width="25%"|[[Файл:Registration of German POWs.jpg|200px]] |width="25%"|[[Файл:Austro-Hungarian POWs Nevskii.jpg|200px]] |- |Расійскія ваеннапалонныя на палявых працах. Ліпень 1915. |''Мікалай Самакіш.'' «Забіты конь». |Перапіс германскіх палонных. |Праходжанне па [[Неўскі праспект|Неўскаму праспекце]] палонных аўстрыйскай арміі, захопленых пры [[Пярэмышльская аблога|ўзяцці Пярэмышля]]. Петраград, 23 сакавіка 1915. |} == Кампанія 1916 года == [[Файл:EasternFront1916b.jpg|thumb|250px|right|Усходні фронт, [[1916]] год.]] Не дабіўшыся рашучага поспеху на Усходнім фронце, германскі Генеральны штаб прыняў рашэнне перанесці асноўны ўдар на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]], для канчатковага разгрому [[Францыя|Францыі]]. [[Аўстрыйцы]] [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|паспрабавалі вывесці з вайны]] [[Італія|Італію]]. Супраць Расіі [[Цэнтральныя дзяржавы]] актыўных дзеянняў у [[1916]] годзе не планавалі. У сваю чаргу, саюзнікі па [[Антанта|Антанце]] рыхтавалі скаардынаванае наступленне і на Захадзе і на Усходзе. Расійская армія адыходзіла ад наступстваў адступлення [[1915]] года, а краіна пераводзіла прамысловасць на ваенныя «рэйкі». === Нарачанская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Нарачанская аперацыя}} Пасля пачатку [[Вердэнская аперацыя|германскага наступлення]] на Захадзе галоўнакамандуючы французскай арміі [[Жазэф Жофр|Жофр]] звярнуўся да рускага камандавання з просьбай правесці наступленне ў сакавіку з мэтай адцягнуць частку германскіх сіл на сябе. Рускае камандаванне пайшло насустрач саюзніку і прыняло рашэнне правесці наступальную аперацыю ў Беларусі супраць нямецкіх войск у сакавіку. [[24 лютага]] камандуючаму заходнім рускім фронтам генералу [[Аляксей Ермалаявіч Эвэрт|Эвэрту]] была пастаўлена задача нанесці моцны ўдар па германскім войскам сіламі 1-й, 2-й і 10-й арміямі.<ref name = "Падарож">''М. Е. Падарожны''. «Нарачанская аперацыя ў сакавіку 1916 на рускім фронце сусветнай вайны». М., 1938, стар. 11-15</ref> [[16 сакавіка]] генерал Аляксееў аддаў загад аб пераходзе ў наступленне расійскіх армій ля [[Нарач (возера)|возера Нарач]] у [[Беларусь|Беларусі]]. Тут абарону займала 10-я германская армія. Пасля працяглай [[Артылерыйская падрыхтоўка|артылерыйскай падрыхтоўкі]] расійскія войскі перайшлі ў наступ. На поўдзень ад возера Нарач<ref name = "Падарож"/> 2-я руская армія ўклінілася ў абарону 10-й арміі на 2-9 кіламетра. Разгарнуліся жорсткія баі. Германскія войскі з цяжкасцю стрымлівалі шматлікія атакі расійскіх войск. Германскае камандаванне, разумеючы небяспеку, якая склалася ў сітуацыі каля Нарачы, прыняло рашэнне сцягваць рэзервы да небяспечнага ўчастку. Германскаму камандаванню было таксама вядома, што ў маі саюзныя войскі пачнуць усеагульнае наступленне на трох франтах: Заходнім, Усходнім і [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|Італьянскім]]. Аднак германцы памылкова прынялі наступленне рускіх у Нарачы за генеральнае наступленне. [[Немцы|Германцы]] былі вымушаныя спыніць атакі на французскую крэпасць [[Вердэн]] і перакінуць у раён Нарачы 4 дывізіі з Захаду. Гэта ў канчатковым выніку дапамагло немцам утрымаць пазіцыі, і расійскія войскі не змаглі прарваць абарону<ref name = "Падарож"/>. Па сутнасці гэтая аперацыя была адцягвальнай, летам нямецкае камандаванне чакала асноўны ўдар на сваім фронце, а рускае правяло г. зв. [[Брусілаўскі прарыў]] на аўстрыйскім фронце, што прынесла каласальны поспех, і паставіла Аўстра-Венгрыю на мяжу ваеннага паражэння<ref>{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html |title=Кярсноўскі Гісторыя Расійскай арміі |access-date=23 лістапада 2015 |archive-date=16 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516092245/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html |url-status=dead }}</ref>. === Брусілаўскі прарыў === {{Асноўны артыкул|Брусілаўскі прарыў}} ==== Луцкі прарыў ==== Краіны [[Антанта|Антанты]] запланавалі на лета [[1916]] года агульнае наступленне на трох асноўных тэатрах баявых дзеянняў супраць аўстра-германскіх войск. У рамках гэтага плана [[Брытанская армія часоў Першай сусветнай вайны|англійскія войскі]] праводзілі [[Бітва на Соме|аперацыі ў Сомы]], [[Узброеныя сілы Францыі часоў Першай сусветнай вайны|французскія войскі]] [[Бітва пры Вердэне|змагаліся ў раёне Вердэна]], [[Узброеныя сілы Італіі часоў Першай сусветнай вайны|італьянская армія]] рыхтавала [[Шостая бітва пры Ізонцы|новае наступленне ў раёне Ізонцы]]<ref name = "Прарыў">. «Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў маі-чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 45-51</ref>. Расійскія войскі павінны былі перайсці ў рашучае наступленне на ўсім працягу фронту. У наступе рускае камандаванне планавала задзейнічаць усе тры франты ([[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночны]], [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходні]] і [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-заходні]]). Асноўны ўдар наносіўся сіламі Заходняга фронту (камандуючы — генерал А. Я. Эверт) з раёна [[Маладзечна]] на [[Вільня|Вільню]]. Эверту перадавалася вялікая частка рэзерваў і цяжкай артылерыі. Паўночны фронт (камандуючы генерал — А. М. Курапаткін) наносіў дапаможны ўдар ад [[Дзвінск]]а — таксама на Вільню. Паўднёва-Заходняму фронту (камандуючы генерал — А. А. Брусілаў) прадпісвалася наступаць на [[Луцк]]-[[Ковель]], у фланг германскай групоўкі, насустрач галоўнаму ўдару Заходняга фронту. [[Файл:Brusilov offensive.jpg|thumb|300px|right|[[Брусілаўскі прарыў]].]] Апасаючыся, што аўстра-германскія войскі пяройдуць у наступленне раней, з мэтай апярэдзіць удары расійскіх войск, Стаўка загадала войскам быць гатовымі да наступлення раней намечаных тэрмінаў. Аднак аўстра-германцы не планавалі ніякіх актыўных дзеянняў супраць расійскіх войск. [[15 мая]] [[1916]] года [[Аўстра-Венгерская армія|аўстрыйская армія]] пачала [[Бітва пад Асьягай|буйное наступленне]] супраць італьянскай арміі ў [[Трэнціна|Трэнціне]]<ref name = "Прарыў"/>. Італьянская армія, нясучы цяжкія страты, адыходзіла. У сувязі з гэтым [[Італія]] звярнулася да [[Расійская імперыя|Расіі]] з просьбай дапамагчы наступленнем армій Паўднёва-Заходняга фронту, каб адцягнуць аўстра-венгерскія часці з [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|італьянскага фронту]]. Пайшоўшы насустрач саюзніку, рускае камандаванне пераносіць тэрмін пачатку наступлення. [[31 мая]] Паўднёва-заходні фронт павінен быў перайсці ў наступленне супраць аўстра-венгерскай арміі, аднак галоўны ўдар па-ранейшаму наносілі войскі Заходняга фронту супраць [[Немцы|германцаў]]<ref name = "Прарыў"/>. Пры падрыхтоўцы аперацыі камандуючы Паўднёва-заходнім фронтам генерал [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] вырашыў зрабіць па адным прарыве на фронце кожнай з чатырох сваіх армій. З-за гэтага праціўнік пазбаўляўся магчымасці своечасова перакінуць рэзервы на кірунак галоўнага ўдару. Галоўны ўдар на [[Луцк]] і [[Ковель]] наносіла 8-я армія генерала [[Аляксей Максімавіч Каледзін|Каледзіна]], дапаможныя ўдары наносілі 7-я, 9-я і 11-я арміі<ref name = "Прарыў"/>. Супраць гэтых армій знаходзіліся 4 аўстра-венгерскія і 1 германская арміі. Рускім удалося стварыць перавагу над праціўнікам у некалькі разоў у жывой сіле і тэхніцы. Наступленню папярэднічалі дакладная выведка, трэніроўка войск, абсталяванне інжынерных плацдармаў, якія наблізілі расійскія пазіцыі да аўстрыйскіх<ref name = "Прарыў"/>. [[3 чэрвеня]] 1916 года пачалася магутная [[артылерыйская падрыхтоўка]], якая прывяла да моцнага разбурэння першай паласы абароны<ref name = "Прарыў2">«Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў маі-чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 74-81</ref>. [[5 чэрвеня]] часці 7-й, 8-й, 9-й і 11-й рускіх армій (агулам 594 000 чалавек і 1 938 гармат) перайшлі ў наступленне супраць аўстра-венгерскіх войск (агулам 486 000 чалавек і 1 846 гармат). Расійскім войскам удалося прарваць фронт у 13-ці месцах<ref name = "Прарыў2"/>. [[7 чэрвеня]] часці 8-й арміі занялі [[Луцк]], а да [[15 чэрвеня]] 4-я аўстра-венгерская армія ўжо фактычна была разбіта. Рускія захапілі 45 000 палонных, 66 гармат і іншыя трафеі. Прарыў на ўчастку 8-й арміі дасягнуў 80 кіламетраў па фронце і 65 у глыбіню. 11-я і 7-я арміі прарвалі фронт, але з-за контрудараў не змаглі развіць наступленне. 9-я армія таксама прарвала фронт, нанёсшы паражэнні 7-й аўстрыйскай арміі, захапіўшы амаль 50 000 палонных<ref name = "армія дзявятая"/>. [[15 чэрвеня]] часці 9-й арміі штурмам узялі ўмацаваную аўстрыйскую крэпасць [[Чарнаўцы|Чарнавіцы]]. 9-я армія, праследуючы адступаючага праціўніка, заняла большую частку [[Букавіна|Букавіны]]<ref name = "армія дзявятая"/>. ==== Наступленне на Ковель ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пры Ковелі}} Пагроза ўзяцця расійскімі войскамі [[Ковель|Ковеля]] (які быў найважнейшым цэнтрам камунікацый) прымусіла аўстра-германскае камандаванне спешна перакідваць на гэты кірунак дадатковыя сілы. З [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходняга фронту]] прыбылі 2 германскія дывізіі, а з [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|Італьянскага]] 2 аўстра-венгерскія. [[16 чэрвеня]] аўстра-германцы нанеслі контрудар па 8-й арміі Каледзіна, аднак пацярпелі паражэнне і былі адкінутыя за раку [[Стыр]]<ref name = "Прарыў3">«Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў мае-чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 114—118</ref>. [[Файл:Russian Infantry LOC 17301u.jpg|thumb|250px|right|Расійская пяхота.]] У гэты час рускі Заходні фронт генерала [[Аляксей Ермалаявіч Эверт|Эверта]] адкладваў пачатак наступлення. Толькі [[15 чэрвеня]] часці рускага Заходняга фронту перайшлі ў наступленне абмежаванымі сіламі, аднак, пацярпеўшы няўдачу, вярнуліся на зыходныя пазіцыі. Генерал Эверт прыступіў да новай перагрупоўкі сіл, з-за чаго наступленне расійскіх войск у [[Беларусь|Беларусі]] было перанесена ўжо на пачатак ліпеня. Згодна з увесь час зменлівымі тэрмінамі наступлення Заходняга фронту, Брусілаў даваў 8-й арміі ўсё новыя дырэктывы — то наступальнага, то абарончага характару, развіваць удар то на Ковель, то на Львоў. Нарэшце, Стаўка вызначылася з кірункам галоўнага ўдару Паўднёва-Заходняга фронту і паставіла яму задачу: кірунак галоўнага ўдару на Львоў не змяняць, а па ранейшаму наступаць на паўночны захад, на Ковель, насустрач войскам Эвэрта, нацэленымі на [[Баранавічы]] і [[Брэст]]. 24 чэрвеня англа-французскія саюзнікі пачалі на Соме сваю [[Бітва на Соме|аперацыю па прарыву германскага фронту]]. [[3 ліпеня]] перайшоў у наступленне рускі Заходні фронт, [[4 ліпеня]] аднавіў наступленне Паўднёва-Заходні фронт, маючы задачу захапіць Ковель. Войскі Брусілава здолелі прарваць нямецкі фронт, заняць шэраг населеных пунктаў і выйсці да ракі [[Стаход]]<ref name = "Прарыў3"/>. У асобных месцах расійскім войскам удалося фарсіраваць раку, аднак пераадолець гэтую перашкоду расійскія войскі не здолелі. Падцягнуўшы значныя сілы, аўстра-германцы стварылі тут моцны абарончы рубеж. [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] быў вымушаны спыніць наступленне і перагрупаваць сілы<ref name = "АА">''А. А. Брусілаў''. «Мае ўспаміны». M., 1963, стар. 211—212</ref>. Наступленне Паўночнага і Заходняга рускіх франтоў скончылася няўдачай. Рускія атакі былі адбітыя з вялікімі стратамі, гэта дазволіла германскаму камандаванню перакідваць усе рэзервы ў Галіцыю, супраць Брусілава. У ліпені рускае камандаванне перакідвае на Паўднёва-заходні фронт рэзервы і стварае [[Асобная армія (Першая сусветная вайна)|Асобную армію]] генерала [[Уладзімір Міхайлавіч Безабразаў|Безабразава]]<ref name = "прарыў4"/>. 3-я, 8-я і Асобная армія атрымалі загад разграміць праціўніка ў раёне Ковеля і заняць горад. [[28 ліпеня]] наступленне аднавілася, расійскія часці павялі рашучае наступленне, атрымаўшы шэраг перамог у сустрэчных баях, аднак і аўстра-германцам удалося нанесці шэраг адчувальных контратак. У ходзе гэтых баёў расійскім войскам удалося захапіць 17 000 палонных і 86 гармат. У выніку гэтых баёў расійскія войскі прасунуліся на 10 кіламетраў. Аднак прарваць магутную абарону саперніка на рацэ [[Стаход]] і ўзяць [[Ковель]] расійскім войскам не ўдалося<ref name = "прарыў4">«Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў мае — чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 290—291</ref>. У гэты ж час 7-я і 11-я армія на львоўскім кірунку прарвалі абарону праціўніка. Аўстра-германскаму камандаванню даводзілася перакідваць у Галіцыю ўсе рэзервы. Аднак расійскія войскі працягвалі наступленне, [[11-я армія (Расійская імперыя)|11-я армія]] заняла [[Броды (горад)|Броды]], і выйшла на подступы да [[Львоў|Львова]]. 7-й арміі ўдалося ўзяць [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]], а 9-я армія, якая дзейнічала ў [[Букавіна|Букавіне]], таксама атрымала шэраг перамог і ўзяла [[Івана-Франкоўск|Станіслаў]]<ref name = "армія дзявятая">''А. І. Літвінаў''. «Майскі прарыў 9-й арміі ў 1916 г». Пг., 1923, стар. 65; '''Базарэўскі'''. «Наступальная аперацыя 9-й рускай арміі Чэрвень 1916 г.» М. , 1937, стар. 83</ref>. ==== Вынікі Брусілаўскага прарыву ==== Да канца жніўня наступленне расійскіх армій спынілася з прычыны ўзмацнення супраціўлення аўстра-германскіх войск, росту страт і стомы асабістага складу. Наступствы Брусілаўскага прарыву перасягнулі чаканні камандавання [[Антанта|Антанты]]. Расійскія войскі нанеслі сакрушальнае паражэнне аўстра-германскім войскам. Рускім удалося прасунуцца на 80-120 кіламетраў. Арміі Брусілава вызвалілі [[Валынь]], занялі Букавіну і значную частку Галіцыі. [[Аўстра-Венгрыя]] і [[Германія]] страцілі больш за 1 500 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі. Расійскія войскі захапілі 581 гармату, 1795 кулямётаў, 448 бамбамётаў і мінамётаў<ref name = "Поўдзень"/>. Аўстра-венгерская армія панесла вялікія страты, што моцна падарвала яе баяздольнасць. Для адбіцця расійскага наступлення [[Цэнтральныя дзяржавы]] перакінулі ў Галіцыю 31 пяхотную і 3 кавалерыйскія дывізіі з Заходняга, Італьянскага і [[Салоніцкі фронт|Салоніцкага франтоў]]. Гэта прымусіла германскае камандаванне спыніць [[Вердэнская аперацыя|атакі на Вердэн]], а [[аўстрыйцы]] спынілі [[Бітва пад Асьягай|наступленне ў Трэнціна]], што выратавала італьянскае войска ад разгрому. Пад уплывам перамогі расійскіх армій у Галіцыі ў вайну на баку Антанты ўступіла [[Румынія]]. Расійскія войскі страцілі каля 500 000 забітымі, параненымі і палоннымі<ref name = "Поўдзень">«Наступ Паўднёва-Заходняга фронту ў маі-чэрвені 1916 г.». Зборнік дакументаў, стар. 485</ref>. З пункту гледжання ваеннага мастацтва наступленне расійскіх войск летам 1916 года азнаменавала сабой з’яўленне новай формы прарыву фронту (адначасова на некалькіх участках), высунутай Брусілавым, якая атрымала развіццё ў апошнія гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. === Уступленне ў вайну Румыніі === [[Файл:WWI Poster Rumania.jpg|thumb|right|200px|[[Вільгельм II, германскі імператар|Кайзер]]: «Такім чынам, вы таксама супраць мяне! Памятайце, што [[Паўль фон Гіндэнбург|Гіндэнбург]] на маім баку»<br /> [[Фердынанд I (кароль Румыніі)|Кароль Румыніі]]: «Так, затое свабода і справядлівасць на маім» Брытанскі плакат.]] Абедзве кааліцыі спрабавалі ўцягнуць у вайну на сваім баку новыя краіны. У 1915 годзе на баку Цэнтральных дзяржаў выступіла [[Балгарыя]], на баку Антанты [[Італія]]. Доўгі час кааліцыі спрабавалі ўцягнуць у вайну на сваім баку Румынію. Аднак румынскі ўрад не спяшаўся і чакаў найбольш выгадных умоў для ўступлення ў сусветную вайну. [[Румынія]] схілялася на бок Антанты, таму што была ў стане канфлікту з Аўстра-Венгрыяй, жадаючы далучыць этнічныя румынскія землі, якія ўваходзілі ў склад [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]]<ref name = "Румынія"/>. Пасля [[Брусілаўскі прарыў|Брусілаўскага прарыву]], калі рускае войска дамаглося буйнога поспеху, а [[Аўстра-Венгерская армія|аўстра-венгерская армія]] пацярпела поўнае паражэнне, румынскі ўрад прыняў канчатковае рашэнне ўступіць у вайну на баку Антанты. Краіны Антанты запэўнілі Румынію, што пасля вайны [[Бухарэст]] зможа далучыць не толькі землі, населеныя [[Румыны|румынамі]], але і іншыя тэрыторыі, з [[Сербы|сербскім]] ([[Банат]]), [[Украінцы|украінскім]] ([[Букавіна]]) і [[Венгры|венгерскім]] ([[Трансільванія]]) насельніцтвам<ref name = "Румынія"/>. [[Файл:Romania-WW1-1.jpg|thumb|200px|left|Пачатак [[Румынская кампанія Першай сусветнай вайны|румынскай кампаніі]].]] [[27 жніўня]] [[Румынія]] абвясціла вайну Аўстра-Венгрыі і ўступіла ў Першую сусветную вайну на баку Антанты. У станах Антанты былі вельмі задаволеныя набыццём новага саюзніка. Аднак аптымістычны настрой многіх палітычных і ваенных дзеячаў адносна ўступлення ў вайну Румыніі на фоне рэальнага стану румынскай арміі быў нічым не апраўданы. === Румынская кампанія === {{Асноўны артыкул|Румынская кампанія, 1916-1917}} [[Файл:Romanianinf.jpg|thumb|left|250px|Вучэнні [[Узброеныя сілы Румыніі Першай сусветнай вайны|румынскай арміі]].]] У жніўні румынская армія (каля 400 000 чалавек) уварвалася на тэрыторыю Аўстра-Венгрыі, у [[Трансільванія|Трансільванію]], і прасунулася на 80 кіламетраў. Аднак ужо першы буйны горад на шляху румынскай арміі, [[Сібіу]], высветліў слабасці румынскіх войск. З-за праблем з тылавым забеспячэннем румынская армія спыніла сваё наступленне<ref name = "Румынія"/>, чым скарысталася 1-я аўстра-венгерская армія, кінутая супраць румынскіх войск. [[Стратэгічная ініцыятыва]] перайшла да аўстрыйскіх войск, да якіх далучылася 9-я германская армія<ref name = "Румынія">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|204-206}}</ref>. Аўстра-германскія войскі даволі хутка выцеснілі румынскія часці з Трансільваніі, у той час як аўстра-германа-балгарскія войскі пад камандаваннем генерала [[Аўгуст фон Макензен|Макензена]] пачалі наступленне супраць румынскай арміі і з боку Балгарыі. Таксама ў [[Дабруджа|Дабруджы]] пачала наступленне 3-я балгарская армія. У дапамогу румынскім войскам рускае камандаванне выдзеліла 50 000 чалавек пад камандаваннем генерала [[Андрэй Медардавіч Заянчкоўскі|Заянчкоўскага]]<ref name = "Румынія1"/>. Румынскае камандаванне разлічвала, што расійскія войскі адлюструюць балгарскае ўварванне ў Дабруджу і пяройдуць у контрнаступленне. [[15 верасня]] расійска-румынскія арміі нанеслі контрудар. Аднак расійска-румынскае контрнаступленне скончылася правалам. Расійска-румынскія войскі былі адкінутыя на 100 кіламетраў на поўнач, а да канца кастрычніка балгары здолелі авалодаць [[Канстанца]]й. [[23 кастрычніка]] войскі Макензена фарсіравалі [[Дунай]], аўстра-германа-балгарскія войскі вялі наступленне на [[Бухарэст]] на трох напрамках<ref name = "Румынія1">{{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.|2|208-210}}</ref>. [[Файл:Romania-WW1-2.jpg|thumb|right|200px|Аўстра-германскае контрнаступленне.]] [[29 лістапада]] пачалося наступленне на [[Бухарэст]]. Румыны, сабраўшы апошнія рэзервы, паспрабавалі нанесці контрудар, аднак не змаглі дамагчыся якіх-небудзь вынікаў. [[7 снежня]] войскі Макензена ўвайшлі ў Бухарэст. [[Узброеныя сілы Румыніі Першай сусветнай вайны|Румынскія войскі]] адступілі на поўнач краіны, страціўшы пры гэтым яшчэ 8 дывізій<ref name = "Румынія1"/>. Перад тварам татальнай катастрофы рускае камандаванне накіравала падмацаванні, каб перашкодзіць наступленню Макензена на поўдзень [[Расія|Расіі]]. У снежні 1916 года ў расійскай арміі быў створаны [[Румынскі фронт]]. У яго ўвайшлі астаткі румынскіх войск, а таксама расійскія арміі: Дунайская, 6-я, 4-я і 9-я<ref name = "Румынія1"/>. Такім чынам румынская армія была разбіта, тэрыторыя краіны акупавана, а расійскай арміі давялося выдзяляць дадатковыя сродкі для таго, каб закрыць участак новаўтворанага [[Румынскі фронт|Румынскага фронту]]. Расійскія войскі прыйшлі на дапамогу румынскай арміі і спынілі ў снежні 1916 — студзені 1917 аўстра-германскія войскі на рэчцы [[Сірэт (рака)|Сірэт]]. Фронт стабілізаваўся. Уступленне Румыніі ў вайну не палепшыла сітуацыю для [[Антанта|Антанты]]. === Вынікі кампаніі 1916 года === Кампанія [[1916]] года стала для расійскай арміі паспяховай. У ходзе [[Брусілаўскі прарыў|летняга наступлення]] [[Узброеныя сілы Расійскай імперыі|расійская армія]] нанесла цяжкае паражэнне аўстра-германскім войскам і паставіла [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]] на мяжу ваеннага паражэння<ref>{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15a.html |title=Кярсноўскі А. А.: Гісторыя Расійскай арміі |access-date=23 лістапада 2015 |archive-date=14 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914135512/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15a.html |url-status=dead }}</ref>. [[Германія]] не змагла выканаць свой стратэгічны план разгрому [[Францыя|Францыі]] шмат у чым дзякуючы расійскай арміі. Таксама ў вайну на Усходнім фронце ўступіла [[Румынія]], аднак яе войска было разбіта, большая частка тэрыторыі акупавана, і рускаму камандаванню тэрмінова прыйшлося фармаваць новы [[Румынскі фронт]] для абароны сваіх паўднёвых граніц. Расійскія войскі прыйшлі на дапамогу румынскай арміі і спынілі ў снежні 1916 — студзені 1917 аўстра-германскія войскі на рацэ [[Сірэт (рака)|Сірэт]]. На [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскім фронце]] расійскія войскі прасунуліся ўглыб Турцыі, авалодаўшы найважнейшымі і найбуйнейшымі гарадамі — [[Эрзурум|Эрзэрум]], [[Трапезунд]]ам, [[Эрзінджан]]ам і [[Бітліс]]ам<ref name = "Кярсноўскі А.А. Гісторыя Расійскай арміі. Барацьба на Каўказе.">{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/16.html |title=Кярсноўскі А. А. Гісторыя расійскай арміі. Барацьба на Каўказе. |access-date=23 лістапада 2015 |archive-date=16 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516093546/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/16.html |url-status=dead }}</ref>. У ходзе кампаніі 1916 года ў вайне адбыўся карэнны пералом на карысць краін Антанты, ініцыятыва цалкам перайшла ў іх рукі. Паражэнне Германіі і яе саюзнікаў, якія панеслі велізарныя незваротныя страты, стала толькі справай часу. == Кампанія 1917 года == === Лютаўская рэвалюцыя === {{Асноўны артыкул|Лютаўская рэвалюцыя|Дэмакратызацыя арміі ў Расіі (1917)}} [[Файл:Карикатура 1917.jpg|thumb|left|200px|Нямецкая [[карыкатура]] на [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла Аляксандравіча]] і разлажэнне расійскай арміі. [[1917]] год.]] У канцы лютага (ст. стыль) — пачатку сакавіка 1917 года ў Расіі адбылася [[Лютаўская рэвалюцыя|рэвалюцыя]]. 2 (15) сакавіка 1917 года [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] адрокся ад пасады на карысць свайго брата [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла Аляксандравіча]]. Аднак і той 3 (16) сакавіка 1917 года адрокся ад расійскай кароны, пакінуўшы вызначыць форму праўлення ў Расіі Устаноўчаму сходу. Пасля гэтага ў Расіі быў створаны [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] на чале з князем [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львовым]]. Часовы ўрад адразу [[Нота Мілюкова|заявіў]], што Расія будзе працягваць вайну «да пераможнага канца» і не плануе заключаць сепаратную мірную дамову з [[Германская імперыя|Германіяй]]. Замест Мікалая II Вярхоўным галоўнакамандуючым Расійскай арміі быў прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]]. Яшчэ 1 (14) сакавіка Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў выпусціў знакаміты «[[Загад №1]]», які ствараў салдацкія камітэты. Камітэты падрывалі ўладу афіцэраў у арміі і тым самым разбуралі дысцыпліну. Часовы ўрад прызнаў Загад № 1 і стаў садзіць яго ў вайсковых часцях. Пачалося разлажэнне рускага войска<ref name = "разл">«Разлажэнне арміі ў 1917 г.». М. — Л., 1925, стар. 7</ref>, якое стала імкліва губляць сваю баяздольнасць. Паводле даных, прыведзеных [[Мікалай Мікалаевіч Галавін|М. М. Галавіным]] у сваёй кнізе<ref>[http://militera.lib.ru/research/golovnin_nn/index.html Ваенныя намаганні Расіі ў сусветнай вайне.]</ref>, «у арміі сярэдняя захваральнасць у месяц з пачаткам рэвалюцыі павялічылася на 120 %, хоць ніякіх эпідэмічных хвароб у войску не было і санітарны стан заставаўся добрым, сярэдняя колькасць зарэгістраваных дэзерціраў у месяц з пачаткам рэвалюцыі павялічыўся на 400&nbsp;%. Акрамя таго, з сакавіка 1917 г. пачалася велізарная „ўцечка“ жаўнераў з фронту і адмова ісці на фронт з тылу пад самымі рознымі падставамі». Вялікае распаўсюджванне атрымалі «братанні» з жаўнерамі саперніка. У войску свабодна распаўсюджваліся антываенныя бальшавіцкія і анархісцкія газеты і нават нямецкія прапагандысцкія выданні. Падзенне дысцыпліны сярод жаўнераў суправаджалася рэзкімі паслярэвалюцыйнымі пераменамі ў вышэйшым камандаванні арміяй. Генералы, якія ўдзельнічалі ў змове супраць Мікалая II, прасоўваліся на вышэйшыя пасады, а лаяльныя цару — здымаліся са сваіх пасадаў і звальняліся з войска. [[4 чэрвеня]] па патрабаванні ваеннага і марскога міністра [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]], [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] выдаліў з пасады Вярхоўнага галоўнакамандуючага генерала Аляксеева, замяніўшы яго генералам [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілавым]]. === Чэрвеньскае наступленне === {{Асноўны артыкул|Чэрвеньскае наступленне}} Пасля таго, як [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] заявіў аб працягу ўдзелу Расіі ў вайне, рускае камандаванне пачало рыхтавацца да наступлення, якое па дамоўленасці з [[Антанта|саюзнікамі]] варта было пачаць увесну 1917 г. Аднак той хаос, што панаваў у расійскіх войсках, зрабілі немагчымым правядзенне наступлення ў запланаваныя тэрміны<ref name = "разл"/>. Яно было адкладзенае на канец чэрвеня. [[Файл:Братание на Восточном фронте (1917).jpg|thumb|250 px|right|[[Братанне]] на Усходнім фронце. [[1917]] год.]] Па планах рускага камандавання асноўную ролю ў наступленні мусілі адыграць войскі паўднёва-заходняга фронту. 11-я і 7-я арміі наступалі ў кірунку [[Львоў|Львова]], а 8-я армія — на [[Калуш]]. Войскі паўночнага, румынскага і заходняга франтоў ажыццяўлялі дапаможныя ўдары.<ref name = "чэрвень">''А. М. Заянчкоўскі''. «Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», Ч. 7, стар. 130</ref> [[29 чэрвеня]] 1917 пачалася артылерыйская падрыхтоўка на ўчастку паўднёва-заходняга фронту. 1 ліпеня ў наступленне перайшлі 7-я і 11-я арміі. На некаторых участках расійскім войскам удалося захапіць першыя лініі акопаў і прасунуцца наперад. Але хутка наступленне спынілася. Войскі сталі абмяркоўваць загады і мітынгаваць, адмаўляючыся працягваць наступ. У выніку [[3 ліпеня]] наступленне было спынена<ref name = "чэрвень"/>. [[Файл:EasternFront1917.jpg|thumb|250px|left|Усходні фронт. 1917 год.]] [[6 ліпеня]] пачалося наступленне 8-й арміі на ўчастку [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]] — [[Івана-Франкоўск|Станіслаў]] у напрамку Калуша. Прарваўшы абарону, расійская армія захапіла звыш 7 000 палонных і 48 гармат. Затым яна заняла Станіслаў, Галіч і Калуш. Аднак неўзабаве аўстра-германскае камандаванне падрыхтавала і нанесла контрудар па правым флангу паўднёва-заходняга фронту. [[19 ліпеня]] прарваўшы фронт 11-й арміі, аўстра-германцы працягнулі наступленне, што пацягнула адыход частак 7-й і 8-й армій. Падчас гэтых баёў выявілася глыбіня дэградацыі рускага войска. Цэлыя часці без загаду адыходзілі з фронту. Аўстра-германскія войскі, сустракаючы нязначны супраціў, прасунуліся праз Галічыну і [[28 ліпеня]] расійскія войскі спыніліся на лініі [[Броды (горад)|Броды]], [[Збараж]], рака [[Збруч]]<ref name = "чэрвень"/>. Таксама распачалося наступленне і расійска-румынскіх войск на румынскім фронце. Першапачаткова яны здолелі прарваць фронт і [[Бітва пры Мерэшці|атрымаць шэраг перамог]]<ref name = "Чэрв24">"Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг. Румынскі фронт ". М., 1922, стар. 122—123</ref>. Аднак неўзабаве пасля няўдач рускіх войск на іншых франтах наступленне было прыпыненае. [[6 жніўня]] аўстра-германцы зладзілі контрудар, завязаліся жорсткія баі. Аднак расійска-румынскія войскі [[Бітва пры Мярэшашці|ўтрымалі пазіцыі]], і [[13 жніўня]] баі спыніліся<ref name = "Віно">''У. М. Вінаградаў''. «Румынія ў гады першай сусветнай вайны». М., 1969, стар. 216—217</ref> — фронт стабілізаваўся, баявыя дзеянні тут спыніліся да канца вайны. У гэтай бітве рускае войска страціла каля 130 000 забітымі, параненымі і палоннымі. Дзякуючы чэрвеньскаму наступленню адбыўся рэзкі ўзлёт генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілава]], які ўжо [[18 ліпеня]] быў прызначаны Вярхоўным Галоўнакамандуючым расійскай арміі. === Аперацыі 1917 года і Карнілаўскі мяцеж === {{Асноўны артыкул|Аперацыя «Альбіён»|Карнілаўскае выступленне}} [[Файл:General Kornilov.JPG|thumb|200px|right|Генерал [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілаў]] перад войскамі. 1917 год.]] Акрамя чэрвеньскага наступлення ў 1917 годзе на Усходнім фронце адбываліся і іншыя аперацыі. Германскім войскам удалося правесці ўдалую дэсантную аперацыю і захапіць [[Маанзундскі архіпелаг]]<ref name = "Ам96">''А. М. Заянчкоўскі''. «Стратэгічны нарыс вайны 1914—1918 гг.», Ч. 7, стар. 102</ref>. Таксама пасля няўдалай для расійскай арміі Рыжскай аперацыі германскія войскі занялі [[Рыга|Рыгу]]<ref name="Кават">''А. Каўтарадзе''. «Рыжская аперацыя 1917 года». — «Ваенна-гістарычны часопіс», 1967, № 9, стар. 123</ref>. Галоўнакамандуючы расійскай арміі [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілаў]] быў незадаволены дэмакратызацыяй войска, якая падрывала баяздольнасць. Пасля паражэння пад Рыгай ён вырашыў адкрыта выступіць супраць палітыкі Часовага ўрада<ref name = "Ам96"/>. Адразу пасля падзення Рыгі ён зрушыў з фронту 3-і конны корпус на [[Петраград]]. Аднак план Карнілава праваліўся, [[Карнілаўскі мяцеж|мяцеж]] генерала быў задушаны, а сам ён арыштаваны. Новым галоўнакамандуючым расійскай арміі быў прызначаны [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскі]]<ref name = "Ам96"/>. Спроба Карнілава спыніць разлажэнне арміі скончылася няўдачай, Часовы ўрад працягнуў ранейшы курс унутранай палітыкі. Аднак неўзабаве ўладу ў краіне захапілі бальшавікі, якія адкрыта заяўлялі аб спыненні вайны і падпісанні мірнай дамовы з [[Германская імперыя|Германіяй]]. === Кастрычніцкая рэвалюцыя === {{Асноўны артыкул|Кастрычніцкая рэвалюцыя}} [[Файл:German officers riga ww1.jpg|thumb|200px|right|[[Германская імперская армія|Германскія войскі]] у [[Рыга|Рызе]], [[верасень]] [[1917]] года.]] 25 кастрычніка ([[7 лістапада]]) 1917 года ў Расіі адбыўся [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкі пераварот]]. [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] быў звергнуты, улада ў краіне перайшла да бальшавікоў. Падкантрольны бальшавікам [[II Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] абвясціў [[Дэкрэт аб міры]] і заявіў аб выхадзе [[Расійская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Расіі]] з вайны<ref name = "Дэкрэт">«Дэкрэты Савецкай улады», т. 1. М., 1957, стар. 12, 15</ref>. Савецкі ўрад звярнуўся да ўсіх ваюючых дзяржаў з заклікам заключыць дэмакратычны мір без [[анексія|анексій]] і [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцый]], аднак гэту прапанову краіны Антанты пакінулі без увагі. Тады бальшавіцкі ўрад даручыў камандуючаму арміяй [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Духоніну]] спыніць баявыя дзеянні на Усходнім фронце ў аднабаковым парадку і накіраваць прапановы аб перамір’і краінам [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацвярнога саюза]]<ref name = "Брэст">«Савецка-германскія адносіны. Ад перамоў у Брэст-Літоўску да падпісання Рапальскай дамовы». Зборнік дакументаў, т. 1. M., 1968, стар. 13</ref>. Аднак той адмовіўся гэта зрабіць. Пасля гэтага Духонін быў адхілены ад камандавання. Галоўнакамандуючым быў прызначаны камісар па ваенных справах [[прапаршчык]] [[Мікалай Васільевіч Крыленка|Крыленка]]. Прыбыўшы ў Стаўку, у Магілёў, Крыленка адхіліў Духоніна ад камандавання і арыштаваў яго. Духонін быў заколаты аховай Крыленкі непасрэдна на пероне вакзала Магілёва. [[15 снежня]] у [[Брэст-Літоўск]]у паміж германскай і савецкай дэлегацыямі было падпісана сепаратнае пагадненне аб перамір’і. [[22 снежня]] паміж дэлегацыямі пачаліся перамовы<ref name = "Брэст"/>. === Вынікі кампаніі 1917 года === [[Файл:Iyul'skaya 1917 demonstraciya v Petrograde.jpg|thumb|200px|left|Дэманстрацыя ў Петраградзе. Ліпень 1917 года.]] У 1917 годзе ў Расіі адбыліся дзве рэвалюцыі, якія змянілі гісторыю краіны. [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] адрокся ад трона, і манархія пала. Пасля пачатку дэмакратызацыі арміі ў пачатку 1917 года пачаўся яе фактычны распад. Нягледзячы на тое, што расійская армія яшчэ праводзіла маштабныя аперацыі ў 1917 годзе, да канца года яна перастала існаваць. Таксама развал арміі суправаджаўся [[Распад Расійскай імперыі|развалам дзяржавы]]. [[Расійская імперыя]] перастала існаваць. [[Бальшавік]]і, [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|якія прыйшлі да ўлады ў кастрычніку]], абвясцілі [[дэкрэт аб міры]] і пачалі сепаратныя перамовы аб міры. Гэта азначала выхад Расіі з вайны ў аднабаковым парадку. {{-}} == 1918 год == {{Асноўны артыкул|Брэсцкі мір}} [[Файл:Brest-litovsk-feb-9-1918a.jpg|thumb|300px|left|Падпісанне мірнага пагаднення паміж [[УНР]] і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]] ў Брэст-Літоўску. [[9 лютага]] [[1918]] года]] [[Файл:Немцы в Киеве март 1918.jpg|thumb|200px|Нямецкія салдаты ў [[Кіеў|Кіеве]]. сакавік [[1918]] года.]] [[Файл:Trotzki Deutsche Brest-Litowsk1917.jpg|thumb|150px|Леў Троцкі і германская дэлегацыя]] [[15 снежня]] [[1917]] года ў [[Брэст-Літоўск]]у савецкім урадам было заключана сепаратнае пагадненне аб перамір’і з [[Германія]]й і яе саюзнікамі. [[22 снежня]] пачаліся перамовы аб міры. [[9 студзеня]] савецкай дэлегацыі былі перададзеныя прапановы, якія прадугледжвалі значныя тэрытарыяльныя ўступкі. Паводле некаторых версій, Германія тым самым, запатрабавала ад бальшавікоў выканання раней узятых на сябе абавязацельстваў за сваю падтрымку ў захопе імі ўлады ў Расіі. У бальшавіцкім кіраўніцтве адбыўся раскол. Ленін катэгарычна выступаў за задавальненне ўсіх патрабаванняў Германіі. Троцкі прапаноўваў зацягваць перамовы. Левыя эсэры і некаторыя бальшавікі прапаноўвалі не заключаць мір і працягваць вайну з немцамі, што не толькі вяло да канфрантацыі з Германіяй, але і падрывала пазіцыі бальшавікоў унутры Расіі, паколькі іх папулярнасць у арміі грунтавалася на абяцанні выхаду з вайны. [[28 студзеня]] [[1918]] года савецкая дэлегацыя з лозунгам «вайну спыняем, але міру не падпісваем» перапыніла перамовы. У адказ [[18 лютага]] германскія войскі пачалі наступленне па ўсёй лініі фронту. Адначасова германа-аўстрыйскі бок зрабіў больш жорсткімі ўмовы міру. [[3 сакавіка]] быў падпісаны [[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор]], паводле якога Расія губляла каля 1 мільёна квадратных кіламетраў (уключаючы Украіну) і абавязвалася дэмабілізаваць армію і флот, перадаць Германіі караблі і інфраструктуру [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскага флоту]], выплаціць кантрыбуцыю ў памеры 6 мільярдаў марак, прызнаць незалежнасць [[Украіна|Украіны]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Чацвёрты Надзвычайны з’езд Саветаў, які кантраляваўся бальшавікамі, нягледзячы на супраціўленне «[[левыя камуністы|левых камуністаў]]» і [[левыя эсэры|левых эсэраў]], якія расцэньвалі заключэнне міру як здраду інтарэсаў «сусветнай рэвалюцыі» і нацыянальных інтарэсаў, з прычыны поўнай няздольнасці Чырвонай Арміі супрацьстаяць нават абмежаванаму наступленню германскіх войск і неабходнасці ў перадышцы для ўмацавання бальшавіцкага рэжыму [[15 сакавіка]] [[1918]] года ратыфікаваў [[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор]]. Нямецкая армія бесперашкодна заняла Прыбалтыку, Беларусь і Украіну. На тэрыторыі гэтых краін былі створаны ўрады, якія знаходзіліся ў залежнасці ад Германіі. Урад [[Цэнтральная рада Украінскай народнай рэспублікі|Цэнтральнай рады]] ва Украіне не апраўдаў надзей акупантаў і быў разагнаны, на яго месцы 29 красавіка быў сфармаваны новы ўрад на чале з гетманам [[Павел Пятровіч Скарападскі|Скарападскім]]. Акупацыйныя сілы Германіі на ўсходзе, уключаючы тэрыторыю Румыніі, ацэньваюцца ў 1&nbsp;045&nbsp;000 штыкоў<ref>''Куль і Г.Дельбрюк''. «Крушэнне германскіх наступальных аперацый 1918 г.» М., 1935, стар. 24 [http://militera.lib.ru/science/strokov_aa/08.html]</ref>, Турцыі (група «Усход») — каля 30 тысяч штыкоў. === Бухарэсцкі мірны дагавор === {{Асноўны артыкул|Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)}} Пасля [[Брэсцкі мір|вываду з вайны Расіі]] [[Румынія|румынскі]] ўрад прыняў рашэнне таксама падпісаць мірны дагавор з Цэнтральнымі дзяржавамі. Умовы дагавора былі цяжкімі для Румыніі. [[7 мая]] ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] быў падпісаны мірны дагавор<ref name = "Бухарэст"/>. [[Румынія]] пазбаўлялася на карысць пераможцаў стратэгічна важных памежных абласцей, багатых [[лес]]ам і [[нафта]]й. Паўднёвая [[Дабруджа]] перадавалася [[Балгарыя|Балгарыі]]. Над Паўночнай Дабруджай, якая з’яўлялася прадметам спрэчак паміж Турцыяй і Балгарыяй, устанаўлівалася сумеснае кіраванне дзяржаў [[Цэнтральныя дзяржавы|Чатвярнога саюзу]]. Таксама Румынія абавязвалася прапускаць праз сваю тэрыторыю ўсе войскі Цэнтральных дзяржаў<ref name = "Бухарэст">''Ю. В. Ключнік, А. Сабанін''. «Міжнародная палітыка найноўшага часу ў дагаворах, нотах і дэкларацыях», ч. 2, стар. 139—141; ''Ф. І. Натовіч''. «Бухарэсцкі мір 1918» М., 1959</ref>. == Гл. таксама == * [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны]] * [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] * [[Стратэгічны план Аўстра-Венгрыі напярэдадні Першай сусветнай вайны]] * [[Брэсцкі мір]] * [[Атрады асаблівай важнасці]] == Каментарыі == {{reflist|group="кам."}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ;Энцыклапедычная літаратура * {{кніга|загаловак=Россия в Первой мировой войне, 1914—1918: энциклопедия: в 3 т.|выдавецтва=Российский государственный архив социально-политической истории, Институт российской истории РАН, Издательство «Российская политическая энциклопедия»|адказны=Редколлегия: А. К. Сорокин (отв. ред.) и др.|месца=М: РОССПЭН|год=2014|мова=ru}}: ** Том 1: А—Й. — 2014. — 818 с. — ISBN 978-5-8243-1884-5, ** Том 2: К—П. — 2014. — 901 с. — ISBN 978-5-8243-1886-9, ** Том 3: Р—Я. — 2014. — 710 с. — ISBN 978-5-8243-1888-3. * Первая мировая война. Энциклопедический словарь. / Рук. проекта академик [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьян]]. — М.: Весь Мир, 2014. — 250 с. — ISBN 978-5-7777-0573-0. * Европа и Россия в огне первой мировой войны. К 100-летию начала войны. Монография. / Под ред. [[Золотарёв, Владимир Антонович|В. А. Золотарёва]]. — М.: ИНЭС, РУБИН, 2014. — 880 с. — ISBN 978-5-93618-211-2. ;Кнігі * {{кніга|ref=Айрапетов|аўтар=[[Айрапетов О. Р.]]|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914—1917): Серия из 4 книг|год=2014—2016|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|мова=ru}} ** {{кніга|ref=Айрапетов.Кн.1|аўтар=Айрапетов О. Р.|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1914 год. Начало|год=2014|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|старонак=637|isbn=978-5-9950-0402-8|мова=ru}} ** {{кніга|ref=Айрапетов.Кн.2|аўтар=Айрапетов О. Р.|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1915 год. Апогей|год=2014|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|старонак=624|isbn=978-5-9950-0420-2|мова=ru}} ** {{кніга|ref=Айрапетов.Кн.3|аўтар=Айрапетов О. Р.|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1916 год. Сверхнапряжение|год=2016|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|старонак=384|isbn=978-5-9950-0479-0|мова=ru}} ** {{кніга|ref=Айрапетов.Кн.4|аўтар=Айрапетов О. Р.|загаловак=Участие Российской империи в Первой мировой войне (1914–1917). 1917 год. Распад|год=2016|месца=М.|выдавецтва=Кучково поле|старонак=413|isbn=978-5-9950-0480-6|мова=ru}} * ''[[Барсуков, Евгений Захарович|Барсуков Е. З.]]'' [militera.lib.ru/h/barsukov_ez2/index.html Артиллерия русской армии (1900—1917 гг.)] * ''Бубнов А. Д.'' [http://static.my-shop.ru/product/pdf/119/1186210.pdf В царской ставке: Воспоминания адмирала Бубнова.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180212142144/http://static.my-shop.ru/product/pdf/119/1186210.pdf |date=12 лютага 2018 }} — Нью-Йорк: изд-во им. Чехова, 1955. — 405 с. * ''Булгаковский Д. Г.'' [https://www.prlib.ru/item/363107 Русский солдат на войне в прежнее время и теперь в 1914, 1915 и 1916 гг]. / Д. Г. Булгаковский. — Петроград : типография «Т-ва газ. Свет», 1916. — 51 с. : ил. ; 22 см. * ''Головин Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14129-golovin-n-n-voennye-usiliya-rossii-v-mirovoy-voyne-parizh-1939 Военные усилия России в мировой войне]/ Н. Н. Головин. — Париж, 1939. — 2 т. * {{кніга|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/21958-zayonchkovskiy-a-m-mirovaya-voyna-1914-1918-gg-obschiy-strategicheskiy-ocherk-m-1924#mode/inspect/page/1/zoom/4|аўтар=[[Зайончковский А. М.]]|загаловак=Мировая война 1914-1918 гг. : общий стратегический очерк. VI|год=1924|месца=М.|выдавецтва=Гос. воен. изд-во|старонак=527|isbn=}} * {{кніга|ref=Залесский|аўтар=[[Залесский, Константин Александрович|Залесский К.А.]]|загаловак=За кулисами катастрофы. Провокации, дипломатия и война|год=2022|месца=М.|выдавецтва=Наше завтра|старонак=368|isbn=978-5-907585-18-8|мова=ru}} * {{Крыніцы/Зайончковский А. М./Первая мировая война}} * ''Керсновский А. А.'' [[iarchive:mirovaiavoinakra00kers|Мировая война: (Краткий очерк): К 25-летию объявления войны, (1914—1939)]] / А. А. Керсновский. — Белград : Царский Вестник, 1939. — 16 с.; 22 см. * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии (в 4 томах): 1881—1915 гг. / Публ. В. Хлодовского; комм. С. Нелиповича. — <abbr>М.</abbr>: Голос, 1994. — Т. 3. — 349 с. — ISBN 5-7117-0180-0. 1915—1917 гг. / Публ. В. Хлодовского; комм. С. Нелиповича. — <abbr>М.</abbr>: Голос, 1994. — Т. 4. — 368 с. — ISBN 5-7117-0014-6. * ''Ланник Л. В.'' Русский фронт, 1914—1917 годы. — СПб.: Наука, 2018. — 287 с. — ISBN 978-5-02-039679-1 * {{Крыніцы/Бэзіл Лідл Гарт/1914}} * {{кніга|загаловак=Стратегический очерк войны 1914-1918. В 7 томах|год=1922|частка=[http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_1/index.html Часть 1], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_2/index.html Часть 2], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_3/index.html Часть 3], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_4/index.html Часть 4], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_5/index.html Часть 5], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_6/index.html Часть 6], [http://grwar.ru/library/Strateg_Essay_7/index.html Часть 7]|месца=М.|выдавецтва=Высший военный редакционный совет|старонкі=|старонак=274;228;104;135;140;150;207|мова=ru}} * ''[[Де Лазари, Александр Николаевич|Де-Лазари А. Н.]]'' [http://supotnitskiy.ru/book/book5.htm Химическое оружие на фронтах мировой войны 1914—1918 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080517115717/http://supotnitskiy.ru/book/book5.htm |date=17 мая 2008 }} * ''[[Маниковский, Алексей Алексеевич|Маниковский А. А.]]'' Боевое снабжение русской армии в войну 1914—1918 гг. * {{кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rc_2031352/|аўтар=Носков А.А.|загаловак=Великая война в 1914 г. Очерк главнейших операций Русский Западный фронт с прил. 11 схем и заметки «Кавказский фронт»|год=1916|месца=Петроград|выдавецтва=Библиотека «Вечернего времени». Издание Б.А. Суворина|старонак=72|мова=ru}} * {{cite book|last=Олейников|first=Алексей|title=Россия-щит Антанты. С предисловием Николая Старикова|location=St. Petersburg|publisher=Питер|year=2016|ISBN=978-5-496-01795-4|lang=ru}} * ''[[Ростунов, Иван Иванович|Ростунов И. И.]]'' Русский фронт первой мировой войны; АН СССР, Ин-т воен. истории. — Москва : Наука, 1976. — 387 с * {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.}} * {{кніга|ref=Шацилло|спасылка=https://books.google.ru/books?id=yRjf8BHsegsC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|аўтар=Шацилло В.К.|загаловак=Первая мировая война 1914-1918. Факты. Документы|год=2003|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС|старонак=480|ISBN=5-224-03312-8|мова=ru}} * [https://www.prlib.ru/item/372464 Стратегический очерк войны 1914—1918 гг.] / Комиссия по исследованию и использованию опыта мировой и гражданской войны. — Москва : Высший военный редакционный совет, 1920—1923. — 23-27 см * {{кніга|аўтар=[[Али, Тарик|Тарик Али]]|загаловак=Уинстон Черчилль. Его эпоха, его преступления|мова=ru|арыгінал=Tariq Ali. Winston Churchill: His Times, His Crimes|выдавецтва=Альпина нон-фикшн|год=2023|старонак=590|месца=М.|isbn=978-5-00139-712-0|ref=Али|мова=ru}}. ;Артыкулы * {{артыкул|спасылка=|ref=|аўтар=Олейников А.В.|загаловак=Кампания 1914 года на Русском фронте|год=2014|выданне=[[Военно-исторический журнал]]|нумар=8, 9, 10.|мова=ru}} * {{артыкул|спасылка=http://btgv.ru/history/great-war/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6/1916/summer-1916-in-the-air/|ref=Олейников2|аўтар=Олейников А.В.|загаловак=Лето 1916 года в воздухе|год=2020|выданне=Битва гвардий|мова=ru}} {{refend}} == Спасылкі == {{Commonscat|Eastern Front theatre of World War I}} * [http://www.grwar.ru/library/index.html Літаратура пра Першую сусветную] ў бібліятэцы сайта grwar.ru * ''Урланис Б. Ц.'' [http://scepsis.ru/library/id_2307.html Войны и народонаселение Европы. Первая мировая война (1914—1918 гг.)] * ''Мартыненко И.'' [http://www.observer.materik.ru/observer/N09_00/9_20.HTM Служба военных сообщений накануне и в годы Первой мировой войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170822153911/http://www.observer.materik.ru/observer/N09_00/9_20.HTM |date=22 жніўня 2017 }} * ''Кондурушкин С. С.'' [[s:ru:Вслед за войной (Кондурушкин)|Вслед за войной]]. * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/manifest-ot-20-iyulya-1-avgusta-1914-goda/ Манифест от 20 июля (1 августа) 1914 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150224132318/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/manifest-ot-20-iyulya-1-avgusta-1914-goda/ |date=24 лютага 2015 }}. 20.07(01.08).1914. // Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * [https://btgv.ru/history/great-war/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6/1915/the-1915-campaign/ Кампания 1915 года // Битва Гвардий] {{Першая сусветная вайна}} {{Удзельнікі Першай сусветнай вайны}} [[Катэгорыя:Кампаніі і тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы Аўстра-Венгрыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Румыніі]] [[Катэгорыя:Бітвы Балгарыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1914 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1915 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1916 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1917 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1918 года]] 1wupvhscayee8dpkqtdzot1u7k1us66 0 294630 5171239 5170572 2026-07-26T13:12:04Z M.L.Bot 261 5171239 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{фарматаванне|агульны стыль, структура раздзелаў, вікіфікацыя}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Агульныя звесткі == === Паходжанне назвы вёскі === Ва ўсіх старажытных друкаваных крыніцах прасочваецца назва Дзяцёлавічы. Верагодна, яна ўтворана ад слова «дзяцелавіна» (дзяцеліна) — дзікая белая канюшына, якая і цяпер тут расце паўсюдна. Назва з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> Размешчана ў 12 км на поўнач ад горада [[Лунінец]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]]. Вёска складаецца больш чым з 50 вуліц, галоўная з якіх — вуліца Савецкая. Яе працягласць 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. У вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. За перыяд з 1997 па 2018 год 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна ўзводзяцца новыя дамы. Па стане на пачатак 2018 года пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы Дзятлавічы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей. Сярод іх — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і інш. === Карысныя выкапні === Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. У цяперашні час здабыча гліны на такой глыбіні з’яўляецца нерэнтабельнай. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку), — герб „Размер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванасць Дзятлавіч раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі лабеліі Дортмана — сімвала Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне намаляваны на блакітным полі — Лунін і Дзятлавічы, што падкрэслівае гістарычную агульнасць гэтых вёсак з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> Герб створаны ў памяць заснавальніка манастыра Канстанціна Долмата: у яго няжняй частцы размешчаны радавы герб Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.<ref name="gsarchives">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}</ref> == Гісторыя == Упершыню вёска Дзятлавічы згадваецца пры наступных абставінах: у 1566 г. Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло Дзяцёлавічы. У 1567 г. гэты ўладальнік павінен быў накіраваць у войска ВКЛ 2 конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першае шляхецкае маёнтак на Лунінеччыне, якое ўжо не было прыдаткам да буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.<ref name="zarya">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.<ref name="gsarchives"/> Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак. Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.<ref name="gsarchives"/> Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. === У складзе Польшчы === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === [[Вялікая Айчынная вайна]] пакінула глыбокі след у гісторыі вёскі Дзятлавічы. У чэрвені 1942 года нямецка-фашысцкія захопнікі ўчынілі расстрэл мірных жыхароў вёскі. Прычынай паслужыла забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Было расстраляна 19 жыхароў. Пахаваны яны былі каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе была ўстаноўлена стэла. У 600 м на захад ад вёскі за ўчасткам чыгункі былі расстраляны і спалены 17 кастрычніка 1943 года 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць астанкі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Донскага казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова праводзіліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, шляхоў, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовае насельніцтва супрацоўнічала з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушыла немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы былі вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).<ref>{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}</ref> Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». У 2016 годзе рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся, у тым ліку Дзятлавічаўю.<ref name="volyadzemka">{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране.<ref>{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка [[Niczos]] (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.<ref>{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}</ref> У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».<ref>{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}</ref> == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»). * Магіла ахвяр фашызму. == Добраўпарадкаванне == У 2025 годзе мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.<ref name="zaryablagoustr">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] kg4po2a4lndkmb6ay3oen0h4px88iro 5171240 5171239 2026-07-26T13:13:12Z M.L.Bot 261 афармленне 5171240 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{фарматаванне|агульны стыль, структура раздзелаў, вікіфікацыя}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Агульныя звесткі == === Паходжанне назвы вёскі === Ва ўсіх старажытных друкаваных крыніцах прасочваецца назва Дзяцёлавічы. Верагодна, яна ўтворана ад слова «дзяцелавіна» (дзяцеліна) — дзікая белая канюшына, якая і цяпер тут расце паўсюдна. Назва з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> Размешчана ў 12 км на поўнач ад горада [[Лунінец]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]]. Вёска складаецца больш чым з 50 вуліц, галоўная з якіх — вуліца Савецкая. Яе працягласць 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. У вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. За перыяд з 1997 па 2018 год 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна ўзводзяцца новыя дамы. Па стане на пачатак 2018 года пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы Дзятлавічы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей. Сярод іх — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і інш. === Карысныя выкапні === Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. У цяперашні час здабыча гліны на такой глыбіні з’яўляецца нерэнтабельнай. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку), — герб „Размер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванасць Дзятлавіч раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі лабеліі Дортмана — сімвала Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне намаляваны на блакітным полі — Лунін і Дзятлавічы, што падкрэслівае гістарычную агульнасць гэтых вёсак з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> Герб створаны ў памяць заснавальніка манастыра Канстанціна Долмата: у яго ніжняй частцы размешчаны радавы герб Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.<ref name="gsarchives">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}</ref> == Гісторыя == Упершыню вёска Дзятлавічы згадваецца пры наступных абставінах: у 1566 г. Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло Дзяцёлавічы. У 1567 г. гэты ўладальнік павінен быў накіраваць у войска ВКЛ 2 конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першае шляхецкае маёнтак на Лунінеччыне, якое ўжо не было прыдаткам да буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.<ref name="zarya">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.<ref name="gsarchives"/> Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак. Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.<ref name="gsarchives"/> Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. === У складзе Польшчы === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === [[Вялікая Айчынная вайна]] пакінула глыбокі след у гісторыі вёскі Дзятлавічы. У чэрвені 1942 года нямецка-фашысцкія захопнікі ўчынілі расстрэл мірных жыхароў вёскі. Прычынай паслужыла забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Было расстраляна 19 жыхароў. Пахаваны яны былі каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе была ўстаноўлена стэла. У 600 м на захад ад вёскі за ўчасткам чыгункі былі расстраляны і спалены 17 кастрычніка 1943 года 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць астанкі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Донскага казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова праводзіліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, шляхоў, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовае насельніцтва супрацоўнічала з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушыла немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы былі вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).<ref>{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}</ref> Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». У 2016 годзе рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся, у тым ліку Дзятлавічаўю.<ref name="volyadzemka">{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране.<ref>{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка [[Niczos]] (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.<ref>{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}</ref> У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».<ref>{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}</ref> == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»). * Магіла ахвяр фашызму. == Добраўпарадкаванне == У 2025 годзе мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.<ref name="zaryablagoustr">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] jzgd85liw938zsmpjxvvnbr7kp9ju9q 0 306058 5171598 4809293 2026-07-27T03:37:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171598 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Фарасан |Нацыянальная назва = ar/جزر فرسان |Карта = |Подпіс карты = |Архіпелаг = |Акваторыя = Чырвонае мора |lat_dir = N|lat_deg = 16|lat_min = 48|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 41|lon_min = 54|lon_sec = |region = |CoordScale = |Колькасць астравоў = 90 |Найбуйнейшы востраў = Востраў Фарасан |Агульная плошча = 805 |Найвышэйшы пункт = |Краіна = Саудаўская Аравія |Насельніцтва = 17999 |Год перапісу = 2010 |Выява = ISS-42 Red Sea in the Middle East.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Farasan }} '''Фарасан''' ({{lang-ar|جزر فرسان}}) — група [[востраў|астравоў]] у [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] каля ўзбярэжжа [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Агульная плошча — 805 км². Насельніцтва (2010 г.) - 17999 чал. == Геаграфія == Архіпелаг Фарасан знаходзіцца ў паўднёвай частцы [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Складаецца з больш чым 90 [[востраў|астравоў]]. Самым вялікім з'яўляецца [[востраў Фарасан|востраў Фарасан-эль-Кабір]], які займае плошчу 398,59 км². Архіпелаг сфарміраваўся ў эпоху [[плейстацэн]]а як падводнае [[карал]]авае [[плато]]. Над вадою астравы канчаткова апынуліся толькі ў [[галацэн]]е. Прычым частка старажытнага плато ў нашы дні застаецца ніжэй за ўзровень мора і фарміруе падводную [[Мель|банку]]. [[Суша]] амаль цалкам уяўляе [[вапняк]]овыя ўтварэнні з [[карст]]авымі агаленнямі, пустэчамі і друзлымі [[глеба]]мі. На архіпелаге вядзецца здабыча [[нафта|нафты]]. [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]] спякотны. [[дождж|Дажджы]] ідуць пераважна ў [[лета|летнія]] месяцы, калі [[мусон]] прыносіць вільгаць з [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Яна назапашваецца ў карставых пустэчах, дзякуючы чаму на астравах сустракаюцца крыніцы пітной вады. == Прырода == На астравах архіпелага Фарасан пераважае [[флора]], характэрная для [[пустыня|пустыні]] і [[паўпустыня|паўпустыні]]. Каля карставых пустэч, дзе запасіцца дажджавая [[вада]], сустракаюцца зараснікі невысокіх [[дрэва|дрэў]] і [[хмызняк]]оў. Наземная [[фаўна]] прадстаўлена [[яшчаркі|яшчаркамі]], [[змеі|змеямі]], [[казуркі|казуркамі]], [[грызуны|грызунамі]]. Астравы — важны пункт, дзе сезонна спыняюцца пералётныя [[птушкі]]. У [[1825]] г. на Фарасан перасяліўся статак [[:en:Arabian gazelle|аравійскіх газеляў]]. У нашы дні налічваецца каля 500 дзікіх газеляў. Яны з'яўляюцца апошнімі прадстаўнікамі свайго віда. Вельмі багатая фаўна навакольных [[Чырвонае мора|марскіх]] вод. Тут налічваецца 231 від [[рыбы|рыб]], 49 відаў [[каралавыя паліпы|каралаў]], 3 віды [[дэльфіны|дэльфінаў]]. Для аховы прыроды архіпелага ў [[1989]] г. на Фарасане створаны запаведнік. == Гісторыя == [[Археалогія|Археалагічныя]] даследаванні [[2009]] - [[2010]] гг. паказалі тое, што архіпелаг Фарасан мог быць населены ўжо ў глыбокай старажытнасці. Захаваліся нагрувашчванні [[ракавіна малюскаў|ракавін малюскаў]], якімі харчаваліся старажытныя пасяленцы. Аднак з-за змен [[клімат]]у, што прыводзілі да працяглых перыядаў засухі, людзі часова пакідалі архіпелаг. У [[2 стагоддзе|II]] ст. н. э. на Фарасане месцілася рымскае ўмацаванне, пабудаванае для аховы [[гандаль|гандлёвага]] шляху паміж [[Старажытны Егіпет|Егіптам]] і [[Паўвостраў Індастан|Індыяй]]. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] нешматлікае насельніцтва пакутвала ад [[пірацтва|пірацкіх]] рэйдаў. У [[18 стагоддзе|XVIII]] - [[19 стагоддзе|XIX]] стст. на астравах была ўзведзена [[Асманская імперыя|асманская]] [[крэпасць]]. У [[1918]] г. была знойдзена [[нафта]]. У [[1932]] г. Фарасан увайшоў у склад [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. == Спасылкі == * [http://www.kau.edu.sa/Files/0002878/Researches/24750_Abstarct.pdf Rashad Azdy Bantan, Geology and sedimentary environments of Farasan Bank (Saudi Arabia) southern Red Sea: A combined remote sensing and field study] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160722091759/http://www.kau.edu.sa/Files/0002878/Researches/24750_Abstarct.pdf |date=22 ліпеня 2016 }} * [http://www.unep.org/regionalseas/publications/reports/RSRS/pdfs/rsrs152.pdf A Review of the Geology of Coral Reefs in the Red Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014026/http://www.unep.org/regionalseas/publications/reports/RSRS/pdfs/rsrs152.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.disperse-project.org/sites/disperse-project.org/files/uploads/Bailey_etal_2007_PSAS_Author-created%5B3%5D.pdf Coastal Prehistory in the Southern Red Sea Basin, Underwater Archaeology and the Farasan Islands] * [http://journals.tubitak.gov.tr/zoology/issues/zoo-10-34-3/zoo-34-3-10-0905-2.pdf Marco MASSETI, The mammals of the Farasan archipelago, Saudi Arabia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814102703/http://journals.tubitak.gov.tr/zoology/issues/zoo-10-34-3/zoo-34-3-10-0905-2.pdf |date=14 жніўня 2017 }} * [http://americanbedu.com/2009/06/13/discover-saudi%E2%80%99s-farasan-island/ Discover Saudi’s Farasan Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151121081537/http://americanbedu.com/2009/06/13/discover-saudi%e2%80%99s-farasan-island/ |date=21 лістапада 2015 }} * [http://people.rses.anu.edu.au/lambeck_k/pdf/264.pdf Coastlines, Submerged Landscapes, and Human Evolution: The Red Sea Basin and the Farasan Islands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310110022/http://people.rses.anu.edu.au/lambeck_k/pdf/264.pdf |date=10 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна|Фарасан]] [[Катэгорыя:Астравы Саудаўскай Аравіі|Фарасан]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта|Фарасан]] [[Катэгорыя:Астравы Чырвонага мора|Фарасан]] 5dq0phmhcb3m4wcfb0r342yhpevhc58 0 322656 5171266 4803375 2026-07-26T14:25:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171266 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Рахмонаў}} {{арфаграфія}} {{Кінематаграфіст |імя = Урынбой Рахмонбердыевіч Рахмонаў |выява = |шырыня = 200px |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = {{lang-uz|Раҳмонов Ўринбой Раҳмонбердиевич}} |месца нараджэння = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{USSR}} → {{Кыргызстан}} |гады актыўнасці = [[1927]]-[[1958]] |кірунак = Драматычны, трагічны, камедыйны [[акцёр]], [[паэт]], [[пісьменнік]] |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = |сайт = }} '''Урынбой Рахмонбердыевіч Рахмонаў''' ({{lang-ru|Уринбой Рахмонбердиевич Рахмонов}}) ({{ДН|17|3|1910|4}}, {{МН|Ош||Горад Ош}}, [[Кыргызстан]] — {{ДС|5|10|1980}}) — савецкі кіргізскі {{акцёр|СССР|Кыргызстана|XX стагоддзя|Узбекістана}} і тэатральны дзеяч, заснавальнік [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны узбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|тэатра імя Бабура]] ў Ошы, {{паэт|СССР|Кыргызстана|XX стагоддзя|Узбекістана}}, {{празаік|СССР|Кыргызстана|XX стагоддзя|Узбекістана}}, {{драматург|СССР|Кыргызстана|XX стагоддзя|Узбекістана}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і служачых. Бацька -- [[Рахмонберды Мадазімаў]] быў заснавальнікам [[тэатр]]альнага руху ў [[Кыргызстан]]е, першым заснавальнікам і арганізатарам [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|узбекскага драматычнага тэатра]] [[Ош|горада Ош]], [[рэвалюцыянер]]ам, актыўным удзельнікам барацьбы з басмацтвам. Калі Урынбою Рахмонаву споўнілася 17 гадоў, ён у [[1927]] годзе пачаў сваю творчую дзейнасць у [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|Ошскім тэатры]]. Працаваў там артыстам, акрамя таго, у цяжкія гады станаўлення і арганізацыі тэатра дадаткова выконваў дзесяць пасад: быў памочнікам [[рэжысёр]]а, [[драматург]]ам, спеваком, [[музыкант]]ам, суфлёрам, [[мастак]]ом, грымёрам, [[паэт]]ам, пісаў невялікія п'есы і [[верш]]ы для песень, пад якія ў тую пару танцавала народная артыстка [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Кіргізскай ССР]] першая танцорка [[Разія Мумінава]]. У 1949-1954 гадах быў старшынёй Кызыл-Кыштакскага сельсавета, у 1954-1965 -- працаваў начальнікам пошты ў сяле Кызыл-Кыштак, Кара-Суйскага раёна. З 1965 года працаваў у сістэме гандлю. Нягледзячы, што ў 1949 годзе сышоў з [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|тэатра]] ён да 1958 года, пазаштатна пасля працы іграў там галоўныя і эпізадычныя ролі. Апублікаваны яго [[верш]]ы. Выхаваў 12 дзяцей. Старэйшы сын Дылдарбек таксама працаваў у [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны узбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|Ошскім тэатры імя Бабура]] артыстам і сыграў эпізадычныя ролі ў двух [[кінафільм]]ах. Другі сын Дарвішбек Рахмонаў таксама прысвяціў сваё жыццё служэнню мастацтву і працуе мастацкім кіраўніком цыркавой трупы «Калдыргоч». == Памяць артыста == Рашэннем мясцовых уладаў была ўвекавечана памяць заснавальніка тэатра шляхам прысваення яго імя вуліцы Ошскай вобласці. У гонар Урынбоя Рахмонава была названая вуліца ў вёсцы Кызыл-Кыштак Кара-Суйскага раёна Ошскай вобласці. == Асабістае жыццё == Бацька: [[Рахмонберды Мадазімаў]] ([[1875]]—[[1933]])- заснавальнік і арганізатар [[тэатр]]альнага руху ў [[Кыргызстан]]е, [[пісьменнік]]. Маці — Бібіхон ([[1884]]—[[1922]]) ураджэнка горада Уратэпа. Першая жонка: Турсунхон Туйчыбоева ([[1918]]—[[1954]]). Дзеці: Дылдарбек ([[1941]]), Дыларамхон ([[1943]]), Даўлатбек ([[1949]]—[[2006]]), Дарвишбек ([[1952]]), Бахрыдылхон ([[1954]]), Данішбек ([[1957]]), Дылфузахон ([[1960]]), Сталін ([[1962]]), Махфузахон ([[1964]]), Дылрабо ([[1971]]). == Ролі ў Ошскім тэатры == * 1927 год — К.Яшын «Сябры». * 1928 год — К.Яшын «Унутры». * 1929 год — Гулам Зафарі «Халіма», К.Яшин «Ажи-ажи». * 1930 год — Умаржон Ісмаілаў «Гісторыі на баваўняным поле». * 1931 год — [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. В. Гогаль]] «Жаніцьба». * 1932 год — Манон Уйгур «Перакладчык». * 1933 год — Гаджыбекаў «Аршын мал алан». * 1934 год — [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. В. Гогаль]] «Рэвізор». * 1935 год — Назир Сафараў, Зиё Саід «Гісторыя кажа», К.Яшын «Сожжём». * 1936 год — Ж.Турусбекаў «Замест смерці», К.Трэнёв «Каханне Яравая», Тожизода «Камсамольскі ўзвод». * 1937 год — Шылера «Падман і каханне», Ш.Хуршид «Фархад і Шырын». * 1938 год — К.Гальдоні «Слуга двух гаспадароў», Сабір Абдула «Шабля Узбекістана». * 1939 год — Біль-Белацаркоўскі «Памежнікі», [[Хамза Хакімзадэ Ніязі|Хамза]] «Бай і парабак», Сабір Абдула «Тахір і Зухра». * 1940 год — [[Хамза Хакімзадэ Ніязі|Хамза]] «Холисхон», К.Яшын «Буран». * 1941 год — К.Яшын і М.Мухамедов «Гулсара», Хуршид «Лэйла і Маджнун», Сабір Абдула «Курбан Умараў». * 1942 год — К.Яшын «Смерць захопнікам!», [[Хамза Хакімзадэ Ніязі|Хамза]] «Выхадкі Майсары», Карняйчук «Фронт». * 1943 год — [[Сабір Абдула]] «Даврон ата», Умаржон Исмоилов «Зафар». * 1944 год — К.Яшын «Нурхон», М. Ордубади «Нявеста за 5 сом». * 1945 год — Уйгун «Песня жыцця». * 1946 год — Мухтараў «Гонар жанчыны». * 1947 год — Уйгун «Вясна», Хуршид «Фархад і Шырын». * 1948 год — К.Трэнёў «Чырвоны гальштук», Уйгун «Песня жыцця», Уйгун «Алтынкуль». * 1949 год — Фатхулін «Пялёсткі», Хамід Алимджан «Семург». * 1950 год — Ісмаіл Акрам «Справядлівасць», Сабір Абдула «Алпамыш». * 1951 год — Баканбаеў «Тактагул», Хуршыд «Лейла і Меджнун». * 1952 год — Шукур Саъдула «Ёрилтош», Махмуд Рахмон «Радасць», Абдула Каххар «Шаўковых Сюзане». * 1953 год — Ізат Султан «[[Алішэр Наваі]]», М. Лысенка «Наталка Полтавка», К.Яшын «Нурхон». * 1954 год — Шукур Саъдула «Свята на полі», Бахрам Рахмонаў «Сардэчныя сакрэты». * 1955 год — К.Яшын «Афтабхон», [[Рабіндранат Тагор]] «Дзяўчына ракі Ганг». * 1956 год — К.Яшын «Раўшан і Зулхумор», Фатхуллин «Любоў да Радзімы», И.Ахмедов «Сундук сакрэтаў». * 1957 год — [[Сабір Абдула]] «Алпамыш», Самад Вургун «Юлдуз». * 1958 год — Хамід Алімджан «Айгул і Бахціёр», М.Шатроў «Імем рэвалюцыі». Удзельнічаў у шматлікіх [[канцэрт]]ных праграмах. == Напісаная кніга == * «История Рахмоновых из рода тысячников, правивших городами Ош и Уратепа». -- Ош, 2016. -- 420 с.<ref>{{Cite web |url=http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q285k0a3 |title=Библиографический каталог |access-date=16 студзеня 2017 |archiveurl=https://archive.today/20180308103539/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q285k0a3 |archivedate=8 сакавіка 2018 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * А. Абдугафуров «Ошский узбекский музыкальный театр». -- Фрунзе, 1980. -- 58 с.; 21 см. Кирг 23/463 * А. Абдугафуров «Ошский академический театр». -- Ош, 2010. -- С. 1, 3, 42.<!-- Літаратура даецца на мове арыгінала, а не ў перакладзе, пагатоў машынным. --> == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm Акцёрская дынастыя] * [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm Яны стаялі ля вытокаў] * [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386185035 Центразия Персоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170810210247/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386185035 |date=10 жніўня 2017 }} * [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1422800665&archive=&start_from=&ucat=& Біяграфіі знакамітасцяў] * [http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 Гісторыя тэатра]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 |date=17 лістапада 2015 }} * [http://dunyouzbeklari.com/archives/128142 Вершы Уринбоя Рахмонава на узбекскай мове]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160214200725/http://dunyouzbeklari.com/archives/128142 |date=14 лютага 2016 }} * [http://sherlaruz.com/news/wlmaskhon/2016-02-07-2047 Вершы Уринбоя Рахмонава на узбекскай мове] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рахмонаў Урынбой}} [[Катэгорыя:Цюркскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Узбекскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] dsybinfd4r7jx1uorpmsj2ryayo810s 0 324963 5171280 5142248 2026-07-26T15:03:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171280 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцебурака}} {{пісьменнік}} '''Усевалад Мікалаевіч Сцебурака''' (нар. {{ДН|17|7|1981}}, [[Жлобін]]) — беларускі [[пісьменнік]], шоумен. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і дактароў Мікалая і Інэсы Сцебуракаў у 1981 годзе. Малодшы брат — [[Анатоль Сцебурака]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук, дацэнт. У 1980-я гады сям’я Сцебуракаў жыла ў [[Амговічы|Амговічах]] Слуцкага раёна Мінскай вобласці і ў Жлобіне Гомельскай вобласці. У 1990 годзе сям’я пераехала ў [[Вілейка|Вілейку]], дзе Усевалад атрымаў сярэднюю адукацыю ў гарадской гімназіі. Скончыў [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]] ў 2003 годзе, аспірантуру па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі» [[БДТУ]] ў 2006 годзе. Жыве ў [[Мінск]]у. Працаваў на пасадзе навуковага супрацоўніка ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]. У 2003—2010 гадах выкладаў гістарычныя дысцыпліны ў [[БДТУ]] і [[БДПУ]]. З 2012 года працаваў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|ГА «Саюз беларускіх пісьменнікаў» (ГА СБП)]]. У 2012—2017 гадах на пасадзе памочніка старшыні, у 2017—2021 — намеснік старшыні ГА СБП<ref>[https://lit-bel.org/struct/ Структура ГА «СБП»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190322194656/https://lit-bel.org/struct/ |date=22 сакавіка 2019 }}</ref>. Як шоумен вёў шматлікія культурныя мерапрыемствы і святы беларускай грамады<ref>''Таццяна Гусева''. [https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=61421 5 парадаў вясельнага маршалка]{{Недаступная спасылка}} // Салідарнасць</ref>. == Творчасць == Пачаў друкавацца ў 1999 годзе на старонках «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]». Паэзія і проза з’яўлялася ў газетах і альманахах: «[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальнай газеце]]», «Родзічах», «[[Літаратура і мастацтва (1932)|ЛіМ]]», «Літаратурная Беларусь», часопісах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», [[ARCHE Пачатак|ARCHE]], у перакладзе на [[польская мова|польскую мову]] ў часопісе «Pobocza», проза перакладалася на ўкраінскую мову<ref>Як риба об лід. Антологія учасного білоруського оповідання. — Київ, 2015.</ref>. Удзельнік шматлікіх літаратурных фестываляў: «Бязмежжа» (Польшча), паэтычнага фестывалю памяці імя Міхася Стральцова, памяці Анатоля Сыса, памяці Ніны Мацяш «Бабіна лета» (Беларусь) і інш. Браў удзел у папулярных паэтычных праектах: «Начная чытанка», «Галасы паэтаў», «Чорна-белыя вершы»<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=wnPImZ2oTLE|title=Чорна-белыя вершы. Усевалад Сцебурака|access-date=2024-02-15}}</ref>. Першая кніга вершаў і малой прозы «Крушня»<ref>[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5374 Крушня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210121051018/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5374 |date=21 студзеня 2021 }} на kamunikat.org</ref> выйшла ў бібліятэчцы часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», другая — «Бег па самаадчуванні»<ref>[http://www.lit-bel.org/by/news/3951.html Абранец лёсу, або «Бег па самаадчуванні» Усевалада Сцебуракі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180506010804/http://lit-bel.org/by/news/3951.html |date=6 мая 2018 }}</ref> ў выдавецкай серыі «Кнігарня пісьменніка». Трэцяя кніга вершаў «Сны дарог» (Мінск, 2017 г.). У 2022 г. выйшла кніга сямейнай гісторыі «Сцебуракаў лёс» (у суаўтарстве з А. Сцебуракам). Твор спалучыў жанры нон-фікшн, гісторыі паўсядзённасці, эсэ і гістарычнага даследавання з грунтоўным дадаткам на аснове архіўных крыніц. У 2024 г. кніга «Сцебуракаў лёс» выйшла ў аўдыёфармаце ў праекце «Кнігі бяз літар».<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=RQdvzRCIzso|title=Усевалад Сцебурака, Анатоль Сцебурака — Сцебуракаў лёс. Чытае Зміцер Бартосік|access-date=2024-02-15}}</ref> У 2024 г. У. Сцебурака стаў лаўрэатам Прэміі імя Міхася Стральцова з фармулёўкай: «За развіццё і захаванне нацыянальных літаратурных традыцый, за адметны стылістычна-інтанацыйны лад лірыкі, за мастацкую вымалёўку канцэпту гістарычнай памяці». Згодна статуту прэміі ўзнагародай стала выданне кнігі выбранага - "Беларускія зоркі", куды ўвайшлі лепшыя вершы, пераклады, эсэ, і фрагменты празаічных тэкстаў розных гадоў. Перакладае з англійскай, рускай і ўкраінскай моў. Некаторыя паэтычныя пераклады ўвайшлі ў зборнікі «Бег па самаадчуванні» (2013), «Сны дарог» (2017), «Беларускія зоркі» (2024). Пераклаў з англійскай асобныя творы [[Рэд’ярд Кіплінг|Рэд’ярда Кіплінга]], [[Роберт Льюіс Стывенсан|Роберта Льюіса Стывенсана]], [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Гі́лберта Кіта Чэ́стэртана]], творы англійскай народнай паэзіі (у тым ліку «Дом, у якім гаспадарыць Джэк» і «Баладу пра верасовы мёд»), з рускай — [[Андрэй Андрэевіч Вазнясенскі|А. Вазнясенскага]], [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|М. Булгакава]], [[Яўген Аляксандравіч Еўтушэнка|Я. Еўтушэнку]], [[Роберт Іванавіч Раждзественскі|Р. Раждзественскага]] і іншых. Шэраг вершаў паэта сталі песнямі беларускіх музыкаў — мінскага гурта «S°unduk» (Сундук)<ref>{{Cite web|url=https://sounduk.by/mus-art/song-56.html|title=Сёння ня мой дзень (СНД) - Группа S°unduk (Сундук)|website=sounduk.by|access-date=2024-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128160226/https://sounduk.by/mus-art/song-56.html|archivedate=28 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>, магілёўскага гурта «[[Zatoczka]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qdireMlh3k0|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-02-15}}</ref>. Песні на словы У. Сцебуракі ёсць у рэпертуары барда [[Зміцер Бартосік|Змітра Бартосіка]]: «Лістапад»<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=PuzwjHSAlR4&list=PLeKLIMIx5Yc7M1zp3GE4iyO5ESthME3QZ|title=Лістапад. (Спявае Зм. Бартосік, сл. Ус. Сцебурака).|access-date=2024-02-15}}</ref>, «Рэха 1863-га года», «Дзяды». == Бібліяграфія == * «Крушня» (2007) * «Бег па самаадчуванні» (2013) * «Сны дарог» (2017) * «Сцебуракаў лёс» (2022) * «Беларускія зоркі» (2024) == Узнагароды == * Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» у намінацыі «Лепшы дэбют» (2004). * Прызёр Астравецкага паэтычнага слэму (2012)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/paetichni-slem-upershinyu-adbiusya-na-astravechchine-fota-videa/|title=Паэтычны слэм упершыню адбыўся на Астравеччыне (ФОТА, ВІДЭА)|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-02-15|archive-date=15 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215173007/https://kraj.by/news/sobitiya/paetichni-slem-upershinyu-adbiusya-na-astravechchine-fota-videa/|url-status=dead}}</ref>. * Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» у намінацыі «Паэзія» (2023). * Лаўрэат [[прэмія імя Міхася Стральцова|прэміі імя Міхася Стральцова]] (2024). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * ''Arnold McMillin'' Spring Shoots: Young Belarusian Poets in the Early Twenty-First Century. — Cambridge, 2015. == Спасылкі == * [http://generation.by/news5646.html Усевалад Сцебурака. Самая вялікая праблема дарослых, што яны мусяць жыць хутка] // Generation.by {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сцебурака Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Шоумены]] m58ybdtdaba9zz8egn10be5ezc35e9m 0 334961 5171276 5083416 2026-07-26T14:51:30Z 5171276 wikitext text/x-wiki {{Орган заканадаўчай улады | назва = Усебеларускі народны сход | краіна = {{Сцяг|Беларусь}}Беларусь | тып = Канстытуцыйны орган | пасада главы 1 = Старшыня Усебеларускага народнага сходу | глава 1 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | пасада главы 2 = Намеснік старшыні Усебеларускага народнага сходу | глава 2 = [[Аляксандр Косінец]] | пасада главы 3 = Cакратарыят Усебеларускага народнага сходу | глава 3 = [[Валерый Вацлававіч Міцкевіч|Валерый Міцкевіч]] | зала паседжанняў = | зала пасяджэнняў = [[Палац Рэспублікі]] | сайт = https://vns.gov.by/ru/struct-ru/chairman/ }} '''Усебеларускі народны сход''' — агульны сход прадстаўнікоў [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|урада]], кіраўнікоў прадпрыемстваў і іншых галін дзяржаўнага сектара. У 1996—2021 гадах адбываўся кожныя пяць гадоў перад або пасля чарговых прэзідэнцкіх кампаній у [[мінск]]ім [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палацы Рэспублікі]]. На сходы вылучаліся дэлегаты з усіх рэгіёнаў Беларусі. Урад складаў каштарыс расходаў на падрыхтоўку і правядзенне сходаў, ажыццяўляў іх фінансавае і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне. Пачынаючы з другога сходу колькасць удзельнікаў дасягала 2500 чалавек, у тым ліку ад Мінска — 400, ад кожнай вобласці — па 350. Дзеная ўлада ацэньвала сходы як «найвышэйшую форму дэмакратыі», прызначаную для абмеркавання найзначнейшых пытанняў жыцця дзяржавы, параўноўвала іх з народным [[веча]]м. Версія Канстытуцыі Беларусі, устаноўленая праз [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндум 2022 года]], прадугледжвае рэгулярнае скліканне Усебеларускага народнага сходу (УНС), якому нададзены новыя паўнамоцтвы. Пасяджэнні УНС маюць праводзіцца не радзей за адзін раз на год, памер яго абмежаваны 1200 дэлегатамі (прадстаўнікамі ўсіх галін улады і «грамадзянскай супольнасці»). Першае скліканне УНС паводле новых правіл запланавана на 2024 год. == Гісторыя == === Першы Усебеларускі народны сход === Адбыўся 19—20 кастрычніка 1996 года ў [[Мінск]]у ў будынку [[Палац спорту (Мінск)|Палацу спорту]]. Удзельнічала 4740 дэлегатаў. Прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]] выступіў з дакладам «Толькі народ мае права вырашаць свой лёс». Дэлегаты схода адобрылі ўнутраную і знешнюю палітыку, што праводзіў прэзідэнт дзяржавы. Рашэнні сходу мелі рэкамендацыйны характар. === Другі Усебеларускі народны сход === Адбыўся 18-19 мая 2001 г. ў [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палацы Рэспублікі]] ([[Мінск]]). Дэлегаты сходу абмеркавалі і прынялі асноўныя палажэнні праграмы сацыяльна — эканамічнага развіцця Беларусі на 2001—2005 гады. У ліку прыярытэтаў пяцігодкі — павышэнне дабрабыту людзей, жыллёвае будаўніцтва, развіццё экспарту. === Трэці Усебеларускі народны сход === [[Файл:III Usebelaruski shod sztempel.jpg|міні|Памятная пячатка, прымеркаваная да Трэцяга Усебеларускага сходу.]] Адбыўся 2 — 3 сакавіка 2006 г. Яго лозунг — «Дзяржава для народа». Удзельнікі прадстаўнічага форуму прааналізавалі вынікі рэалізацыі Праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі на 2001—2005 гады і разгледзелі праект аналагічнага праграмнага дакумента на бліжэйшыя пяць гадоў. Як адзначыў у сваім дакладзе Прэзідэнт А. Лукашэнка, «мы здолелі зрабіць нашу краіну не толькі суверэннай, але і эканамічна незалежнай, што значна складаней… Усё, аб чым мы дамаўляліся на другім Усебеларускім народным сходзе, рэалізавана і ўвасоблена ў жыццё». Вектарамі новай пяцігодкі былі аб’яўлены ўсебаковае развіццё чалавека, рост рэальных даходаў насельніцтва, інавацыйнае развіццё эканомікі, энерга- і рэсурсазберажэнне, рост экспарту і павышэнне канкурэнтаздольнасці беларускай прадукцыі, развіццё аграпрамысловага комплексу і адраджэнне вёскі, будаўніцтва жылля і развіццё малых гарадоў. === Чацьвёрты Усебеларускі народны сход === Прайшоў 6 — 7 снежня 2010 г. пад лозунгам «Наш гістарычны выбар — незалежная, моцная і квітнеючая Беларусь!», традыцыйна аб’яднала прадстаўнікоў усіх слаёў грамадства і дзяржаўных інстытутаў. Адзначыўшы пазітыўныя вынікі папярэдняй пяцігодкі, дэлегаты адобрылі Праграму сацыяльна-эканамічнага развіцця на 2011—2015 гады. У якасці ключавых напрамкаў былі вызначаны захаванне нацыянальнай мадэлі сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі, паляпшэнне інвестыцыйнага і бізнес-клімату, развіццё высокатэхналагічных вытворчасцей, рост экспарту. Сходам былі прыняты рэзалюцыя і зварот да суайчыннікаў. === Пяты Усебеларускі народны сход === Прайшоў 22 — 23 чэрвеня 2016 г. пад лозунгам «Разам — за моцную і квітнеючую Беларусь!». Дэлегаты абмеркавалі асноўныя вынікі развіцця краіны за папярэднія пяць гадоў, асабліва адзначыўшы захаванне палітычнай стабільнасці, устойлівасці эканомікі і сацыяльнай абароны насельніцтва, а таксама выпрацавалі стратэгію наступнай пяцігодкі. Адобраныя сходам асноўныя палажэнні Праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі на 2016—2020 гады прадугледжвалі ў якасці ключавых напрамкаў павышэнне якасці жыцця насельніцтва за кошт росту канкурэнтаздольнасці эканомікі, прыцягнення інвестыцый і інавацый. Інвестыцыі, занятасць, экспарт, інфарматызацыя і моладзь былі аб’яўлены прыярытэтамі развіцця краіны. Сходам прыняты рэзалюцыя і зварот да суайчыннікаў. «Наша галоўнае дасягненне — мір, спакой і ўпэўненасць у заўтрашнім дні», — было адзначана ў звароце. === Шосты Усебеларускі народны сход === Адбыўся 11 — 12 лютага 2021 г. паводле лозунга «Адзінства. Развіццё. Незалежнасць». У парадку дня агульнанацыянальнага форуму — асноўныя палажэнні Праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны на 2021—2025 гады і грамадска-палітычныя пытанні. Галоўнай мэтай будучай пяцігодкі стала забеспячэнне сацыяльнай стабільнасці і павышэнне дабрабыту грамадзян за кошт якаснага эканамічнага росту, інвестыцый у чалавечы капітал, стварэння камфортных умоў для жыцця, працы і самарэалізацыі чалавека. Ключавымі прыярытэтамі пяцігодкі аб’яўлены шчаслівая сям’я, моцныя рэгіёны, інтэлектуальная краіна, дзяржава-партнёр. Па выніках форуму была прынята рэзалюцыя шостага Усебеларускага народнага сходу. Гэты форум знамянальны тым, што менавіта на ім па прапанове Кіраўніка дзяржавы быў дадзены старт канстытуцыйнай рэформе. Пасля сходу пачалася маштабная работа па падрыхтоўцы змяненняў і дапаўненняў у Асноўны Закон. Для іх распрацоўкі была створана Канстытуцыйная камісія, у якую ўвайшлі прадстаўнікі дзяржаўных органаў, юрыдычнай навукі, грамадскіх аб’яднанняў, розных галін эканомікі і сацыяльнай сферы. === Сёмы Усебеларускі народны сход === {{main|VII Усебеларускі народны сход}} Паводле [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь]] са зменамі прынятымі на [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндуме ў 2022 годзе]], УНС стаў вышэйшым прадстаўнічым органам народаўладдзя Рэспублікі Беларусь. Рашэнні УНС прымаюцца большасцю ад поўнага складу, з’яўляюцца абавязковымі для выканання і могуць адмяняць прававыя акты, іншыя рашэнні дзяржорганаў, якія супярэчаць інтарэсам нацыянальнай бяспекі<ref>{{cite web|url = https://president.gov.by/be/gosudarstvo/constitution|title = Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|work = Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|access-date = 2024-04-18}}</ref>. Першае пасяджэнне VII Усебеларускага народнага сходу адбудзецца 24-25 красавіка 2024 года. Дэлегатамі сходу будуць: Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, прадстаўнікі заканадаўчай улады (дэпутаты Нацыянальнага сходу), прадстаўнікі выканаўчай і судовай улады, старшыні абласных, раённых і гарадскіх выканкамаў, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў (350 чал.), прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці (400 чал.). == Крытыка == Пачынаючы з 1996 года актывісты беларускай апазіцыі крытыкавалі сходы як [[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысцкія]] мерапрыемствы, арганізаваныя для дэманстрацыі адзінадушнай падтрымкі аўтарытарнага [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref name=tutby2010/>. Членам апазіцыі рэгулярна адмаўлялі ў доступе на сходы або забаранялі выступаць на іх<ref name="tutby2010" />. У 2006 годзе кандыдат у прэзідэнты, былы рэктар [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандр Казулін]] быў збіты і затрыманы [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыяй]] пасля спробы прайсці на Усебеларускі народны сход, Казуліна абвінавацілі ў хуліганстве<ref>{{cite news|first=Yuri|last=Zarakhovich|title=Belarus: 'They Knocked My Husband Down and Dragged Him Away'|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1176933,00.html|publisher=[[Time]]|date=2006-03-25|language=en|access-date=2008-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310232606/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1176933,00.html|archive-date=10 сакавіка 2007|url-status=dead}}</ref>. Апазіцыйныя партыі ў 2016 годзе характарызавалі сход як «антыканстытуцыйны орган», мэтай якога была «дэлегітымізацыя інстытута парламента ў Беларусі» і «дэманстрацыя агульнанацыянальнай падтрымкі ([[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]) напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў»<ref name=bnf2016>[http://narodny.org/?p=11827 Беларусам патрэбны сапраўдны парламент, а не імітацыйны ‘усенародны сход’] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807231035/http://narodny.org/?p=11827 |date=7 жніўня 2016 }} — [[Партыя БНФ]], 18.06.2016</ref>. Паводле доктара юрыдычных навук [[Міхаіл Іванавіч Пастухоў|Міхаіла Пастухова]], працэдура адбору дэлегатаў на сходы ў 1990-х — 2010-х гадах была непразрыстая<ref name="pastuchou">[http://www.ucpb.org/news/politics/mikhail-pastukhov-o-legitimnosti-i-polze-sobraniya Михаил Пастухов: О легитимности и пользе собрания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625230854/http://www.ucpb.org/news/politics/mikhail-pastukhov-o-legitimnosti-i-polze-sobraniya |date=25 чэрвеня 2021 }} — [[Аб’яднаная грамадзянская партыя]], 12.07.2016</ref>. Недэмакратычная працэдура прызначэння дэлегатаў апазіцыйнымі палітыкамі параўноўваецца з падборам удзельнікаў на [[З’езд КПСС|з’езды КПСС]] у савецкія часы, які ажыццяўляўся аналагічна<ref name="tutby2010">[https://news.tut.by/politics/206935.html Вайтовіч і Ганчарык: Усебеларускі сход — фігавы лісток для ўлады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128064749/https://news.tut.by/politics/206935.html |date=28 студзеня 2021 }} — [[TUT.BY]], 03.12.2010</ref>. Пастухоў таксама адзначаў, што сход, сфарміраваны па загадах выканаўчых органаў, не з’яўляўся прадстаўнічым дэмакратычным органам і не мог быць прыняты як законны выказнік волі народу<ref name="bnf2016" />. Увядзенне Усебеларускага народнага сходу ў Канстытуцыю Беларусі выклікала хвалю крытыкі. Большасць заўваг зводзілася да таго, што орган, які наўпрост не выбіраецца народам, набыў велізарныя паўнамоцтвы, а да таго ж цяпер ён дублюе палаты парламента (напрыклад, у тым, што тычыцца заканадаўчай ініцыятывы). «Абмяркоўваць планы яго склікання мае сэнс для таго, каб (паспрабаваць) мінімізаваць магчымую шкоду, у прыватнасці, фінансавую», — заўважыў у лістападзе 2022 года палітолаг [[Вольф Рубінчык]]<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=32061 |title=Архіўная копія |access-date=18 чэрвеня 2023 |archive-date=18 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618100257/https://belisrael.info/?p=32061 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Усебеларускі народны сход]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя сходы]] tfkf2abs9762bpcmbe2eyjy03yg5u7s 4 336791 5171592 5170697 2026-07-27T02:42:40Z ~2026-41526-90 171731 5171592 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC op7yiziuf613wukvnyrlnct7aj4sopx 5171594 5171592 2026-07-27T03:20:01Z ~2026-41526-90 171731 /* */ 5171594 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC plbc5131enbkc0j7zp3dilqboytzyx4 5171595 5171594 2026-07-27T03:25:01Z ~2026-41526-90 171731 /* */ 5171595 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC 2pbypkgoxack4o4wkx9xsea5194lmu5 5171599 5171595 2026-07-27T03:50:24Z ~2026-41526-90 171731 /* */ 5171599 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC lmy0n7vg5b59cjltyg62ohq7wssymh1 5171600 5171599 2026-07-27T03:53:35Z ~2026-41526-90 171731 /* */ 5171600 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC jwl5elroovngcy30n1jp0n78rnkqm4n 5171601 5171600 2026-07-27T03:56:20Z ~2026-41526-90 171731 /* */ 5171601 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC ete7tqts8y4vvb8dk3uiiy1ygxbeu65 5171602 5171601 2026-07-27T03:58:49Z ~2026-41526-90 171731 5171602 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC 5f7pa8jr1vulydggl5z2yaw8709n6a7 5171617 5171602 2026-07-27T05:24:37Z ~2026-41526-90 171731 /* */ 5171617 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == September 2025 (Virgo), Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC 86ksojnxnfu8ogfz2xw2r5otrfn9sde 5171624 5171617 2026-07-27T05:44:33Z ~2026-41526-90 171731 /* */ 5171624 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/3YcCfV1q https://ibb.co/dw954MYS https://ibb.co/chX3SRDh https://ibb.co/LsJRRSt == September 2025 (Virgo), Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC k2odnycvb3c3b33kw3bvrlnlcka0bw5 5171626 5171624 2026-07-27T05:46:56Z ~2026-41526-90 171731 5171626 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == September 2025 (Virgo), Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC 4q02zzfscuypsk6pfivxw80jrnenm0e 5171627 5171626 2026-07-27T05:49:12Z ~2026-41526-90 171731 5171627 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC grplzovzu4b5o7ea6tte10ib250rhq7 5171630 5171627 2026-07-27T05:55:46Z ~2026-41526-90 171731 5171630 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC 1qeir93eo0o4kdqktqjbs642bu2mu9s 5171633 5171630 2026-07-27T06:10:35Z ~2026-41526-90 171731 5171633 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC shsjsfmks2ia5uwoeo25qa6iys0jyzo 5171634 5171633 2026-07-27T06:11:05Z ~2026-41526-90 171731 5171634 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC tt6ho65qfiid09e8fjei2lux73w5ed0 5171635 5171634 2026-07-27T06:21:13Z ~2026-41526-90 171731 5171635 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC 60ujnmkobxkrwaqh4ct6csmar6osh79 5171636 5171635 2026-07-27T06:21:44Z ~2026-41526-90 171731 5171636 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC == 5 Sep or 28 Oct 2025, Sagunda == cdkhyed4pu27u88bzhotxtgyckc4nqm 5171637 5171636 2026-07-27T06:22:57Z ~2026-41526-90 171731 5171637 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC == 5 Sep or 28 Oct 2025, Sagunda == == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/Tx7FV8H8 https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/h17gDZPr https://ibb.co/ymvwrz9S https://ibb.co/YTLCYpGn https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD n46gjj0ja82epm5zi8vwhip0551rs83 5171639 5171637 2026-07-27T06:25:18Z ~2026-41526-90 171731 5171639 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC == 5 Sep or 28 Oct 2025, Sagunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/Tx7FV8H8 https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/h17gDZPr https://ibb.co/ymvwrz9S https://ibb.co/YTLCYpGn https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD p43ckkqf1yuixep54r3qlorwvxp6bs0 5171640 5171639 2026-07-27T06:27:30Z ~2026-41526-90 171731 5171640 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 == 5 Sep or 28 Oct 2025, Sagunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/Tx7FV8H8 https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/h17gDZPr https://ibb.co/ymvwrz9S https://ibb.co/YTLCYpGn https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD 3xclywtxa0cvp9xqdsfo19eutnf5fsh 5171641 5171640 2026-07-27T06:29:09Z ~2026-41526-90 171731 5171641 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep or 28 Oct 2025, Sagunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/Tx7FV8H8 https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/h17gDZPr https://ibb.co/ymvwrz9S https://ibb.co/YTLCYpGn https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD mtl9v1mkas7didhspdwxt6nki5eo12m 5171644 5171641 2026-07-27T06:32:10Z ~2026-41526-90 171731 5171644 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep or 28 Oct 2025, Sagunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/Tx7FV8H8 https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/h17gDZPr https://ibb.co/ymvwrz9S https://ibb.co/YTLCYpGn https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD eyqlup9nuqm0hvrq0i6rr7sywl1yssv 5171646 5171644 2026-07-27T06:36:15Z ~2026-41526-90 171731 5171646 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV https://ibb.co/Dg5MwDtd == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/Tx7FV8H8 https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/h17gDZPr https://ibb.co/ymvwrz9S https://ibb.co/YTLCYpGn https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD 2z5jsdnzrng0e4ao9vb966t5bcsxr2m 5171650 5171646 2026-07-27T06:47:14Z ~2026-41526-90 171731 5171650 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV https://ibb.co/Dg5MwDtd == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/h17gDZPr https://ibb.co/ymvwrz9S https://ibb.co/YTLCYpGn https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD do88gpwkenjs4iy17b7asgx7nkokvy5 5171651 5171650 2026-07-27T06:50:02Z ~2026-41526-90 171731 5171651 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV https://ibb.co/Dg5MwDtd == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/h17gDZPr https://ibb.co/ymvwrz9S https://ibb.co/YTLCYpGn https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD https://ibb.co/chCH3j0Y https://ibb.co/TB5MVzRR https://ibb.co/MxRhcZFG https://ibb.co/g8fFBKF cbr1u46pdz0p64nz3zj7jycocvalgto 5171652 5171651 2026-07-27T06:54:14Z ~2026-41526-90 171731 5171652 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV https://ibb.co/Dg5MwDtd == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/9PzK2bN https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD https://ibb.co/chCH3j0Y https://ibb.co/TB5MVzRR https://ibb.co/MxRhcZFG https://ibb.co/g8fFBKF 93xa2awndjmgqjqiewops2pm3c2ib18 5171653 5171652 2026-07-27T06:55:23Z ~2026-41526-90 171731 5171653 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV https://ibb.co/Dg5MwDtd == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD https://ibb.co/chCH3j0Y https://ibb.co/TB5MVzRR https://ibb.co/MxRhcZFG https://ibb.co/g8fFBKF 3bra4tdezvz3tlxv9k3wlbmycr2z2h5 5171654 5171653 2026-07-27T06:59:33Z ~2026-41526-90 171731 5171654 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV https://ibb.co/Dg5MwDtd == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD https://ibb.co/chCH3j0Y https://ibb.co/TB5MVzRR https://ibb.co/MxRhcZFG https://ibb.co/g8fFBKF == October 2025 (Scorpio) == https://ibb.co/cpWTxJ6 https://ibb.co/Hfxhwbsz https://ibb.co/4gwdM35F https://ibb.co/v4rYMbDn https://ibb.co/hFFYXsHW https://ibb.co/VpS88Sx1 https://ibb.co/8DrjQkHj https://ibb.co/Z1Yg0Vms https://ibb.co/ynVjFxtn https://ibb.co/CpWy3pWm https://ibb.co/cSbdmsYZ https://ibb.co/nN0Kv3n8 https://ibb.co/JRMngygq https://ibb.co/1t0xCtd8 https://ibb.co/1tDLKXxB https://ibb.co/pjB1wjwr https://ibb.co/n8DZ9mgy https://ibb.co/VWqbXFdF https://ibb.co/FbZJgqm9 https://ibb.co/hx6ZTLjZ https://ibb.co/cXX0G0Qn https://ibb.co/pjT98vtd https://ibb.co/FbbS63y6 https://ibb.co/Gq9DtRL https://ibb.co/jPch3XRY https://ibb.co/ds111x1p https://ibb.co/p6fGtgfH https://ibb.co/HDrskXR0 https://ibb.co/G4WGGFYF 0rbq8hwxk8kbmfzawlt31iv0ay39zzf 5171655 5171654 2026-07-27T07:01:32Z ~2026-41526-90 171731 5171655 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV https://ibb.co/Dg5MwDtd == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD https://ibb.co/chCH3j0Y https://ibb.co/TB5MVzRR https://ibb.co/MxRhcZFG https://ibb.co/g8fFBKF == October 2025 (Scorpio) == https://ibb.co/cpWTxJ6 https://ibb.co/Hfxhwbsz https://ibb.co/4gwdM35F https://ibb.co/v4rYMbDn https://ibb.co/hFFYXsHW https://ibb.co/VpS88Sx1 https://ibb.co/8DrjQkHj https://ibb.co/Z1Yg0Vms https://ibb.co/ynVjFxtn https://ibb.co/CpWy3pWm https://ibb.co/cSbdmsYZ https://ibb.co/nN0Kv3n8 https://ibb.co/JRMngygq https://ibb.co/1t0xCtd8 https://ibb.co/1tDLKXxB https://ibb.co/pjB1wjwr https://ibb.co/n8DZ9mgy https://ibb.co/VWqbXFdF https://ibb.co/FbZJgqm9 https://ibb.co/hx6ZTLjZ https://ibb.co/cXX0G0Qn https://ibb.co/pjT98vtd https://ibb.co/FbbS63y6 https://ibb.co/Gq9DtRL https://ibb.co/jPch3XRY https://ibb.co/ds111x1p https://ibb.co/p6fGtgfH https://ibb.co/HDrskXR0 https://ibb.co/G4WGGFYF https://ibb.co/KcW9x3Yr 062p3ycotjxt2d2zy6sq5a92v7vd7io 5171656 5171655 2026-07-27T07:02:53Z ~2026-41526-90 171731 5171656 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html https://icoloring.ai/ai-colorizer == 18 Oct 2025, Valencia == https://ibb.co/BVg5HqTr https://ibb.co/nN7c4h2C https://ibb.co/200Q800t https://ibb.co/XkFNP1hK https://ibb.co/27n8ZX23 == 4 September 2025, Valencia == https://ibb.co/p6y46nSG https://ibb.co/67Rp915c https://ibb.co/7J4tX85c https://ibb.co/M57sQZdF == 7 Oct 2025 == https://ibb.co/YTtf5C1J https://ibb.co/mrdh2tWn https://ibb.co/dwSZfqNC https://ibb.co/mC1YNpw9 https://ibb.co/JR9XPy0R https://ibb.co/fdwkzqMR https://ibb.co/jvws9F3D https://ibb.co/Z1tJFcB3 https://ibb.co/6c56Xd60 https://ibb.co/5h0vV470 https://ibb.co/Zz57vyYG https://ibb.co/bRCgnStt == November 2025 (Scorpio), Valencia == https://ibb.co/TjLxrQt https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/pvsF5xgW https://ibb.co/zV9CQtwP == 16 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/hFVWzDq6 https://ibb.co/zWzYVCXg https://ibb.co/gZYpPSYM https://ibb.co/k2D54Rgf https://ibb.co/tPDxX8w8 https://ibb.co/GDGxXm4 https://ibb.co/whZ33z3c https://ibb.co/2YHrmzcr https://ibb.co/Ndpmp5wW https://ibb.co/RGnWYWKL https://ibb.co/JW00x5MH https://ibb.co/8DhBLCTW == 26 October 2025, Cartegena == https://ibb.co/8gkBbXSX https://ibb.co/TBx9hkrk https://ibb.co/mFVQPHMj https://ibb.co/qYgg2nJP https://ibb.co/chyd7MLP https://ibb.co/9Pmc4xX https://ibb.co/Gvw9Pcd5 https://ibb.co/yB8CPmR4 https://ibb.co/NP8dBN5 https://ibb.co/qMKSVhtQ https://ibb.co/xKmZ6bPD https://ibb.co/TMfT1R78 https://ibb.co/zV8cJvVM https://ibb.co/k6x7nVP8 https://ibb.co/7JcSZChF https://ibb.co/1G9T5Dmk https://ibb.co/Xr71Hzdv https://ibb.co/spV9mVJR https://ibb.co/QFxKnMNJ https://ibb.co/4wBSspTd https://ibb.co/350G5jCY https://ibb.co/WNJtNB48 == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv https://ibb.co/zHSCkXSY == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV https://ibb.co/Dg5MwDtd == 20 Nov 2025, Zurich == https://ibb.co/yBnQHq6w https://ibb.co/x8HJJWs9 https://ibb.co/5WKqXCR5 https://ibb.co/6Jpg69F6 https://ibb.co/YBX3TGgC https://ibb.co/ksZcpXp3 https://ibb.co/1J2HCJbW https://ibb.co/9mjhtk2Y https://ibb.co/35rR2HmQ https://ibb.co/C57jJx8S https://ibb.co/yJjZFSS == 5 Sep 2025, Sagunda == https://ibb.co/Kp7CJf0F https://ibb.co/V0Z9BqcL https://ibb.co/cSGkBwfR https://ibb.co/fYkk6zF5 https://ibb.co/3yKwP1zL https://ibb.co/FbcVZkhw https://ibb.co/tT36dF52 https://ibb.co/7JmCKRkg https://ibb.co/wZ7Z7455 https://ibb.co/k23VV4TQ https://ibb.co/yFTPdNZS https://ibb.co/TqWS62ph https://ibb.co/Dgvn02HX https://ibb.co/kg0Jn8ZD https://ibb.co/chCH3j0Y https://ibb.co/TB5MVzRR https://ibb.co/MxRhcZFG https://ibb.co/g8fFBKF == October 2025 (Scorpio) == https://ibb.co/cpWTxJ6 https://ibb.co/Hfxhwbsz https://ibb.co/4gwdM35F https://ibb.co/v4rYMbDn https://ibb.co/hFFYXsHW https://ibb.co/VpS88Sx1 https://ibb.co/8DrjQkHj https://ibb.co/Z1Yg0Vms https://ibb.co/ynVjFxtn https://ibb.co/CpWy3pWm https://ibb.co/cSbdmsYZ https://ibb.co/nN0Kv3n8 https://ibb.co/JRMngygq https://ibb.co/1t0xCtd8 https://ibb.co/1tDLKXxB https://ibb.co/pjB1wjwr https://ibb.co/n8DZ9mgy https://ibb.co/VWqbXFdF https://ibb.co/FbZJgqm9 https://ibb.co/hx6ZTLjZ https://ibb.co/cXX0G0Qn https://ibb.co/pjT98vtd https://ibb.co/FbbS63y6 https://ibb.co/Gq9DtRL https://ibb.co/jPch3XRY https://ibb.co/ds111x1p https://ibb.co/p6fGtgfH https://ibb.co/HDrskXR0 https://ibb.co/G4WGGFYF https://ibb.co/KcW9x3Yr https://ibb.co/Jwsz40zh https://ibb.co/BH52394k https://ibb.co/N2tV9CL4 bef8cgtktvoxjsapuspozzh9kb86xxz 5171657 5171656 2026-07-27T07:05:04Z M7 35330 Праўкі аўтарства [[Special:Contributions/~2026-41526-90|~2026-41526-90]] ([[User talk:~2026-41526-90|размовы]]) адкочаныя; вернута апошняя версія аўтарства [[User:~2026-41451-49|~2026-41451-49]] 5170697 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць https://www.pisni.org.ua/songs/8395070.html == 19 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2D https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW2I https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3H https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3K https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3U https://www.imagebam.com/view/ME1ELW3Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4O https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4P https://www.imagebam.com/view/ME1ELW4Q https://www.imagebam.com/view/ME1ELVYZ https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ3 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ6 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVZ9 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW08 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0C https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0F https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0J https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0N https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0W https://www.imagebam.com/view/ME1ELW0Y https://www.imagebam.com/view/ME1ELW11 https://www.imagebam.com/view/ME1ELW13 == 20 Jul 2026, Katoomba == https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRV https://www.imagebam.com/view/ME1ELVRX https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS0 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS2 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVS4 https://www.imagebam.com/view/ME1ELVSB https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ5 https://www.imagebam.com/view/ME1ELUZ7 == 14 Nov 2025, Valencia == https://ibb.co/rfXL9fpW == Sep 2025 (Virgo), Madrid == https://ibb.co/C39wJ8BB https://ibb.co/tTf5gWzz https://ibb.co/67K4KJMv == 28 Oct 2025, Segunda == https://ibb.co/Dg5MwDtd https://ibb.co/Cp5TGpKG https://ibb.co/cKsZ2X0s https://ibb.co/GLCVt97 https://ibb.co/6ctzT7jq https://ibb.co/Fb0FWB40 https://ibb.co/tPnDLhpV 1qt9neundx9i25rbxs9t3o20dasu5f1 0 337783 5171675 4760428 2026-07-27T08:42:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171675 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Формула Эйлера, значэнні}} [[Файл:Euler's formula.svg|thumb|296px|Геаметрычны сэнс формулы Эйлера]] '''Формула Эйлера''' звязвае [[камплексныя лікі|камплексную]] [[экспанента|экспаненту]] з [[трыганаметрычныя функцыі|трыганаметрычнымі функцыямі]]. Названа ў гонар [[Леанард Эйлер|Леанарда Эйлера]], які яе ўвёў. Формула Эйлера сцвярджае, што для любога камплекснага ліку ([[рэчаісны лік|рэчаіснага]] ў прыватнасці) <math>x</math> выконваецца наступная роўнасць: : <math>e^{ix}=\cos x+i\sin x</math>, дзе : <math>e</math> — [[E (лік)|адна з найважнейшых матэматычных пастаянных]], вызначаная наступнай формулай: <math>e = \lim_{x\to\infty} \left(1+\frac{1}{x}\right)^x</math>, : <math>i</math> — [[уяўная адзінка]]. == Гісторыя == Формула Эйлера ўпершыню была прыведзена ў артыкуле англійскага матэматыка [[Роджэр Котс|Роджэра Котса]] (памочніка [[Ісаак Ньютан|Ньютана]]) «Лагаметрыя» ({{lang-la|Logometria}}), апублікаваным у часопісе [[Філасофскія працы Каралеўскага таварыства|«Філасофскія працы Каралеўскага таварыства»]] ў 1714 годзе<ref>{{cite journal|author=Cotes R.|title=Logometria|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]]|volume=29|year=1714-1716|pages=32|url=http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/29/338-350/5.full.pdf+html|doi=10.1098/rstl.1714.0002}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/29/338-350/5.full.pdf%20html |accessdate=6 лістапада 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706102723/http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/29/338-350/5.full.pdf%20html |archivedate=6 ліпеня 2017 |url-status= }}</ref> і перадрукавана ў кнізе «Гармонія мер» ({{lang-la|Harmonia mensurarum}}), якая была выдадзена ў 1722 годзе, ужо пасля смерці аўтара<ref>{{cite book|author=Cotes R.|title=Harmonia mensurarum|year=1722|pages=28|url=http://books.google.com/books?id=J6BGAAAAcAAJ&pg=PA28}}</ref>. Котс прывёў яе як невялікае сцвярджэнне сярод мноства геаметрычных пабудоў, якое пасля перакладу на сучасную матэматычную мову і выпраўлення памылкі ў знаку, мае выгляд<ref>{{cite book|author=González-Velasco Enrique A.|title=Journey through Mathematics: Creative Episodes in Its History|year=2011|pages=182|url=http://books.google.com/books?id=0sTd4qJgOmsC&pg=PA182}}</ref>: : <math>\ln(\cos x+i\sin x)=i x.</math> Эйлер апублікаваў формулу ў яе звыклым выглядзе ў артыкуле 1740 года і ў кнізе «Уводзіны ў аналіз бесканечна малых» ({{lang-la|Introductio in analysin infinitorum}}) ([[1748]])<ref>{{cite book|author=Euler L.|title=Introductio in analysin infinitorum|year=1748|chapter=Cap.VIII. De quantitatibus transcendentibus ex Circulo ortis|pages=104|volume=1|url=http://archive.org/stream/introductioanaly00eule#page/104/mode/2up}}</ref>, пабудаваўшы доказ на роўнасці бесканечных раскладанняў у ступенныя рады правай і левай частак. Ні Эйлер, ні Котс не ўяўлялі сабе геаметрычнага вытлумачэння формулы: уяўленне аб камплексных ліках як кропках на [[камплексная плоскасць|камплекснай плоскасці]] з’явілася прыкладна на 50 год пазней у [[Каспар Весель|К. Веселя]]. == Вытворныя формулы == З дапамогай формулы Эйлера можна вызначыць функцыі <math>\sin</math> і <math>\cos</math> наступным чынам: : <math>\sin x=\frac{e^{ix}-e^{-ix}}{2i},</math> : <math>\cos x=\frac{e^{ix}+e^{-ix}}{2}.</math> Далей можна ўвесці паняцце трыганаметрычных функцый камплекснай зменнай. Няхай <math>x=iy</math>, тады: : <math>\sin iy=\frac{e^{-y}-e^y}{2i}=i\mathop{\mathrm{sh}}\,y,</math> : <math>\cos iy=\frac{e^{-y}+e^y}{2}=\mathop{\mathrm{ch}}\,y.</math> Вядомая [[тоеснасць Эйлера, камплексны аналіз|тоеснасць Эйлера]], якая звязвае пяць фундаментальных матэматычных канстант: : <math>e^{i\pi}+1=0</math> з’яўляецца асобным выпадкам формулы Эйлера пры <math>x=\pi</math>. == Прымяненне ў камплексным аналізе == Дзякуючы формуле Эйлера з’явіўся так званы трыганаметрычны і паказчыкавы запіс камплекснага ліку: : <math>x=a+ib=|x|(\cos\varphi+i\sin\varphi)=|x|e^{i\varphi}.</math> Таксама значным вынікам можна лічыць формулы ўзвядзення камплекснага ліку ў адвольную ступень: : <math>x=|x|e^{i\varphi}</math>, <math>x^n=|x|^ne^{ni\varphi}.</math> Геаметрычны сэнс дадзенай формулы наступны: пры ўзвядзенні ліку <math>x</math> ў ступень <math>n</math> яго адлегласць да цэнтра ўзводзіцца ў ступень <math>n</math>, а вугал павароту адносна восі <math>OX</math> павялічваецца ў <math>n</math> разоў. Формула ўзвядзення ў ступень верная не толькі для цэлых <math>n</math>, але і для рэчаісных. У прыватнасці, паказчыкавы запіс ліку дазваляе знаходзіць карані любой ступені з любога камплекснага ліку. == Узаемасувязь з трыганаметрыяй == Формула Эйлера выяўляе сувязь паміж [[матэматычны аналіз|матэматычным аналізам]] і [[трыганаметрыя]]й, а таксама дазваляе інтэрпрэтаваць функцыі сінуса і косінуса як [[вагавая функцыя|узважаныя сумы]] экспаненцыяльнай функцыі: : <math>\cos x = \mathrm{Re}\{e^{ix}\} ={e^{ix} + e^{-ix} \over 2}</math> : <math>\sin x = \mathrm{Im}\{e^{ix}\} ={e^{ix} - e^{-ix} \over 2i}.</math> Вышэйпрыведзеныя ўраўненні можна атрымаць складваючы ці аднімаючы формулы Эйлера: : <math>e^{ix} = \cos x + i \sin x \;</math> : <math>e^{-ix} = \cos(- x) + i \sin(- x) = \cos x - i \sin x \;</math> з наступным рашэннем адносна сінуса ці косінуса. Таксама гэтыя формулы могуць служыць вызначэннем трыганаметрычных функцый камплекснай зменнай. Напрыклад, робячы падстаноўку ''x'' = ''iy'', атрымліваем: : <math> \cos(iy) = {e^{-y} + e^{y} \over 2} = \cosh(y), </math> : <math> \sin(iy) = {e^{-y} - e^{y} \over 2i} = -{1 \over i} {e^{y} - e^{-y} \over 2} = i\sinh(y). </math> Камплексныя экспаненты дазваляюць спрасціць трыганаметрычныя разлікі, бо імі прасцей маніпуляваць, чым сінусоіднымі кампанентамі. Адзін з падыходаў прадугледжвае пераўтварэнне сінусоід ў адпаведныя экспаненцыяльныя выразы. Пасля спрашчэння вынік выразу застаецца рэчаісным. Напрыклад: : <math> \begin{align} \cos x\cdot \cos y & = \frac{(e^{ix}+e^{-ix})}{2} \cdot \frac{(e^{iy}+e^{-iy})}{2} \\ & = \frac{1}{2}\cdot \frac{e^{i(x+y)}+e^{i(x-y)}+e^{i(-x+y)}+e^{i(-x-y)}}{2} \\ & = \frac{1}{2} \left[ \underbrace{ \frac{e^{i(x+y)} + e^{-i(x+y)}}{2} }_{\cos(x+y)} + \underbrace{ \frac{e^{i(x-y)} + e^{-i(x-y)}}{2} }_{\cos(x-y)} \right]. \end{align} </math> Сутнасць іншага падыходу ў прадстаўленні сінусоід ў якасці рэчаісных частак камплекснага выразу і правядзення маніпуляцый непасрэдна з камплексным выразам. Напрыклад: : <math> \begin{align} \cos(nx) & = \mathrm{Re} \{\ e^{inx}\ \} = \mathrm{Re} \{\ e^{i(n-1)x}\cdot e^{ix}\ \} \\ & = \mathrm{Re} \{\ e^{i(n-1)x}\cdot (e^{ix} + e^{-ix} - e^{-ix})\ \} \\ & = \mathrm{Re} \{\ e^{i(n-1)x}\cdot \underbrace{(e^{ix} + e^{-ix})}_{2\cos(x)} - e^{i(n-2)x}\ \} \\ & = \cos[(n-1)x]\cdot 2 \cos(x) - \cos[(n-2)x]. \end{align}</math> Гэта формула выкарыстоўваецца для рэкурсіўнага вылічэння значэнняў cos(''nx'') для цэлых значэнняў ''n'' і адвольных значэнняў ''x'' (у радыянах). == Доказ == Доказ формулы Эйлера можна правесці з выкарыстаннем [[рад Тэйлара|рада Маклорэна]]. Раскладзём функцыю <math>e^{ix}</math> у рад Маклорэна ў наваколлі кропкі a = 0 па ступенях <math>x</math>. Атрымаем: <math>e^{ix} = 1 + \frac{ix}{1!} + \frac{(ix)^2}{2!} + \frac{(ix)^3}{3!} + \ldots=\left(1-\frac{x^2}{2!}+\frac{x^4}{4!}-\frac{x^6}{6!}+\ldots\right) + i\left(\frac{x}{1!}-\frac{x^3}{3!}+\frac{x^5}{5!}-\frac{x^7}{7!}+\ldots\right)</math> Але <math>1-\frac{x^2}{2!}+\frac{x^4}{4!}-\frac{x^6}{6!}+\ldots=\cos x</math> <math>\frac{x}{1!}-\frac{x^3}{3!}+\frac{x^5}{5!}-\frac{x^7}{7!}+\ldots=\sin x</math> Таму <math>e^{ix}=\cos x + i\sin x</math>, [[Q.E.D.|што і трэба было даказаць]]. == Паказчыкавая форма камплекснага ліку == Паказчыкавая і трыганаметрычная формы [[камплексны лік|камплексных лікаў]] звязаныя паміж сабой формулай Эйлера. Няхай камплексны лік <math>z</math> у трыганаметрычнай форме мае выгляд <math> z = r(\cos\varphi + i\sin\varphi)</math>. Згодна з формулай Эйлера выраз у дужках можна замяніць на паказчыкавы выраз. У выніку атрымаем: : <math> z = re^{i\varphi} </math> Гэты запіс называецца паказчыкавай формай камплекснага ліку. Гэтак жа, як і ў трыганаметрычнай форме, тут <math> r = |z| </math> ''',''' <math> \varphi = \arg z </math>. == Гл. таксама == * [[Формула Муаўра]] * [[Спіс аб'ектаў, названых у гонар Леанарда Эйлера]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * [http://www.phys-math.ru/_media/conf75/fizmat75-conf-v1.pdf Гутов А. З. Аналог формулы Эйлера для обобщённых синуса и косинуса // Современные методы физико-математических наук. Труды международной конференции. Орёл, 2006. С. 35—37.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200925153938/https://phys-math.ru/_media/conf75/fizmat75-conf-v1.pdf |date=25 верасня 2020 }} * {{кніга |аўтар=Корн Г., Корн Т. |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu |загаловак=Справочник по математике (для научных работников и инженеров) |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1973 }} * {{кніга |аўтар=Стиллвелл Д. |загаловак=Математика и её история |спасылка=http://lib.homelinux.org/_djvu/M_Mathematics/MSch_School-level/Stillvell%20Dzh.%20Matematika%20i%20ee%20istorija%20(RXD,%202004)(ru)(L)(T)(266s).djvu |месца=Москва-Ижевск |выдавецтва=Институт компьютерных исследований |год=2004 |старонак=530 |archive-date=7 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150607032635/http://lib.homelinux.org/_djvu/M_Mathematics/MSch_School-level/Stillvell%20Dzh.%20Matematika%20i%20ee%20istorija%20(RXD,%202004)(ru)(L)(T)(266s).djvu }} == Спасылкі == * {{SpringerEOM|title=Euler formulas|id=p/e036460}} [[Катэгорыя:Трыганаметрыя]] [[Катэгорыя:Камплексны аналіз]] [[Катэгорыя:Леанард Эйлер]] 2opnamylk6w39g8vg7jpg0tyjp4qcq5 0 339409 5171308 4652709 2026-07-26T15:25:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171308 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўная навуковая ўстанова «Усерасійскі навукова-даследчы інстытут селекцыі пладовых культур»''' ('''УНДІСПК''') — навуковая ўстанова Расійскай акадэміі сельскагаспадарчых навук — найстарэйшае памалагічная і [[Садаводства|садоўніцкая]] ўстанова Расіі. == Гісторыя == Гісторыя заснавання інстытута непарыўна звязана з імем [[Граф|графа]] Паўла Дзмітрыевіча Кісялёва, Міністра дзяржаўных маёмасцяў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ва ўрадзе Імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]]. У [[1842|1842 годзе]] выходзіць палажэнне пра садовыя установы, у якім прадугледжвалася стварэнне казённых драўняных гадавальнікаў<ref>Следует отметить, что Павел Дмитриевич с особенной любовью относился к искусственному разведению деревьев (см. ''Арнольд Ф. К.'' История лесоводства. / Репр. изд. 1885 г. — М<span>.</span>, 2004. — 411 с.</ref>. [[15 верасня]] [[1843|1843 года]] Трэці Дэпартамент Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў, на падставе загаду П. Д. Кісялёва, выдаў загад за № 12506 з прапановай заснаваць у [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]] драўняны гадавальнік або казённы сад. Мэтамі стварэння гадавальніка пазначаліся развіцце [[садаводства]] ў дзяржаўных сялян, акліматызацыя і распаўсюджванне карысных пладовых, ягадных, дэкаратыўных і агароднінных культур. Да нашых дзён дайшоў ліст ад [[26 сакавіка]] [[1845|1845 года]] на імя кіраўніка Арлоўскай палатай дзяржаўных маёмасцяў: Арлоўскі драўняны гадавальнік, плошчай 15 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] быў уладкаваны на паўднёвай ўскраіне [[Арол (горад)|Арла]], на беразе [[Ака|Акі]]. [[28 красавіка]] [[1845|1845 года]] адбылося яго афіцыйнае адкрыццё. Гэты дзень дагэтуль штогод адзначаецца як дзень нараджэння інстытута. Арганізацыя гадавальніка дабратворна адбілася на развіцці садаводства ў Арлоўскай губерні. Так, у справаздачы за [[1853|1853 год]] адзначалася, што з моманту заснавання гадавальніка, колькасць садоў паблізу горада Арла ўзрасла ў 10 разоў. У [[1847|1847 годзе]], пры гадавальніку была створана школа садаводства, у якую прымалі на вучобу юнакоў 15-17 гадоў з ліку сялянскіх дзяцей Арлоўскай і Курскай губерняў. Выпускнікоў звычайна запрашалі на працу ў дваранскія сядзібы. C канца [[1880-я|80-х гадоў XIX стагоддзя]] пры гадавальніку арганізаваны курсы пладаводства для настаўнікаў агульнаадукацыйных школ. З [[1887|1887 года]] на базе гадавальніка пачата вытворчасць пладовых і ягадных вінаў. З [[1896|1896 года]] пачынаецца вывучэнне і акліматызацыя канадскіх і паўночна-амерыканскіх сартоў яблыні. У [[1922|1922 годзе]] на базе гадавальніка ствараецца Арлоўскі памалагічны расаднік. Да гэтага часу, плошча гаспадаркі складала каля 30 га, у тым ліку, пладовы гадавальнік — 6,6 га, фруктовы сад — 2,3 га, дэндралагічнае аддзяленне — 1,8 га, парк — 2 га, вішнёвы сад, пчальнік і пабудовы — 2,3 га, агарод — 2,6 га. У гэтым жа годзе, плошча гаспадаркі была пашырана яшчэ на 21 гектар. У [[1930|1930 годзе]] на базе расадніка ствараецца саўгас № 13 Садвінтрэста. У [[1933|1933 годзе]], на базе саўгаса ствараецца Арлоўскі апорны пункт Усерасійскага НДІ садаводства імя Мічурына І. В., у [[1934|1934 годзе]] ен пераўтвараецца ў пашыраны апорны пункт па садоўніцтву. З [[1937|1937 года]] пачынаюць наладжвацца кантакты з замежнымі навуковымі арганізацыямі, у прыватнасці, з Бруклінскім пладовым гадавальнікам, размешчаным у штаце [[Паўднёвая Дакота|Паўдневая Дакота]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) і яго заснавальнікам і кіраўніком, прафесарам Карлам А Гансенам. У [[1947|1947 годзе]], пашыраны апорны пункт пераўтвараецца ў Арлоўскую пладова-ягадную доследную станцыю. З [[1977|1977 года]] станцыя станавіцца занальнай. У чэрвені [[1990|1990 года]], на базе станцыі створаны Навукова-даследчы інстытут селекцыі і сартаразвядзення пладовых культур. У [[1992|1992 годзе]], ён пераўтвараецца ва Усерасійскі навукова-даследчы інстытут селекцыі пладовых культур (УНДІСПК). У цяперашні час, УНДІСПК — адзін з вядучых селекцыйных цэнтраў Расіі і Еўропы. == Літаратура == * ''Сядоў Е. Н.'' [http://vniispk.ru/book.php?list=5&readme=27#27/ Найстарэйшае помологическое ўстанова] — Арол, 2006. — 295 с. * [http://vniispk.ru/book.php?list=7&readme=3#3/ Садзе пакланіцеся...] / склад. Строеў Е. С., Сядоў Е. Н., Сухарукава М. С., Алейнікава А. П. — Арол: Выд-ва ВНИИСПК, 1995. — 88 с. == Славутасці == Дэндралагічны парк УНДІСПК[http://zapoved.ru/?act=region_oopt&id=1030 [1<nowiki>]</nowiki>] == Спасылкі == * [http://www.vniispk.ru/ Афіцыйны сайт УНДІСПК] * [http://www.agroacadem.ru/codificator/institute/detail.php?ID=9801/{{Недаступная спасылка}} ВНИИСПК на сайте Россельхозакадемии]{{Недаступная спасылка}} == Зноскі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Расіі]] [[Катэгорыя:Арлоўская вобласць]] g8lvpbnghk1umjhbwziqpq1t6rbjp0v 0 350542 5171307 4731540 2026-07-26T15:24:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171307 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя |назва партыі = Усерасійская фашысцкая арганізацыя |назва на мове арыгінала = {{lang-ru|Всероссийская фашистская организация}} |лагатып = Logo of the All-Russian Fascist Organisation.svg |шырыня лагатыпа = |подпіс = Знак УФА |лідар = [[Анастасій Андрэевіч Вансяцкі|А.А. Вансяцкі]] |прэзідэнт = |старшыня = |генеральны сакратар = |першы сакратар = |прэзідыум = |сакратар = |заснавальнік = |дата заснавання = [[10 мая]] [[1933]] |дата роспуску = забаронена ў [[1942]] |аб'яднанне = |штаб-кватэра = {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} [[ЗША]], [[Канектыкут]], [[Патнэм, Канектыкут|Патнэм]] |ідэалогія = [[фашызм]], [[рускі нацыяналізм]] |інтэрнацыянал = |саюзнікі = |моладзевая арганізацыя = |колькасць членаў = |дэвіз = |Месцаў у ніжняй палаце = |Месцаў у ніжняй палаце_параметр = |Месцаў у верхняй палаце = |Месцаў у верхняй палаце_параметр = |Месцаў у Еўрапарламенце = |гімн = «Знамёна выше!…»<ref name=autogenerated1>[http://www.youtube.com/watch?v=qUHwtc_TN08&feature=youtu.be Гимн ВФО]</ref> |партыйны друк = [[Фашист (газета)|газета «Фашист»]]<br />[[Русский авангард, газета|газета «Русский авангард»]] |персаналіі = |афіцыйны сайт = }} '''Усерасійская фашысцкая арганізацыя''' (УФА) — існавала ў 1933—1942 гады ў [[ЗША]] пад кіраўніцтвам [[Анастасій Андрэевіч Вансяцкі|Анастасія Вансяцкага]]. Заснавана 10 мая 1933 года ў Томпсане (ЗША, штат Канектыкут). УФА — назва выкарыстоўваная для кароткасці (поўная назва Усерасійская нацыянал-рэвалюцыйная працоўная і працоўна-сялянская партыя фашыстаў). Пасля 1935 атрымала найменне Усерасійская нацыянал-рэвалюцыйная партыя. Партыя, што складалася з [[Белая эміграцыя|белаэмігрантаў]], была малалікая, але моцная ў фінансавым дачыненні. У 1933—1941 гг. партыя выдавала штомесячную ілюстраваную газету [[Фашист (газета)|«Фашист»]]<ref>[http://www.emigrantica.ru/j/item/fashist-putnam-sonnecticut-usa-1933-1941 Фашист (Putnam, Сonnecticut, USA, 1933–1941)] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130416173410/http://www.emigrantica.ru/j/item/fashist-putnam-sonnecticut-usa-1933-1941 |date=16 красавіка 2013 }}</ref>. З 1935 па 1942 гг. у [[Шанхай|Шанхаі]] партыя выдавала газету [[Русский авангард, газета|«Русский авангард»]]<ref>[http://www.emigrantica.ru/j/item/russkii-avangard-shankhai-1935-1942 Русский авангард (Шанхай, 1935–1942)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Азбука фашизма|адказны=Сост. Г. В. Тараданов, при участ. В. В. Кибардина, под ред. и с доп. К. В. Родзаевского|спасылка=http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|месца=Харбин|выдавецтва=Наш путь|год=1935|старонак=110|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304035727/http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|archivedate=4 сакавіка 2014}} * {{кніга|аўтар= Грозин Н.Н.|загаловак= ''Защитные рубашки''|месца= Шанхай|выдавецтва= Издательство Всеобщий Русский Календарь|год= 1939|старонак= 325}} * {{кніга|аўтар= Окороков А. В.|загаловак= ''Фашизм и русская эмиграция (1920-1945 гг.)''|месца= М.|выдавецтва= Руссаки|год= 2002|старонак= 593|isbn= 5-93347063-5}} * {{артыкул|аўтар=Сидорчик А.|загаловак=Свастика над Харбином. Как борцы с большевизмом стали русскими фашистами|спасылка=http://www.aif.ru/society/history/svastika_nad_harbinom_kak_borcy_s_bolshevizmom_stali_russkimi_fashistami|выданне=Аргументы и факты|год=26.05.2016|нумар=}} * {{кніга|аўтар= Родзаевский К. В.|загаловак= ''[[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Завещание Русского фашиста]]''|месца= М.|выдавецтва= ФЭРИ-В|год= 2001|старонак= 512|isbn= 5-94138-010-0}} * {{кніга|аўтар= John J. Stephan|загаловак= ''The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945''|месца= New York|выдавецтва= Harper & Row|год= 1978|isbn= 0-06-014099-2}} == Спасылкі == * [http://www.anesi.com/east/horstw.htm Ноты, фонограмма Песни Хорста Весселя ] * [http://www.worldmilitaria.com/newsite/Media/HorstWesselLied.mp3 mp3 Песни Хорста Весселя ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150113221131/http://www.worldmilitaria.com/newsite/Media/HorstWesselLied.mp3 |date=13 студзеня 2015 }} * [http://fascismorivoluzionario.wordpress.com/2010/06/13/%d0%b4%d0%b5%d0%ba%d0%bb%d0%b0%d1%80%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f-%d0%b2%d1%81%d0%b5%d1%80%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b9-%d0%bd%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%bb-%d1%80%d0%b5/ ДЕКЛАРАЦИЯ ВСЕРОССИЙСКОЙ НАЦИОНАЛ-РЕВОЛЮЦИОННОЙ ПАРТИИ]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128095552/http://fascismorivoluzionario.wordpress.com/2010/06/13/%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BB-%D1%80%D0%B5/ |date=28 студзеня 2012 }} * E. Oberlander, [http://www.jstor.org/pss/259654?searchUrl=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DThe%2BAll-Russian%2BFascist%2BParty%26gw%3Djtx%26prq%3DE.%2BOberl%25C3%25A4nder%26hp%3D25%26wc%3Don&Search=yes 'The All-Russian Fascist Party'], ''Journal of Contemporary History'', Vol. 1, No. 1. (1966), pp.&nbsp;158–173 * [http://www.youtube.com/watch?v=qUHwtc_TN08&feature=youtu.be Гимн ВФО] {{Рускі фашызм}} [[Катэгорыя:Рускія фашысцкія партыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя рускага нацыяналізму]] 0o7aztm0h4cjwf0gid306vw1sssghr2 0 352541 5171342 5101108 2026-07-26T16:32:24Z ~2026-41609-83 171704 5171342 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па футболе |арыгінальнае = FIFA World Cup |лагатып = |шырыня = 250px |подпіс = Сучасны трафей чэмпіянату свету «Кубак свету ФІФА», які выкарыстоўваецца з 1974 года. |арганізацыя = [[ФІФА]] |рэгіён = міжнародны |кол-ць каманд = 204 (кваліфікацыя)<br />32 (асноўная стадыя) |заснаваны = 1930 |рэарганізаваны = |скасаваны = |дзеючы чэмпіён = {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] (3-і тытул) |тытул апошняга пераможца = |апошні чэмпіён = |найбольш тытулаваная = {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] (5 тытулаў) |тэлекампаніі = |сайт = |Бягучы турнір = [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] }} '''[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянат свету]]''' — міжнароднае спаборніцтва па [[футбол]]е, заснаванае ў 1930 годзе. У ім удзельнічаюць мужчынскія футбольныя зборныя краін-членаў [[ФІФА|Міжнароднай футбольнай федэрацыі]] (ФІФА), галоўнага футбольнага органа кіравання. Турнір праходзіць кожныя чатыры гады за выключэннем 1942 і 1946 гадоў, калі ён быў адменены ў сувязі з [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|Апошні чэмпіянат свету]], які праходзіў у 2022 годзе, выйграла [[Зборная Аргенціны па футболе|зборная Аргенціна]], якая ў фінале па пенальці перайграла [[Зборная Францыі па футболе|Францыю]] (3:3 пасля дадатковага часу, 4:2 па пенальці). Фінал чэмпіянату свету з’яўляецца апошнім матчам спаборніцтва і вызначае, каманда якой краіны стане сусветным чэмпіёнам. Калі пасля 90 хвілін асноўнага часу матча лік застаецца роўным, назначаецца дадатковы 30-хвілінны перыяд гульні, які называюць дадатковым часам. Калі нічыя паміж камандамі застаецца і пасля дадатковага часу, пераможца фінальнага матча вырашаецца ў серыі пенальці. Зборная, якая перамагае ў серыі пенальці, абвяшчаецца чэмпіёнам свету<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/affederation/federation/81/42/36/lotg_en.pdf |title=Laws of the Game |format=PDF |accessdate=9 February 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616064616/http://www.fifa.com/mm/document/affederation/federation/81/42/36/lotg_en.pdf |archivedate=16 чэрвеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Пераможца турніру вырашаўся ў выніку адзіночнага паядынку заўсёды акрамя [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950 года]], калі чэмпіён свету вырашаўся ў выніку фінальнага групавога раўнда, у якім удзельнічалі чатыры зборныя ([[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]], [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]], [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] і [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]). Матч паміж Уругваем і Бразіліяй быў адным з двух апошніх матчаў чэмпіянату і вырашальным, бо абедзве каманды ішлі наперадзе паводле ачкоў і каманда, якая перамагала ў гэтым паядынку, гарантавала сабе чэмпіёнства. Такім чынам, ФІФА лічыць гэты матч дэ-факта фіналам чэмпіянату свету 1950 года<ref name="All results"/>. У 22 чэмпіянатах свету прымалі ўдзел 80 розных зборных, з якіх 13 даходзілі да фінальных матчаў і 8 станавіліся чэмпіёнамі{{efn|У адпаведнасці з афіцыйнай пазіцыяй ФІФА вынікі зборных ФРГ і Германіі аб’ядноўваюцца і лічацца разам.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/01/18/03/18/fs-201_08a_fwc-alltimeranking.pdf |title=All-time FIFA World Cup Ranking 1930-2010 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |format=PDF |accessdate=30 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708205811/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/01/18/03/18/fs-201_08a_fwc-alltimeranking.pdf |archivedate=8 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>|group="заўв"}}. З пяццю тытуламі Бразілія з'ўляецца самай паспяховай камандай чэмпіянатаў свету, а таксама адзінай краінай, якая прымала ўдзел ва ўсіх розыгрышах спаборніцтва<ref>{{cite web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/teams/brazil/ |title=World Cup Spotlight on Brazil |publisher=[[CNN]] |accessdate=29 January 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130401141133/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/teams/brazil/ |archivedate=1 красавіка 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] і Германія па чатыры разы выйгравалі чэмпіянат свету, Уругвай, Аргенціна і [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] — па два, а [[Зборная Англіі па футболе|Англія]] і Іспанія — па адным разе. Каманда, якая перамагае ў фінальным матчы, атрымлівае [[Трафей чэмпіянату свету па футболе|традыцыйны трафей]], а яе імя гравіруецца на ніжняй частцы гэтага трафея<ref name=globo>{{cite news |url=http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |title=Taça da Copa do Mundo chega ao Brasil (World Cup trophy arrives in Brazil) |publisher=Globo TV |accessdate=22 April 2014 |date=21 April 2014 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |accessdate=30 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606205424/http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |archivedate=6 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |accessdate=30 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606205424/http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |archivedate=6 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. У 22 папярэдніх чэмпіянатах свету толькі краіны з Еўропы і Паўднёвай Амерыцы даходзілі да фіналу галоўнага футбольнага першынства. Дзевяць разоў ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]) у фінальным паядынку гулялі дзве еўрапейскія зборныя і толькі два разы ([[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]]) — дзве зборныя краін Паўднёвай Амерыкі. Рэкорд па колькасці выхадаў у фінал належыць зборнай Германіі, якая 8 разоў гуляла ў вырашальных паядынках чэмпіянату. Зборныя Італіі (1934—1938) і Бразіліі (1958—1962) з’яўляюцца адзінымі, якія выйгравалі чэмпіёнскія тытулы два разы запар, а зборныя ФРГ (1982—1990) і Бразіліі (1994—2002) адзінымі, якія тройчы запар даходзілі да фіналаў. Фіналы [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] гадоў паміж зборнымі Бразіліі і Італіі, а таксама фіналы [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] гадоў паміж зборнымі Германіі і Аргенціны з’яўляюцца адзінымі вырашальнымі паядынкамі паміж аднымі камандамі. Фінал [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934 года]] паміж зборнымі Італіі і [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакіі]] застаецца апошнім фіналам чэмпіянату свету, калі абедзве зборныя ўпершыню дайшлі да фіналу спаборніцтва{{efn|Тэхнічна зборныя Бразіліі і Швецыі гулялі ў сваім першым фінале ў 1958 годзе, але вырашальны матч чэмпіянату свету 1950 года паміж Бразіліяй і Уругваем лічыцца за першы фінал зборнай Бразіліі.|group="заўв"}}. Пяць разоў ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]) вынік фіналу вызначаўся ў дадатковы час і яшчэ тры разы ([[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]) чэмпіёны свету вызначаліся ў серыі пенальці. Фіналы [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] гадоў з’яўляюцца адзінымі, якія праходзілі не ў нядзелю: першы адбыўся ў сераду, а другі — у суботу. == Месцы правядзення == 11 разоў фіналы чэмпіянатаў свету праходзілі на тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]], 5 разоў — на тэрыторыі [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], 3 разы — у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], 2 разы — у [[Азія|Азіі]] і 1 раз — у [[Афрыка|Афрыцы]]. Па два разы фіналы чэмпіянатаў свету праходзілі ў [[Рым]]е ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]]), у [[Парыж]]ы ([[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] у [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]), у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] ([[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]) і ў [[Мехіка]] ([[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]]). У [[Германія|Германіі]] фіналы праходзілі таксама два разы, але ў розных гарадах — у [[Мюнхен]]е ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974 годзе]] і ў [[Берлін]]е ў [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006 годзе]]. <center> {{На карце+|Зямля |float=center |width=1100 |caption=Месцы правядзення фінальных матчаў чэмпіянатаў свету. |AlternativeMap=World_location_map_(equirectangular_180).svg |places= {{На карце~|Зямля|position=right|lat=-34.900755|long=-56.167068|label='''[[Мантэвідэа|1930]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=bottom|lat=-34.607742|long=-58.377710|label='''[[Буэнас-Айрэс|1978]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=-22.910251|long=-43.198548|label='''[[Рыа-дэ-Жанэйра|1950, 2014]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=left|lat=-33.447267|long=-70.666944|label='''[[Сант’яга|1962]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=top|lat=51.503378|long=-0.131903|label='''[[Лондан|1966]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=left|lat=48.858520|long=2.348905|label='''[[Парыж|1938, 1998&nbsp;]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=52.512905|long=13.406829|label='''[[Берлін|2006]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=41.899510|long=12.498890|label='''[[Рым|1934, 1990]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=35.462489|long=139.581826|label='''[[Якагама|2002]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=19.429376|long=-99.142278|label='''[[Мехіка|1970, 1986]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=-26.201030|long=28.046195|label='''[[Яганэсбург|2010]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=left|lat=40.410435|long=-3.697420|label='''[[Мадрыд|1982]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=59.325841|long=18.071297|label='''[[Стакгольм|1958]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=bottom|lat=46.947085|long=7.447735|label='''[[Берн|1954&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=34.032886|long=-118.277284|label='''[[Лос-Анджэлес|1994]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=48.132578|long=11.578889|label='''[[Мюнхен|1974]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=55.7558|long=37.6173|label='''[[Масква|2018]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=25.477992|long=51.477814|label='''[[Лусаіл|2022]]'''}} }} </center> == Спіс фіналаў == {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%; text-align:left" |- |style="background:#CCFFCC"| Каманда перамагла ў дадатковы час. |- |style="background:#FFFF99"| Каманда перамагла ў серыі пенальці. |} ''Слупок «Год» азначае год, у які праходзілі матчы асноўнай стадыі чэмпіянату, а спасылкі вядуць да артыкулаў пра адпаведныя чэмпіянаты. Спасылкі да артыкулаў пра фіналы чэмпіянатаў знаходзяцца ў слупку «Лік». Спасылкі ў слупках «Пераможцы» і «Фіналісты» вядуць да артыкулаў пра нацыянальныя зборныя, а не пра краіны.'' {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%; text-align:left" width=100% |- style="background:#D8D8D8; text-align: center" !width="7%"| Год !!width="18%"| Пераможцы !!width="8%" colspan="2"| Лік<ref name="All results">{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |title=FIFA World Cup Finals since 1930 |accessdate=3 February 2009 |format=PDF |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503182206/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |archivedate=3 мая 2019 |url-status=dead }}</ref> !!width="18%"| Фіналісты !!width="13%"| Суддзя !!width="15%"| Месца правядзення !!width="14%"| Стадыён !!width="7%"| Наведвальнасць |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] {{Сцяг|Уругвай}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1930|4:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=405/match=1087/index.html#nosticky |title=1930 FIFA World Cup Uruguay |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161114140540/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=405/match=1087/index.html#nosticky |archivedate=14 лістапада 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Uruguay 1930 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025439/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025439/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025439/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бельгія}} [[Жан Лангенус]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Уругвай}} [[Мантэвідэа]], [[Уругвай]] ||rowspan="2"| [[Эстадыа Сентэнарыа]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 80 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Пабла Дарада|Дарада]] (12), [[Хасэ Педра Сеа|Сеа]] (57), [[Віктарыяна Сантас Ірыяртэ|Ірыяртэ]] (68), [[Эктар Кастра|Кастра]] (90) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Карлас Пеўселье|Пеўселье]] (20), [[Гільерма Стабіле|Стабіле]] (37) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] {{Сцяг|Італія|1861}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1934|2:1]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 1:1.</ref><ref name="FIFA 1934">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3490/match=1134/index.html#nosticky |title=1934 FIFA World Cup Italy |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211213022/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3490/match=1134/index.html#nosticky |archivedate=11 снежня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC1934">{{cite news |title=World Cup history – Italy 1934 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=14 студзеня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130114004918/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114004918/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114004918/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Швецыя}} [[Іван Эклінд]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[Рым]], [[Італія]] ||rowspan="2"| [[Нацыянале ПНФ]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 50 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Раймунда Орсі|Орсі]] (81), [[Анджэла Ск’явіа|Ск'явіа]] (95) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Антанін Пуч|Пуч]] (76) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] {{Сцяг|Італія|1861}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1938|4:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3487/match=1174/index.html#nosticky |title=1938 FIFA World Cup France |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180414112617/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3487/match=1174/index.html#nosticky |archivedate=14 красавіка 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – France 1938 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849022.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009}}</ref> || {{Сцяг|Венгрыя|1919}} [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Францыя}} [[Жорж Капдэвіль]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Францыя}} [[Парыж]], [[Францыя]] ||rowspan="2"| [[Іў дзю Мануар]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 45 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Джына Калаусі|Калаусі]] (6), [[Сільвіа Піёла|Піёла]] (16), [[Джына Калаусі|Калаусі]] (35), [[Сільвіа Піёла|Піёла]] (82) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Пал Ціткаш|Ціткаш]] (8), [[Дзьёрдзь Шарошы|Шарошы]] (70) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] {{Сцяг|Уругвай}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1950|2:1]]<ref group="заўв">На чэмпіянаце свету 1950 года адсутнічаў фінал, замест якога быў вырашальны групавы раўнд з чатырма камандамі (Уругваем, Бразіліяй, Швецыяй і Іспаніяй). Тым не менш, ФІФА лічыць матч паміж Бразіліяй і Уругваем вырашальным паядынкам чэмпіянату.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=209/match=1190/index.html#nosticky |title=1950 FIFA World Cup Brazil |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009144039/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=209/match=1190/index.html#nosticky |archivedate=9 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Brazil 1950 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=26 мая 2012 |archive-url=https://archive.today/20120526093434/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120526093434/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |archivedate=26 мая 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120526093434/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |archivedate=26 мая 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Джордж Рыдэр]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бразілія}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] ||rowspan="2"| [[Маракана]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 174 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Хуан Альберта Ск’яфіна|Ск’яфіна]] (66), [[Альсідэс Эдгарда Гіджа|Гіджа]] (79) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Албіну Фрыяса Кардосу|Фрыясу]] (47) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] {{Сцяг|Германія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1954|3:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3484/match=1278/index.html#nosticky |title=1954 FIFA World Cup Switzerland |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170325112918/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3484/match=1278/index.html#nosticky |archivedate=25 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Switzerland 1954 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849414.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009}}</ref> || {{Сцяг|Венгрыя|1949}} [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Уільям Лінг]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Берн]], [[Швейцарыя]] ||rowspan="2"| [[Ванкдорф, стадыён|Ванкдорф]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 60 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Макс Морлак|Морлак]] (10), [[Гельмут Ран|Ран]] (18), [[Гельмут Ран|Ран]] (84) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Ферэнц Пушкаш|Пушкаш]] (6), [[Золтан Цібар|Цібар]] (8) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1958|5:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3482/match=1343/index.html#nosticky |title=1958 FIFA World Cup Sweden |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151026052920/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3482/match=1343/index.html#nosticky |archivedate=26 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Sweden 1958 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Швецыя}} [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Францыя}} [[Марыс Гіг]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Швецыя}} [[Сольна (камуна)|Сольна]], [[Швецыя]] ||rowspan="2"| [[Росунда]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 51 800 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Вава]] (9), [[Вава]] (32), [[Пеле]] (55), [[Марыу Загалу|Загалу]] (80), [[Пеле]] (90) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Нільс Лідхальм|Лідхальм]] (4), [[Агнэ Сімансан|Сімансан]] (80) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1962|3:1]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3480/match=1463/index.html#nosticky |title=1962 FIFA World Cup Chile |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924231953/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3480/match=1463/index.html#nosticky |archivedate=24 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Chile 1962 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025437/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025437/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025437/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|СССР}} [[Мікалай Латышаў]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Чылі}} [[Сант’яга]], [[Чылі]] ||rowspan="2"| [[Нацыянальны стадыён (Сант’яга)|Нацыянальны стадыён]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 69 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Амарылду]] (17), [[Зіту]] (69), [[Вава]] (78) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Ёзэф Масапуст|Масапуст]] (15) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Англіі па футболе|Англія]] {{Сцяг|Англія}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1966|4:2]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 2:2.</ref><ref name="FIFA 1966">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3478/match=1633/index.html#nosticky |title=1966 FIFA World Cup England |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170503163715/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3478/match=1633/index.html#nosticky |archivedate=3 мая 2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC1966">{{cite news |title=World Cup history – England 1966 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=14 студзеня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130114003624/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114003624/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114003624/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Готфрыд Дайнст]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Лондан]], [[Англія]] ||rowspan="2"| [[Уэмблі (1923)|Уэмблі]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 93 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Джэфры Херст|Херст]] (18), [[Марцін Пітэрс|Пітэрс]] (78), [[Джэфры Херст|Херст]] (101), [[Джэфры Херст|Херст]] (120) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Гельмут Галер|Галер]] (12), [[Вольфганг Вебер|Вебер]] (90) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1970|4:1]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3476/match=1765/index.html#nosticky |title=1970 FIFA World Cup Mexico |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225182847/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3476/match=1765/index.html#nosticky |archivedate=25 лютага 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Mexico 1970 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Італія}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Заходняя Германія}} [[Рудольф Глокнер]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Мексіка}} [[Мехіка]], [[Мексіка]] ||rowspan="2"| [[Ацтэка]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 107 412 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Пеле]] (18), [[Жэрсан]] (66), [[Жайрзінью]] (71), [[Карлус Алберту Торыс|Карлус Алберту]] (86) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Раберта Банінсенья|Банінсенья]] (37) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] {{Сцяг|Германія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1974|2:1]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=605/match=2063/index.html#nosticky |title=1974 FIFA World Cup Germany |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150222061156/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=605/match=2063/index.html#nosticky |archivedate=22 лютага 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – West Germany 1974 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Джон Тэйлар]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Германія}} [[Мюнхен]], [[ФРГ]] ||rowspan="2"| [[Алімпійскі стадыён (Мюнхен)|Алімпійскі стадыён]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 75 200 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Паўль Брайтнер|Брайтнер]] (26 пен.), [[Герд Мюлер|Мюлер]] (44) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Ёган Нескенс|Нескенс]] (2 пен.) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] {{Сцяг|Аргенціна}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1978|3:1]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 1:1.</ref><ref name="FIFA 1978">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=639/match=2198/index.html#nosticky |title=1978 FIFA World Cup Argentina |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201211313/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=639/match=2198/index.html#nosticky |archivedate=1 лютага 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC1978">{{cite news |title=World Cup history – Argentina 1978 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=13 студзеня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130113230425/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130113230425/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |archivedate=13 студзеня 2013 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130113230425/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |archivedate=13 студзеня 2013 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[Серджыа Ганела]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Аргенціна}} [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]] ||rowspan="2"| [[Манументаль Рывер Плэйт]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 71 483 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Марыа Кемпес|Кемпес]] (38), [[Марыа Кемпес|Кемпес]] (105), [[Даніэль Бертоні|Бертоні]] (115) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Дзік Нанінга|Нанінга]] (82) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] {{Сцяг|Італія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1982|3:1]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3475/match=923/index.html#nosticky |title=1982 FIFA World Cup Spain |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160416230737/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3475/match=923/index.html#nosticky |archivedate=16 красавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Spain 1982 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бразілія}} [[Арналду Каэлью]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Іспанія}} [[Мадрыд]], [[Іспанія]] ||rowspan="2"| [[Сант’яга Бернабеу (стадыён)|Сант’яга Бернабеу]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 90 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Паала Росі|Росі]] (56), [[Марка Тардэлі|Тардэлі]] (69), [[Алесандра Альтабелі|Альтабелі]] (80) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Паўль Брайтнер|Брайтнер]] (83) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] {{Сцяг|Аргенціна}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1986|3:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3467/match=393/index.html#nosticky |title=1986 FIFA World Cup Mexico |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527002245/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3467/match=393/index.html#nosticky |archivedate=27 мая 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Mexico 1986 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=4 жніўня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120804041324/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120804041324/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |archivedate=4 жніўня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120804041324/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |archivedate=4 жніўня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бразілія}} [[Рамуальда Арпі Філью]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Мексіка}} [[Мехіка]], [[Мексіка]] ||rowspan="2"| [[Ацтэка]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 114 600 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Хасэ Луіс Браўн|Браўн]] (23), [[Хорхэ Вальдана|Вальдана]] (56), [[Хорхэ Буручага|Буручага]] (84) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Карл-Хайнц Руменігэ|Руменігэ]] (74), [[Рудзі Фёлер|Фёлер]] (81) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] {{Сцяг|Германія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1990|1:0]]<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3462/match=27/index.html#nosticky |title=1990 FIFA World Cup Italy |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115172134/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=76/results/matches/match=27/report.html |archivedate=15 November 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Italy 1990 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Мексіка}} [[Эдгарда Кадэзаль Мендэз]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[Рым]], [[Італія]] ||rowspan="2"| [[Стадыа Алімпіка]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 73 603 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Андрэас Брэмэ|Брэмэ]] (85 пен.) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="background:#FFFF99; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1994|0:0 (3:2 пен.)]]<ref name="FIFA 1994">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3459/match=3104/index.html#nosticky |title=1994 FIFA World Cup USA |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312050028/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3459/match=3104/index.html#nosticky |archivedate=12 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC1994">{{cite news |title=World Cup history – USA 1994 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=14 студзеня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130114003800/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114003800/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114003800/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Італія}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Венгрыя}} [[Сандар Пуль]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|ЗША}} [[Пасадэна (Каліфорнія)|Пасадэна, Каліфорнія]], [[ЗША]] ||rowspan="2"| [[Роўз-Боўл]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 94 194 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| <br /> ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] {{Сцяг|Францыя}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1998|3:0]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=1027/match=8788/index.html#nosticky |title=1998 FIFA World Cup France |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305110004/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=1027/match=8788/index.html#nosticky |archivedate=5 сакавіка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – France 1998 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4851296.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Марока}} [[Саід Белкуола]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Францыя}} [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]], [[Францыя]] ||rowspan="2"| [[Стад дэ Франс]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 80 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Зінедзін Зідан|Зідан]] (27), [[Зінедзін Зідан|Зідан]] (45), [[Эмануэль Пеці|Пеці]] (90) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2002|2:0]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=43950600/match=43950064/index.html#nosticky |title=2002 FIFA World Cup Korea/Japan |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715211026/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=43950600/match=43950064/index.html#nosticky |archivedate=15 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Japan & South Korea 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025443/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025443/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025443/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[П’ерлуіджы Каліна]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Японія}} [[Якагама]], [[Японія]] ||rowspan="2"| [[Міжнародны стадыён Якагамы]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 69 029 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Раналду]] (67), [[Раналду]] (79) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] {{Сцяг|Італія}} ||style="background:#FFFF99; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2006|1:1 (5:3 пен.)]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 1:1, у дадатковы час галоў забіта не было.</ref><ref name="FIFA 2006">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=97410600/match=97410064/index.html#nosticky |title=2006 FIFA World Cup Germany |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428041708/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=97410600/match=97410064/index.html#nosticky |archivedate=28 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC2006">{{cite news |title=Zidane off as Italy win World Cup |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009}}</ref> || {{Сцяг|Францыя}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Аргенціна}} [[Гарацыа Элізонда]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Германія}} [[Берлін]], [[Германія]] ||rowspan="2"| [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскі стадыён]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 69 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Марка Матэрацы|Матэрацы]] (19) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Зінедзін Зідан|Зідан]] (7 пен.) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] {{Сцяг|Іспанія}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2010|1:0]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 0:0.</ref><ref name="FIFA 2010">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249721/match=300061509/index.html#nosticky |title=2010 FIFA World Cup South Africa |accessdate=12 May 2012 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403040850/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249721/match=300061509/index.html#nosticky |archivedate=3 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC2010">{{cite news |title=Netherlands 0–1 Spain (aet) |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_64 |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |accessdate=12 May 2012}}</ref> || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Говард Уэб]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|ПАР}} [[Яганэсбург]], [[ПАР]] ||rowspan="2"| [[Сокер Сіці]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 84 490 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Андрэс Іньеста|Іньеста]] (116) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] {{Сцяг|Германія}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2014|1:0]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 0:0.</ref><ref name="FIFA 2014">{{cite web |title=Estadio Do Maracana, Rio de Janeiro |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255959/match=300186501/index.html#nosticky |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |date=18 January 2012 |accessdate=4 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180225080155/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255959/match=300186501/index.html#nosticky |archivedate=25 лютага 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC2014">{{cite news |first=Phil |last=McNulty |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28181689 |title=England 1–0 Argentina |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=13 July 2014 |accessdate=19 July 2014}}</ref> || {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[Нікола Рыцолі]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бразілія}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] ||rowspan="2"| [[Маракана]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 74 738 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Марыа Гёцэ|Гёцэ]] (113) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] {{Сцяг|Францыя}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2018|4:2]]<ref name="BBC2018">{{cite web |title=France beat Croatia in thrilling six-goal World Cup final |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965 |publisher=BBC Sport |date=15 July 2018 |accessdate=15 July 2018}}</ref><ref name="FIFA 2018">{{cite web |title=2018 Fifa World Cup Russia |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/ |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |date=15 July 2018 |accessdate=16 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718234524/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/ |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref> || {{Сцяг|Харватыя}} [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Аргенціна}} [[Нестар Пітана]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Расія}} [[Масква]], [[Расія]] ||rowspan="2"| [[Лужнікі (стадыён)|Лужнікі]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 78 011 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Марыа Манджукіч|Манджукіч]] (18 АГ), [[Антуан Грызман|Грызман]] (38 пен.), [[Поль Пагба|Пагба]] (59), [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] (65) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Іван Перышыч|Перышыч]] (28), [[Марыа Манджукіч|Манджукіч]] (69) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Аргенцны па футболе|Аргенціна]] {{Сцяг|Аргенціна}} ||style="background:#FFFF99; style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2022| 3:3 (4:2 пен.)]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 2:2, у дадатковы час каманды забілі яшчэ па адным мячы.</ref> || {{Сцяг|Францыя}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Польшча}} [[Шыман Марціняк]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Катар}} [[Лусаіл]], [[Катар]] ||rowspan="2"| [[Нацыянальны стадыён Лусаіл]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 88 966 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Ліянель Месі|Месі]] (23 пен.), [[Анхель Дзі Марыя|Дзі Марыя]] (36), [[Ліянель Месі|Месі]] (108) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] (80 пен.), [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] (81), [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] (118 пен.) |- |} == Статыстыка паводле краін == [[Файл:Wolfgang Overath, Gerd Muller 1974.jpg|thumb|250px|Немцы [[Вольфганг Оверат]] і аўтар пераможнага голу [[Герд Мюлер]] святкуюць перамогу на чэмпіянаце, 1974 год.]] [[Файл:Zoff, Causio, Pertini, Bearzot - Mondiale 1982.jpg|thumb|250px|[[Прэзідэнт Італіі]] [[Сандра Перціні]], капітан зборнай [[Дзіна Дзоф]], [[Франка Каўзіа]] і трэнер [[Вінчэнца Беарзот]] на шляху з [[Мадрыд]]а ў [[Рым]]. На стале кубак чэмпіёнаў свету. 1982 год.]] [[Файл:Maradona cup azteca.jpg|thumb|250px|Капітан зборнай Аргенціны і найлепшы футбаліст чэмпіянату свету [[Дыега Марадона]], 1986 год.]] [[Файл:Italy 2006 FIFA World Cup Champion - Melandri, Napolitano, Cannavaro and Lippi.jpg|thumb|250px|Міністр моладзі і спорту Італіі [[Джавана Меландры]], прэзідэнт краіны [[Джорджа Напалітана]], капітан зборнай [[Фабіа Канавара]] і трэнер [[Марчэла Ліпі]] пасля перамогі зборнай на чэмпіянаце, 2006 год.]] [[Файл:FIFA World Cup 2010 Spain with cup.jpg|thumb|250px|Зборная Іспаніі святкуе перамогу на чэмпіянаце свету, 2010 год.]] [[Файл:Philipp Lahm lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|250px|Футбалісты зборнай Германіі з чэмпіёнскім кубкам, 2014 год.]] [[Файл:France_champion_of_the_Football_World_Cup_Russia_2018.jpg|thumb|250px|Зборная Францыі з чэмпіёнскім кубкам, 2018 год.]] {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%; text-align:center" width="60%" |- style="background:#D8D8D8" !width="20%"| Каманда !!width="10%"| {{Abbr|П|Перамогі|0}} !!width="10%" | {{Abbr|Ф|Паразы ў фіналах|0}} !!width="10%"| {{Abbr|КФ|Агульная колькасць выхадаў у фінал|0}} !!width="25%"| Выйграныя турніры !!width="25%"| {{Abbr|Фіналы|Турніры, у якіх каманда прайграла ў фінале|0}} |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] || 5 || 2 || 7 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] || 4 || 4 || 8 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] || 4 || 2 || 6 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] || 3 || 3 || 6 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] || 2 || 2 || 4 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] || 2 || 0 || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] || — |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Англія}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]] || 1 || 0 || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] || — |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Іспанія}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] || 1 || 0 || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] || — |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] || 0 || 3 || 3 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] || 0 || 2 || 2 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] || 0 || 2 || 2 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Харватыя}} [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] || 0 || 1 || 1 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] || 0 || 1 || 1 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |} == Статыстыка паводле канфедэрацый == {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%; text-align:center" width="60%" |- style="background:#D8D8D8" !width="20%"| Канфедэрацыя !!width="25%"| Перамогі !!width="25%" | Фіналы !!width="10%"| Усяго !!width="10%"| {{Abbr|КП|Колькасць каманд-пераможцаў ад канфедэрацый|0}} !!width="10%"| {{Abbr|АКФ|Агульная колькасць каманд-фіналістаў ад канфедэрацыі|0}} |- |style="text-align: left" | [[УЕФА]] || 12 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]) || 17 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]) || 29 || 5 || 10 |- |style="text-align: left" | [[КАНМЕБОЛ]] || 10 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]) || 5 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]) || 15 || 3 || 3 |} == Аўтары галоў == У агульнай колькасці ў фіналах чэмпіянатаў свету былі забіты 83 галы, аўтарамі якіх сталі 64 футбалісты. Адзіным, хто забіў 4 мачы ў фіналах, з’яўляецца француз [[Кіліян Мбапэ]] (адзін гол у 2018 годзе і хет-трык у 2022 годзе). Чацвёра футбалістаў забілі па тры мячы ў вырашальных паядынках: бразільцы [[Вава]] і [[Пеле]], англічанін [[Джэфры Херст]] і француз [[Зінедзін Зідан]]. Сярод іх Херст аформіў хет-трык у фінальным матчы, а іншыя гульцы забівалі ў двух фіналах. Сямёра футбалістаў забілі па два галы ў фіналах чэмпіянатаў свету: немцы [[Паўль Брайтнер]] і [[Гельмут Ран]], італьянцы [[Джына Калаусі]] і [[Сільвіа Піёла]], аргенцінцы [[Марыа Кемпес]] і [[Ліянель Месі]] і бразілец [[Раналду]]. Пры гэтым Брайтнер (разам з Мбапэ, Вавам, Пеле і Зіданам) з’яўляецца адным з пяці гульцоў, якія забівалі галы ў двух фіналах. Шасцёра астатніх бамбардзіраў (разам з Вавам, Пеле і Зіданам) уваходзяць у дзявятку аўтараў дубляў у фінальных матчах і (разам з Мбапэ і Херстам) у 11 футбалістаў, якія забівалі больш за адзін гол у фінальным паядынку. Сярод бамбардзіраў фінальных матчаў 10 немцаў, 10 бразільцаў, 9 італьянцаў, 9 аргенцінцаў, 6 уругвайцаў, 5 французаў, 4 венгры, 2 англічаніны, 2 харваты, 2 чэхаславакі, 2 нідэрландцы, 2 шведы і 1 іспанец. Найбольшая колькасць галоў была забіта бразільцамі (15), немцамі (12), італьянцамі і аргенцінцамі (па 11), французамі (10<ref group="заўв">З улікам аўтагола, забітым Марыа Манджукічам у браму Харватыі, будзе 11</ref>). Харват [[Марыа Манджукіч]] у 2018 годзе стаў адзіным аўтарам аўтагола ў фіналах чэмпіянатаў свету. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#D8D8D8" !width="50%"| Футбаліст !!width="15%"| {{Abbr|КГ|Колькасць галоў|0}} !!width="35%" | Чэмпіянаты |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Кіліян Мбапэ]] || 4 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] (1), [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] (3) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Вава]] || 3 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] (2), [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] (1) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Пеле]] || 3 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] (2), [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] (1) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Англія}} [[Джэфры Херст]] || 3 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] (3) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Зінедзін Зідан]] || 3 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] (2), [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] (1) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Паўль Брайтнер]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] (1), [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] (1) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Джына Калаусі]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Сільвіа Піёла]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Гельмут Ран]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Марыа Кемпес]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Раналду]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Ліянель Месі]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Пабла Дарада]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Хасэ Педра Сеа]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Сантас Ірыяртэ]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Эктар Кастра]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Карлас Пеўселье]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Гільерма Стабіле]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Раймунда Орсі]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Анджэла Ск’явіа]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Антанін Пуч]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Пал Ціткаш]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Дзьёрдзь Шарошы]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Альберта Ск’яфіна]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Альсідэс Гіджа]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Фрыясу]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Макс Морлак]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Ферэнц Пушкаш]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Золтан Цібар]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Марыу Загалу]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Нільс Лідхальм]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Агнэ Сімансан]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Амарылду]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Зіту]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Ёзэф Масапуст]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Англія}} [[Марцін Пітэрс]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Гельмут Галер]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Вольфганг Вебер]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Жэрсан]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Жайрзінью]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Карлус Алберту]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Раберта Банінсенья]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Герд Мюлер]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Ёган Нескенс]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Даніэль Бертоні]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дзік Нанінга]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Паала Росі]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Марка Тардэлі]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Алесандра Альтабелі]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Хасэ Луіс Браўн]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Хорхэ Вальдана]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Хорхэ Буручага]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Карл-Хайнц Руменігэ]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Рудзі Фёлер]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Андрэас Брэмэ]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Эмануэль Пеці]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Марка Матэрацы]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Іспанія}} [[Андрэс Іньеста]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марыа Гёцэ]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Антуан Грызман]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Поль Пагба]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Харватыя}} [[Марыа Манджукіч]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Харватыя}} [[Іван Перышыч]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Анхель Дзі Марыя]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |} == Заўвагі == {{reflist|group="заўв"}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.fifa.com/worldcup/index.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131120042645/http://www.fifa.com/worldcup/index.html |date=20 лістапада 2013 }} {{Выдатны спіс}} {{Чэмпіёны свету па футболе}} {{Чэмпіянаты свету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па футболе]] [[Катэгорыя:Спісы:Спорт|Футбол]] bpf42ve6m09nl57x12dwz2f1rle8k3i 5171343 5171342 2026-07-26T16:33:46Z ~2026-41609-83 171704 5171343 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па футболе |арыгінальнае = FIFA World Cup |лагатып = |шырыня = 250px |подпіс = Сучасны трафей чэмпіянату свету «Кубак свету ФІФА», які выкарыстоўваецца з 1974 года. |арганізацыя = [[ФІФА]] |рэгіён = міжнародны |кол-ць каманд = 204 (кваліфікацыя)<br />32 (асноўная стадыя) |заснаваны = 1930 |рэарганізаваны = |скасаваны = |дзеючы чэмпіён = {{Сцяг|Іспанія}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] (2-гі тытул) |тытул апошняга пераможца = |апошні чэмпіён = |найбольш тытулаваная = {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] (5 тытулаў) |тэлекампаніі = |сайт = |Бягучы турнір = [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] }} '''[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянат свету]]''' — міжнароднае спаборніцтва па [[футбол]]е, заснаванае ў 1930 годзе. У ім удзельнічаюць мужчынскія футбольныя зборныя краін-членаў [[ФІФА|Міжнароднай футбольнай федэрацыі]] (ФІФА), галоўнага футбольнага органа кіравання. Турнір праходзіць кожныя чатыры гады за выключэннем 1942 і 1946 гадоў, калі ён быў адменены ў сувязі з [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|Апошні чэмпіянат свету]], які праходзіў у 2022 годзе, выйграла [[Зборная Аргенціны па футболе|зборная Аргенціна]], якая ў фінале па пенальці перайграла [[Зборная Францыі па футболе|Францыю]] (3:3 пасля дадатковага часу, 4:2 па пенальці). Фінал чэмпіянату свету з’яўляецца апошнім матчам спаборніцтва і вызначае, каманда якой краіны стане сусветным чэмпіёнам. Калі пасля 90 хвілін асноўнага часу матча лік застаецца роўным, назначаецца дадатковы 30-хвілінны перыяд гульні, які называюць дадатковым часам. Калі нічыя паміж камандамі застаецца і пасля дадатковага часу, пераможца фінальнага матча вырашаецца ў серыі пенальці. Зборная, якая перамагае ў серыі пенальці, абвяшчаецца чэмпіёнам свету<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/affederation/federation/81/42/36/lotg_en.pdf |title=Laws of the Game |format=PDF |accessdate=9 February 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616064616/http://www.fifa.com/mm/document/affederation/federation/81/42/36/lotg_en.pdf |archivedate=16 чэрвеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Пераможца турніру вырашаўся ў выніку адзіночнага паядынку заўсёды акрамя [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950 года]], калі чэмпіён свету вырашаўся ў выніку фінальнага групавога раўнда, у якім удзельнічалі чатыры зборныя ([[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]], [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]], [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] і [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]). Матч паміж Уругваем і Бразіліяй быў адным з двух апошніх матчаў чэмпіянату і вырашальным, бо абедзве каманды ішлі наперадзе паводле ачкоў і каманда, якая перамагала ў гэтым паядынку, гарантавала сабе чэмпіёнства. Такім чынам, ФІФА лічыць гэты матч дэ-факта фіналам чэмпіянату свету 1950 года<ref name="All results"/>. У 22 чэмпіянатах свету прымалі ўдзел 80 розных зборных, з якіх 13 даходзілі да фінальных матчаў і 8 станавіліся чэмпіёнамі{{efn|У адпаведнасці з афіцыйнай пазіцыяй ФІФА вынікі зборных ФРГ і Германіі аб’ядноўваюцца і лічацца разам.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/01/18/03/18/fs-201_08a_fwc-alltimeranking.pdf |title=All-time FIFA World Cup Ranking 1930-2010 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |format=PDF |accessdate=30 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708205811/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/01/18/03/18/fs-201_08a_fwc-alltimeranking.pdf |archivedate=8 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>|group="заўв"}}. З пяццю тытуламі Бразілія з'ўляецца самай паспяховай камандай чэмпіянатаў свету, а таксама адзінай краінай, якая прымала ўдзел ва ўсіх розыгрышах спаборніцтва<ref>{{cite web |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/teams/brazil/ |title=World Cup Spotlight on Brazil |publisher=[[CNN]] |accessdate=29 January 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130401141133/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/teams/brazil/ |archivedate=1 красавіка 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] і Германія па чатыры разы выйгравалі чэмпіянат свету, Уругвай, Аргенціна і [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] — па два, а [[Зборная Англіі па футболе|Англія]] і Іспанія — па адным разе. Каманда, якая перамагае ў фінальным матчы, атрымлівае [[Трафей чэмпіянату свету па футболе|традыцыйны трафей]], а яе імя гравіруецца на ніжняй частцы гэтага трафея<ref name=globo>{{cite news |url=http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |title=Taça da Copa do Mundo chega ao Brasil (World Cup trophy arrives in Brazil) |publisher=Globo TV |accessdate=22 April 2014 |date=21 April 2014 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |accessdate=30 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606205424/http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |archivedate=6 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |accessdate=30 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606205424/http://globotv.globo.com/rede-globo/jornal-da-globo/t/edicoes/v/taca-da-copa-do-mundo-chega-ao-brasil/3296190/ |archivedate=6 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. У 22 папярэдніх чэмпіянатах свету толькі краіны з Еўропы і Паўднёвай Амерыцы даходзілі да фіналу галоўнага футбольнага першынства. Дзевяць разоў ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]) у фінальным паядынку гулялі дзве еўрапейскія зборныя і толькі два разы ([[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]]) — дзве зборныя краін Паўднёвай Амерыкі. Рэкорд па колькасці выхадаў у фінал належыць зборнай Германіі, якая 8 разоў гуляла ў вырашальных паядынках чэмпіянату. Зборныя Італіі (1934—1938) і Бразіліі (1958—1962) з’яўляюцца адзінымі, якія выйгравалі чэмпіёнскія тытулы два разы запар, а зборныя ФРГ (1982—1990) і Бразіліі (1994—2002) адзінымі, якія тройчы запар даходзілі да фіналаў. Фіналы [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] гадоў паміж зборнымі Бразіліі і Італіі, а таксама фіналы [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] гадоў паміж зборнымі Германіі і Аргенціны з’яўляюцца адзінымі вырашальнымі паядынкамі паміж аднымі камандамі. Фінал [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934 года]] паміж зборнымі Італіі і [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакіі]] застаецца апошнім фіналам чэмпіянату свету, калі абедзве зборныя ўпершыню дайшлі да фіналу спаборніцтва{{efn|Тэхнічна зборныя Бразіліі і Швецыі гулялі ў сваім першым фінале ў 1958 годзе, але вырашальны матч чэмпіянату свету 1950 года паміж Бразіліяй і Уругваем лічыцца за першы фінал зборнай Бразіліі.|group="заўв"}}. Пяць разоў ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]) вынік фіналу вызначаўся ў дадатковы час і яшчэ тры разы ([[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]) чэмпіёны свету вызначаліся ў серыі пенальці. Фіналы [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] гадоў з’яўляюцца адзінымі, якія праходзілі не ў нядзелю: першы адбыўся ў сераду, а другі — у суботу. == Месцы правядзення == 11 разоў фіналы чэмпіянатаў свету праходзілі на тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]], 5 разоў — на тэрыторыі [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], 3 разы — у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], 2 разы — у [[Азія|Азіі]] і 1 раз — у [[Афрыка|Афрыцы]]. Па два разы фіналы чэмпіянатаў свету праходзілі ў [[Рым]]е ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]]), у [[Парыж]]ы ([[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] у [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]), у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] ([[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]) і ў [[Мехіка]] ([[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]]). У [[Германія|Германіі]] фіналы праходзілі таксама два разы, але ў розных гарадах — у [[Мюнхен]]е ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974 годзе]] і ў [[Берлін]]е ў [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006 годзе]]. <center> {{На карце+|Зямля |float=center |width=1100 |caption=Месцы правядзення фінальных матчаў чэмпіянатаў свету. |AlternativeMap=World_location_map_(equirectangular_180).svg |places= {{На карце~|Зямля|position=right|lat=-34.900755|long=-56.167068|label='''[[Мантэвідэа|1930]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=bottom|lat=-34.607742|long=-58.377710|label='''[[Буэнас-Айрэс|1978]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=-22.910251|long=-43.198548|label='''[[Рыа-дэ-Жанэйра|1950, 2014]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=left|lat=-33.447267|long=-70.666944|label='''[[Сант’яга|1962]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=top|lat=51.503378|long=-0.131903|label='''[[Лондан|1966]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=left|lat=48.858520|long=2.348905|label='''[[Парыж|1938, 1998&nbsp;]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=52.512905|long=13.406829|label='''[[Берлін|2006]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=41.899510|long=12.498890|label='''[[Рым|1934, 1990]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=35.462489|long=139.581826|label='''[[Якагама|2002]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=19.429376|long=-99.142278|label='''[[Мехіка|1970, 1986]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=-26.201030|long=28.046195|label='''[[Яганэсбург|2010]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=left|lat=40.410435|long=-3.697420|label='''[[Мадрыд|1982]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=59.325841|long=18.071297|label='''[[Стакгольм|1958]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=bottom|lat=46.947085|long=7.447735|label='''[[Берн|1954&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=34.032886|long=-118.277284|label='''[[Лос-Анджэлес|1994]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=48.132578|long=11.578889|label='''[[Мюнхен|1974]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=55.7558|long=37.6173|label='''[[Масква|2018]]'''}} {{На карце~|Зямля|position=right|lat=25.477992|long=51.477814|label='''[[Лусаіл|2022]]'''}} }} </center> == Спіс фіналаў == {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%; text-align:left" |- |style="background:#CCFFCC"| Каманда перамагла ў дадатковы час. |- |style="background:#FFFF99"| Каманда перамагла ў серыі пенальці. |} ''Слупок «Год» азначае год, у які праходзілі матчы асноўнай стадыі чэмпіянату, а спасылкі вядуць да артыкулаў пра адпаведныя чэмпіянаты. Спасылкі да артыкулаў пра фіналы чэмпіянатаў знаходзяцца ў слупку «Лік». Спасылкі ў слупках «Пераможцы» і «Фіналісты» вядуць да артыкулаў пра нацыянальныя зборныя, а не пра краіны.'' {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%; text-align:left" width=100% |- style="background:#D8D8D8; text-align: center" !width="7%"| Год !!width="18%"| Пераможцы !!width="8%" colspan="2"| Лік<ref name="All results">{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |title=FIFA World Cup Finals since 1930 |accessdate=3 February 2009 |format=PDF |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503182206/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |archivedate=3 мая 2019 |url-status=dead }}</ref> !!width="18%"| Фіналісты !!width="13%"| Суддзя !!width="15%"| Месца правядзення !!width="14%"| Стадыён !!width="7%"| Наведвальнасць |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] {{Сцяг|Уругвай}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1930|4:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=405/match=1087/index.html#nosticky |title=1930 FIFA World Cup Uruguay |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161114140540/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=405/match=1087/index.html#nosticky |archivedate=14 лістапада 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Uruguay 1930 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025439/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025439/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025439/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бельгія}} [[Жан Лангенус]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Уругвай}} [[Мантэвідэа]], [[Уругвай]] ||rowspan="2"| [[Эстадыа Сентэнарыа]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 80 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Пабла Дарада|Дарада]] (12), [[Хасэ Педра Сеа|Сеа]] (57), [[Віктарыяна Сантас Ірыяртэ|Ірыяртэ]] (68), [[Эктар Кастра|Кастра]] (90) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Карлас Пеўселье|Пеўселье]] (20), [[Гільерма Стабіле|Стабіле]] (37) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] {{Сцяг|Італія|1861}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1934|2:1]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 1:1.</ref><ref name="FIFA 1934">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3490/match=1134/index.html#nosticky |title=1934 FIFA World Cup Italy |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211213022/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3490/match=1134/index.html#nosticky |archivedate=11 снежня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC1934">{{cite news |title=World Cup history – Italy 1934 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=14 студзеня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130114004918/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114004918/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114004918/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Швецыя}} [[Іван Эклінд]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[Рым]], [[Італія]] ||rowspan="2"| [[Нацыянале ПНФ]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 50 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Раймунда Орсі|Орсі]] (81), [[Анджэла Ск’явіа|Ск'явіа]] (95) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Антанін Пуч|Пуч]] (76) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] {{Сцяг|Італія|1861}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1938|4:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3487/match=1174/index.html#nosticky |title=1938 FIFA World Cup France |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180414112617/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3487/match=1174/index.html#nosticky |archivedate=14 красавіка 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – France 1938 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849022.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009}}</ref> || {{Сцяг|Венгрыя|1919}} [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Францыя}} [[Жорж Капдэвіль]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Францыя}} [[Парыж]], [[Францыя]] ||rowspan="2"| [[Іў дзю Мануар]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 45 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Джына Калаусі|Калаусі]] (6), [[Сільвіа Піёла|Піёла]] (16), [[Джына Калаусі|Калаусі]] (35), [[Сільвіа Піёла|Піёла]] (82) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Пал Ціткаш|Ціткаш]] (8), [[Дзьёрдзь Шарошы|Шарошы]] (70) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] {{Сцяг|Уругвай}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1950|2:1]]<ref group="заўв">На чэмпіянаце свету 1950 года адсутнічаў фінал, замест якога быў вырашальны групавы раўнд з чатырма камандамі (Уругваем, Бразіліяй, Швецыяй і Іспаніяй). Тым не менш, ФІФА лічыць матч паміж Бразіліяй і Уругваем вырашальным паядынкам чэмпіянату.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=209/match=1190/index.html#nosticky |title=1950 FIFA World Cup Brazil |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009144039/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=209/match=1190/index.html#nosticky |archivedate=9 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Brazil 1950 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=26 мая 2012 |archive-url=https://archive.today/20120526093434/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120526093434/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |archivedate=26 мая 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120526093434/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |archivedate=26 мая 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Джордж Рыдэр]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бразілія}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] ||rowspan="2"| [[Маракана]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 174 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Хуан Альберта Ск’яфіна|Ск’яфіна]] (66), [[Альсідэс Эдгарда Гіджа|Гіджа]] (79) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Албіну Фрыяса Кардосу|Фрыясу]] (47) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] {{Сцяг|Германія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1954|3:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3484/match=1278/index.html#nosticky |title=1954 FIFA World Cup Switzerland |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170325112918/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3484/match=1278/index.html#nosticky |archivedate=25 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Switzerland 1954 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849414.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009}}</ref> || {{Сцяг|Венгрыя|1949}} [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Уільям Лінг]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Берн]], [[Швейцарыя]] ||rowspan="2"| [[Ванкдорф, стадыён|Ванкдорф]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 60 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Макс Морлак|Морлак]] (10), [[Гельмут Ран|Ран]] (18), [[Гельмут Ран|Ран]] (84) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Ферэнц Пушкаш|Пушкаш]] (6), [[Золтан Цібар|Цібар]] (8) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1958|5:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3482/match=1343/index.html#nosticky |title=1958 FIFA World Cup Sweden |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151026052920/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3482/match=1343/index.html#nosticky |archivedate=26 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Sweden 1958 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Швецыя}} [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Францыя}} [[Марыс Гіг]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Швецыя}} [[Сольна (камуна)|Сольна]], [[Швецыя]] ||rowspan="2"| [[Росунда]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 51 800 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Вава]] (9), [[Вава]] (32), [[Пеле]] (55), [[Марыу Загалу|Загалу]] (80), [[Пеле]] (90) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Нільс Лідхальм|Лідхальм]] (4), [[Агнэ Сімансан|Сімансан]] (80) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1962|3:1]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3480/match=1463/index.html#nosticky |title=1962 FIFA World Cup Chile |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924231953/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3480/match=1463/index.html#nosticky |archivedate=24 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Chile 1962 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025437/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025437/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025437/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|СССР}} [[Мікалай Латышаў]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Чылі}} [[Сант’яга]], [[Чылі]] ||rowspan="2"| [[Нацыянальны стадыён (Сант’яга)|Нацыянальны стадыён]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 69 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Амарылду]] (17), [[Зіту]] (69), [[Вава]] (78) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Ёзэф Масапуст|Масапуст]] (15) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Англіі па футболе|Англія]] {{Сцяг|Англія}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1966|4:2]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 2:2.</ref><ref name="FIFA 1966">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3478/match=1633/index.html#nosticky |title=1966 FIFA World Cup England |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170503163715/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3478/match=1633/index.html#nosticky |archivedate=3 мая 2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC1966">{{cite news |title=World Cup history – England 1966 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=14 студзеня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130114003624/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114003624/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114003624/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Готфрыд Дайнст]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Лондан]], [[Англія]] ||rowspan="2"| [[Уэмблі (1923)|Уэмблі]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 93 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Джэфры Херст|Херст]] (18), [[Марцін Пітэрс|Пітэрс]] (78), [[Джэфры Херст|Херст]] (101), [[Джэфры Херст|Херст]] (120) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Гельмут Галер|Галер]] (12), [[Вольфганг Вебер|Вебер]] (90) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1970|4:1]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3476/match=1765/index.html#nosticky |title=1970 FIFA World Cup Mexico |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225182847/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3476/match=1765/index.html#nosticky |archivedate=25 лютага 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Mexico 1970 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Італія}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Заходняя Германія}} [[Рудольф Глокнер]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Мексіка}} [[Мехіка]], [[Мексіка]] ||rowspan="2"| [[Ацтэка]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 107 412 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Пеле]] (18), [[Жэрсан]] (66), [[Жайрзінью]] (71), [[Карлус Алберту Торыс|Карлус Алберту]] (86) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Раберта Банінсенья|Банінсенья]] (37) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] {{Сцяг|Германія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1974|2:1]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=605/match=2063/index.html#nosticky |title=1974 FIFA World Cup Germany |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150222061156/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=605/match=2063/index.html#nosticky |archivedate=22 лютага 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – West Germany 1974 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Джон Тэйлар]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Германія}} [[Мюнхен]], [[ФРГ]] ||rowspan="2"| [[Алімпійскі стадыён (Мюнхен)|Алімпійскі стадыён]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 75 200 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Паўль Брайтнер|Брайтнер]] (26 пен.), [[Герд Мюлер|Мюлер]] (44) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Ёган Нескенс|Нескенс]] (2 пен.) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] {{Сцяг|Аргенціна}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1978|3:1]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 1:1.</ref><ref name="FIFA 1978">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=639/match=2198/index.html#nosticky |title=1978 FIFA World Cup Argentina |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180201211313/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=639/match=2198/index.html#nosticky |archivedate=1 лютага 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC1978">{{cite news |title=World Cup history – Argentina 1978 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=13 студзеня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130113230425/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130113230425/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |archivedate=13 студзеня 2013 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130113230425/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |archivedate=13 студзеня 2013 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[Серджыа Ганела]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Аргенціна}} [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]] ||rowspan="2"| [[Манументаль Рывер Плэйт]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 71 483 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Марыа Кемпес|Кемпес]] (38), [[Марыа Кемпес|Кемпес]] (105), [[Даніэль Бертоні|Бертоні]] (115) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Дзік Нанінга|Нанінга]] (82) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] {{Сцяг|Італія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1982|3:1]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3475/match=923/index.html#nosticky |title=1982 FIFA World Cup Spain |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160416230737/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3475/match=923/index.html#nosticky |archivedate=16 красавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Spain 1982 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025451/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бразілія}} [[Арналду Каэлью]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Іспанія}} [[Мадрыд]], [[Іспанія]] ||rowspan="2"| [[Сант’яга Бернабеу (стадыён)|Сант’яга Бернабеу]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 90 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Паала Росі|Росі]] (56), [[Марка Тардэлі|Тардэлі]] (69), [[Алесандра Альтабелі|Альтабелі]] (80) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Паўль Брайтнер|Брайтнер]] (83) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] {{Сцяг|Аргенціна}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1986|3:2]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3467/match=393/index.html#nosticky |title=1986 FIFA World Cup Mexico |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527002245/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3467/match=393/index.html#nosticky |archivedate=27 мая 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Mexico 1986 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=4 жніўня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120804041324/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120804041324/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |archivedate=4 жніўня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120804041324/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |archivedate=4 жніўня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бразілія}} [[Рамуальда Арпі Філью]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Мексіка}} [[Мехіка]], [[Мексіка]] ||rowspan="2"| [[Ацтэка]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 114 600 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Хасэ Луіс Браўн|Браўн]] (23), [[Хорхэ Вальдана|Вальдана]] (56), [[Хорхэ Буручага|Буручага]] (84) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Карл-Хайнц Руменігэ|Руменігэ]] (74), [[Рудзі Фёлер|Фёлер]] (81) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Германіі па футболе|ФРГ]] {{Сцяг|Германія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1990|1:0]]<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3462/match=27/index.html#nosticky |title=1990 FIFA World Cup Italy |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115172134/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=76/results/matches/match=27/report.html |archivedate=15 November 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Italy 1990 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025440/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Мексіка}} [[Эдгарда Кадэзаль Мендэз]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[Рым]], [[Італія]] ||rowspan="2"| [[Стадыа Алімпіка]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 73 603 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Андрэас Брэмэ|Брэмэ]] (85 пен.) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="background:#FFFF99; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1994|0:0 (3:2 пен.)]]<ref name="FIFA 1994">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3459/match=3104/index.html#nosticky |title=1994 FIFA World Cup USA |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312050028/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3459/match=3104/index.html#nosticky |archivedate=12 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC1994">{{cite news |title=World Cup history – USA 1994 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=14 студзеня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130114003800/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114003800/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20130114003800/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |archivedate=14 студзеня 2013 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Італія}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Венгрыя}} [[Сандар Пуль]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|ЗША}} [[Пасадэна (Каліфорнія)|Пасадэна, Каліфорнія]], [[ЗША]] ||rowspan="2"| [[Роўз-Боўл]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 94 194 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| <br /> ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] {{Сцяг|Францыя}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 1998|3:0]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=1027/match=8788/index.html#nosticky |title=1998 FIFA World Cup France |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150305110004/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=1027/match=8788/index.html#nosticky |archivedate=5 сакавіка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – France 1998 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4851296.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025438/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Марока}} [[Саід Белкуола]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Францыя}} [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]], [[Францыя]] ||rowspan="2"| [[Стад дэ Франс]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 80 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Зінедзін Зідан|Зідан]] (27), [[Зінедзін Зідан|Зідан]] (45), [[Эмануэль Пеці|Пеці]] (90) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] {{Сцяг|Бразілія}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2002|2:0]]<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=43950600/match=43950064/index.html#nosticky |title=2002 FIFA World Cup Korea/Japan |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715211026/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=43950600/match=43950064/index.html#nosticky |archivedate=15 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Japan & South Korea 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009 |archive-date=30 чэрвеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630025443/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025443/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |accessdate=28 ліпеня 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120630025443/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |archivedate=30 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref> || {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[П’ерлуіджы Каліна]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Японія}} [[Якагама]], [[Японія]] ||rowspan="2"| [[Міжнародны стадыён Якагамы]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 69 029 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Раналду]] (67), [[Раналду]] (79) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] {{Сцяг|Італія}} ||style="background:#FFFF99; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2006|1:1 (5:3 пен.)]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 1:1, у дадатковы час галоў забіта не было.</ref><ref name="FIFA 2006">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=97410600/match=97410064/index.html#nosticky |title=2006 FIFA World Cup Germany |accessdate=26 January 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428041708/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=97410600/match=97410064/index.html#nosticky |archivedate=28 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC2006">{{cite news |title=Zidane off as Italy win World Cup |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 May 2006 |accessdate=26 January 2009}}</ref> || {{Сцяг|Францыя}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Аргенціна}} [[Гарацыа Элізонда]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Германія}} [[Берлін]], [[Германія]] ||rowspan="2"| [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскі стадыён]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 69 000 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Марка Матэрацы|Матэрацы]] (19) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Зінедзін Зідан|Зідан]] (7 пен.) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] {{Сцяг|Іспанія}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2010|1:0]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 0:0.</ref><ref name="FIFA 2010">{{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249721/match=300061509/index.html#nosticky |title=2010 FIFA World Cup South Africa |accessdate=12 May 2012 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403040850/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249721/match=300061509/index.html#nosticky |archivedate=3 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC2010">{{cite news |title=Netherlands 0–1 Spain (aet) |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_64 |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |accessdate=12 May 2012}}</ref> || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Англія}} [[Говард Уэб]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|ПАР}} [[Яганэсбург]], [[ПАР]] ||rowspan="2"| [[Сокер Сіці]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 84 490 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Андрэс Іньеста|Іньеста]] (116) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] {{Сцяг|Германія}} ||style="background:#CCFFCC; text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2014|1:0]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 0:0.</ref><ref name="FIFA 2014">{{cite web |title=Estadio Do Maracana, Rio de Janeiro |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255959/match=300186501/index.html#nosticky |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |date=18 January 2012 |accessdate=4 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180225080155/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255959/match=300186501/index.html#nosticky |archivedate=25 лютага 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC2014">{{cite news |first=Phil |last=McNulty |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28181689 |title=England 1–0 Argentina |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=13 July 2014 |accessdate=19 July 2014}}</ref> || {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Італія}} [[Нікола Рыцолі]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Бразілія}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] ||rowspan="2"| [[Маракана]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 74 738 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Марыа Гёцэ|Гёцэ]] (113) ||style="text-align: center" colspan="2"| |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] {{Сцяг|Францыя}} ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2018|4:2]]<ref name="BBC2018">{{cite web |title=France beat Croatia in thrilling six-goal World Cup final |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965 |publisher=BBC Sport |date=15 July 2018 |accessdate=15 July 2018}}</ref><ref name="FIFA 2018">{{cite web |title=2018 Fifa World Cup Russia |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/ |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |date=15 July 2018 |accessdate=16 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718234524/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/ |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref> || {{Сцяг|Харватыя}} [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Аргенціна}} [[Нестар Пітана]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Расія}} [[Масква]], [[Расія]] ||rowspan="2"| [[Лужнікі (стадыён)|Лужнікі]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 78 011 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Марыа Манджукіч|Манджукіч]] (18 АГ), [[Антуан Грызман|Грызман]] (38 пен.), [[Поль Пагба|Пагба]] (59), [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] (65) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Іван Перышыч|Перышыч]] (28), [[Марыа Манджукіч|Манджукіч]] (69) |- |style="text-align: center" rowspan="2"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] ||style="text-align: right" | [[Зборная Аргенцны па футболе|Аргенціна]] {{Сцяг|Аргенціна}} ||style="background:#FFFF99; style="text-align: center" colspan="2"| [[Фінал чэмпіянату свету па футболе 2022| 3:3 (4:2 пен.)]]<ref group="заўв">Пасля двух таймаў лік быў 2:2, у дадатковы час каманды забілі яшчэ па адным мячы.</ref> || {{Сцяг|Францыя}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Польшча}} [[Шыман Марціняк]] ||rowspan="2"| {{Сцяг|Катар}} [[Лусаіл]], [[Катар]] ||rowspan="2"| [[Нацыянальны стадыён Лусаіл]] || style="text-align: center" rowspan="2"| 88 966 |- style="font-size:90%" |style="text-align: center" colspan="2"| [[Ліянель Месі|Месі]] (23 пен.), [[Анхель Дзі Марыя|Дзі Марыя]] (36), [[Ліянель Месі|Месі]] (108) ||style="text-align: center" colspan="2"| [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] (80 пен.), [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] (81), [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] (118 пен.) |- |} == Статыстыка паводле краін == [[Файл:Wolfgang Overath, Gerd Muller 1974.jpg|thumb|250px|Немцы [[Вольфганг Оверат]] і аўтар пераможнага голу [[Герд Мюлер]] святкуюць перамогу на чэмпіянаце, 1974 год.]] [[Файл:Zoff, Causio, Pertini, Bearzot - Mondiale 1982.jpg|thumb|250px|[[Прэзідэнт Італіі]] [[Сандра Перціні]], капітан зборнай [[Дзіна Дзоф]], [[Франка Каўзіа]] і трэнер [[Вінчэнца Беарзот]] на шляху з [[Мадрыд]]а ў [[Рым]]. На стале кубак чэмпіёнаў свету. 1982 год.]] [[Файл:Maradona cup azteca.jpg|thumb|250px|Капітан зборнай Аргенціны і найлепшы футбаліст чэмпіянату свету [[Дыега Марадона]], 1986 год.]] [[Файл:Italy 2006 FIFA World Cup Champion - Melandri, Napolitano, Cannavaro and Lippi.jpg|thumb|250px|Міністр моладзі і спорту Італіі [[Джавана Меландры]], прэзідэнт краіны [[Джорджа Напалітана]], капітан зборнай [[Фабіа Канавара]] і трэнер [[Марчэла Ліпі]] пасля перамогі зборнай на чэмпіянаце, 2006 год.]] [[Файл:FIFA World Cup 2010 Spain with cup.jpg|thumb|250px|Зборная Іспаніі святкуе перамогу на чэмпіянаце свету, 2010 год.]] [[Файл:Philipp Lahm lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|250px|Футбалісты зборнай Германіі з чэмпіёнскім кубкам, 2014 год.]] [[Файл:France_champion_of_the_Football_World_Cup_Russia_2018.jpg|thumb|250px|Зборная Францыі з чэмпіёнскім кубкам, 2018 год.]] {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%; text-align:center" width="60%" |- style="background:#D8D8D8" !width="20%"| Каманда !!width="10%"| {{Abbr|П|Перамогі|0}} !!width="10%" | {{Abbr|Ф|Паразы ў фіналах|0}} !!width="10%"| {{Abbr|КФ|Агульная колькасць выхадаў у фінал|0}} !!width="25%"| Выйграныя турніры !!width="25%"| {{Abbr|Фіналы|Турніры, у якіх каманда прайграла ў фінале|0}} |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] || 5 || 2 || 7 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]] || 4 || 4 || 8 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]] || 4 || 2 || 6 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] || 3 || 3 || 6 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]] || 2 || 2 || 4 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] || [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]] || 2 || 0 || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] || — |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Англія}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]] || 1 || 0 || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] || — |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Іспанія}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] || 1 || 0 || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] || — |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] || 0 || 3 || 3 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] || 0 || 2 || 2 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]] || 0 || 2 || 2 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Харватыя}} [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]] || 0 || 1 || 1 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] || 0 || 1 || 1 || — || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |} == Статыстыка паводле канфедэрацый == {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%; text-align:center" width="60%" |- style="background:#D8D8D8" !width="20%"| Канфедэрацыя !!width="25%"| Перамогі !!width="25%" | Фіналы !!width="10%"| Усяго !!width="10%"| {{Abbr|КП|Колькасць каманд-пераможцаў ад канфедэрацый|0}} !!width="10%"| {{Abbr|АКФ|Агульная колькасць каманд-фіналістаў ад канфедэрацыі|0}} |- |style="text-align: left" | [[УЕФА]] || 12 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]) || 17 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]) || 29 || 5 || 10 |- |style="text-align: left" | [[КАНМЕБОЛ]] || 10 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]]) || 5 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]) || 15 || 3 || 3 |} == Аўтары галоў == У агульнай колькасці ў фіналах чэмпіянатаў свету былі забіты 83 галы, аўтарамі якіх сталі 64 футбалісты. Адзіным, хто забіў 4 мачы ў фіналах, з’яўляецца француз [[Кіліян Мбапэ]] (адзін гол у 2018 годзе і хет-трык у 2022 годзе). Чацвёра футбалістаў забілі па тры мячы ў вырашальных паядынках: бразільцы [[Вава]] і [[Пеле]], англічанін [[Джэфры Херст]] і француз [[Зінедзін Зідан]]. Сярод іх Херст аформіў хет-трык у фінальным матчы, а іншыя гульцы забівалі ў двух фіналах. Сямёра футбалістаў забілі па два галы ў фіналах чэмпіянатаў свету: немцы [[Паўль Брайтнер]] і [[Гельмут Ран]], італьянцы [[Джына Калаусі]] і [[Сільвіа Піёла]], аргенцінцы [[Марыа Кемпес]] і [[Ліянель Месі]] і бразілец [[Раналду]]. Пры гэтым Брайтнер (разам з Мбапэ, Вавам, Пеле і Зіданам) з’яўляецца адным з пяці гульцоў, якія забівалі галы ў двух фіналах. Шасцёра астатніх бамбардзіраў (разам з Вавам, Пеле і Зіданам) уваходзяць у дзявятку аўтараў дубляў у фінальных матчах і (разам з Мбапэ і Херстам) у 11 футбалістаў, якія забівалі больш за адзін гол у фінальным паядынку. Сярод бамбардзіраў фінальных матчаў 10 немцаў, 10 бразільцаў, 9 італьянцаў, 9 аргенцінцаў, 6 уругвайцаў, 5 французаў, 4 венгры, 2 англічаніны, 2 харваты, 2 чэхаславакі, 2 нідэрландцы, 2 шведы і 1 іспанец. Найбольшая колькасць галоў была забіта бразільцамі (15), немцамі (12), італьянцамі і аргенцінцамі (па 11), французамі (10<ref group="заўв">З улікам аўтагола, забітым Марыа Манджукічам у браму Харватыі, будзе 11</ref>). Харват [[Марыа Манджукіч]] у 2018 годзе стаў адзіным аўтарам аўтагола ў фіналах чэмпіянатаў свету. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#D8D8D8" !width="50%"| Футбаліст !!width="15%"| {{Abbr|КГ|Колькасць галоў|0}} !!width="35%" | Чэмпіянаты |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Кіліян Мбапэ]] || 4 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] (1), [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] (3) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Вава]] || 3 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] (2), [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] (1) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Пеле]] || 3 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] (2), [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] (1) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Англія}} [[Джэфры Херст]] || 3 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] (3) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Зінедзін Зідан]] || 3 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] (2), [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] (1) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Паўль Брайтнер]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] (1), [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] (1) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Джына Калаусі]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Сільвіа Піёла]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Гельмут Ран]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Марыа Кемпес]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Раналду]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Ліянель Месі]] || 2 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] (2) |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Пабла Дарада]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Хасэ Педра Сеа]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Сантас Ірыяртэ]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Эктар Кастра]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Карлас Пеўселье]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Гільерма Стабіле]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Раймунда Орсі]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Анджэла Ск’явіа]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Антанін Пуч]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Пал Ціткаш]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Дзьёрдзь Шарошы]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Хуан Альберта Ск’яфіна]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Уругвай}} [[Альсідэс Гіджа]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Фрыясу]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Макс Морлак]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Ферэнц Пушкаш]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Золтан Цібар]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Марыу Загалу]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Нільс Лідхальм]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Агнэ Сімансан]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Амарылду]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Зіту]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Чэхаславакія}} [[Ёзэф Масапуст]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Англія}} [[Марцін Пітэрс]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Гельмут Галер]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Вольфганг Вебер]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Жэрсан]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Жайрзінью]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Бразілія}} [[Карлус Алберту]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Раберта Банінсенья]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Герд Мюлер]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Ёган Нескенс]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Даніэль Бертоні]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дзік Нанінга]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Паала Росі]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Марка Тардэлі]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Алесандра Альтабелі]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Хасэ Луіс Браўн]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Хорхэ Вальдана]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Хорхэ Буручага]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Карл-Хайнц Руменігэ]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Рудзі Фёлер]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Андрэас Брэмэ]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Эмануэль Пеці]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Італія}} [[Марка Матэрацы]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Іспанія}} [[Андрэс Іньеста]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марыа Гёцэ]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Антуан Грызман]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Францыя}} [[Поль Пагба]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Харватыя}} [[Марыа Манджукіч]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Харватыя}} [[Іван Перышыч]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |- |style="text-align: left" | {{Сцяг|Аргенціна}} [[Анхель Дзі Марыя]] || 1 || [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |} == Заўвагі == {{reflist|group="заўв"}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.fifa.com/worldcup/index.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131120042645/http://www.fifa.com/worldcup/index.html |date=20 лістапада 2013 }} {{Выдатны спіс}} {{Чэмпіёны свету па футболе}} {{Чэмпіянаты свету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па футболе]] [[Катэгорыя:Спісы:Спорт|Футбол]] 2naehyo1mlbsqpq4fn55023luigu49i 0 358053 5171313 5145327 2026-07-26T15:37:59Z JerzyKundrat 174 5171313 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = | image title = | image descr = | parent = Juglans | rang = Від | latin = Juglans nigra | author = [[L.]], 1753 | iucnstatus = | wikispecies = Juglans nigra }} '''Арэх чорны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|69}}</ref> (''Juglans nigra'') — [[біялагічны від|від]] лістападных дрэў з сямейства арэхавых. == Апісанне == Дрэва вышынёй да 40 метраў з цёмнай, амаль чорнай карой, пакрытай глыбокімі расколінамі. [[Ліст|Лісце]] даўжынёй 25-50 см, чарговае, непарнапёрыстае, з 11-23 даўгавата-яйкападобнымі светла-зялёнымі лісточкамі. Лісточкі даўжынёй 6-10 см, шырынёй да 3 см, паступова звужваюцца да верхавіны, аснаванне закругленае, злёгку нераўнабокае, край няправільна-дробназубчасты. [[Файл:Black Walnut nut and leave detail.JPG|thumb|left|Плады на дрэве.]] [[Плод]] зялёны, шарападобны або грушападобны, дыяметрам 3,5—5 см, пакрыты залозістымі валасінкамі. Эндакарпій (арэх) круглы або яйкападобны, завостраны на вяршыні, з тоўстай шкарлупінай, нагадвае [[грэцкі арэх]]. == Пашырэнне == Натуральны арэал віду — Паўночная Амерыка ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада]]). У 1629 годзе арэх чорны быў завезены ў [[Еўропа|Еўропу]]<ref>{{Кніга|аўтар=Яромир Покорны|загаловак=Деревья вокруг нас|адказны=|выданне=|месца=Прага|выдавецтва=Артия|год=1980|старонкі=87|старонак=188|isbn=}}</ref>. На Беларусі самы вядомы экзэмпляр расце ў [[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]] ў в. [[Нача (Ляхавіцкі раён)]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхавыя]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] tez4noulzmv84l4sjmw565ndaw2tdc8 5171315 5171313 2026-07-26T15:42:07Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5171315 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = | image title = | image descr = | parent = Juglans | rang = Від | latin = Juglans nigra | author = [[L.]], 1753 | iucnstatus = | wikispecies = Juglans nigra }} '''Арэх чорны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|69}}</ref> (''Juglans nigra'') — [[біялагічны від|від]] лістападных дрэў з сямейства арэхавых. == Апісанне == Дрэва вышынёй да 40 метраў з цёмнай, амаль чорнай карой, пакрытай глыбокімі расколінамі. [[Ліст|Лісце]] даўжынёй 25-50 см, чарговае, непарнапёрыстае, з 11-23 даўгавата-яйкападобнымі светла-зялёнымі лісточкамі. Лісточкі даўжынёй 6-10 см, шырынёй да 3 см, паступова звужваюцца да верхавіны, аснаванне закругленае, злёгку нераўнабокае, край няправільна-дробназубчасты. [[Файл:Black Walnut nut and leave detail.JPG|thumb|left|Плады на дрэве.]] [[Плод]] зялёны, шарападобны або грушападобны, дыяметрам 3,5—5 см, пакрыты залозістымі валасінкамі. Эндакарпій (арэх) круглы або яйкападобны, завостраны на вяршыні, з тоўстай шкарлупінай, нагадвае [[грэцкі арэх]]. == Пашырэнне == Натуральны арэал віду — Паўночная Амерыка ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада]]). У 1629 годзе арэх чорны быў завезены ў [[Еўропа|Еўропу]]<ref>{{Кніга|аўтар=Яромир Покорны|загаловак=Деревья вокруг нас|адказны=|выданне=|месца=Прага|выдавецтва=Артия|год=1980|старонкі=87|старонак=188|isbn=}}</ref>. На [[Беларусь|Беларусі]] самы вядомы экзэмпляр расце ў [[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]] ў в. [[Нача (Ляхавіцкі раён)]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхавыя]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] mvju8npsl7e5m62jy56hybx3wdrzrew 0 359403 5171344 4985105 2026-07-26T16:38:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171344 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Арменіі|geography}} '''Усходняя Арменія'''<ref name="Ronald Grigor Suny"/><ref name="Волкова">Н. Г. Волкова. «Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX веках», Кавказский Этнографический сборник, IV часть, Институт Этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР, Москва, Наука, 1969, стр. 23:{{oq|ru|Восточная Армения — Араратская долина с прилегающими к ней горными областями Малого Кавказа (Лори, Иджеван, Зангезур и др.) — была центром формирования армянской нации.}}</ref><ref>{{Кніга:George A. Bournoutian:A History of the Armenian People (Vol. 2)|69, 118, 190}}</ref><ref>Rudolph P. Matthee. [http://books.google.com/books?id=5U0yECMV--wC&pg=PA23&dq=Eastern+Armenia&lr=&as_brr=3&cd=35#v=onepage&q=Eastern%20Armenia&f=false The politics of trade in Safavid Iran: silk for silver, 1600—1730], Cambridge University Press, 1999, p.23: {{oq|en|Their activity centered on various towns in '''eastern Armenia''', of which Julfa was the most prominent}}</ref> ({{lang-hy|Արևելյան Հայաստան}}), [[Закаўказзе|''Закаўказская'']]<ref name="Ronald Grigor Suny">{{Кніга:Ronald Grigor Suny:Transcaucasia, nationalism and social change|pages=69}}{{oq|en|'''Eastern Armenia''', thereafter known as '''Russian''' or '''Transcaucasian Armenia'''}}</ref><ref name="Michael P. Croissant">Michael P. Croissant. The Armenia-Azerbaijan conflict: causes and implications, p. 9: {{oq|en|«At the time, much of the focus was on the heartland of Turkish Armenia, but two regions in '''Transcaucasian Armenia''' also stirred significant irredentist feelings: '''Nagorno-Karabakh''' and Nakhichevan—both of which were attached to Azerbaijan under the imperial Russian system of administration.»}}</ref> ([[Каўказ|''каўказская'']]<ref>Ch. Carter, Y. L. Arbeitman. [http://books.google.com/books?id=gqn7OaEzxIMC&pg=PA85&dq=Eastern+or+Caucasian+Armenia&as_brr=3&cd=3#v=onepage&q=Eastern%20or%20Caucasian%20Armenia&f=false La zoologie des Montagnais], Peeters Publishers, 2000, p. 85:{{oq|en|With the exception of the period of Arabic influence over Armenia during the Caliphate (7th-9th centuries A.D.), this Persian power extended from the time Darius the Great until the early 19th century, when the Russian Empire took over the control of '''Caucasian Armenia''' and, increasingly under the Soviet period ….}}></ref>) ''Арменія'', таксама ''Перс-Арменія''<ref name="armenia-and-iran">{{з|Іраніка|http://www.iranica.com/articles/armenia-index|загаловак=Armenia And Iran}}</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/history/articles/armano_iranian_per_islamic.php Iran Chamber Society: History of Iran: Armano-Iranian Relations in Pre-Islamic Period]</ref> для перыяду V—VI вв., ''Руская Арменія''<ref name="Ronald Grigor Suny"/><ref name="Charles Knight">Charles Knight. [http://books.google.com/books?id=kvJBAAAAYAAJ&pg=RA1-PT469&dq=eastern+Armenia+Nakhichevan&lr=&as_brr=3&cd=11#v=onepage&q=eastern%20Armenia%20Nakhichevan&f=false The English cyclopaedia, Volume 2], 1866, p.1145:{{oq|en|The province of Nakhichevan, which forms the south-eastern part of Russian Armenia, is divided into two districts— Nakhichevan and Ordoobad}}</ref> для перыяду XIX — пачатку XX стагоддзяў — тэрмін, якім у [[Гістарычная навука|гістарыяграфіі]] пазначаюцца ўсходнія вобласці [[Арменія (гістарычны рэгіён)|гістарычнай Арменіі]]<ref>{{кніга |аўтар = James Stuart Olson. |загаловак = An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |выдавецтва = Greenwood Publishing Group |год = 1994 |старонкі = 40}}:{{oq|en|In present-day terms, historic Armenia comprised a large parts of eastern Turkey, the northeastern corner of Iran, parts of the Azerbaijan and Georgian republics, as well as the entire territory of the Armenian Republic. It was defined by a number of natural boundaries: the Kura River, separating the Armenian highlands from Caspian and Georgian lowlands in the east and northeast; the Taurus-Zagros chains, connecting to the Iranian Plateau and separating Armenia from Kurdistan and Iran in the south and southwest, and Euphrates River, marking and western boundary of historic Armenia}}</ref><ref name="Thomas M. Leonard">Thomas M. Leonard. Encyclopedia of the developing world, Volume 1,p 87:{{oq|en|Historic or Greater Armenia includes not only the Republic of Armenia but also a small area in northeastern Iran, most of the eastern part of Turkey, and secitions of the present republics of Azerbaijan and Georgia}}</ref>. Мяжой паміж [[Заходняя Арменія|Заходняй]] і Усходняй Арменіяй з'яўляецца [[Арарацкая даліна]], якая з'яўлялася цэнтрам культуры і дзяржаўнасці армян<ref>В.А. Гадло / [http://www.gu mer.info/bibliotek_Buks/Culture/gadlo/08.php Армяне]{{Недаступная спасылка}} /Народы Закавказья/ "Этнография народов Средней Азии и Закавказья: традиционная культура" Изд-во Санкт-Петербургского университета, 1998г.— Стр.64-73 (94) ISBN 5288021619, 9785288021619<blockquote>Араратская долина делит землю армян на две части - восточную и западную. Она же является центром армянской культуры и государственности. Процесс формирования армянской народности в основном завершился в VII-VI вв. до н.э., когда на территории Армянского нагорья возникло первое армянское рабовладельческое государство (Государство Ервандуни), объединившее местные кавказкоязычные и пришлые индоевропейские племена.</blockquote></ref>. == Гісторыя тэрміна == Першапачаткова тэрмін выкарыстоўваўся для назвы ўсходняй часткі [[Вялікая Арменія|Армянскага царства]]<ref name="armenia-and-iran"/>, [[Першы падзел Арменіі|падзеленага]] паміж [[Рымская імперыя|Рымам]] і [[Дзяржава Сасанідаў|Сасанідскай Персіяй]]<ref name="armenia-and-iran"/> у 387 годзе. Пасля падзелу рэгіёна паміж [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] і Персіяй па [[Зухабскі мір|міры 1639 года]], тэрмін быў уведзены географамі, гісторыкамі і вандроўнікамі для пазначэння той часткі армянскіх земляў, якая адышла да Персіі (да ўсходу ад ракі [[Ахуран]]), што ўключала ў сябе адміністрацыйныя адзінкі [[Чухур-Саад]] ([[Ерэван]] і [[Нахічэвань]]) і [[Карабахскае беглербегства|Карабах]] (уласна [[Карабах]], а таксама [[Гянджа]] і [[Зангезур]])<ref name="БурнутянЕреван2">[[Джордж Бурнуцян|G. Boumoutian]], раздзел «Eastern Armenia from the 17th Century to the Russian Annexation» из «The Armenian People from Ancient to Modern Times, Volume II» под редакцией [[Рычард Аванісян|Richard G. Hovannisian]]. Стр. 81—82: {{oq|en|At the start of the sixteenth century, Armenia became the center of conflict between the Ottoman sultans and the Safavid shahs of Persia. After continuous warfare between the two empires, a compromise was finally leached by the Treaty of Zuhab in 1639. Under this agreement, the Ottomans recognized almost all of Transcaucasia as being part of Persia. The plain of Shuragial and the Arpachai River became a sort of boundary; Armenian lands east of that zone were considered part of Persia, and all lands west of it fell into the Ottoman sphere. The terms "Eastern" or "Persian" Armenia and 'Turkish" or "Western" Armenia were soon coined by contemporary travelers, geographers, and historians. <br />For the next eight decades Eastern Armenia remained under the control of the Safavids, who divided it into two administrative units: Chukhur-i Sa'ad, or the territory of Erevan and Nakhichevan; and Karabagh, formed from the combined regions of Karabagh, Zangezur (Siunik) and Ganja.}}</ref>. == Геаграфія == Усходняя Арменія займае вобласць [[Арарацкая даліна|Арарацкай даліны]] і прылеглыя да яе горныя вобласці Малога Каўказа — [[Сюнік]], [[Ташыр, Лары|Лары]], [[Тавуш]] і г.д.<ref name="Волкова"/>, такім чынам уключае ў сябе ўсю тэрыторыю [[Арменія|Рэспублікі Арменія]]<ref name="Thomas M. Leonard"/><ref name="Richard G. Hovannisian">Richard G. Hovannisian. [http://books.google.com/books?id=s2ByErk19DAC&pg=PA94&dq=Eastern+Armenia+areas&lr=&as_brr=3&hl=ru&cd=3#v=onepage&q=Eastern%20Armenia%20areas&f=false The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century], Palgrave Macmillan, 2004, p.89:{{oq|en|«Hence by the second haf of the eighteenth century,''' Eastern Armena''' was composed of four khanates: '''Erevan''', Nakhichevan (which included a number of settlements south of Araxes River), '''Karabakh (which included Zangezur)''', and Ganja.»}}</ref><ref>Edmund Wright, Thomas Edmund Farnsworth Wright. A dictionary of world history, p. 34:{{oq|en|«The Republic of Armenia comprises the north-eastern part of the historic kingdom of Armenia»}}</ref><ref>{{Кніга:Шнирельман: Войны памяти|236—237}}</ref> і [[Нагорны Карабах]]<ref name="Michael P. Croissant"/><ref name="Richard G. Hovannisian"/><ref>Michael P. Croissant, The Armenia-Azerbaijan conflict: causes and implications, p.11:{{oq|en|Importantly, disunion amongst the [[Хамс|five princes]] allowed the establishment of a foothold in mountainous Karabakh by a Turkic tribe around 1750. This event marked the first time that Turks were able to penetrate the '''eastern Armenian''' highlands…»}}</ref><ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. [http://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&pg=PA45&dq=Eastern+Armenia&lr=&as_brr=3&cd=17#v=onepage&q=Eastern%20Armenia&f=false An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires], p.44:{{oq|en|Only pockets such as '''Karabagh (Karabakh)''' and Zangezur '''in eastern Armenia''' and Sasun and Zeitun in western Armenia remained autonomous}}</ref><ref>James Minahan. [http://books.google.com/books?id=K94wQ9MF2JsC&pg=PA902&dq=Eastern+Armenia+Karabakh&as_brr=3&hl=ru&cd=7#v=onepage&q=Eastern%20Armenia%20Karabakh&f=false Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World (t. 4)], Greenwood Publishing Group, 2002: {{oq|en|After repeated rebellions, independence, and reconquest, the last of the Armenian kingdom was conquered by the Arab Mamelukes in 1375. The only reamaining autonomous pockets of Armenian were in '''Karabakh''' and Zangezour, bothe '''in eastern Armenia'''}}</ref>. У цэлым складае ўсходнюю палову [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор'я]] — [[каўказ]]скую частку ([[Паўднёвы Каўказ]]), цалкам ці часткова ўключае 6 яго гістарычных правінцый: [[Арарат]], [[Гугарк]], [[Сюнік]], [[Арцах]], горныя вобласці [[Утык]]а, а таксама два [[Гавар, адміністрацыйная адзінка|гавары]] правінцыі [[Васпуракан]] — Нахчаван і [[Гохтн]], якія галоўным чынам адпавядаюць сучаснай Нахічэванскай АР. == Гісторыя == {{гл. таксама|Гісторыя Арменіі}} === I падзел Армянскага царства === {{main|Першы падзел Арменіі}} Тэрмін ''«Усходняя Арменія»''<ref name="historic.ru"/> ўпершыню быў ужыты ў канцы [[IV стагоддзе|IV стагоддзя]], калі Армянскае царства, што стала арэнай суперніцтва паміж Рымскай імперыяй і [[Сасаніды|Сасанідскім]] Іранам, было падзелена ў [[387]] годзе на Усходнюю і [[Заходняя Арменія|Заходнюю]]<ref name="armenia-and-iran" />. Прыблізна 3/4 Армянскага царства (правінцыі [[Арарат]], [[Сюнік]], [[Васпуракан]], [[Туруберан]], [[Мок]], [[Тайк]], частка [[Гугарк]]а) утварылі васальную вобласць, пад валадарствам [[Сасаніды|Сасанідаў]]. На першыя часы ў [[Заходняя Арменія|Заходняй Арменіі]] і Усходняй Арменіі, была захавана намінальная ўлада армянскіх цароў, але ўжо ў [[428]] годзе яна была скасавана, і апошні прадстаўнік дынастыі армянскіх [[Аршакіды|Аршакідаў]] — [[Арташэс IV]], быў пазбыты царскага прастола. З гэтага перыяду Усходняя Арменія звалася таксама «Перс-Арменіяй» і стала персідскім [[марзпан]]ствам<ref>Society for the Diffusion of Useful Knowledge (Great Britain). [http://books.google.com/books?id=7KADAAAAYAAJ&pg=PA680&dq=eastern+Armenia&lr=&as_brr=3&cd=4#v=onepage&q=eastern%20Armenia&f=false The Biographical dictionary of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge--, Volume 3, Part 2], p.680:{{oq|en|Having seized Artasires, he deposed him and united his dominions with Persia (A.D. 428). Eastern Armenia was then called Persarmenia}}</ref>. === II падзел Арменіі === У [[591]] годзе Арменія зноў была падзелена<ref name="iranica-ayrarat">{{з|Іраніка|http://www.iranica.com/articles/ayrarat|загаловак=Ayrarat|аўтар=R. H. Hewsen}}:{{oq|en|After the Byzantine-Persian partition of Armenia in A.D. 591, the emperor Maurice organized his newly acquired territories in east central Armenia into a Byzantine province, which, probably from its elevation relative to the rest of Armenia, was designated Lower Armenia (Armenia Inferior).}}</ref><ref>Roderick Beaton, David Ricks. Digenēs Akritēs: new approaches to Byzantine heroic poetry, p. 86:{{oq|en|Armenian dignitaries moved to Byzantium again after the '''second partition of Armenia in 591'''}}</ref><ref>[[Хайнц Оме|Heinz Ohme]]. [http://books.google.com/books?id=SQxuAL0Yd8QC&pg=PA289&dq=partition+of+Armenia+in+591&lr=&as_brr=3&cd=13#v=onepage&q=partition%20of%20Armenia%20in%20591&f=false Das Concilium Quinisextum und seine Bischofsliste: Studien zum Konstantinopeler Konzil von 692], Walter de Gruyter, 1990, p.289, n. 206:{{oq|en|As the Byzantine frontier moved eastward after the '''partition of the Armenian Kingdom''' ca. 387 '''and again 591''', these norms were apparently extended to the newly annexed territories}}</ref><ref>Richard G. Hovannisian. [http://books.google.com/books?id=EeBKxex7QyUC&pg=PA15&dq=Armenia+in+591+section&lr=&as_brr=3&cd=2#v=onepage&q=&f=false The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century], Palgrave Macmillan, 2004, p.15:{{oq|en|Nine of these territories were lost in 387, most of them forever; there others — Vaspurakan, Turuberan, and Tayk — emerged only after the Byzantine-Persian''' partition of Armenia in 591''', when the districts of which they were comprised passed under Byzantine control»}}</ref><ref>Huberta von Voss. [http://books.google.com/books?id=r3vbswx_1TEC&pg=PA314&dq=partition+of+Armenia+in+591&lr=&as_brr=3&cd=4#v=onepage&q=partition%20of%20Armenia%20in%20591&f=false Portraits of hope: Armenians in the contemporary world ], p.314: {{oq|en|591 <br />In the '''partition of Armenia''' between Perisa and Byzantium, most Armenian territory becomes a dependency of Eastern Rome}}</ref>. Большая частка армянскіх земляў у складзе дзяржавы Сасанідаў была заваявана Візантыяй у ходзе ірана-візантыйскай вайны [[571]]—591 гг.<ref name="historic.ru">[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000032/st008.shtml Глава VIII. Возникновение и развитие феодализма в Средней Азии и в странах Закавказья (V — первая половина IX в.)]: {{oq|ru|Иран вынужден был заключить с Византией договор о дружбе и уступить ей часть Картли до Тбилиси и часть Восточной Армении до озера Ван. На освобождённой от персов части Картли утвердился местный князь. В Албании в конце VI в. возродилась местная государственность во главе с наследственным князем. В оставшихся под властью Ирана частях Картли и Армении иранское правительство также должно было пойти на значительные уступки местной знати. Но положение крестьянства оставалось по-прежнему тяжёлым. После победы Византии над сасанидским Ираном (628 г.) его владычество в странах Закавказья фактически пало, хотя и власть Византии являлась там лишь номинальной.}}</ref>. === Арабскае валадарства === {{Гл. таксама|Армянскі эмірат}} У сярэдзіне [[VII стагоддзе|VII стагоддзя]] Усходняя Арменія трапіла пад валадарства Арабскага халіфата. Потым, у [[639]] годзе да халіфата былі далучаны таксама землі [[Заходняя Арменія|Заходняй Арменіі]]. === Багратыдская Арменія === {{main|Анійскае царства}} {{Гл. таксама|Сюнікскае царства|Ташыр-Дзарагецкае царства|Хачэнскае княства}} У [[885]] годзе ў было ўтворана Армянскае царства [[Багратуні|Багратыдаў]]. Яно ахапляла большую частку Усходняй Арменіі<ref>{{з|Іраніка|http://www.iranicaonline.org/articles/ayrarat|загаловак=Ayrarat|аўтар=R. H. Hewsen}}{{oq|en|During the almost 250 years of Arab rule in Armenia (7th-9th cents.), the Bagratids gradually assumed the paramount position among the surviving Armenian princes and ca. 884 were able to establish a new monarchy in central Armenia which included all of Lower Armenia and considerably more territory in eastern Armenia as well.}}</ref>. Ва Усходняй Арменіі знаходзілася частка [[Анійскае царства|Анійскага царства]] — [[Сюнік]] (пазней [[Сюнікскае царства]]), [[Гугарк]] (пазней [[Ташыр-Дзарагецкае царства]]) і [[Хачэнскае княства|Хачэн]] (у [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]]). У [[1045]] годзе адзінае Армянскае царства пала, але тэрытарыяльная цэласць [[Вялікая Арменія|Арменіі]] захоўвалася ва ўмовах іншаземнага валадарства. === Позняе і высокае сярэднявечча === У [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] велізарную шкоду нанеслі [[Вялікая Арменія|Арменіі]] бесперапынныя [[Ірана-турэцкія войны|турэцка-персідскія войны]], якія вяліся за кантроль над [[Вялікая Арменія|Арменіяй]]. Згодна [[Мір у Амасье|Амасійскаму дагавору]] [[1555]] года Усходняя Арменія адышла да [[Сафавіды|Сафавідскага]] [[Іран]]а, а [[Заходняя Арменія]] — да [[Асманская імперыя|Асманскай Турцыі]]<ref>George A. Bournoutian. Eastern Armenia in the last decades of Persian rule, 1807—1828: a political and socioeconomic study of the khanate of Erevan on the eve of the Russian conquest, Undena Publications, 1982</ref>. Турэцка-персідская мяжа на армянскіх землях праходзіла па [[Ахуран|рацэ Ахуран]], горам [[Армянскі ланцуг]] і [[Загрос]]. Пасля гэтага тэрміны «Усходняя Арменія» і «[[Заходняя Арменія]]» ізноў увайшлі ва ўжытак. == Карты == {| |[[File:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7456204) (cropped).jpg|right|250px]] |[[Файл:Map of Armenia during Middle Ages, 1736.jpg|злева|міні|Правінцыі Вялікай Арменіі. George Whiston, апублікавана ў 1736 годзе.]] |[[Файл:Fenner,_Rest._Persis,_Parthia,_Armenia._1835_(A).jpg|злева|міні|255x255пкс|Персія, Парфія, Арменія. Рэст Фенер, апублікавана ў 1835 годзе.]] |[[Файл:Spruner_von_Merz,_Karl;_Menke,_Th._1865._Albania,_Iberia,_Colchis,_Armenia,_Mesopotamia,_Babylonia,_Assyria.jpg|злева|міні|301x301пкс|Арменія, Месапатамія, Вавілон і Асірыя з прылеглымі рэгіёнамі. Карл фон Спрунер, апублікавана ў 1865 годзе.]] |- |[[Файл:1740_map_of_Armenia.jpg|без|міні|246x246пкс|Усходняя Арменія (Armenia orientalis) на карце [[1740]] года.]] |[[Файл:John_Pinkerton._Map_of_Persia._1818.A.jpg|221x221пкс|Усходняя Арменія на карце Персідскай імперыі. Джон Пінкертон, 1818 год.]] |[[Файл:Khanate_of_Karabakh_in_1823.JPG|злева|міні|220x220пкс|Тэрыторыі былога Карабахскага ханства ў складзе Расійскай імперыі на карце 1823 года.]] |[[Файл:Uyezd_of_Zangezur.JPG|злева|міні|220x220пкс|[[Зангезурскі павет]] Елізаветпальскай губерні Расійскай імперыі.]] |- |[[Файл:ErevanKhanate.gif|злева|міні|224x224пкс|[[Армянская вобласць]] Расійскай імперыі займала тэрыторыі былых Эрыванскага (пазначана жоўтым) і Нахічэванскага (пазначана светла-салатавым) ханстваў.]] |[[Файл:Armenian Oblast, 1828-1840.png|злева|міні|[[Армянская вобласць]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (існавала да 1849 года).]] |[[Файл:Armenia_between_russian_and_ottoman_empires.png|злева|міні|224x224пкс|Арменія ў складзе Расійскай і Асманскай імперый.]] |} == Гл. таксама == * [[Заходняя Арменія]] * [[Арменія (гістарычны рэгіён)]] * [[Вялікая Арменія]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Джордж Бурнуцян|George A. Bournoutian]]. Eastern Armenia in the last decades of Persian rule, 1807—1828: a political and socioeconomic study of the khanate of Erevan on the eve of the Russian conquest, Undena Publications, 1982 == Спасылкі == * [http://www.genocide.ru/enc/eastern-armenia.htm Восточная Армения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200112003028/http://www.genocide.ru/enc/eastern-armenia.htm |date=12 студзеня 2020 }} * [http://patmaban.com/index.php?name=news&op=view&id=52 Восточная Армения в составе Российской империи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090328165129/http://patmaban.com/index.php?name=news |date=28 сакавіка 2009 }} * [http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm_14.htm Армения во второй половине XVII—XVIII вв. Внутренняя история Армении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080205211928/http://www.distedu.ru/mirror/_hist/clarino2.narod.ru/arm_14.htm |date=5 лютага 2008 }} * [http://demoscope.ru/weekly/2005/0203/biblio05.php Г. Г. Саркисян. Население Восточной Армении в XIX-начале XX в. Этнодемографическое исследование, Ереван, Изд-во Гитутюн" НАН РА, 2002] * [http://patmaban.com/index.php?name=news&op=view&id=51 Освобождение Восточной Армении от ханского ига] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090328165129/http://patmaban.com/index.php?name=news |date=28 сакавіка 2009 }} [[Катэгорыя:Арменія]] [[Катэгорыя:Геаграфія Арменіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каўказа]] 5yxmhh9pon7uk54hinayxoikkx2kaen 0 463429 5171573 4761104 2026-07-26T23:42:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171573 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хан}} {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = Фазлур Рахман Хан |зыходнае імя = ফজলুর রহমান খান, Fozlur Rôhman Khan |грамадзянства = {{Бангладэш}} Бангладэш, <br />{{ЗША}} ЗША |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Фазлур Рахман Хан''' ({{Lang-bn|ফজলুর রহমান খান, Fozlur Rôhman Khan}}, {{Lang-en|Fazlur Khan}}) ([[3 красавіка]] [[1929]] — [[27 сакавіка]] [[1982]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] інжынер-будаўнік, аўтар праектаў [[Чыкага|чыкагскіх]] хмарачосаў [[Віліс Таўэр]] і John Hancock Center. Выхадзец з [[Бангладэш]], які працаваў на архітэктурную фірму Skidmore, Owings & Merrill, стаў у 1960-я гады найбольш уплывовым спецыялістам у структурным праектаванні вышынных будынкаў. == Біяграфія == Фазлур Хан нарадзіўся ў [[Дака|Дацы]], на тэрыторыі Усходняга Пакістана (сучасны [[Бангладэш]]). Навучаўся ва ўніверсітэце [[Калькута|Калькуты]] і Дакі. Скончыўшы ўніверсітэт Дакі ў 1951 годзе, выйграў прэмію Фулбрайта для таленавітых студэнтаў з [[Калонія|калоній]], якая дазволіла яму працягнуць адукацыю ў ЗША (універсітэт штата [[Ілінойс]]). На працягу трох гадоў Фазлур Хан атрымаў тры дыпломы — магістра і доктара ў структурным праектаванні і магістра тэарэтычнай механікі. У 1955 годзе паступіў працаваць на Skidmore, Owings & Merrill і з тых часоў жыў у Чыкага. У 1970 годзе стаў поўным партнёрам фірмы (і заставаўся адзіным партнёрам «з інжынераў»). За гэты час распрацаваў і ўпершыню рэалізаваў тыпавыя схемы апорных канструкцый, якія сталі стандартамі ў вышынным будаўніцтве — «апорная труба», «труба ў трубе», «труба з нахільнымі брусамі» і да т. п. Дзякуючы Хану, з’явілася магчымасць будаваць вышынныя дамы складаных формаў — піраміды, няправільныя прызмы і г. п. (раней, выбар формаў быў абмежаваны прастакутнымі прызмамі). Фазлур Хан асабіста спраектаваў дзясяткі будынкаў, у тым ліку: * 1964 — DeWitt-Chestnut Apartments, Чыкага. Гэта 43-павярховы жылы дом з маналітнага жалезабетону — першы прыклад канструкцыі «апорнай трубы», у якой апорныя калоны размяшчаюцца толькі па перыметры будынка.<ref>{{Cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0000149 |title=DeWitt-Chestnut на structurae.com |access-date=3 красавіка 2017 |archive-date=29 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629154329/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0000149 |url-status=dead }}</ref> * 1966—1969 — John Hancock Center, [[Чыкага]]. У аснове праекта — прапанова Мікіа Сасакі, у тыя гады яшчэ студэнта. Першы ў свеце вышынны будынак — усечаная піраміда з дыяганальнымі брусамі; на момант пабудовы — другі па вышыні будынак у свеце.<ref>[http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=johnhancockcenter-chicago-il-usa John Hancock Center на emporis.com]</ref> * 1970—1971 — One Shell Plaza ў [[Х’юстан]]е (сусветная штаб-кватэра Shell). На момант пабудовы — самы высокі жалезабетоннаы будынак у свеце (218 метраў) і першы ўзор «трубы ў трубе». Пераменны крок калон «апорнай трубы» вырабляе ўражанне хваляў, што бягуць па сцяне.<ref>[http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1shellplaza-houston-tx-usa Оne Shell Plaza на emporis.com]</ref> * 1970—1973 — [[Віліс Таўэр|Уіліс-таўэр]], Чыкага, — на той момант і да 1998 — самы высокі будынак у свеце (галоўны архітэктар [[Брус Грэм]]) * 1981 — Тэрмінал [[Хадж]]у ў аэрапорце караля Абдул-Азіза, [[Джыда]] (прэмія Ага-хана за 1983 год, пасмяротна)<ref>{{Cite web |title=Официальный сайт премии Ага Хана |url=http://www.akdn.org/agency/akaa/secondcycle/saudiarabia.html |accessdate=3 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204113531/http://www.akdn.org/agency/akaa/secondcycle/saudiarabia.html |archivedate=4 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref> У аснове будынка — 10 аднолькавых модуляў c 45-метровымі фасадамі, аб’яднаныя гандлёвым пасажам. На момант пабудовы шатровы дах галоўнага будынка, разлічанага на сутачны паток да 80000 пасажыраў, быў самым вялікім у свеце (плошча даху — 40,5 [[Гектар|га]]). Лаўрэат многіх прафесійных прэмій — пры жыцці і пасмяротна, «Будаўнік 1972 года» па версіі Engineering News-Record. Імем Фазлур Хана названая плошча ў Чыкага, якая прымыкае да Sears Tower, а ў самой вежы ў 1987 ўстаноўлена яго статуя. Памёр 27 сакавіка 1982 года, не дажыўшы 6 дзён да 53-годдзя. Пахаваны ў Чыкага, на могілках Грэйслэнд. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Інжынеры ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты праграмы Фулбрайта]] carfzo70z1zu3vzedyj94rvd9nhj9my 0 464536 5171610 5028713 2026-07-27T04:46:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171610 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |імя = Феадосій Рыгоравіч Дабжанскі |Арыгінал імя = |Выява = |Шырыня = |Апісанне выявы = |дата нараджэння = |Месца нараджэння = |дата смерці = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[генетыка]] |Месца працы = |Альма-матар = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }}{{Арфаграфія}} '''Феадосій Рыгоравіч Дабржанскі''' ('''Дабжанскі''', {{Lang-en|Theodosius Grigorevich Dobzhansky}}, {{Lang-en2|Feodosy Grigorevich Dobrzhanskii}}, {{Lang-en2|T. G. Dobzhansky}}; [[24 студзеня|12 (24) студзеня]] [[1900]], Няміраў, [[Падольская губерня]] — [[18 снежня]] [[1975]], [[Сан-Джасінта|Сан-Джасінта]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]) — савецкі і амерыканскі [[Генетыка|генетык]] [[Расійская імперыя|расійскага]] паходжання<ref name="Захаров">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Захаров,_Илья_Артемьевич Захаров И. А.]'' [http://www.bionet.nsc.ru/vogis/pict_pdf/2010/14-2/2.pdf Феодосий Григорьевич Добржанский — 110 лет со дня рождения] // Вестник [//ru.wikipedia.org/wiki/Вавиловское_общество_генетиков_и_селекционеров ВОГиС], 2010, Том 14, № 2. — С. 213—222</ref><ref>{{пачатак цытаты}}Сышэдшая з жыцця некалькі гадоў таму Соф’я Дабржыньская, дачка вучонага, успамінае эпісталярную заўвагу вядомага эвалюцыяніста Эрнста Майра аб тым, што Дабжанскі заўсёды лічыў сябе рускім. Яна так скончыла свае ўспаміны: «яго навука складала ўсё яго жыццё… Адзінай краінай, у якой бацька заўсёды адчуваў сябе грамадзянінам, была краіна, якая не ведае межаў, гэта краіна навукі».{{канец цытаты|источник=''Голубовский М. Д.'' [http://www.bionet.nsc.ru/vogis/vestnik.php?f=2000&p=12_2 Добжанский в двух мирах] // Информационный вестник ВОГиС. 2000. № 12.}}</ref><ref>[http://gordon0030.narod.ru/archive/17819/index.html Материалы к программе: Из книги Л. И. Корочкина «Биология индивидуального развития» (М., 2002)] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Гордон_(телепередача) Гордон], Тема № 303(91) Парадигма современной генетики, 07.10.2003 г.</ref><ref>[http://www.krugosvet.ru/print/34045 Добржанский Феодосий Григорьевич]{{Недаступная спасылка}} // Онлайн энциклопедия [//ru.wikipedia.org/wiki/Кругосвет Кругосвет]</ref><ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Конашев,_Михаил_Борисович Конашев М. Б.]'' [https://web.archive.org/web/20090422002850/http://www.sciam.ru/2007/6/nauka.shtml Эволюция была их божеством] // Ежемесячный научно-информационный журнал «В мире науки». — № 6. — июнь 2007 (сохраненная версия из Архива Интернета)</ref><ref>[http://www.civilization-tv.ru/index.php?a=films&p1=view&id=431 «Код жизни»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160731181753/http://civilization-tv.ru/index.php?a=films&p1=view&id=431 |date=31 ліпеня 2016 }} // Телекомпания «Цивилизация» [http://www.civilization-tv.ru/index.php?a=company&p1=2 о телекомпании] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304091421/http://www.civilization-tv.ru/index.php?a=company&p1=2 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3922 ДОБРЖАНСКИЙ Феодосий Григорьевич]</ref>, [[Энтамалогія|энтамолаг]], адзін з заснавальнікаў сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі, далёкі праўнук рускага пісьменніка [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф.]] [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|М.]] [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]] <ref>''Богданов Н. Н., Роговой А. И.'' Родословие Достоевских: в поисках утерянных звеньев. — Изд. 2-е — М<span id="cxmwgg" tabindex="0">.</span>: «Старая Басманная», 2010. — 256 с. — 300 экз. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1900 годзе ў Няміраве. Бацька Добржанского Рыгор Карлавіч (1862—1918) быў настаўнікам матэматыкі і паходзіў з [[Шляхта|шляхецкага роду]]. Маці Сафія Васільеўна Вайнарская (1864—1920) была ўнучатай пляменніцай [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф.]] [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|М.]] [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]] (дачка стрыечнай сястры пісьменніка)<ref name="ReferenceA">''Голубовский М. Д.'', [http://www.vestnik.com/issues/1999/1123/win/golubov.htm Добжанский в двух мирах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140527211843/http://www.vestnik.com/issues/1999/1123/win/golubov.htm |date=27 мая 2014 }}. // Журнал «Вестник». — № 24(231). — 23 ноября 1999</ref>. У 1910 годзе сям’я Дабржанскіх пераязджае ў Кіеў. Навучаючыся ў школе Феадосій Рыгоравіч захапляецца калекцыянаваннем матылькоў і прымае рашэнне стаць біёлагам.<ref>{{Артыкул|спасылка=http://books.nap.edu/hmtl/biomems/tdobzhansky.pdf|аўтар=Fransisko J. Ayala|загаловак=Theodosius Dobzhansky|выданне=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciemces|год=1985|том=55|старонкі=163-213}}</ref> З 1917 па 1921 год Дабржанскі вучыцца на натуральным аддзяленні фізіка-матэматычным факультэта [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага універсітэта]]. З 1921 па 1924 год ён быў аспірантам кафедры заалогіі [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Украінскай акадэміі навук]]<ref name="Захаров"/>. У гэтыя гады Феадосій Рыгоравіч пазнаёміўся з цытолагам і цытагенэтыкам {{нп3|Рыгор Аляксеевіч Лявіцкі|Г. А. Лявіцкім|ru|левицкий, Григорий алексеевич}}, шмат у чым дзякуючы якому ў Дабржанскага з’явілася цікавасць да генетыкі<ref name="Захаров"/>.<ref name="Rez">''Семён Резник'' Феодосий Добржанский. Главы из новой книги «Эта короткая жизнь: Николай Вавилов и его время» // [//ru.wikipedia.org/wiki/Наука_и_жизнь Наука и жизнь]. — 2016. — № 7. — С. 32-48.</ref> У 1924 годзе Дабржанскі пераязджае ў Ленінград, дзе ў 1924—1927 гады працуе асістэнтам на кафедры генетыкі і эксперыментальнай заалогіі [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага універсітэта]] пад кіраўніцтвам прафесара {{нп3|ЮрыйАляксандравіч Філіпчанка|Ю. А. Філіпчанка|ru|Филипченко, Юрий Александрович}}<ref name="Rez"/>, а ў 1925—1927 гадах таксама і вучоным спецыялістам Бюро {{нп3|Яўгеніка|яўгенікі|ru|Евгеника}} і [[Генетыка|генетыкі]] Камісіі па вывучэнні прадукцыйных сіл Расіі (КЕПС) АН СССР. У 1925—1927 Дабржанскі удзельнічаў у экспедыцыях па вывучэнні хатняй жывёлы ў Сярэдняй Азіі, Казахстане і на Алтаі<ref name="Rez"/>. Усяго да моманту пераезду ў ЗША Добржанский апублікаваў 35 навуковых прац па энтамалогіі, генетыцы і заатэхніцы<ref name="Захаров"/>. === Пераезд і праца ў ЗША === У [[1927|1927 годзе]] Дабржанскі атрымлівае стыпендыю {{нп3|Фонд Ракфелера|Фонду Ракфелера|ru|Фонд Рокфеллера}} і з’яжджае ў ЗША ў сусветна вядомую лабараторыю [[Томас Хант Морган|Т. Моргана]] ў [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]]. На наступны год ён услед за Морганам пераязджае ў [[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут]]. У [[1931|1931 годзе]] Дабржанскі прымае канчатковае рашэнне застацца ў ЗША. У [[1936|1936 годзе]] ён становіцца поўным прафесарам<ref name="Rez"/>. У [[1937]] годзе выходзіць у свет адна з галоўных яго прац — кніга «Генетыка і паходжанне відаў» ({{Lang-en|Genetics and the Origin of Species}}), якая стала адным з самых значных прац па сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі. У тым жа годзе Дабржанскі атрымлівае амерыканскае грамадзянства. У [[1940]] годзе ён вяртаецца ў Калумбійскі універсітэт, дзе працуе да [[1962]] года. У [[1943]] годзе Дабржанскага абіраюць у [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальную акадэмію навук ЗША]]. З 1962 па [[1971]] год ён працуе ў [[Ракфелераўскі ўніверсітэт|Ракфелераўскім універсітэце]], а пасля гэтага ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт|Каліфарнійскім універсітэце ў Дэвісе]]. У [[1972|1972 годзе]] Дабржанскаму была прысвоена ступень<ref>[http://partizan-1812.livejournal.com/13946.html И снова о Феодосии Григорьевиче]</ref> ганаровага доктара багаслоўя ад Свята-Уладзімірскай семінарыі ў Крествуде, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. У тым жа годзе ён выступаў на канферэнцыі Нацыянальнай асацыяцыі настаўнікаў біялогіі з дакладам, апублікаваным у 1973 годзе пад загалоўкам «Нішто ў біялогіі не мае сэнсу, акрамя як у святле эвалюцыі» ({{Lang-en|[[Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution]]}}). 18 снежня [[1975]] года Феадосій Рыгоравіч памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці. == Сям’я і асабістыя перакананні == 8 жніўня 1924 года ажаніўся з Наталляй Пятроўнай Сіверцавай (1901-22.02.1969), вучаніцай і супрацоўніцай акадэміка {{нп3|Іван Іванавіч Шмальгаўзэн|І. І. Шмальгаўзэна|ru|Иван Иванович Шмальгаузен}}<ref name="ReferenceA"/>. У Дабжанскагах была адзіная дачка Сафія (1933—1993), якая ў 1955 годзе выйшла замуж за амерыканскага археолага і антраполага [[Майкл Коу|Майкла Дугласа Коу]]. Добржанский быў праваслаўным хрысціянінам, што не перашкаджала яму ў навуковай дзейнасці і працы са студэнтамі-атэістамі. У ліку яго падапечных быў марксіст {{нп3|Рычард Лявонцін||ru|ричард Левонтин}}. == Асноўныя працы == === Кнігі === * Dobzhansky, Th. 1937. ''Genetics and the Origin of Species''. Columbia University Press, New York. (2nd ed., 1941; 3rd ed., 1951) * ''The Biological Basis of Human Freedom'' (1954). * Dunn, L. C., & Dobzhansky, Th. 1946. ''Heredity, Race, and Society''. The New American Library of World Literature, Inc., New York. * Dobzhansky, Th. 1955. ''Evolution, Genetics, & Man''. Wiley & Sons, New York. * Dobzhansky, Th. 1962. ''Mankind Evolving''. Yale University Press, New Haven, Connecticut. * Dobzhansky, Th. 1967. ''The Biology of Ultimate Concern''. New American Library, New York. * Dobzhansky, Th. 1970. ''Genetics of the Evolutionary Process''. Columbia University Press, New York. * ''Genetic Diversity and Human Equality'' (1973). * Dobzhansky, Th., F. J. Ayala, G. L. Stebbins & J. W. Valentine. 1977. ''Evolution''. W. H. Freeman, San Francisco. * [Dobzhansky, Th.] 1981. ''Dobzhansky’s Genetics of Natural Populations I-XLIII''. R. C. Lewontin, J. A. Moore, W. B. Provine & B. Wallace, eds. Columbia University Press, New York. (reprints the 43 papers in this series, all but two of which were аўтар ніл or co-аўтар ніл by Dobzhansky) === Артыкулы === * Dobzhansky, Th. 1973. [http://people.delphiforums.com/lordorman/light.htm «Nothing in biology makes sense except in the light of evolution»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080526073856/http://people.delphiforums.com/lordorman/light.htm |date=26 мая 2008 }} ''The American Biology Teacher'' 35: (March): 125—129. * Dobzhansky, T., and O. Pavlovsky. 1957. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/dobzpav.asp «An experimental study of interaction between genetic drift and natural selection»] ''Evolution'' 11: 311—319. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Конашев М. Б.'' [http://www.vtoraya-literatura.com/pdf/rossijskie_uchenye_i_inzhenery_v_emigratsii_1993.pdf «Невозвращенец» нехотя] // Русские учёные и инжинеры в эмиграции / Под редакцией В. П. Борисова. — М<span id="cxmwlw" tabindex="0">.</span>: ПО «Перспектива», 1993. — 192 с. — С. 136—146. — 3000 экз. * ''Бабков в. В.'' [http://www.bionet.nsc.ru/vogis/pict_pdf/2007/t11_2/vogis_11_2_15.pdf Путевые письма микроэволюция Ф. Г. Добржанского] // Вавиловский журнал генетики и селекции (Вестник ВОГиС). — М<span id="cxmwmw" tabindex="0">.</span>: Институт цитологии и генетики СА РАН (Новосибирск), 2007. — Том. 11. — № 2. — С. 463—469. — ISSN 1814-554X == Спасылкі == * [http://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/dobzhan.htm Феодосий Григорьевич Добжанский.] [http://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/dobzhan.htm Мемориальная страница] * [http://www.ihst.ru/projects/emigrants/dobrzhanskii.htm Добжанский Феодосий Григорьевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927003014/http://www.ihst.ru/projects/emigrants/dobrzhanskii.htm |date=27 верасня 2007 }} * ''Конашев М. Б.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/ECCE/DOB.HTM Учёный в разделённом мире: Ф. Г Добжанский и становление биологии в начале века.] // Науковедение. — № 3. — 2000. * [http://www.stephenjaygould.org/library/dobzhansky_genetics.html Chapter 1 from ''Genetics and the Origin of Species''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928043319/http://www.stephenjaygould.org/library/dobzhansky_genetics.html |date=28 верасня 2008 }} (англ.)&nbsp; * ''Francisco J. Ayala'' [http://www.ias.ac.in/resonance/Oct2000/pdf/Oct2000p48-60.pdf Theodosius Dobzhansky: A Man For All Seasons] (англ.)&nbsp; * [http://amphilsoc.org/mole/view?docId=ead/Mss.B.D65-ead.xml Theodosius The Dobzhansky Papers] the American Philosophical Society (англ.)&nbsp; * [http://www.2think.org/dobzhansky.shtml Transcript of ''Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution''] (англ.)&nbsp; {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дабржанскі Феадосій Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Аўтары заалагічных таксонаў]] [[Катэгорыя:Генетыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Заолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ ЗША]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Эвалюцыяністы]] iep9ack5o2qtchk2vsycxxyarrt0m7v 0 466746 5171665 4463555 2026-07-27T07:34:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171665 wikitext text/x-wiki [[Файл:Four frigates capturing Spanish treasure ships (5 October 1804) by Francis Sartorius, National Maritime Museum, UK.jpg|міні|300x300пкс|''Флатылія'' Хасэ дэ Бустамантэ-і-Гер перахопленая чатырма брытанскімі [[Фрэгат|фрэгатамі]].]] [[Файл:POL_dowódca_flotylli_rank_flag.svg|міні|200x200пкс|[[Вымпел]] (прапорац) [[Камандуючы|камандуючага]] ''флатыліяй'' [[Узброеныя сілы Польшчы|УС Польскай Народнай Рэспублікі]], [[1990|1990 год]].]] '''Флатылія''' — фарміраванне ([[Аб’яднанне (ваенная справа)|аператыўнае аб'яднанне]]) ваенных караблёў, якія могуць быць часткай большага [[Ваенна-марскія сілы|ваенна-марскога флоту]] (сіл). Прызначана для выканання задач у пэўным раёне (рака, возера, мора, акіян). == Віды флатылій == Адрозніваюць: * марскія флатыліі * рачныя флатыліі * азёрныя флатыліі * флатыліі падводных лодак == Тыпы == Адрозніваюць: * асобныя флатыліі * флатыліі ў складзе [[Флот|флатоў]] ([[Ваенная акруга|ваенных акругаў]], [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|франтоў]]) == Другая сусветная вайна == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] марскія флатыліі былі як самастойныя (напрыклад, [[Каспійская ваенная флатылія]]), так і ўваходзілі ў склад флоту (напрыклад, [[ Беламорская ваенная флатылія|Беламорская ваенная флатылія]]). Складаліся з некалькіх злучэнняў і [[Вайсковая часць|часцей]] аднатыпных або розных надводных караблёў ([[Брыгада (войска)|брыгада]] тралення, [[дывізіён]] [[Эскадраны мінаносец|эсмінцаў]] і вартавых караблёў, дывізіён [[Тарпедны катар|тарпедных катараў]], дывізіён [[Тральшчык|тральшчыкаў]]), [[Падводная лодка|падводных лодак]], авіяцыі, частак [[Марская пяхота|марской пяхоты]] і [[Берагавая артылерыя|берагавой артылерыі]], а таксама розных службаў, якія забяспечваюць яе дзейнасць. Прызначаліся для выканання задач на адным з аперацыйных напрамкаў як самастойна, так і ва ўзаемадзеянні з злучэннямі ВМФ і іншымі [[Від узброеных сіл|відамі]] [[Ваенная справа|Узброеных Сіл]]. Рачныя і азёрныя флатыліі садзейнічалі [[Армія|Сухапутным войскам]] пры вядзенні [[Баявыя дзеянні|баявых дзеянняў]] у басейнах рэк і прыазёрных раёнах, знішчэнні караблёў праціўніка, забеспячэнні воінскіх перавозак і выкананні іншых задач. У склад рачных і азёрных флатылій уваходзілі злучэнні рачных караблёў розных класаў, часткі [[Авіяцыя|авіяцыі]], [[Артылерыя|артылерыі]] і марской пяхоты, а таксама службы забеспячэння і абслугоўвання. == Флатыліі СССР == Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў складзе ВМФ [[Узброеныя Сілы СССР|ВС СССР]] дзейнічалі наступныя флатыліі: * [[Азоўская ваенная флатылія]] * [[Амурская ваенная флатылія]] * [[Беламорская ваенная флатылія]] * [[Волжская ваенная флатылія]] * [[Дняпроўская ваенная флатылія]] * [[Дунайская ваенная флатылія]] * [[Ільменская ваенная флатылія]] * [[Каспійская ваенная флатылія]] * [[Ладажская ваенная флатылія]] * [[Анежская ваенная флатылія]] * [[Пінская ваенная флатылія]] * [[Паўночная Ціхаакіянская ваенная флатылія]] * [[Чудская ваенная флатылія]] У [[1960-я|1960-х]] — [[1980-я|1980-х]] гадах былі створаны пяць флатылій падводных лодак, прасінаваўшыя да пачатку 21-га стагоддзя. 1-я, 3-я і 11-я флатыліі ПЛ ўваходзілі ў склад [[Паўночны флот ВМФ Расіі|Паўночнага Флоту]], 2-я і 4-я — у склад [[Ціхаакіянскі флот ВМФ Расіі|Ціхаакіянскага флоту]]. == [[Ваенна-марскія сілы ЗША|ВМС ЗША]] == Флатылія звычайна кіруецца [[Контр-адмірал|контр-адміралам]], камадорам або [[Капітан|капітанам]], у залежнасці ад важнасці місіі. == Літаратура == * Советская военная энциклопедия, [[Маршал Савецкага Саюза|Маршал Советского Союза]] Н. В. Огарков — председатель, [[Масква|Москва]], Воениздат, [[1981|1981 год]]. * [https://web.archive.org/web/20130515190406/http://militera.lib.ru/enc/enc_vov1985/index.html Великая Отечественная война 1941—1945. Энциклопедия]&#x20;&#x2F;&#x20;под ред. М. М. Козлова.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Советская энциклопедия, 1985.&nbsp;— 832&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">500&nbsp;000 экз.</span> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот]] [[Катэгорыя:Марскія тэрміны]] gvzmm8uj4h3tof6hg9dz6nf7sd2jxfp 0 474289 5171232 5016482 2026-07-26T13:05:54Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171232 wikitext text/x-wiki [[Файл:Eggs-5486.JPG|міні|Курынае яйка на спецыяльнай [[Чарка для яйкаў|чарцы]]]] '''Яйка''' — [[Ежа|харчовы прадукт]]. Усе птушыныя яйкі ядомыя для чалавека, найдаступнейшыя з іх — [[Курыца|курыныя]] [[Яйцо|яйкі]]. Ядомыя таксама яйкі некаторых [[Паўзуны|рэптылій]] (напрыклад [[Чарапахі|чарапах]]). == Харчовая каштоўнасць курынага яйка == Склад вагаецца залежна ад віду, пароды, узросту, умоў утрымання і кармлення хатняй птушкі: {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! rowspan="2" |Від яек ! colspan="5" | Змест, % ! rowspan="2" width="250px" | Каларыйнасць 100 г яечнай масы, ккал/кДж |- | Бялкі | Тлушчы | Вугляводы | Мінеральныя рэчывы | Вада |- | Курыныя | 12,57 | 12,02 | 0,67 | 1,07 | 73,67 | 158/663 |- | Качыныя | 12,77 | 15,04 | 0,30 | 1,08 | 70,81 | 184/772 |- | Гусіныя | 13,90 | 13,30 | 1,30 | 1,10 | 70,40 | 180/756 |- | Індыкавыя | 13,104 | 11,80 | 1,20 | 0,80 | 73,1 | 165/693 |}Яйка складаецца з яечнага бялка і [[Жаўток|жаўтка]]. Жаўток змяшчае [[бялкі]], а таксама [[тлушчы]] і [[халестэрын]]. Яечны бялок складаецца на 90 % з вады, на 10 % з бялкоў. Суадносіны масы шкарлупіны, бялка, жаўтка складаюць прыкладна 3:14:8<ref name="glaskovich">[http://library.baa.by/cgi-bin/irbis32r_12/cgiirbis_32.exe?LNG=&C21COM=2&I21DBN=BSAA&P21DBN=BSAA&Z21ID=&Image_file_name=ecdBSAA%5Cecd1348.doc&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1 Основы технологии производства и переработки продукции растениеводства и животноводства. Часть 1: Технология производства и переработки продукции животноводства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812074902/http://library.baa.by/cgi-bin/irbis32r_12/cgiirbis_32.exe?LNG=&C21COM=2&I21DBN=BSAA&P21DBN=BSAA&Z21ID=&Image_file_name=ecdBSAA%5Cecd1348.doc&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1 |date=12 жніўня 2014 }} / М. А. Гласкович, М. В. Шупик, Т. В. Соляник. — Горки : БГСХА, 2013. — 312 с.</ref>. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! width="200px" | Сярэдняя маса аднаго курынага яйкі, г ! width="200px" | Адыход на шкарлупіну, стэк і страты<ref>Сборник рецептур блюд и кулинарных изделий для предприятий общественного питания. — М.: Экономика, 1982.</ref> ! Каэфіцыент пераліку |- | Ад 48 і вышэй | 12,0 % | 0,880 |- | Ад 43 да 48 | 12,5 % | 0,875 |- | Да 43 | 13,0 % | 0,870 |} {{Пажыўны склад|right=1|name=Курынае яйка, зваранае ўкрутую.|kJ=649|water=75 г|protein=12.6 г|fat=10.6 г|carbs=1.12 г|vitA_ug=140|thiamin_mg=0.066|riboflavin_mg=0.5|pantothenic_mg=1.4|folate_ug=44|vitB12_ug=1.11|vitD_iu=87|calcium_mg=50|iron_mg=1.2|magnesium_mg=10|phosphorus_mg=172|potassium_mg=126|zinc_mg=1.0|opt2v=424 мг|opt2n=[[Халестэрын]]|source_usda=1}} === Склад яечнага бялка === У склад курынага яечнага бялка ўваходзяць{{Крыніца?|20|06|2011}}: вада (85 %), бялкі (12,7 %), тлушчы (0,3 %), вугляводы (0,7 %), глюкоза, розныя [[ферменты]] (протеазы, дыпепсідаза, дыястаза), [[вітаміны]] групы В. * Овальбумін (каля 54 %). Овальбумін пераважае ў яечным бялку, ён быў адным з першых бялкоў, вылучаных у чыстым выглядзе ў 1889 годзе. * Оватрансферын або кональбумін (12-13 %). Оватрансферын мае антыбактэрыйнае дзеянне, у камбінацыі з лізацымам паказвае антыбактэрыйны сінэргізм. * Лізацым (3,4—3,5 %) (muramidase) — адзін з даўно вядомых і камерцыйна выкарыстаных кампанентаў яйка. Шырока ўжываецца як бактэрыялітычны фермент практычна з часу адкрыцця рэчыва ў 1922. * Овамукоід — галоўны фактар, які выклікае алергічныя рэакцыі ў арганізме. * Овамуцын (1,5—3,5 %) — высокавязкі [[Глікапратэіны|глікапратэін]]. * Оваглабуліны (2 %), дзве разнавіднасці G1 і G2. === Склад яечнага жаўтка === На долю жаўтка даводзіцца да 33 % вадкага зместу яйка. Каларыйнасць жаўтка — 352 ккал на 100 г, што ў 8 разоў больш за бялок (44 ккал на 100 г). Жаўток аднаго буйнога курынага яйка (складае 17 гр з 50 гр яйка агулам) змяшчае прыкладна: 2,7 г бялкоў, 139 мг халестэрыну, 0,61 г вугляводаў і 4,51 г тлушчаў (па звестках USDA)<ref>{{Cite web |url=http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/113?fg=Dairy+and+Egg+Products&man=&lfacet=&count=&max=25&sort=&qlookup=&offset=100&format=Full&new= |title=По данным USDA |access-date=20 жніўня 2017 |archive-date=10 жніўня 2013 |archive-url=https://archive.today/20130810164935/http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/113?fg=Dairy+and+Egg+Products&man=&lfacet=&count=&max=25&sort=&qlookup=&offset=100&format=Full&new= |url-status=dead }}</ref>. '''Працэнтнае змяшчэнне [[Тлустыя кіслоты|тлустых кіслот]] у жаўтку:''' Поліненасычаныя тлустыя кіслоты: * [[Лінолевая кіслата]]: 16 % * Ліналенавая кіслата: 2 % Монаненасычаныя тлустыя кіслоты: * Пальміталеінавая кіслата: 5 % * [[Алеінавая кіслата|Алеіновая кіслата]]: 47 % Насычаныя тлустыя кіслоты: * [[Пальміцінавая кіслата|Пальміціновая кіслата]]: 23 % * [[Стэарынавая кіслата|Стэаріновая кіслата]]: 4 % * Мірыстынавая кіслата: 1 % === Змяшчэнне вітамінаў === 100 г курыных яек змяшчае наступныя вітаміны: {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" ! [[Вітаміны]] ! Бялок ! Жаўток ! Яйка цалкам |- | А, мг | 0 | 1,26 | 0,45 |- | [[Пірыдаксін|В6]], мг | 0,01 | 0,37 | 0,14 |- | В12, мкг | 0 | 6,0 | 2,0 |- | Е, мг | 0 | 3,0 | 1,2 |- | D, мкг | 0 | 5,0 | 2,0 |- | Фалацын, мкг | 1,2 | 45,0 | 17,0 |- | [[Рыбафлавін]], мг | 0,56 | 0,24 | 0,44 |- | [[Нікацінавая кіслата|Ніацін]], мг | 0,43 | 0,34 | 0,39 |- | [[Тыямін]], мг | Сляды | 0,18 | 0,07 |- | Пантатэнавая кіслата, мг | 0,30 | 3,0 | 1,2 |- | Халін, мг | - | - | 320 |- | Біяцін, мкг | 7,0 | 50,0 | 20,7 |} == Віды == [[Файл:Coturnix_coturnix_eggs.jpg|міні|Курыныя і перапёлчыны яйкі]] [[Файл:Eggs in basket 2020 G1.jpg|міні|Курыныя і перапёлчыны яйкі]] Часцей за ўсё ядуць курыныя, качыныя і гусіныя яйкі. Але ўжываюцца таксама індыкавыя, перапёлчыны, страўсіныя і яйкі іншых птушак. Розныя пароды [[Курыца|курэй]] адкладаюць яйкі рознага колеру. Колер яйка не звязаны з яго харчовымі ўласцівасцямі. У Беларусі і ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] курыныя яйкі звычайна белыя або светла-бэжавыя, у Вялікабрытаніі яны звычайна светла-карычневыя. Акрамя яек птушак ядуць яйкі [[Чарапахі|чарапах]]<ref>[http://www.kuking.net/10_610.htm Многообразие яиц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091125202714/http://www.kuking.net/10_610.htm |date=25 лістапада 2009 }}, Kuking.net</ref> і іншыя: {| class="standard sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Від яек ! Сярэдняя маса 1 яйка, г ! Мінімальна дапушчальная маса 1 яйка<ref>[http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=6&page=1&month=9&year=2013&search=&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=172629 ГОСТ 31655-2012 Яйца пищевые (индюшиные, цесариные, перепелиные, страусиные).]</ref>, г |- | [[Курыца|Курыныя]] | 55 | 35 |- | [[Перапёлка звычайная|Перапёлчыны]] | 10-12 | 10 |- | [[Качкі|Качыныя]] | 90 | 75 |- | [[Гусі]]ныя | 200 |160 |- | [[Індык свойскі|Індыкавыя]] | 75 | 60 |- | [[Фазан звычайны|Фазанавыя]] | 60 |- | [[Страус|Страўсіныя]] | 1000 | 650 |- | [[Эму]] | 780 |- | Цацаркі | 43-48 | 36 |} == Маркіроўка курыных яек == Па дзеючых стандартах маркіроўка павінна быць на кожным яйку, вырабленым на птушкафабрыцы. Першы знак у маркіроўцы азначае дапушчальны тэрмін захоўвання: * Літара «Д» пазначае дыетычнае яйка, якое рэалізуюцца ў працягу 7 дзён. * Літара «С» пазначае сталовае яйка, якое рэалізуецца на працягу 25 дзён. Другі знак у маркіроўцы азначае катэгорыю яйкі ў залежнасці ад яго масы<ref>[http://protect.gost.ru/v.aspx?control=8&baseC=6&page=0&month=1&year=2014&search=31654&RegNum=1&DocOnPageCount=15&id=172435 ГОСТ 31654-2012 Яйца куриные пищевые.]</ref>: [[Файл:Doppeldotter.jpg|міні|200x200пкс|Яйка з двума жаўткамі]] * Трэцяя катэгорыя (3) — ад 35 да 44,9 г. * Другая катэгорыя (2) — ад 45 да 54, 9 г. * Першая катэгорыя (1) — ад 55 да 64,9 г. * Яйка адборнае (О) — ад 65 да 74,9 г. * Вышэйшая катэгорыя (В) — 75 г і больш. Такім чынам, маркіроўку «СВ» ставяць на сталовых яйках вышэйшай катэгорыі, а «Д1» — на дыетычных яек першай катэгорыі. Незалежна ад катэгорыі курынага яйка вытворцы могуць надаваць яму шэраг уласцівасцяў. Напрыклад, на рынку ёсць яйкі з яркім жаўтком і двума жаўткамі, узбагачаныя [[селен]]ам<ref>[http://www.foodsmarket.info/news/content.php?id_news=1397&id_groups=2 В Вологде выпускают яйца, обогащенные селеном] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160703114704/http://foodsmarket.info/news/content.php?id_news=1397&id_groups=2 |date=3 ліпеня 2016 }}, FoodsMarket: Новости пищевой промышленности</ref> або [[ёд]]ам<ref>{{Cite web |url=http://www.roskar-spb.ru/p15/l2/index.html |title=«Пользики» с йодом — новая марка на рынке куриного яйца |access-date=20 жніўня 2017 |archive-date=18 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918134637/http://www.roskar-spb.ru/p15/l2/index.html |url-status=dead }}</ref>. == Вытворчасць курыных яек == === Расія === У 2012 годзе ў Расіі было выраблена 42 млрд яек, што перавышае медыцынскія паказчыкі спажывання на душу насельніцтва — 277 штук на год пры норме ў 260 штук<ref name="Потребление яиц в России на душу населения превысило медицинские нормы">[http://www.interfax.ru/russia/news.asp?id=293159 Потребление яиц в России на душу населения превысило медицинские нормы — Интерфакс]</ref> == Прыгатаванне == [[Файл:DuizendjarigEi.jpg|міні|250x250пкс|«[[Стагадовае яйка]]»]] Каб папярэдзіць інфекцыі ([[сальманелёз]]ы) пераважна ўжываюць яйкі пасля цеплавой апрацоўкі<ref>[http://mega.km.ru/Health/encyclop.asp?TopicNumber=6044 KM.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070813223721/http://mega.km.ru/health/encyclop.asp?TopicNumber=6044 |date=13 жніўня 2007 }}</ref>. Акрамя таго, сыры яечны бялок засвойваецца толькі на 50 %, што засмечвае кішачнік прадуктамі распаду<ref>[http://www.5lb.ru/articles/87.html Зачем варят яйца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170809051818/https://www.5lb.ru/articles/87.html |date=9 жніўня 2017 }}</ref>. Перад тым як гатаваць яйка, яго трэба прамыць, каб ачысціць ад бруду і шкодных арганізмаў. Прамываюць яйка цёплай вадой тэмпературай каля 45&nbsp;°C. Пры прамыванні яйка цёплай вадой ўнутры ствараецца ціск, які перашкаджае пранікненню ўнутр бактэрый і часцінак бруду. Пры выкарыстанні халоднай вады эфект ад прамывання вадой можа быць зваротным. На прадпрыемствах грамадскага харчавання забаронена выкарыстоўваць яйкі вадаплаўных птушак. Апрацоўка яйка, якое ўжываецца для гатавання страў, ажыццяўляецца ў адведзеным месцы ў спецыяльных прамаркіраваных ёмістасцях ў наступнай паслядоўнасці: цёплым растворам кальцыніраванай соды (1-2 %), растворам хлораміну (0,5 %) або іншымі дазволенымі для гэтых мэтаў мыйнымі і дэзінфіцыйнымі сродкамі, пасля чаго апалоскваюць халоднай праточнай вадой. Чыстае яйка выкладваюць у чысты прамаркіраваны посуд<ref>СП 2.3.6.1079-01.2.3.6</ref>. Яйкі гатуюць наступнымі спосабамі: * Запякаюць у духоўцы. * Вараць. Часам пры варэнні дадаюць соль, каб змесціва яйка не выцекла, калі само яйка пры варэнні трэсне. Вараныя яйкі ядуць і як асобную страву, і ўжываюць як інгрэдыент пры гатаванні бутэрбродаў, салатаў. ** яйка ўсмятку варыцца 2-3 хвіліны; ** яйка «ў мяшэчак» — 5-6 хвілін; ** яйка ўкрутую — 8-9 хвілін. * Смажаць, робячы [[Яечня|яешню]], [[амлет]], драчэну, «яйка ў кошыку» і да т. п. Прычым пры смажэнні яечні на загадзя нагрэтай патэльні кансістэнцыя гатовай стравы значна адрозніваецца ад кансістэнцыі пры смажэнні на халоднай патэльні. * Выпускаюць (разбіваюць шкарлупіну і выліваюць у гарачую або кіпячую ваду). Звараныя такім чынам яйкі называюць яйкі-пашот. * Робяць [[Гогаль-могаль|гогаль-моголь]], узбіўшы жаўток або ўсё яйка з цукрам. Узбіты бялок з цукрам называецца [[суфле]]. * Дадаюць у [[Кактэйль|кактэйлі]]. * Соляць або марынуюць. * Яйкі з’яўляюцца кампанентам многіх відаў ежы, напрыклад катлет і салодкіх грэнак. * З яечнага жаўтка і дробненега хлеба робяць калатушу. * Узбіты яечны бялок з’яўляецца асноўным інгрэдыентам безэ і бісквітнага цеста. * У [[Кітай|Кітаі]] качыныя яйкі падвяргаюць ферментацыі асаблівым чынам (у сумесі вады, [[Чай|гарбаты]], паташа, [[Кухонная соль|кухоннай солі]] і дубовага вуголля) на працягу 100 дзён. Такі спосаб гатавання называюць «[[Стагадовае яйка|стагадовае]]», або «тысячагадовае яйка». * У кітайскай правінцыі [[Чжэцзян]] папулярныя яйкі, адвараныя ў мачы хлопчыкаў да 10 гадоў. * На [[Філіпіны|Філіпінах]] і ў [[Камбоджа|Камбоджы]] дэлікатэсам лічыцца балют — варанае [[Качкі|качынае]] яйка, у якім ужо сфармаваўся плод з апярэннем, храшчамі і дзюбай == Статыстыка спажывання == * [[Мексіка]] займае першае месца ў свеце па спажыванні яек (на 2009 год), на аднаго жыхара прыпадае паўтара яйка ў суткі. Раней лічылася лідарам [[Японія]], дзе на аднаго жыхара прыпадае 1 яйка ў суткі, [[Расія]] займае 12-е месца<ref>[http://www.rian.ru/society/20091009/188084346.html Мексика признана мировым лидером в потреблении яиц], РИА Новости, Юрий Николаев, 09.10.2009</ref>. * Ёсць мноства навуковых даследаванняў, якія паказваюць, што ў здаровых людзей ўжыванне курыных яек нават у досыць вялікай колькасці (па 3 штодзень) не ўплывае ні на агульны ўзровень халестэрыну ў крыві, ні на ўзровень «дрэннага» халестэрыну ў прыватнасці<ref>{{Cite web|url=http://fitseven.ru/pohudenie/sostav-produktov/polza-kurinikh-yaits|title=Сколько куриных яиц можно съедать в день без вреда здоровью?|date=2016-10-26}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://specialfood.ru/produkty/yajco-kurinoe/ Яйцо куриное] specialfood. Евгений Шумарин, 08.11.2017 <br /> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яйка]] 7qxajz4cjc8ghlam8wnmsqtj44uuem7 10 474478 5171464 5017741 2026-07-26T20:14:40Z JerzyKundrat 174 5171464 wikitext text/x-wiki '''[[23 жніўня]]''' : {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]]: Дзень дзяржаўнага [[Сцяг Украіны|сцяга]] * [[476]]: [[Адаакр]], начальнік германскіх наймітаў, скінуў рымскага імператара [[Ромул Аўгуст|Ромула Аўгустула]] і абвясціў сябе каралём. Фармальны канец існавання [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. * [[634]]: Памёр [[Абу Бакр]], першы мусульманскі [[халіф]]. * [[1561]]: [[Мікалай Радзівіл Чорны]] з початам увайшоў у [[Рыга|Рыгу]], якая пераходзіла пад уладу [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1572]]: [[Варфаламееўская ноч]], масавая разня [[гугеноты|гугенотаў]] у [[Францыя|Францыі]], учыненая [[каталік]]амі. * [[1653]]: [[Крычаў|Крычаву]] нададзена [[магдэбургскае права]] і [[Герб Крычава|герб]]. * [[1847]]: Памёр [[Ян Чачот]], беларускі і польскі паэт, фалькларыст. * [[1917]]: Нарадзіўся беларускі паэт [[Пімен Панчанка]]. * [[1939]]: У [[Масква|Маскве]] паміж Германіяй і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] падпісаны дагавор аб ненападзенні, у тайным пратаколе да якога зацверджаны падзел Усходняй Еўропы ([[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакт Молатава-Рыбентропа]]). * [[1943]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Харкаў]], чым завяршылася [[Курская бітва]]. * [[1989]]: Два мільёны чалавек у [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай]], [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай ССР]], узяўшыся за рукі, [[Балтыйскі шлях|сталі]] ўздоўж дарогі [[Вільнюс]]—[[Талін]], дамагаючыся незалежнасці сваіх рэспублік. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|823]] </noinclude> tuy6hfv5uetofc90tcmuhu29fptk931 5171465 5171464 2026-07-26T20:15:07Z JerzyKundrat 174 5171465 wikitext text/x-wiki '''[[23 жніўня]]''' * [[476]]: [[Адаакр]], начальнік германскіх наймітаў, скінуў рымскага імператара [[Ромул Аўгуст|Ромула Аўгустула]] і абвясціў сябе каралём. Фармальны канец існавання [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. * [[634]]: Памёр [[Абу Бакр]], першы мусульманскі [[халіф]]. * [[1561]]: [[Мікалай Радзівіл Чорны]] з початам увайшоў у [[Рыга|Рыгу]], якая пераходзіла пад уладу [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1572]]: [[Варфаламееўская ноч]], масавая разня [[гугеноты|гугенотаў]] у [[Францыя|Францыі]], учыненая [[каталік]]амі. * [[1653]]: [[Крычаў|Крычаву]] нададзена [[магдэбургскае права]] і [[Герб Крычава|герб]]. * [[1847]]: Памёр [[Ян Чачот]], беларускі і польскі паэт, фалькларыст. * [[1917]]: Нарадзіўся беларускі паэт [[Пімен Панчанка]]. * [[1939]]: У [[Масква|Маскве]] паміж Германіяй і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] падпісаны дагавор аб ненападзенні, у тайным пратаколе да якога зацверджаны падзел Усходняй Еўропы ([[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакт Молатава-Рыбентропа]]). * [[1943]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Харкаў]], чым завяршылася [[Курская бітва]]. * [[1989]]: Два мільёны чалавек у [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай]], [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай ССР]], узяўшыся за рукі, [[Балтыйскі шлях|сталі]] ўздоўж дарогі [[Вільнюс]]—[[Талін]], дамагаючыся незалежнасці сваіх рэспублік. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|823]] </noinclude> h9mrav2hw24f1o4kgu7uiq7jp233kxd 5171467 5171465 2026-07-26T20:17:13Z JerzyKundrat 174 5171467 wikitext text/x-wiki '''[[23 жніўня]]''' * [[476]]: [[Адаакр]], начальнік германскіх наймітаў, скінуў рымскага імператара [[Ромул Аўгуст|Ромула Аўгустула]] і абвясціў сябе каралём. Фармальны канец існавання [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. * [[634]]: Памёр [[Абу Бакр]], першы мусульманскі [[халіф]]. * [[1561]]: [[Мікалай Радзівіл Чорны]] з початам увайшоў у [[Рыга|Рыгу]], якая пераходзіла пад уладу [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1572]]: [[Варфаламееўская ноч]], масавая разня [[гугеноты|гугенотаў]] у [[Францыя|Францыі]], учыненая [[каталік]]амі. * [[1653]]: [[Крычаў|Крычаву]] нададзена [[магдэбургскае права]] і [[Герб Крычава|герб]]. * [[1847]]: Памёр [[Ян Чачот]], беларускі і польскі паэт, фалькларыст. * [[1917]]: Нарадзіўся беларускі паэт [[Пімен Панчанка]]. * [[1939]]: У [[Масква|Маскве]] паміж Германіяй і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] падпісаны дагавор аб ненападзенні, у тайным пратаколе да якога зацверджаны падзел Усходняй Еўропы ([[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакт Молатава-Рыбентропа]]). * [[1943]]: Савецкія войскі вызвалілі [[Харкаў]], чым завяршылася [[Курская бітва]]. * [[1989]]: Два мільёны чалавек у [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай]], [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай ССР]], узяўшыся за рукі, [[Балтыйскі шлях|сталі]] ўздоўж дарогі [[Вільнюс]]—[[Талін]], дамагаючыся незалежнасці сваіх рэспублік. * [[2023]]: Прэс-служба Універсітэта Каліфорніі ў Санта-Крус заявіла, што навукоўцы цалкам расшыфравалі структуру [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] чалавека. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|823]] </noinclude> 9fbpoxgdf4n5skrtpt5u41h47srn6me 10 474480 5171468 4566106 2026-07-26T20:20:37Z JerzyKundrat 174 5171468 wikitext text/x-wiki '''[[24 жніўня]]''' : {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] ([[1991]]) * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і Геркуланум. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]]. * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1789]]: Адбылася 1-я Рачансальмская марская бітва падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны]]. * [[1791]]: У [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі. * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрыта да агляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1991]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|824]] </noinclude> oyqhylou7t6n9dhi0wjmr6na4vgx1b2 5171471 5171468 2026-07-26T20:25:08Z JerzyKundrat 174 5171471 wikitext text/x-wiki '''[[24 жніўня]]''' : {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] ([[1991]]) * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і Геркуланум. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]]. * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1791]]: У [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі. * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрыта да агляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1991]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|824]] </noinclude> mmc029cue435xxqp1inm9sljvptrbf6 5171476 5171471 2026-07-26T20:29:11Z JerzyKundrat 174 5171476 wikitext text/x-wiki '''[[24 жніўня]]''' : {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] ([[1991]]) * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і Геркуланум. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]]. * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1791]]: У [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі. * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрыта да агляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1991]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|824]] </noinclude> 9klsg0jllzzhc823hmcyun343uq1ve5 5171477 5171476 2026-07-26T20:30:07Z JerzyKundrat 174 5171477 wikitext text/x-wiki '''[[24 жніўня]]''' : {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] ([[1991]]) * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]]. * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1791]]: У [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі. * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] афіцыйна прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрыта да агляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1991]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|824]] </noinclude> kd51vita1pifeung3h96cjetd2ya1mp 5171482 5171477 2026-07-26T20:35:29Z JerzyKundrat 174 5171482 wikitext text/x-wiki '''[[24 жніўня]]''' : {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] ([[1991]]) * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]]. * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1791]]: У [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і сваімі ўласнымі законамі. * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрыта да агляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1991]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|824]] </noinclude> 3aagf0ykechhd4g6aoi6j5r93kp7lqz 5171483 5171482 2026-07-26T20:35:50Z JerzyKundrat 174 5171483 wikitext text/x-wiki '''[[24 жніўня]]''' : {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] ([[1991]]) * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з Аларыхам рабуюць [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]]. * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1791]]: У [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і ўласнымі законамі. * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрыта да агляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1991]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|824]] </noinclude> kg8r92l8qkx5y0cw1t43sqib8s8e594 5171511 5171483 2026-07-26T21:34:00Z JerzyKundrat 174 5171511 wikitext text/x-wiki '''[[24 жніўня]]''' : {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] — [[Дзень незалежнасці Украіны|Дзень незалежнасці]] ([[1991]]) * [[79]]: Першае зафіксаванае ў крыніцах вывяржэнне вулкана [[Везувій]] знішчыла гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. * [[410]]: [[Вестготы]] на чале з [[Аларых]]ам захапілі і разрабавалі [[Рым]]. * [[1125]]: [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотар II]] быў абраны [[Кароль Германіі|каралём Германіі]]. * [[1654]]: [[Бітва пад Шапялевічамі]] падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], армія Вялікага Княства Літоўскага пацярпела паражэнне. * [[1791]]: У [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] прыняты Канстытуцыйны Акт, які падзяліў [[Канада|Канаду]] на дзве часткі са сваімі губернатарамі і ўласнымі законамі. * [[1821]]: Падпісаны Кардоўскі дагавор, паводле якога [[Іспанія]] прызнала незалежнасць [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1853]]: Амерыканскі кухар Джордж Крам вынайшаў картафляныя [[чыпсы]]. * [[1913]]: У [[Капенгаген]]е адкрыта да агляду [[Русалачка (статуя)|статуя русалачкі]]. * [[1949]]: Набыў моц Паўночна-Атлантычны пакт ([[НАТА]]). * [[1991]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. * [[1995]]: Карпарацыя [[Microsoft]] выпусціла ў продаж аперацыйную сістэму [[Windows 95]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|824]] </noinclude> 2k4oozd7yyeksi8cgy76slwyk2oy05i 10 474495 5171485 5017742 2026-07-26T20:43:53Z JerzyKundrat 174 5171485 wikitext text/x-wiki '''[[25 жніўня]]'''. : {{Сцяг Уругвая}} [[Уругвай]]: Дзень незалежнасці ([[1825]]) * [[325]]: [[Ізнік|Нікейскі]] сабор устанавіў правілы вылічэння [[Вялікдзень|Пасхі]] ў хрысціян. * [[1580]]: Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] войскі Рэчы Паспалітай пад кіраўніцтвам караля [[Стэфан Баторыя|Стэфана Баторыя]] пачалі аблогу [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]]. * [[1609]]: [[Галілеа Галілей]] у [[Венецыя|Венецыі]] ўпершыню дэманструе [[тэлескоп]]. * [[1680]]: Памёр [[Сімяон Полацкі]], паэт і асветнік, рэлігійны дзеяч. * [[1865]]: Паблізу паселішча Шэргоці ў Індыі ўпаў буйны [[Шэргоці (метэарыт)|метэарыт]]. * [[1867]]: Памёр [[Майкл Фарадэй]], брытанскі [[фізік]] і [[Хімія|хімік]]. * [[1900]]: Памёр [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Фрыдрых Ніцшэ]], нямецкі паэт і філосаф. * [[1944]]: [[Вызваленне Парыжа]], капітуляцыя нямецкіх акупацыйных сіл, урад Вішы ўцёк у горад [[Зігмарынген]] у Германіі. * [[1989]]: Касмічны апарат «[[Вояджэр-2]]» наблізіўся да [[Нептун (планета)|Нептуна]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[Абхазія|Абхазіі]] абвясціў незалежнасць Абхазіі ад [[Грузія|Грузіі]]. * [[1991]]: [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону. Прыпынена дзейнасць [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|825]] </noinclude> prieusl311vxix4fsb83dv49513syas 5171486 5171485 2026-07-26T20:44:06Z JerzyKundrat 174 5171486 wikitext text/x-wiki '''[[25 жніўня]]'''. : {{Сцяг Уругвая}} [[Уругвай]]: Дзень незалежнасці ([[1825]]) * [[325]]: [[Ізнік|Нікейскі]] сабор устанавіў правілы вылічэння [[Вялікдзень|Пасхі]] ў хрысціян. * [[1580]]: Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] войскі Рэчы Паспалітай пад кіраўніцтвам караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] пачалі аблогу [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]]. * [[1609]]: [[Галілеа Галілей]] у [[Венецыя|Венецыі]] ўпершыню дэманструе [[тэлескоп]]. * [[1680]]: Памёр [[Сімяон Полацкі]], паэт і асветнік, рэлігійны дзеяч. * [[1865]]: Паблізу паселішча Шэргоці ў Індыі ўпаў буйны [[Шэргоці (метэарыт)|метэарыт]]. * [[1867]]: Памёр [[Майкл Фарадэй]], брытанскі [[фізік]] і [[Хімія|хімік]]. * [[1900]]: Памёр [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Фрыдрых Ніцшэ]], нямецкі паэт і філосаф. * [[1944]]: [[Вызваленне Парыжа]], капітуляцыя нямецкіх акупацыйных сіл, урад Вішы ўцёк у горад [[Зігмарынген]] у Германіі. * [[1989]]: Касмічны апарат «[[Вояджэр-2]]» наблізіўся да [[Нептун (планета)|Нептуна]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[Абхазія|Абхазіі]] абвясціў незалежнасць Абхазіі ад [[Грузія|Грузіі]]. * [[1991]]: [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону. Прыпынена дзейнасць [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|825]] </noinclude> cbay15ezhhcsbwwgrmk4jwj63yemk9u 5171490 5171486 2026-07-26T20:51:51Z JerzyKundrat 174 5171490 wikitext text/x-wiki '''[[25 жніўня]]'''. : {{Сцяг Уругвая}} [[Уругвай]]: Дзень незалежнасці ([[1825]]) * [[325]]: [[Ізнік|Нікейскі]] сабор устанавіў правілы вылічэння [[Вялікдзень|Пасхі]] ў хрысціян. * [[1580]]: Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] войскі Рэчы Паспалітай пад кіраўніцтвам караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] пачалі аблогу [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лукаў]]. * [[1609]]: [[Галілеа Галілей]] у [[Венецыя|Венецыі]] ўпершыню дэманструе [[тэлескоп]]. * [[1680]]: Памёр [[Сімяон Полацкі]], паэт і асветнік, рэлігійны дзеяч. * [[1865]]: Паблізу паселішча Шэргоці ў Індыі ўпаў буйны [[Шэргоці (метэарыт)|метэарыт]]. * [[1944]]: [[Вызваленне Парыжа]], капітуляцыя нямецкіх акупацыйных сіл, урад Вішы ўцёк у горад [[Зігмарынген]] у Германіі. * [[1989]]: Касмічны апарат «[[Вояджэр-2]]» наблізіўся да [[Нептун (планета)|Нептуна]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[Абхазія|Абхазіі]] абвясціў незалежнасць Абхазіі ад [[Грузія|Грузіі]]. * [[1991]]: [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону. Прыпынена дзейнасць [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. * [[2012]]: Міжпланетны зонд «[[Вояджэр-1]]» перасёк мяжу геліясферы і пакінуў [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|825]] </noinclude> nsfiyy8qcanpm3b1zb78ifs6oloa1ja 10 474496 5171497 5027631 2026-07-26T21:16:59Z JerzyKundrat 174 5171497 wikitext text/x-wiki '''[[26 жніўня]]''' * [[55 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар]] здзейсніў першы паход у [[Вялікабрытанія|Брытанію]]. * [[1346]]: [[Бітва пры Крэсі]], адна з найважнейшых у ходзе [[Стагадовая вайна|Стагадовай вайны]]. * [[1444]]: У бітве пры Сен-Жакоб-ан-Бірс атрад швейцарскіх канфедэратаў амаль цалкам загінуў, але прымусіў французскія войскі адступіць. * [[1579]]: Пачалася аблога [[Пскоў|Пскова]] войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]]. * [[1789]]: У [[Францыя|Францыі]] была прынята [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]. * [[1883]]: [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|Вывяржэнне]] вулкана [[Кракатаў]], адна з найбольш магутных вулканічных катастроф у гісторыі чалавецтва. * [[1914]]: Германскія войскі разбілі расійскую армію ў [[Бітва пад Таненбергам (1914)|бітве пад Таненбергам]]. * [[1920]]: Прынятая 19-я папраўка да [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]], якая дала права голасу [[жанчына]]м. * [[1933]]: Прынята пастанова [[СНК БССР]] «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]». * [[2021]]: Памёр [[Алесь Разанаў]], беларускі паэт, перакладчык, эсэіст.. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|826]] </noinclude> mkf96hk3lrgh6x4gvjbzrfpo794io6k 10 474498 5171502 4826916 2026-07-26T21:29:41Z JerzyKundrat 174 5171502 wikitext text/x-wiki '''[[27 жніўня]]''' :{{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці ([[1991]]) * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[410]]: [[Вестготы]] захапілі [[Рым]]. * [[1382]]: Татарскі хан [[Тахтамыш]] захапіў і спаліў [[Масква|Маскву]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] і [[Клецк]]у нададзена [[магдэбургскае права]]. * [[1770]]: Нарадзіўся [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Георг Гегель]], нямецкі філосаф. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1928]]: Еўрапейскімі краінамі падпісаны [[Пакт Брыяна — Келага]] аб адмове ад вайны ў якасці сродку нацыянальнай палітыкі. * [[1955]]: Выйшла першае выданне [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Адкрыта [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|827]] </noinclude> lk3a0j9ur81wkny8f5sp277j9eakc6r 5171505 5171502 2026-07-26T21:30:39Z JerzyKundrat 174 5171505 wikitext text/x-wiki '''[[27 жніўня]]''' :{{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці ([[1991]]) * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[1382]]: Татарскі хан [[Тахтамыш]] захапіў і спаліў [[Масква|Маскву]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] і [[Клецк]]у нададзена [[магдэбургскае права]]. * [[1770]]: Нарадзіўся [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Георг Гегель]], нямецкі філосаф. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1928]]: Еўрапейскімі краінамі падпісаны [[Пакт Брыяна — Келага]] аб адмове ад вайны ў якасці сродку нацыянальнай палітыкі. * [[1955]]: Выйшла першае выданне [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Адкрыта [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|827]] </noinclude> toifae41qxztn8kdbea1032zu06lkry 5171514 5171505 2026-07-26T21:35:51Z JerzyKundrat 174 5171514 wikitext text/x-wiki '''[[27 жніўня]]''' :{{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці ([[1991]]) * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[1382]]: Татарскі хан [[Тахтамыш]] захапіў і спаліў [[Масква|Маскву]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] і [[Клецк]]у нададзена [[магдэбургскае права]]. * [[1770]]: Нарадзіўся [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Георг Гегель]], нямецкі філосаф. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1928]]: Еўрапейскімі краінамі падпісаны [[Пакт Брыяна — Келага]] аб адмове ад вайны ў якасці сродку нацыянальнай палітыкі. * [[1955]]: Выйшла першае выданне [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Адкрыта [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына]]. * [[2005]]: Афіцыйнае адкрыццё небаскроба [[Turning Torso]] на шведскім баку [[праліў Эрэсун|праліва Эрэсун]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|827]] </noinclude> fhwimlr0mt0esxyp0itcoojkxrhlm4n 5171519 5171514 2026-07-26T21:41:04Z JerzyKundrat 174 5171519 wikitext text/x-wiki '''[[27 жніўня]]''' :{{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці ([[1991]]) * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[1382]]: Татарскі хан [[Тахтамыш]] захапіў і спаліў [[Масква|Маскву]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] і [[Клецк]]у нададзена [[магдэбургскае права]]. * [[1770]]: Нарадзіўся [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Георг Гегель]], нямецкі філосаф. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1928]]: Еўрапейскімі краінамі падпісаны [[Пакт Брыяна — Келага]] аб адмове ад вайны як сродку нацыянальнай палітыкі. * [[1955]]: Выйшла першае выданне [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Адкрыта [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына]]. * [[2005]]: Афіцыйнае адкрыццё небаскроба [[Turning Torso]] на шведскім баку [[праліў Эрэсун|праліва Эрэсун]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|827]] </noinclude> o0tde6m5n6rkrd61zrg789j8qppls7h 10 474503 5171520 4568470 2026-07-26T21:44:50Z JerzyKundrat 174 5171520 wikitext text/x-wiki '''[[28 жніўня]]''' * [[489]]: Армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбівае [[Адаакр]]а ў бітве пры [[Соча|Сочы]]. * [[876]]: Пасля смерці [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]] [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-Франкская дзяржава]] падзелена паміж яго сынамі. * [[1749]]: Нарадзіўся [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ёган Вольфганг Гётэ]], нямецкі [[пісьменнік]] і мысліцель. * [[1916]]: У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Германія аб’явіла вайну Румыніі, Італія абвясціла вайну супраць Германіі. * [[1919]]: У [[Вільнюс|Вільні]] ўрачыста адкрыўся ўніверсітэт Стэфана Баторыя, створаны на месцы былога [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * [[1936]]: Нарадзіўся [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]]. * [[1963]]: [[Марцін Лютэр Кінг]] выступіў у [[Вашынгтон]]е з прамовай «[[У мяне ёсць мара]]». * [[1990]]: [[Ірак]] абвясціў [[Кувейт]] сваёй правінцыяй. * [[1993]]: Аўтаматычная міжпланетная станцыя «[[Галілеа, касмічны апарат|Галілеа]]» выявіла, што астэроід [[(243) Іда|Іда]] мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|828]] </noinclude> quq5gnky7zb1vdzfk9yv19lkjep5qew 5171530 5171520 2026-07-26T21:55:26Z JerzyKundrat 174 5171530 wikitext text/x-wiki '''[[28 жніўня]]''' * [[475]]: Рымскі імператар [[Юлій Непат]] збег з [[Равена|Равены]]. * [[489]]: Армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбівае [[Адаакр]]а ў бітве пры [[Соча|Сочы]]. * [[876]]: Пасля смерці [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]] [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-Франкская дзяржава]] падзелена паміж яго сынамі. * [[1749]]: Нарадзіўся [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ёган Вольфганг Гётэ]], нямецкі [[пісьменнік]] і мысліцель. * [[1916]]: У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Германія аб’явіла вайну Румыніі, Італія абвясціла вайну супраць Германіі. * [[1919]]: У [[Вільнюс|Вільні]] ўрачыста адкрыўся ўніверсітэт Стэфана Баторыя, створаны на месцы былога [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * [[1936]]: Нарадзіўся [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]]. * [[1963]]: [[Марцін Лютэр Кінг]] выступіў у [[Вашынгтон]]е з прамовай «[[У мяне ёсць мара]]». * [[1990]]: [[Ірак]] абвясціў [[Кувейт]] сваёй правінцыяй. * [[1993]]: Аўтаматычная міжпланетная станцыя «[[Галілеа, касмічны апарат|Галілеа]]» выявіла, што астэроід [[(243) Іда|Іда]] мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|828]] </noinclude> 8bkrsfhzzyr2hzmvy9g75bp8wdfxuip 5171534 5171530 2026-07-26T21:57:03Z JerzyKundrat 174 5171534 wikitext text/x-wiki '''[[28 жніўня]]''' * [[475]]: Рымскі імператар [[Юлій Непат]] збег з [[Равена|Равены]] ў [[Далмацыя|Далмацыю]]. * [[489]]: Армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбівае [[Адаакр]]а ў бітве пры [[Соча|Сочы]]. * [[876]]: Пасля смерці [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]] [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-Франкская дзяржава]] падзелена паміж яго сынамі. * [[1749]]: Нарадзіўся [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ёган Вольфганг Гётэ]], нямецкі [[пісьменнік]] і мысліцель. * [[1916]]: У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Германія аб’явіла вайну Румыніі, Італія абвясціла вайну супраць Германіі. * [[1919]]: У [[Вільнюс|Вільні]] ўрачыста адкрыўся ўніверсітэт Стэфана Баторыя, створаны на месцы былога [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * [[1936]]: Нарадзіўся [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]]. * [[1963]]: [[Марцін Лютэр Кінг]] выступіў у [[Вашынгтон]]е з прамовай «[[У мяне ёсць мара]]». * [[1990]]: [[Ірак]] абвясціў [[Кувейт]] сваёй правінцыяй. * [[1993]]: Аўтаматычная міжпланетная станцыя «[[Галілеа, касмічны апарат|Галілеа]]» выявіла, што астэроід [[(243) Іда|Іда]] мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|828]] </noinclude> lhe5y6l3pe1rddy53fl48j6nuz611w3 10 474504 5171546 5017744 2026-07-26T22:11:11Z JerzyKundrat 174 арфаграфія 5171546 wikitext text/x-wiki '''[[29 жніўня]]''' : {{Сцягафікацыя|ААН}}: Міжгародны дзень дзеянняў супраць ядзерных выпрабаванняў : {{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]]: Дзень [[Славацкае нацыянальнае паўстанне|Славацкага нацыянальнага паўстання]] ([[1944]]) * [[886]]: [[Леў VI Мудры|Леў VI]] становіцца візантыйскім імператарам пасля смерці свайго бацькі [[Васілій I Македанянін|Васілія I]]. * [[1167]]: Кароль [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусаліма]] [[Амары I Іерусалімскі]] ажаніўся з [[Візантыя|візантыйскай]] прынцэсай [[Марыя Камніна (каралева Іерусаліма)|Марыяй Камнінай]]. * [[1535]]: Войскамі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пасля [[Аблога Старадуба (1535)|месячнай аблогі]] быў узяты [[Старадуб]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім]]. * [[1696]]: Пастановай канфедэрацыйнага сойму мовай дзяржаўнага справаводства ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест [[Старабеларуская мова|русінскай]] зацверджаныя [[польская мова|польская]] і [[лацінская мова|лацінская]]. * [[1702]]: У ходзе [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] казакі і войска ВКЛ пачалі [[Аблога Быхава (1702)|аблогу Быхава]]. * [[1831]]: [[Майкл Фарадэй]] прадэманстраваў першы [[Трансфарматар|электрычны трансфарматар]]. * [[1885]]: [[Готліб Даймлер]] атрымаў патэнт на [[матацыкл]]. * [[1949]]: У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] выпрабавалі першую савецкую [[Ядзерная зброя|атамную бомбу]]. * [[1949]]: [[Югаславія]] звярнулася да [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] па фінансавую дапамогу для ліквідацыі вынікаў савецкай эканамічнай блакады. * [[2008]]: [[Грузія]] разарвала дыпламатычныя адносіны з [[Расія]]й. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|829]] </noinclude> rsrkykpe83onbxttqqm3lax4ek93dnv 10 474506 5171548 5017745 2026-07-26T22:14:27Z JerzyKundrat 174 5171548 wikitext text/x-wiki '''[[30 жніўня]]''' : {{Сцяг ААН}} [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]: Міжнародны дзень ахвяр гвалтоўных знікненняў * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]] памірае. [[Каралеўства остготаў|Каралём остготаў]] становіцца яго 10-гадовы ўнук [[Аталарых]]. * [[1481]]: У [[Вільнюс|Вільні]] за [[Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага (1481)|змову]] супраць [[Вялікія князі літоўскія|Вялікага князя]] [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV Ягелончыка]] пакараныя смерцю [[Іван Юр’евіч Гальшанскі-Дубровіцкі]] і [[Міхаіл Алелькавіч]]. * [[1579]]: Маскоўскі гарнізон [[Полацк]]а капітуляваў перад войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]]. * [[1704]]: У [[Нарва|Нарве]] заключана пагадненне паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай пра ўдзел апошняй у [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайне]]. * [[1751]]: Адліты [[Дзісенскі звон]] — помнік мастацкага ліцця. * [[1871]]: Нарадзіўся [[Эрнэст Рэзерфорд]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі. * [[1918]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[1919]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * [[1991]]: Абвешчана незалежнасць [[Азербайджан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|830]] </noinclude> 479v2zjrqdm8fn5bmof9i7gfpd20fwo 5171555 5171548 2026-07-26T22:21:24Z JerzyKundrat 174 5171555 wikitext text/x-wiki '''[[30 жніўня]]''' : {{Сцяг ААН}} [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]: Міжнародны дзень ахвяр гвалтоўных знікненняў * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]] памірае. [[Каралеўства остготаў|Каралём остготаў]] становіцца яго 10-гадовы ўнук [[Аталарых]]. * [[1481]]: У [[Вільнюс|Вільні]] за [[Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага (1481)|змову]] супраць [[Вялікія князі літоўскія|Вялікага князя]] [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV Ягелончыка]] пакараныя смерцю [[Іван Юр’евіч Гальшанскі-Дубровіцкі]] і [[Міхаіл Алелькавіч]]. * [[1579]]: Маскоўскі гарнізон [[Полацк]]а капітуляваў перад войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]]. * [[1704]]: У [[Нарва|Нарве]] заключана пагадненне паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай пра ўдзел апошняй у [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайне]]. * [[1751]]: Адліты [[Дзісенскі звон]] — помнік мастацкага ліцця. * [[1871]]: Нарадзіўся [[Эрнэст Рэзерфорд]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі. * [[1873]]: Аўстрыйская марская палярная экспедыцыя [[Карл Вейпрэхт|Карла Вейпрэхта]] і [[Юліус Паер|Юліуса Паера]] адкрыла [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]]. * [[1918]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[1919]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * [[1991]]: Абвешчана незалежнасць [[Азербайджан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|830]] </noinclude> 1tbifm1syb2zbsdzsgafhgxbyk4937r 5171559 5171555 2026-07-26T22:28:25Z JerzyKundrat 174 5171559 wikitext text/x-wiki '''[[30 жніўня]]''' : {{Сцяг ААН}} [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]: Міжнародны дзень ахвяр гвалтоўных знікненняў * [[526]]: [[Тэадорых Вялікі]] памірае. [[Каралеўства остготаў|Каралём остготаў]] становіцца яго 10-гадовы ўнук [[Аталарых]]. * [[1481]]: У [[Вільнюс|Вільні]] за [[Змова князёў Вялікага Княства Літоўскага (1481)|змову]] супраць [[Вялікія князі літоўскія|Вялікага князя]] [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV Ягелончыка]] пакараныя смерцю [[Іван Юр’евіч Гальшанскі-Дубровіцкі]] і [[Міхаіл Алелькавіч]]. * [[1579]]: Маскоўскі гарнізон [[Полацк]]а капітуляваў перад войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]]. * [[1704]]: У [[Нарва|Нарве]] заключана пагадненне паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай пра ўдзел апошняй у [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайне]]. * [[1751]]: Адліты [[Дзісенскі звон]] — помнік мастацкага ліцця. * [[1873]]: Аўстрыйская марская палярная экспедыцыя [[Карл Вейпрэхт|Карла Вейпрэхта]] і [[Юліус Паер|Юліуса Паера]] адкрыла [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]]. * [[1906]]: Завершана плаванне нарвежскага даследчыка [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]] цераз Паўночна-Заходні праход. * [[1918]]: [[Фані Каплан]] здзейсніла ў [[Масква|Маскве]] замах на [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]]. * [[1919]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * [[1991]]: Абвешчана незалежнасць [[Азербайджан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|830]] </noinclude> dt0tybt5466u4shoj3ouwpaonxn7pcg 10 474509 5171564 5029967 2026-07-26T22:40:16Z JerzyKundrat 174 5171564 wikitext text/x-wiki '''[[1 верасня]]''' : {{Сцяг|ААН}} [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]: Сусветны Дзень міру : {{Сцяг|Узбекістан}} [[Узбекістан]]: Дзень незалежнасці ([[1991]]) * [[1435]]: [[Бітва пад Вількамірам (1435)|Бітва пад Вількамірам]], войскі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] разам з палякамі разбілі [[Свідрыгайла|Свідрыгайлу]] і яго саюзнікаў. * [[1482]]: Крымскія татары на чале з [[Менглі-Гірэй I|Менглі-Гірэем]] разрабавалі і спалілі [[Кіеў]], кіеўскі ваявода [[Іван Хадкевіч|Івашка Хадкевіч]] трапіў у палон. * [[1870]]: [[Франка-пруская вайна]]: французскія войскі разбіты пад [[Седан (горад)|Седанам]], імператар [[Напалеон III]] ўзяты ў палон. * [[1906]]: У [[Вільнюс|Вільні]] выйшла першая легальная беларуская [[газета]] «[[Наша доля]]». Адбылося першае выступленне ў друку [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. * [[1920]]: [[Францыя]] абвясціла аб стварэнні дзяржавы [[Ліван]] са сталіцай у [[Бейрут|Бейруце]]. * [[1923]]: У [[Токіа]] адбыўся [[Землетрасенне|землятрус]], ахвярамі якога сталі дзясяткі тысяч чалавек. * [[1928]]: [[Албанія]] стала каралеўствам. * [[1939]]: Нападам нацысцкай Германіі на [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] пачалася [[Польская абарончая вайна (1939)|першая ваенная кампанія]] [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]]. * [[1946]]: На [[рэферэндум]]е ў [[Грэцыя|Грэцыі]] большасць прагаласавала за аднаўленне ў краіне [[Манархія|манархіі]]. * [[1969]]: У [[Лівія|Лівіі]] [[Муамар Кадафі]] зрынуў караля [[Ідрыс I|Ідрыса I]]. * [[1970]]: У [[Нью-Ёрк]]у распачаты першы ў свеце камп’ютарны турнір па [[шахматы|шахматах]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|901]] </noinclude> 8smubcz95o5s7fzpvfmef45qd8sqyaz 0 474576 5171285 5037553 2026-07-26T15:05:59Z Aliaksei Lastouski 75892 5171285 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Багдашэўскі}} {{Пісьменнік}} '''Ігнацы Багдашэўскі'''<ref>In Laudem Cerevisiae = На хвалу піва // Сакатала бочачка: Праўдзівая гісторыя нашых напояў / Кухмістр Верашчака. — Мн.: Янушкевіч, 2017. — 208 c. — <nowiki>ISBN 978-985-7165-37-7</nowiki> — C. 16-33. — C. 27.</ref>, у расійскай традыцыі '''Ігнат Сцяпанавіч Багдашэўскі'''<ref>''Мальдзіс А. В''. Багдашэўскі Ігнат // БЭ у 18 т. — Т. 2. — Мн.: БелЭн, 1996. — С. 206.</ref><ref name=":2">Багдашэўскі Ігнат // Памяць : Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. — Мінск. 2004. — С. 104.</ref> ({{lang-pl|Ignacy Bogdaszewski}}<ref>''Kaupuż A.'' О pierwszym polskim tłumaczeniu «Dum» К. Rylejewa. // «Slavia orientalis». R. XIX. Nr. 3. 1970. — S. 239—246.</ref>; {{lang-ru|Игнатий Степанович Богдашевский}}<ref name=":1">Паказальнік імёнаў // Архіў уніяцкіх мітрапалітаў. Дакументы да гісторыі царквы ў Беларусі XV—XIX стст. у фондзе «Канцылярыя мітрапаліта грэка-ўніяцкіх цэркваў у Расіі»: Даведнік. Склад. С. І. Паўловіч, Т. М. Мальцава — Т. 1. — Мінск-Полацк, 1999. — 386 с. ISBN 985-6448-05-0: ''«Богдашевский Игнатий Степанович, секретарь полоцкого архиепископства 3212, 3309, 3351, 3365, 3392, 3449, 3474»''.</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — грамадскі дзеяч і польскамоўны паэт. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і навагрудскага суддзі Стэфана Багдашэўскага і Разіны Блоцкай, сястры ўніяцкага мітрапаліта [[Іасафат Булгак|Іасафата Булгака]]. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую гімназію]]. Вучыўся ў Віленскім універсітэце. Падчас навучання ва ўніверсітэце заняўся літаратурнай творчасцю. У 1828 годзе ўжо мінскі павятовы харунжы<ref>1.1.29. Метрика о Крещении Клары Мальвины Ганской // Ганские. Прошлое и настоящее : Документально-историческое эссе / П. Н. Ганский. — Оренбург: ООО ИПК «Университет», 2012. </ref>. Пасля ўніверсітэта быў сакратаром полацкага ўніяцкага архіепіскапства, калі кафедру займаў (1833—1838) мітрапаліт Іасафат Булгак<ref name=":1" />.<ref name=":0">''Сурмачэўскі І.'' [http://media.catholic.by/nv/n66/art13.htm Wiazyń, Вязынь, Вязань] // «Наша Вера» № 4(66), 2013.</ref> У 1836 годзе ў спадчыну па дзядзьку Антонію Багдашэўскім атрымаў [[Вязань|Вязыньскі маёнтак]]. Абраны [[мінскі павятовы маршалак|мінскім павятовым маршалкам]] у 1841 годзе. Разам з сястрой Антанінай, у сваім мінскім доме на [[Высокі рынак|Высокім Рынку]] даваў вечарыны паэзіі, так званыя «чацвяргі», якія збіралі мінскі бамонд і былых выхаванцаў Мінскай гімназіі, у т.л. Антона і Людавіка Горватаў, Апалінарыя Свентаржэцкага, Міхала Корсака, Вейсенгофа і інш.<ref name=":0" /> Даслужыў да чыну калежскага асэсара<ref name=":3">Памятная книжка Минской губерніи. — Минскъ: Типографія Губерн. Правленія, 1861. — С. 51.</ref>. За ўдзел у [[Паўстанне 1863-1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]] быў секвестраваны маёнтак сына Ігнацыя — 19-гадовага Стэфана. Неўзабаве секвестр знялі, напэўна, не без дапамогі бацькі. Магчыма, пасля перажыванняў за сына Ігнацы Багдашэўскі памёр у 1864 годзе.<ref name=":0" /> == Творчасць == [[Файл:Ignacy Bogdaszewski. Kilka ballad i powieści. Wilno, 1826.jpg|thumb|Вокладка «Kilka ballad i powieści».]] Аўтар паэтычнага зборніка на польскай мове «Некалькі балад і аповесці» (''Kilka ballad i powieści''; Вільня, 1826), які выдаў ананімна<ref>Estr. XIX. 2 wyd. t. 2 s. 413.</ref>. У зборнік увайшлі зварот «Do ks. Jozafata Bułhaka», аповесць у 3-х частках «Walgierz i Heligunda», балады «Czeremek», «Kamienie w Pieszczanach», «Cmentarz», «Przyłuki», аповесці «Ptak złej wróżby», «Wolkowicze», думка «Ruczajek w Olsztynie». Пазней друкаваў вершы і балады ў «[[Варшаўскі Кур’ер (штодзённік)|Варшаўскім кур’еры]]», з часам творы сталі падобнымі да папулярных сталічных рамансаў. Музыку на тэксты падбірала сястра Антаніна.<ref name=":0" /> Пераклаў на польскую «Гістарычныя думы» [[Кандрат Фёдаравіч Рылееў|Кандрата Рылеева]] (Вільня, 1829; цэнзурны дазвол 25.5.1829, цэнзар — [[Павел Васілевіч Кукальнік|Павел Кукальнік]]), прозвішча перакладчыка ў выданні таксама не пазначана. У зборнік увайшла прадмова Рылеева і 17-ць дум і гістарычныя даведкі да іх з выдання 1825 года — «Вешчы Алег», «Вольга пры магіле Ігара», «Святаслаў», «Святаполк», «Рагнеда», «Баян», «Мсціслаў Удалы», «Міхаіл Цвярскі», «Дзімітрый Данской», «Курбскі», «Смерць Ярмака», «Барыс Гадуноў», «Дзмітрый Самазванец», «Багдан Хмяльніцкі», «Артамон Мацвееў», «Пётра Вялікі ў Астрагожску», «Дзяржавін». У выданне не ўвайшлі думы «Глінскі», «Іван Сусанін», «Валынскі», «Наталля Далгарукова». Было пазначана «Напісаў у Антосіна 1829 года красавіка 16 дня»<ref name=":2" />. == Сям’я == Ігнацы Багдашэўскі быў жанаты з Вікторыяй Фаміной, яны мелі чатырох сыноў — '''Яна''' (1838), '''Альгерда''' (1842), '''Стэфана''' (1844) і '''Атона-Генрыха''' (1849).<ref name=":0" /> Ян атрымаў у спадчыну па бацьку Плявакі.<ref name=":0" /> Альгерд спадкаваў Вязынь, Камароўшчыну, Лісаўшчыну, Паўлюці і Павелкава. Займаўся гаспадаркай у сваім [[Вязань|Вязыньскім маёнтку]].<ref name=":0" /> Стэфан у спадчыну атрымаў Фаніпаль, Падсасоне, Седлішча, Холм і Груду. У 19-гадовым узросце браў удзел у Паўстанні 1863—1864 гадоў, за што на маёнтак Фаніпаль быў накладзены секвестр. Секвестр неўзабаве знялі, напэўна, не без дапамогі бацькі. Меў сына '''Ігнацыя''', які з 1890 года вучыўся ў Імператарскім інстытуце права імя прынца П. Г. Альдэнбургскага ў Санкт-Пецярбургу.<ref name=":0" /> Атон-Генрых (1849—1907) атрымаў Антосін, Падлессе і Бярэжа. Кіраваў грашовымі справамі Мінскага дабрачыннага грамадскага аб’яднання, таксама быў дырэктарам Таварыства ўзаемнага крэдыту. Меў трох дачок — '''Станіславу''', '''Сафію''' і '''Эмілію''', над якімі пасля смерці бацькі ўзяў апеку сябра сям’і [[Эмерык Аўгуст Чапскі]]. Сафія Багдашэўская выйшла замуж за сына вядомага навукоўца [[Якуб Наркевіч-Ёдка|Якуба Наркевіча-Ёдкі]].<ref name=":0" /> == Узнагароды == * Ордэн Св. Ганны 3 ст.<ref name=":3" /> * Ордэн Св. Уладзіміра 4 ст.<ref name=":3" /> * Медаль «У памяць вайны 1853—1856»<ref name=":3" /> == Бібліяграфія == * Kilka ballad i powieści. — Wilno: w Drukarni Dyecezalney JXX. Missyonarzów, 1826. [8], 99, [1] s.; 12 cm. * Dumy historyczne rossyyskie К. Rylleiewa. Przekład polski. Z pycinami i notami na fortepiano. — Wilno. 1829. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2к|Багдашэўскі Ігнат}} — С. 206. * ''Kaupuż A.'' О pierwszym polskim tłumaczeniu «Dum» К. Rylejewa. // «Slavia orientalis». R. XIX. Nr. 3. 1970. — S. 239—246. * Багдашэўскі Ігнат // Памяць : Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. — Мінск. 2004. — С. 104. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багдашэўскі Ігнацы}} [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі мінскія]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі]] fbyeuaeshuhle4673e5zfcexj5y1s5n 10 534888 5171544 5050464 2026-07-26T22:08:12Z JerzyKundrat 174 5171544 wikitext text/x-wiki '''[[31 кастрычніка]]''' * [[475]]: [[Ромул Аўгуст]] абвешчаны імператарам [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. * [[1517]]: [[Марцін Лютэр]] прымацаваў 95 тэзісаў на дзвярах сабора ў [[Вітэнберг]]у ([[Германія]]). Пачатак [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. * [[1892]]: Выйшаў зборнік [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]] «Прыгоды Шэрлака Холмса». * [[1905]]: Каля [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскага вакзала]] ў [[Мінск]]у на загад губернатара [[Павел Рыгоравіч Курлоў|Паўла Курлова]] [[Курлоўскі расстрэл|расстраляны мітынг супраць самадзяржаўя]], загінулі 100 чалавек, 300 былі параненыя. * [[1947]]: У [[Мюнхен]]е на беларускай мове пачала выходзіць газета [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына»]]. * [[1967]]: Указам [[Вярхоўны Савет СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] заснаваны [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]]. * [[2005]]: Апублікаваны дадзеныя аб адкрыцці спадарожнікаў [[Плутон (карлікавая планета)|Плутона]] — [[Гідра (спадарожнік Плутона)|Гідра]] і [[Нікс (спадарожнік Плутона)|Нікс]]. * [[2011]]: Афіцыйна завершана [[Першая інтэрвенцыя ў Лівіі|ваенная аперацыя сіл НАТА]] ў [[Лівія|Лівіі]]. * [[2011]]: Паводле ацэнак [[ААН]], [[насельніцтва]] [[планета Зямля|Зямлі]] перасягнула колькасць 7 мільярдаў чалавек. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|К31]] g61glnetb91us8cuoho494pp4ndodov 5171545 5171544 2026-07-26T22:09:01Z JerzyKundrat 174 5171545 wikitext text/x-wiki '''[[31 кастрычніка]]''' * [[475]]: [[Ромул Аўгуст]] абвешчаны імператарам [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. * [[1517]]: [[Марцін Лютэр]] прымацаваў 95 тэзісаў на дзвярах сабора ў [[Вітэнберг]]у ([[Германія]]). Пачатак [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. * [[1892]]: Выйшаў зборнік [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]] «Прыгоды Шэрлака Холмса». * [[1905]]: Каля [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскага вакзала]] ў [[Мінск]]у на загад губернатара [[Павел Рыгоравіч Курлоў|Паўла Курлова]] [[Курлоўскі расстрэл|расстраляны мітынг супраць самадзяржаўя]]. * [[1947]]: У [[Мюнхен]]е на беларускай мове пачала выходзіць газета [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына»]]. * [[1967]]: Указам [[Вярхоўны Савет СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] заснаваны [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]]. * [[2005]]: Апублікаваны дадзеныя аб адкрыцці спадарожнікаў [[Плутон (карлікавая планета)|Плутона]] — [[Гідра (спадарожнік Плутона)|Гідра]] і [[Нікс (спадарожнік Плутона)|Нікс]]. * [[2011]]: Афіцыйна завершана [[Першая інтэрвенцыя ў Лівіі|ваенная аперацыя сіл НАТА]] ў [[Лівія|Лівіі]]. * [[2011]]: Паводле ацэнак [[ААН]], [[насельніцтва]] [[планета Зямля|Зямлі]] перасягнула колькасць 7 мільярдаў чалавек. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|К31]] ocmbi865t22u0z2t6ke6ngyiwgsb3h2 0 536190 5171292 5161052 2026-07-26T15:08:59Z Aliaksei Lastouski 75892 5171292 wikitext text/x-wiki '''Краязнаўства Беларусі''' ― вывучэнне элементаў [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], [[Геаграфія Беларусі|геаграфіі]], [[Культура Беларусі|культуры]], [[побыт]]у, [[Геаграфія Беларусі|прыроды Беларусі]] ў цэлым, або горада, [[мястэчка]], [[Вёска|вёскі]], помнікаў культуры і г. д. У самім слове «''краязнаўства''» заключана яго азначэнне. У навуцы краязнаўства дзеліцца на комплекснае, калі вывучаюцца ўсе з’явы ў іх узаемасувязі, дзе на геаграфічнай базе аб’ядноўваюцца веды гісторыі, геаграфіі, [[Беларуская археалогія|археалогіі]], [[Тапаніміка|тапанімікі]], [[Тапаграфія|тапаграфіі]], [[Геральдыка|геральдыкі]], [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]], філалогіі, [[мастацтвазнаўства]], і галіновае ― гістарычнае, этнаграфічнае, геаграфічнае і г. д<ref>{{артыкул|загаловак=Краязнаўства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb4.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=257―260|старонак=432|isbn=985-110100-1}}</ref>. == Агульныя звесткі пра краязнаўства == [[Файл:Belarus 1997 CIA map.jpg|left|thumb|250px|Беларусь на карце Еўропы. <nowiki>1997 год</nowiki>]] Асноўныя метады краязнаўства ― збіранне дакументаў, прадметаў матэрыяльнай культуры, узораў [[Фаўна Беларусі|фаўны]] і [[Карысныя выкапні Беларусі|карысных выкапняў]], пошукі [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гістарычных помнікаў]] і інш. Навуковы і ненавуковы падыход абумовіў міждысцыплінарны характар краязнаўства. Па словах [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]], ''«важная і выключна рэдкая асаблівасць краязнаўства, у тым, што ў яго няма „двух узроўняў“: для спецыялістаў і для шырокай публікі. Яно само па сабе папулярнае, і існуе пастолькі, паколькі ў яго стварэнні ўдзельнічаюць масы»''<ref>{{артыкул|аўтар=Лихачёв Д. С.|загаловак=Любить родной край|спасылка=http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html|выданне=Отечество: Краеведческий альманах|месца=М.|год=1990|нумар=1|старонкі=8|старонак=224|archive-date=24 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094434/http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html}}</ref>. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] краязнаўства актывізавалася ў другой палове XIX ст., але першыя фрагментарныя апісанні сустракаюцца ў сярэдзіне XVI ст. У 1804 годзе заснавана {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|ru|Московское общество истории и древностей Российских}}, у 1845 годзе ўтварылася [[Рускае геаграфічнае таварыства]]. Многія даследчыкі Беларусі з’яўляліся яго членамі. У 1867 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] пачаў дзейнічаць [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства]], які працаваў да 1876 года. У 1846 годзе ў Санкт-Пецярбургу ўтварылася {{нп3|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|ru|Императорское Русское археологическое общество}}. Арганізацыйнымі цэнтрамі краязнаўчай працы з 1880-х гадоў сталі губернскія архіўныя камісіі. Вялікую даследчую і выдавецкую працу зрабіла [[Віленская навучальная акруга]], якая выпусціла, у прыватнасці, «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі» ў 14 тамах (1867―1904). Зборнік склалі дакументы па гісторыі палітычнага складу, правоў і царквы ў XV―XIX стст., з мноствам звестак пра матэрыяльную культуру насельніцтва, уклад жыцця, звычаі. Тэрмін ''краязнаўства'' з’явіўся ў 1914 годзе. У СССР у 1920-я гады пад краязнаўствам разумелі метад сінтэтычнага вывучэння пэўнай тэрыторыі, якая вылучаецца па адміністрацыйных, гаспадарчых ці палітычных прыкметах. З 1960-х гадоў гэта ўжо комплекс навуковых дысцыплін, розных па метадах даследавання і па змесце, але ў сукупнасці ставілася за мэту ўсебаковае, у той ці іншай ступені, навуковае пазнанне краю. З 1980-х гадоў краязнаўства разглядалася як усебаковае пазнанне пэўнай тэрыторыі мясцовымі жыхарамі; пад усебаковым пазнаннем мелася на ўвазе вывучэнне гісторыі, прыроды, культуры і побыту<ref>{{кніга|аўтар=Никонова М. А.|загаловак=Краеведение. Учебное пособие для высших педагогических учебных заведений|спасылка= http://www.academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_19982.pdf|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2009|старонак=187|isbn=978-5-7695-5676-0}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар|Вадим Штепа|загаловак=Забытое краеведение|ссылки|http://izvestia.ru/news/579442|выданне=Известия|месца=М.|год=2014|нумар=14 ноября}}</ref>. У Беларусі склаліся тры арганізацыйныя формы краязнаўства: 1) дзяржаўнае ― якое ажыццяўляецца цэнтральнымі, абласнымі, гарадскімі, раённымі краязнаўчымі музеямі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі ўстановамі; 2) грамадскае (краязнаўцы-аматары, грамадскія арганізацыі, газеты); 3) школьнае<ref>{{артыкул|аўтар=Кохановский Г. А.|загаловак=Краеведение|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=273|старонак=616}}</ref>. == Пачатак краязнаўства Беларусі == Краязнаўства было звязана са з’яўленнем [[Пісьменнасць|пісьменнасці]], — з’явілася магчымасць зафіксаваць усе асаблівасці мясцовасці і перадаваць гэтыя апісанні наступным пакаленням, вызваляючы іх ад неабходнасці вывучаць і апрабаваць на практыцы тое, што ўжо зроблена папярэднікамі<ref>{{кніга|загаловак=Краеведение Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=РИПО|год=2014|старонак=302|isbn=978-985-503-419-4}}</ref>. Першыя краязнаўчыя звесткі аб беларускай тэрыторыі можна сустрэць у [[летапіс|летапісных крыніцах]], [[хроніка]]х, помніках [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] і літаратуры ранняга Сярэднявечча<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак= Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|спасылка=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13121|месца=Мн.|выдавецтва= Гродзенскі Дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Барбашев А. И.|загаловак=Летописные источники для истории Литвы в средние века|спасылка=http://avidreaders.ru/book/letopisnye-istochniki-dlya-istorii-litvy-v.html.|месца=СПб.|выдавецтва=Журнал «Библиограф»|год=1888|старонак=31}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. «[[Аповесць мінулых гадоў]]», [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскі]] і [[Іпацьеўскі летапіс]]ы апавядаюць аб усходнеславянскіх плямёнах: {{пачатак цытаты}} «адны прыйшлі і селі па Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя — драўляне, таму што селі ў лясах, а іншыя селі паміж Прыпяццю і Дзвіною і назваліся дрыгавічамі, іншыя селі па Дзвіне і назваліся палачанамі па рацэ, што ўпадае ў Дзвіну і называецца Палата… Ад гэтых апошніх пайшлі крывічы». {{канец цытаты}} Летапісы даюць звесткі аб першых [[Полацкія князі|полацкіх князях]], гарадах на тэрыторыі цяперашняй Беларусі<ref>{{кніга|аўтар=Матюшевская М. И.|загаловак=Источниковедение истории Беларуси|спасылка=http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|месца=Могилёв|выдавецтва=МГУ им. А. А. Кулешова|год=2011|старонак=60|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archive-date=9 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archivedate=9 верасня 2016}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузьмин А. Г.|загаловак=К вопросу о «полочанах» Начальной летописи|спасылка= https://app.box.com/s/neeyb5xtowysikpy5ia2|выданне=Древние славяне и их соседи. Материалы и исследования по археологии СССР|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1970|нумар=176|старонкі=125―127|старонак=160}}</ref>. У «[[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісу]]» сярод 617 [[Мініяцюра|мініяцюр]] ёсць дзве, прысвечаныя беларускім землям: «Бітва на Нямізе» і «Паланенне князя Усяслава Полацкага»<ref>{{кніга|загаловак=Радзивилловская летопись: Текст. Исследования. Описание миниатюр|месца=СПб., М.|выдавецтва=Глагол, Искусство|год=1994|старонак=415|isbn=5-85381-022-7}}</ref>. Мініяцюры «{{нп3|Летапісны звод Івана Грознага|Летапіснага зводу Івана Грознага|ru|Лицевой летописный свод}}» даюць уяўленне аб вобразе і вопратцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў]] [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Мартынюк А. В.|загаловак= Правители Великого княжества Литовского в миниатюрах Лицевого летописного свода XVI века. Вторая международная научная конференция|выданне= Верховная власть, элита и общество в России XIV– первой половины XIX века|месца=М.|выдавецтва=Министерство культуры РФ|год=2009|старонкі=98―100|старонак=199}}</ref>. Мясцовае летапісанне зарадзілася на беларускіх землях у XII—XIV стагоддзях. Летапісцы прыводзілі ў сваіх працах звесткі, якія тычацца дадзенай мясцовасці, раскрывалі асаблівасці побыту, адносін паміж людзьмі, апісвалі прыродныя з’явы. Найбольш вядомыя, што дайшлі да нашага часу ― «[[Магілёўская хроніка]]» і «[[Віцебскі летапіс]]». Гістарычныя запісы вяліся таксама ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Пінск]]у, [[Слуцк]]у і іншых гарадах Беларусі. У мясцовых летапісах апісваліся падзеі, якія тычыліся пераважна гісторыі асобнага [[Удзельнае княства|ўдзельнага княства]] і яго сталіцы. Сярод непасрэдна беларускіх летапісаў краязнаўчыя звесткі сустракаюцца ў «[[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісу]]» ― зводзе хранікальных матэрыялаў пра падзеі ад 1563 да 1608 года, сабраных з розных крыніц і перапісаных разам у другой палове XVII ст. Ёсць меркаванне, што аўтарам быў жыхар беларускага мястэчка [[Баркулабава]], які належаў да праваслаўнага духавенства. Ён запісваў вядомыя яму падзеі, прычым уключаў у сваю хроніку запіскі іншых відавочцаў, розныя ўніверсалы, лісты і іншае<ref>{{артыкул|загаловак=Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Полное собрание русских летописей|месца=М.|год=1975|том=32|старонкі=174―192}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бялова Т. У., Будзько І. У.|загаловак=Баркалабаўскі летапіс|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2013|старонак=606|isbn=978-985-11-0733-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальцев А. Н.|загаловак= Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Археографический ежегодник за 1960 год|месца=М.|год=1962}}</ref>. [[Файл:Фрагмент Баркулабаўскага летапісу.jpg|thumb|Фрагмент [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскага летапіса]].]] З сярэдзіны XIV ст. у Вялікім Княстве Літоўскім пачалі фармавацца хронікі, у якіх у адрозненне ад летапісаў апісаны падзеі не толькі мясцовага, але і еўрапейскага маштабу, з частымі адступленнямі ад [[Храналогія|храналагічнай паслядоўнасці]]. Хронікі пісаліся па памяці або з выкарыстаннем дзённікавых запісаў. Аўтары шэрагу хронік вывучалі разнастайныя гістарычныя дакументы, што набліжае іх творы да гістарычных даследаванняў<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В. А.|загаловак=Хронікі|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=456―457|старонак=703}}</ref>. У XV ст. беларускае летапісанне набыло новыя якасці і рысы. У летапісах таго часу выявіліся погляды грамадскіх сіл Беларусі і Літвы, якія ўсталі на бок вялікакняжай улады ў барацьбе супраць [[Феадалізм|феадальнай]] раздробленасці за адзінства і магутнасць краіны. Вядомыя чатыры важныя гісторыка-літаратурныя летапісныя помнікі: «[[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]», «[[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года]]», «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага]]» і «[[Хроніка Быхаўца]]». У іх выкладзена гісторыя Вялікага Княства Літоўскага. У XVI ст. беларуска-літоўскія летапісы паступова страцілі агульнарускі характар<ref>{{артыкул|аўтар=Чемерицкий В. А.|загаловак=Белорусская литература|спасылка=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-4932.htm|выданне=История всемирной литературы|месца=М.|выдавецтва=АН СССР, Наука|год=1987|том=4|старонкі=371―375|старонак=687}}</ref>. У другой палове XVI ст. летапісанне спынілася, аднак летапісы і хронікі XV―XVI стагоддзяў яшчэ доўга перапісваліся. У «Хроніцы Быхаўца», як мяркуецца, створанай у 1550―1570-х гадах, досыць падрабязна выкладзены падзеі ВКЛ да пачатку XVI стагоддзя<ref>{{артыкул|аўтар=Ючас М. А.|загаловак=Хроника Быховца|спасылка= http://vk.com/doc-26812_133415775?hash=9c38b02067a11ecfca&dl=1f226dd131199c8a7f|выданне=Летописи и хроники. 1973 г.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1974|старонкі=220―231}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Хроника Быховца|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|год=1985|старонкі=66―74|старонак=261}}</ref>. «Магілёўская хроніка» стваралася з XVII па XIX стагоддзе, ахоплівала час з 1526 па 1856 гады і цяпер з’яўляецца важнай крыніцай па эканамічным і культурным жыцці Магілёва<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак= Магілёўская хроніка|выданне=Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=2|старонкі=247―248|старонак=788|ISBN=985-11-0378-0}}</ref>. У «Віцебскім летапісу Аверкі» маюцца каштоўныя звесткі па гісторыі Беларусі і Віцебска, асабліва пра падзеі канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў. У летапісе дадзены імёны членаў віцебскага [[магістрат]]а 1597 года, [[Ваяводы віцебскія|віцебскіх ваяводаў]] 1516―1753 гадоў, розныя юрыдычныя матэрыялы<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Витебская летопись Панцырного и Аверки|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref>. Летапісы і хронікі даюць шырокае поле дзейнасці для краязнаўцаў, якія вывучаюць гісторыю старажытнай Беларусі. == Краязнаўства Беларусі ў XV стагоддзі == [[Файл:SOAOTO - Folio 044V.jpg|thumb|150px|Жыльбер дэ Лануа]] Бургундскі дыпламат [[Жыльбер дэ Лануа]] падарожнічаў па Усходняй Еўропе ў 1413—1414 і 1421 гадах. Накіроўваўся паслом англійскага караля Генрыха V да вялікіх князёў [[Ягайла|Ягайлы]] і [[Вітаўт]]а. У першую чаргу дэ Лануа цікавілі фартыфікацыйныя збудаванні Вялікага Княства Літоўскага, але ў яго дзённіках даволі шмат і этнаграфічных звестак<ref>{{артыкул|аўтар=Лялькоў І.|загаловак=Жыльбер дэ Ланаа: фламадзец у Вялікім Княстве Літоўскім пачатку XVст.|выданне=Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнароднага круглага стала|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|год=2002|старонкі=47―52|старонак=152}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак= Путешествия и посольства господина Гилльбера де Ланнуа, кавалера золотого руна, владельца Санта, Виллерваля, Троншиена, Бомона, Вагени; в 1399–1550 годах|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Lannoa/text3.phtml?id=6761|выданне=Записки Одесского общества истории и древностей, т. III|месца=Одесса|год=1853}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVI стагоддзі == Каштоўнай краязнаўчай крыніцай служыць выдадзеная [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіяй]] пад рэдакцыяй дырэктара народных вучылішчаў К. І. Сніткі «Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў, складзеная пінскім старостаю Станіславам Хвальчэўскім у 1552―1555 гг.» (Вільня, 1884). Па загадзе караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] пінскі і кобрынскі староста [[Лаўрын Война]] ў 1561―1566 гадах займаўся складаннем Пісцовай кнігі [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага староства]]. Гэта вылілася ў аб’ёмную працу, якая змяшчае розныя гісторыка-краязнаўчыя звесткі аб жыцці рэгіёна<ref>{{кніга|аўтар=Война Л.|загаловак=Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561―1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною|спасылка=https://reslib.org/books/1147164|месца=Вильно|выдавецтва=Типография А. И. Зака|год=1874|том=1-2|старонак=453|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094354/https://reslib.org/books/1147164|archive-date=24 снежня 2016}}</ref>. Рускі купец-паломнік {{нп3|Трыфан Карабейнікаў|Трыфан Карабейнікаў|ru|Коробейников, Трифон}} адправіўся ў 1593 годзе ў Канстанцінопаль і Палесціну. Праязджаючы Мінск, ён пакінуў у дзённіку запіс: ''«Городок Менск древяной худ, в ыном месте развалился, величиною с Вязму{{efn-ua|У Вязьме ў канцы XVI стагоддзя было каля 500 двароў|}}, а под ним река Сыслан{{efn-ua|[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]|}} поменши реки Березыни, да пруды»''. Захаваліся ягоныя запісы і аб горадзе [[Слуцк]]у: ''«Городок Слутьцк невелик, поменши Коломны, древяной, а около городка острог на городовое дело, а в остроге торги да двор церков каменная да полаты каменные, да на посаде ратуша велика каменная, а порусски полата, а под нею подклет и погребы, а над погребы с надворья лавки, а над лавками сверху светлицы, а живёт в той палате коньстянтиновской жилец, их судья, а политовски ивоит, а посаду в Констянтинове с Ростов, а река под ним Случь»''. Піша Карабейнікаў таксама пра [[Барысаў]] і [[Орша|Оршу]]<ref>{{cite web|url=http://bibliotekar.ru/rus/83.htm|title=Хождение Трифона Коробейникова в Царьград|work=Русская история|publisher=Библиотекарь. Ру}}</ref>. Польскі гісторык XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі]] быў першым, хто зацікавіўся археалагічнымі старажытнасцямі Беларусі і Літвы. Займаючыся археалогіяй, па знойдзеных артэфактах ён спрабаваў вызначыць месцазнаходжанні паселішчаў і час іх існавання<ref>{{артыкул|аўтар=Старостина И. П.|загаловак=М. Стрыйковский о язычестве древних литовцев|спасылка=http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml|выданне=Восточная Европа в древности и средневековье. Язычество, христианство, церковь. Тезисы докладов|месца=М.|выдавецтва=Ин-т российской истории РАН|год=1995|старонкі=79―80|старонак=90|archive-date=9 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109071038/http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml}}</ref>. Яго цікавілі гарадзішчы, замкі, цэрквы. Стрыйкоўскі быў знаёмы з архівамі і бібліятэкамі [[Слуцкае княства|князёў слуцкіх]] і [[Ізяслаўскае княства|заслаўскіх]]. У [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскім манастыры]] ён выявіў каля 200 рукапісаў. Вынікам яго краязнаўчай дзейнасці стала «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» ({{Lang-pl|Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi}}, 1582), якая расказвае пра падзеі ў Рэчы Паспалітай да 1581 года. Хроніка з’яўляецца творчай кампіляцыяй папярэдніх хронік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Мяхоўскі|Мацея Мяхоўскага]] і іншых. Праца выкарыстоўвалася ў хроніках XVII―XVIII стст<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Белая и Черная Русь в «Кронике» Матвея Стрыйковского|выданне= Исследования по истории и историографии феодализма|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1982|старонкі=238―241}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Летописные источники Мацея Стрыйковского|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Semianczuk A.|загаловак= Maciej Stryjkowski i jego wpływy na historiografię Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku|выданне= Senoji Lietuvos Literatūra|месца=Warszawa|год=2009|старонкі=243―271}}</ref>. [[Файл:Chronicle Stryjkowski.jpg|thumb|right|200px|Тытульны ліст «Хронікі…» Мацея Стрыйкоўскага]] [[Файл:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg| left|thumb||[[Канут Русецкі]]. «Паляванне на зубра». 1844]] Італьянец [[Аляксандр Гваньіні]] з 1550-х гадоў служыў ротмістрам у войску ВКЛ. Магчыма, ён аўтар помніка гістарыяграфіі XVI стагоддзя, які стаў крыніцай для беларускіх і ўкраінскіх хронік ― «Апісанне Еўрапейскай Сарматыі» ({{Lang-la|Sarmatiae Europeae descriptio}}). Гэта першы твор, які пазнаёміў заходнееўрапейскага чытача з гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага. Складзены на лацінскай мове ў першай палове 1570-х гадоў, ён расказвае пра Масковію, Польшчу, Літву і іншыя краіны, пра культуру і звычаі народаў (напрыклад, артыкул «Спосаб ворыва глебы і сяўбы на Белай Русі»). Апісаны горад Барысаў, замкі ў Оршы, Лагойску, [[Копысь|Копысі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак=«Хроніка Еўрапейскай Сарматыі»|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=455|старонак=703}}</ref>. У паэме беларускага паэта-лацініста [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «[[Песня пра зубра]]» (1522) упершыню апісана беларуская прырода, дадзеная карціна палявання на зубра. На думку [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|У. А. Калесніка]], ''«Гусоўскі спадзяваўся ўвесці беларускае жыццё і гісторыю ў кантэкст гуманітарнай культуры Еўропы»''<ref>{{кніга|аўтар=Калеснік У.|загаловак=Зорны спеў|спасылка=http://www.rulit.me/author/kalesnik-uladzimir/zorny-speu-download-free-342229.html|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1975|старонкі=86|старонак=158}}</ref>. З 1581 года польскі гісторык-кальвініст [[Ян Ласіцкі]] жыў у Вільні, настаўнічаў у сям’і [[кашталян]]а мінскага [[Ян Янавіч Глябовіч|Яна Глябовіча]], затым пасяліўся ў Заслаўі. Вынікам назіранняў за жыццём Вільні, Заслаўя і [[Радашковічы|Радашковіч]] стала яго праца «Пра рэлігію, ахвярапрынашэнне, вясельныя, пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў і татараў…» ({{Lang-la|De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, nuotiarum funerum ritu}}, 1582), дзе аўтар расказвае пра вопратку, ежу і абрады беларусаў, будынкі Вільні і Полацка. Пасмяротна выйшла яго праца «Пра багоў жамойтаў, іншых сарматаў і несапраўдных хрысціян» ({{Lang-la|De diis Samogitarum, caeterorumque Sarmatarum...}}, Базель, 1615), дзе ўтрымліваюцца першыя звесткі аб паганскіх вераваннях Літвы<ref>{{cite web|url=http://vkl.by/articles/2164|title=Ян Ласіцкі|author=Алесь Белы.|publisher=Электронная энциклопедия «Вялікае Княства Літовскае»}}</ref>. Успаміны аўстрыйскага дыпламата [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]] «Запіскі пра Масковію» былі напісаны пасля яго службовых паездак у Маскву і Ноўгарад у 1516―1517 і 1526―1527 гадах. У главе «Пра Літву» ён кажа пра багацце рэк, азёр і балот, пра нядобры клімат, падрабязна апісвае зуброў. Сацыяльны ўклад Вялікага Княства Літоўскага, відавочна, выклікае ў яго непрыманне: {{цытата|«Народ прыгнечаны цяжкім рабствам, бо кожны, у суправаджэнні натоўпу слуг, які валодае ўладай, увайшоўшы ў жыллё селяніна, можа беспакарана тварыць, што яму заўгодна, рабаваць і забіраць неабходныя ў жыццёвым побыце рэчы (з ежы, і ўсё, што заманецца) і нават жорстка збіваць селяніна, калі той раптам адмовіцца аддаваць. Таму вёскі размяшчаюцца ўдалечыні ад дарог. Сялянам падданым без падарункаў зачынены шлях да гаспадароў, якую б яны ні мелі да іх справу. А калі іх і дапусцяць, то ўсё роўна адсылаюць да службовых асоб і начальнікаў. І калі тыя не атрымаюць дароў, то не вырашаць і не пастановяць нічога добрага... Гэты парадак існуе не толькі для простага люду, але і для бедных дваран, калі яны хочуць дамагчыся чаго-небудзь ад вяльможаў. Я сам чуў, як адзін вышэйшы чыноўнік пры маладым каралі сказаў наступнае: „У Літве кожнае слова — золата“. Гэта значыць: нікога не выслухаюць і нікому не дапамогуць без грошай...»<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|месца=Гродно|выдавецтва= Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонкі=42|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Сигизмунд Герберштейн|загаловак= Записки о Московии|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gerberstein/frametext8.htm|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=1988|старонак=430}}</ref>|}}. == Краязнаўства Беларусі ў XVII стагоддзі == [[Файл:Historiae Lithuanae.jpg|міні|180px|Тытульны аркуш «Historiae Lithuanae pars prior, de rebus Lithuanorum ante susceptam Christianam religionem conjunctionemque… cum regno Poloniae» (Данцыг, 1650)]] Аўстрыйскі пасланнік [[Аўгусцін Меерберг]] пісаў у справаздачы «Падарожжа ў Масковію»: {{пачатак цытаты}}«Зрабіўшы яшчэ 70 вёрст па лясістай пустыні, 5 кастрычніка мы прыбылі ў Менск, галоўны горад Менскага ваяводства, які размешчаны на пагорках і рацэ і ўдастоены гонару мець вярхоўны суд для ўсёй Літвы, акрамя Вільні, кожныя тры гады па чарзе з новагародскім. Сумным позіркам мы глядзелі на спусташэнне, учыненае гэтаму гораду маскавіцянамі {{efn-ua|Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гг.]] горад быў захоплены і разбураны, засталіся толькі дзве тысячы жыхароў і 300 дамоў}}. Далучаныя базыльяне, дамініканцы, бернардынцы пачалі ўжо там папраўляць свае разбураныя, святыя мясціны і цэрквы з дапамогай міласцяў набожных людзей. Айцы езуіцкай супольнасці таксама рыхтаваліся пакласці пачатак там свайго калегіума»''<ref>{{кніга|аўтар=Августин Мейерберг.|загаловак=Путешествие в Московию барона Августина Майерберга и Горация Вильгельма Кальвуччи, послов Августейшего Римского Императора Леопольда к Царю и Великому Князю Алексею Михайловичу в 1661 году, описанное самим бароном Майербергом|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1874|старонак=260|archive-date=30 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тяпкова А. И.|загаловак=Местечки Беларуси в записках иностранных путешественников XVI―XIX вв.|выданне=Вестник Могилёвского государственного университета им. А. А. Кулешова. Серия А. Гуманитарные науки|месца=Мн.|выдавецтва=МГУ|год=2014|нумар=1(43)|старонкі=76―84|issn=2073-8315}}</ref> {{канец цытаты}}. Чэх Бернгард Танер у складзе польскай амбасады ездзіў у Маскву. Ягоныя нататкі паведамляюць аб становішчы Мінска ў 1678 годзе: {{пачатак цытаты}} Гэта — горад вялікі, шырока раскінуўся па ўзгорках і далінах. Ён пацярпеў ад масквіцян, якія ператварылі яго амаль у разваліны; але з цягам часу ён стаў прымаць лепшы выгляд: манастыры [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францысканцаў]], калегія айцоў братэрства Ісусавага, якім пачатак ужо пакладзены, зноў нададуць гораду немалую красу. Ды неблагія і вельмі шматлікія царквы схізматыкаў{{efn-ua|праваслаўных}} і цяпер робяць горад прыгожым. Пасля схізматыкаў — усяго больш тут жыдоў з іх сінагогамі. Уносячы заўсёды акуратна магнатам велізарныя падаткі і будучы праз гэта ім вельмі карысныя, яны валодаюць і немалою свабодай. Галоўнае ўпрыгожванне плошчы — ратуша, якая стаіць у сярэдзіне, акружаная мноствам крам. Лад жыцця і адзенне, асабліва жаночы ўбор, цэрквы, параўнальна з іншымі больш прыглядныя, упрыгожаныя пры ўваходзе карцінамі, якія паказваюць на заможнасць гараджан. Панам сваім горад прызнае Яна Казіміра Сапегу, ваяводу полацкага, прызначанага ў той час паслом ад Вялікага Княства Літоўскага. У яго жыллё, пабудаванае на гары і забяспечанае ўсім неабходным, за яго адсутнасцю нас не пусцілі; мы спыніліся ў горадзе, дзе жыхары прынялі нас гасцінна, удосталь частавалі мёдам, півам і іншымі прынашэннямі…" {{канец цытаты|<ref>{{cite web|author =Ивакин И.|url =http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|title =Коллекция: исторические документы. Бернгард Леопольд Франтишек Таннер. Вторая половина XVII в. Биографическая справка|publisher =Российский образовательный портал|archive-url =https://archive.today/20160328014408/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|archive-date =28 сакавіка 2016}}</ref>.}} Два гады падарожжаў маскоўскага стольніка [[Пётр Андрэевіч Талстой|П. А. Талстога]], апісаныя ім у дзённіку, захоўваюць апісанне Мінска станам на 1697 год: {{пачатак цытаты}} Горад мае каля сябе земляны вал. У ім жыве староста [[Крыштаф Станіслаў Завіша|пан Завіша]]; у маю бытнасць у Менску ён не быў, а быў у той час у сваёй маетнасці. Дом ягоны ў Менску ў замку, будынак драўляны… У Менску ж ёсць дом вялікі з каменным будынкам пана Глябовіча: стаіць пусты, жыхароў у ім нікога няма. Горад Менск менш за Магілёў у многім; будынкаў каменных у Менску нямала… У Менску ёсць шмат дамоў з каменнымі будынкамі; і ў радах, дзе гандлююць, крамы каменныя і тавараў ёсць нямала. У Менску ёсць манастыр набожнай грэчаскай веры ў імя святых апосталаў Пятра і Паўла. У тым манастыры [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|царква]] каменная вялікая, ладнага будынку, падобная да магілёўскай саборнай царквы Брацкага манастыра… Скрозь Менск цячэ рака Віславіца невялікая, на ёй ёсць млын на чатырох камянях, і праз тую раку мост ладны, драўляны… Быў я ў [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|кляштары ў панен бернардзінак]] і ў панен [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцянак]]. Дзяўчаты бернадынкі ходзяць у чорным, на голым целе носяць замест кашуль валасяніцы тоўстыя і падпаясаныя яны вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі, у касцёл уваходзяць таемнай лесвіцай, уладкаванай у сцяне, і стаяць на хорах, гледзячы ў касцёл малымі скважынамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі… Бенедыкцінкі ходзяць у белых вопратках і носяць на галовах белыя ўборы ж, зело ладна прыбіраюцца; а ў касцёл уваходзяць таксама сцяною таемна і стаяць у патаемных месцах, каб нікім былі бачаны… {{канец цытаты|<ref>{{кніга|аўтар=Толстой П. А.|загаловак=Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе. 1697―1699.|спасылка=http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1992|старонак=387|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archive-date=17 сакавіка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archivedate=17 сакавіка 2015}}</ref>.}} У 1698 годзе ў Масковію праз Беларусь ехаў сакратар аўстрыйскага пасольства [[Ёган Корб]]. Цікавыя яго назіранні за жыццём манастыроў: {{пачатак цытаты}} У Ашмянах, мястэчку, якое належыць Сапегу, здабылі мы канец нашым працам, у надзеі назаўтра мець лепшую дарогу. Каля двара, дзе мы спыніліся, быў манастыр дамініканцаў; каля чатырох гадзін папаўдні з яго паказалася працэсія; так як гэта было ў Вялікі пост, то ўдзельнікі яе няшчадна секлі сябе бізунамі. Разам з іншымі і мы праспявалі малітву ў гонар Найсвяцейшай Панны Марыі. Затым у манастыры была сказаная на польскай мове пропаведзь, праспяваная песня аб пакутах Гасподніх і, у заключэнне, зайгралі на аргане. Пад гукі гэтага інструмента народ зноў стаў бічаваць сябе…". «У Менску была дзёнка. Абедню мы адслужылі ў езуітаў. Нам казалі, што тутэйшы езуіцкі калегіум не мае дастатковых фундушаў, пры ўсім тым, аднак жа, у ім жыве 12 манахаў. Базыльяне, бернардынцы і босыя таксама жывуць бедна. Адзін толькі касцёл дамініканцаў прыбраны лепей за іншых. Менск, некалі багаты і слаўны горад, даведзены гады тры таму назад моцным пажарам да поўнага заняпаду. У ім было раней шмат купцоў, цяпер жа не больш за два, ды і тыя з цяжкасцю ўтрымліваюць сябе і падтрымліваюць нікчэмны гандаль. На хорах францысканскага манастыра спявалі толькі два манахі, па гэтым можна судзіць аб іх малалікасці і беднасці…». «Мы прыбылі ў Смалявічы. Заезны двор утрымлівае тут яўрэй, і ў карчме было так брудна, што мы вырашылі адкласці святкаванне да месца нашага абеду — гарадка, які называецца аднымі Жодзін, а іншымі — Багуслаў. Але і тут карчма належыць яўрэю, таму набажэнства не было зусім». «Каля трох гадзін, пасля абеду, прыехалі мы ў горад Горкі, вельмі доўгі і заселены яўрэямі. Начавалі мы ў яўрэяў. У пакоях была яшчэ якая-ніякая чысціня, але спаўшыя ў адрынах знайшлі там гадасць, якая даводзіла іх да млосці {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|загаловак= Дневник Иоганна Георга Корба во время посольства Лепольда I в Московское царство|спасылка=http://www.sedmitza.ru/lib/text/439160/|выданне=Рождение империи|месца=М.|выдавецтва=Фонд Сергея Дубового|год=1997|старонак=544|isbn=5-89486-003-2}}</ref>.}} Польскі езуіт, доктар тэалогіі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] добра ведаў жыццё Вялікага Княства Літоўскага, выкладаў у калегіуме [[Брэст]]а і [[Слонім]]а. Вынікам яго прац з’явіліся „Гербоўнік рыцарства Вялікага Княства Літоўскага“ і „Гісторыя Літвы“, ― у апошняй Каяловіч паспрабаваў растлумачыць сутнасць сялянскіх хваляванняў у ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар= Eugenija Ulčinaitė.|загаловак= Jėzuitiškoji tarnavimo dievui doktrina Alberto Vijūko-Kojalavičiaus raštuose|спасылка=http://www.llti.lt/failai/SLL27_Str_Ulcinaite.pdf|выданне= Senoji Lietuvos literatūra. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|месца=Vilnius|выдавецтва= Vilniaus universitetas|год=2009|том=27|issn=1822-3656}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVIII стагоддзі == [[Файл:Lepechin.jpg|thumb|left|Тытульны ліст кнігі І. І. Ляпёхіна]] Каштоўнай краязнаўчай крыніцай першай паловы XVII ст. з’яўляецца „Інвентар Эканоміі Берасцейска-Кобрынскага графства Флемінга генерала артылерыі 1743 г.“ з ілюстрацыямі А. Даманскага. У 1745―1747 гадах у [[Люблін]]е выпушчаны двухтомнік „Svada Latina…“ (Typographia S. R. M. Collegii S. J., 1747, р. 1624), які ўключаў статыстыку, лісты, панегірыкі, розныя надпісы і інш. Шмат дакументаў адносілася да дынастыі [[Сапегі|Сапегаў]]. Зборнік склаў сакратар пінскага дыстрыкту [[Марыяне|ордэна марыянаў]] Я. Д. Астроўскі пры ўдзеле [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Ян Фрыдэрык Сапега|Яна Сапегі]]<ref>{{кніга|загаловак=Сборник библиографических материалов для географии, истории, истории права, статистики и этнографии Литвы с приложением списка литовских и древнепрусских книг с 1553 по 1903 г. Сост. С. Балтрамайтис|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. В. Безобразова|год=1904|старонак=857|archive-date=6 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606185508/http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Шумейка М. Ф.|загаловак=Станаўленне і развіццё беларускай археаграфіі ў першай палове XIX ст.|спасылка=http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|год=2000|нумар=1|старонкі=19―40|старонак=266|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605102849/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|archive-date=5 чэрвеня 2020}}</ref>. [[Файл:Poleszuk XVIII cn.png|thumb|150px|А. Рыгельман. Сялянні-паляшук. Другая палова XVIII ст.]] Першым беларускім археолагам можна лічыць [[Кашталяны полацкія|кашталяна полацкага]] [[Роберт Бжастоўскі|Роберта Бжастоўскага]]. У сваёй сядзібе [[Мосар]] каля [[Глыбокае|Глыбокага]] ён распачаў спробы раскопак курганнага [[могільнік]]а пачатку XI стагоддзя. Знойдзеныя [[Артэфакт (археалогія)|артэфакты]] ― званочкі на раменьчыку ― ён адаслаў у 1790 годзе каралю Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]], які прыняў падарунак вельмі добразычліва<ref>{{артыкул|аўтар=W. Mienicki.|загаловак= Wykopalisko w Mossarzu w końcu XVIII stulecia. Z korespondencyi króla Stanislawa Augusta z Robertem Brzostowskim, cześnikiem Wielkiego Ksie,stwa Litewskiego|спасылка=http://mbc.malopolska.pl/dlibra/plain-content?id=18344|выданне= [[Wiadomości numizmatyczno-archeologiczne]]|месца= Kraków|выдавецтва=Towarzystwo Numizmatyczno-Archeologiczne|год=1892|том=1-2|старонкі=285―289}}</ref>. Праз 20 гадоў раскопкамі курганоў-[[валатоўка|валатовак]] на [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідчыне]] займаўся ваенны інжынер [[Тэадор Нарбут]], які выдаў аматарскае даследаванне „Пра курганы“<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/narbut_t/Теадор_Нарбут._Шавры.html|title=Тэадор Нарбут. Шавры|author=Кастусь Тарасаў.|date=25 траўня 2010|publisher=Pawet}}</ref>. [[Ігнацій Кульчынскі]] ў 1736―1747 гадах быў [[архімандрыт]]ам гродзенскага [[Барысаглебскі Каложскі манастыр (Гродна)|Барысаглебскага (Каложскага) манастыра]]. Даследаваў гісторыю [[Жыровічы|Жыровічаў]], гродзенскай [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскай царквы]], напісаў „Хроніку ігуменаў, архімандрытаў, царкоўных старастаў і заступнікаў Гродзенскага Каложскага манастыра“, на аснове дакументаў манастырскага архіва сістэматызаваў і выдаў у 1738 годзе „Інвентар Гродзенскага Каложскага базыльянскага манастыра“. Пісаў на латыні і па-польску<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. С.|загаловак=Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археалогія і краязнаўства Беларусі. XVI ст.―30-е гады XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=14―15|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сістэматычнае навуковае даследаванне Беларусі пачалося пасля яе далучэння да Расійскай імперыі. У Беларусь і Прыбалтыку ў 1773 годзе Акадэміяй навук накіроўваецца экспедыцыя {{нп3|Іван Іванавіч Ляпёхін|І. І. Ляпёхіна|ru|Лепёхин, Иван Иванович}}, якая апісала беларускую прыроду і сабрала [[гербарый]] для Батанічнага саду Пецярбургскай Акадэміі навук. Удзельнік экспедыцыі, будучы акадэмік [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|М. Я. Азерацкоўскі]], акрамя прыродазнаўчай працы, збіраў матэрыялы мясцовага сялянскага побыту і сельскай гаспадаркі<ref>{{артыкул|аўтар=Таранович В. П.|загаловак= Экспедиция академика И. И. Лепехина в Белоруссию и Лифляндию в 1773 г.|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1760-1780/Lepechin_I_I/pred3.htm|выданне=Труды Института истории науки и техники|месца=М.|выдавецтва=АН СССР|год=1935|том=5|старонкі=535―568|старонак=625}}</ref>. У 1780 годзе імператрыца [[Кацярына II]] распачала падарожжа ў беларускія землі. У губернскія і павятовыя гарады была папярэдне накіравана анкета з 16 пытаннямі: як ажыццяўляліся „Установы для кіравання губерняў Усерасійскай імперыі“ і ў якім стане фінансава-эканамічнае становішча губерняў і паветаў. Таксама было прапанавана выказаць свае меркаванні аб патрэбах і недахопах. Імператрыца пазнаёмілася з ходам рэформаў, станам прамысловасці і гандлю, укладам жыцця насельніцтва. Шлях Кацярыны II адзначыўся багатымі ахвяраваннямі на адкрыццё школ, добраўпарадкаванне праваслаўных храмаў і манастыроў, будаўніцтва ўстаноў. Пазней Акадэміяй навук была выпушчаная кніга [http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf „Тапаграфічныя заўвагі на самыя знакамітыя месцы падарожжа Яе Імператарскай Вялікасці ў Беларускія намесніцтвы“] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191210025145/http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf |date=10 снежня 2019 }} з гісторыяй і станам усходнебеларускіх тэрыторый, апісаннем гарадоў і мястэчак з іх замкамі, манастырамі і храмамі, колькасцю жыхароў і родам іх заняткаў»<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е.|загаловак=К пребыванию императрицы Екатерины II в Пропойске|выданне=Могилевская старина|месца=Могилев|год=1901|том=2|старонкі=69}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Брикнер А. Г.|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилев в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8-9)|старонкі=459-509, 311-367}}</ref>. Аўтар «Батанічнага слоўніка», прысвечанага Кацярыне II, генерал-маёр [[Андрэй Казіміравіч Меер|А. К. Меер]] у 1786 годзе падрыхтаваў «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства Г. А. Пацёмкіна, у ста вёрстах ад Дуброўны, паміж Смаленскаю і Магілёўскаю губернямі. 1786 г.», дзе расказаў аб прыродзе, побыце і матэрыяльнай культуры жыхароў сучасных [[Крычаўскі раён|Крычаўскага]], [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]] і [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёнаў]] Беларусі. Рукапіс знаходзіцца ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Апублікавана ў 1901 годзе з скарачэннямі [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманавым]] у «[[Магілёўская даўніна|Магілёўскай даўніне]]», 1901, вып. 2<ref>{{cite web|url=http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1019|title=Меер Александр Казимирович|author=Лаппо-Данилевский К. Ю.|date=2010 |work=Словарь русских писателей XVIII века|publisher=Институт русской литературы (Пушкинский Дом)}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрэй Крыжэвіч.|загаловак=У пошуках святой крыніцы|спасылка=http://bfk.by/?p=3021|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2016|нумар=5 лютага}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Меер дзяліўся ўражаннямі ад мясцовага кірмаша: ''«Крычаўскія мяшчане гандлявалі жалезам, соллю, тытунём, пянькой, рыбай, зернем…»''. Прыезджыя рыжскія і гданьскія купцы прывозілі ''«розныя суконныя паркалёвыя і шаўковыя тавары, напоі, поўсць, шапкі, запрэжкі, рукавіцы, хусткі, батыст, галандскае і простае палатно і многія дробязі, якія ўжываюцца мясцовымі мяшчанамі і сялянамі. З Масквы прывозяцца ў асноўным жалеза, чыгун і медзь, а з Маларосіі розная рыба, асабліва сула, данскія карпы, або сазаны, судакі, ці, па-мясцоваму, калодкі, і многія іншыя салёныя і вараныя рыбы, таксама і тытунь»''. Меер пісаў, што большасць сялян ''«… сутнасць бедныя. І некаторыя з іх не толькі з мякінай змешанага хлеба не маюць, але і … таўкуць вымачанае ў вадзе гнілое дубовае з сярэдзіны дрэва і пякуць з гэтага з прыбыткам мукі..»''. Адзначае Меер асаблівасць гаворкі мясцовых жыхароў: ''«Я думаю, што не брыдка будзе, калі я згадаю тут пра тую гаворку, якім усе (?) крычаўскія мяшчане, краўцы, шаўцы і іншых мастэрстваў людзі, а асабліва тыя, што жывуць каля польскай мяжы карэлы (не ад карэлаў, а ад рабаванняў сваіх так названыя сяляне) паміж сабою размаўляюць. Гэта гаворка падобна да шматлікіх расійскіх, а асабліва суздальскаму, уведзена ва ўжытак марным і ў распусце і п’янству жывучым… гэта каб зручней абкрадваць і махляваць маглі. Яно не заснавана ні на якіх правілах і акрамя мноства адвольна выдуманых, складаецца яшчэ з пераламаных нямецкіх і лацінскіх слоў. Такая гаворка, што ўжываецца паміж імі, завецца тут атверніцкаю або адврашчонаю»''. [[Атверніца]]й называецца вёска каля Магілёва, якая дала назву атверніцкаму жаргону, які складаўся не столькі з чужаземных слоў, колькі слоў роднай мовы, але з «атварочваннем» складоў, іх перастановай і заменай і ўстаўкай розных часціц (ку, хер, шаце і інш.). Меер прыводзіць некалькі слоў і выразаў гэтай мовы: ''«Еперь укаврюка чуху — крадзі ў спадара футру; хлізь у хаз, а то Сяргей смакшуніць — ідзі ў хату, а то дожджык замочыць; клева кургае — добра спявае; манек хімшае — мой брат хварэе; клёва капені па лаўдзе — добранька стукні яго па галаве»'' і г. д. Гэты жаргон, магчыма, быў прынесены ў [[Смутны час]] у Маскву беларусамі, якія былі ў польскім войску<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е. Р.|загаловак= Очерк быта нищих Могилёвской губернии и их условный язык|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1890|нумар=4|старонкі=126}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рябичкина Г. В.|загаловак= Теоретическая концепция В. Д. Бондалетова: к проблеме анализа условно-профессиональных языков|спасылка=http://www.gramota.net/materials/1/2009/2-3/56.html|выданне=Альманах современной науки и образования|месца=Тамбов|выдавецтва=Грамота|год=2009|нумар=2|старонкі=147―151|issn=1993-5552}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XIX стагоддзі == [[Файл:Horadnia-Maračoŭščyna, Antoni Tyzenhaus. Горадня-Марачоўшчына, Антоні Тызэнгаўз (J. Alšeŭski, 1905).jpg|thumb|left|300px|Атоні Тызенгаўз.]] [[Падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] кіраваў [[Гродзенская каралеўская эканомія|Гродзенскай каралеўскай эканоміяй]] у Вялікім Княстве Літоўскім. Ён арганізаваў у Гродне «кабінет натуральнай гісторыі», дзе сабраў больш за дзесяць тысяч экспанатаў ― мінералаў, старажытных закамянеласцяў і інш. Яго пляменнік [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]], які захапляўся птушкамі, у [[Паставы|Паставах]] стварыў вялікі арніталагічны музей з выдатнай калекцыяй: каля трох тысяч пудзілаў птушак і некалькі сотняў птушыных яек. Упершыню адкрыў і апісаў гнездаванні ў Беларусі шэрагу відаў птушак, выдаў працы «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках», «Агульная арніталогія, або апісанне птушак усіх частак Свету», «Каталог птушак і млекакормячых ВКЛ і Каралеўства Польскага», склаў ілюстраваныя табліцы да кнігі [[Уладзіслаў Казіміравіч Тачаноўскі|У. К. Тачаноўскага]] «Заалогія польскіх птушак». У 1856 годзе яго сын [[Райнальд Тызенгаўз|Рэйнальд Тызенгаўз]] перадаў экспанаты ў новы музей [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]<ref>{{артыкул|аўтар= Вінчэўскі Дз. Я., Вінчэўскі А. Я.|загаловак= Канстанцін Тызенгаўз (1786―1853) – патрыёт і заснавальнік беларускай арніталогіі|спасылка=http://birdwatch.by/news/4023|выданне= Маэрыялы VII міжнароднай навукова-практычнай канфярэнцыі «Актуальныя праблемы экалогіі», Гродна 2010|год=2011|старонкі=3―5}}</ref>. Двойчы (1819, 1821) пабываў у Беларусі адзін са стваральнікаў Рускага геаграфічнага таварыства, вядомы вучоны [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпен]]. Вынікам яго паездак з’явіліся тры гісторыка-краязнаўчыя працы<ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=О Рогволодовом камне и Двинских записях|месца=СПб.|год=1855|старонак=70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак= О происхождении, языке и литературе литовских народов: [Со включением краткого обозрения Литовской истории до XVI в.]|спасылка=http://dlib.rsl.ru/01003557971|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. К. Крайя|год=1827|старонак=108}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=Новые сведения о численности и обиталищах литовского племени|месца=СПб.|год=1851|старонак=18}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Путешествие в Беларусь П. И. Кёппена|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=38―41|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>. Двойчы наведаў Беларусь акадэмік, заснавальнік рускай мінералагічнай школы [[Васіль Міхайлавіч Севяргін|В. М. Севяргін]]. Уражанне ад убачанага ён адлюстраваў у «Запісках падарожжа па заходніх правінцыях Расійскай дзяржавы…» (1803) і «Працягу запісак…» (1804). У іх змешчаны звесткі пра беларускія гарады, стан эканомікі, даецца аналіз глебы і мінералаў; у канцы першай кнігі ― «Роспіс раслінам, якія растуць у ваколіцах г. Гродна»<ref>{{кніга|аўтар=Севергин В. М.|загаловак= Записки путешествия по западным провинциям Российского государства, или минералогические, хозяйственные и другие примечания, учиненные во время проезда через оные в 1802–1803 гг.|спасылка=http://e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=42051638|месца=СПб.|выдавецтва=Императорская Академия наук|год=1804|старонак=408}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Севяргін Васіль Міхайлавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=456 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Граф [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]], які пасяліўся ў Гомелі, арганізаваў экспедыцыі па выяўленню археалагічных рэдкасцяў, стварыў у сваім замку хатні музей. Дзякуючы яму ў полацкім манастыры было знойдзена [[Дабрылава Евангелле]] 1164 года, на Гродзеншчыне ― [[Супрасльскі летапіс]] і архіў [[Сапегі|Сапегаў]]. З гісторыкаў і археографаў Румянцаў арганізаваў гурток, які пасля атрымаў назву Румянцаўскага. Мэтай гуртка сталі пошук дакументальных помнікаў гісторыі ў архівах і бібліятэках і іх друкаванне<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак=Румянцаўскі гурток і ахова помнікаў гісторыі і культуры ў Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2003|нумар=1|старонкі=60―66}}</ref>. У пошуку дакументаў Румянцаву ў Беларусі дапамагалі прафесары [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|М. К. Баброўскі]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|І. М. Лабойка]], [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловіч]]<ref>{{артыкул|аўтар=Доўнар Т. І.|загаловак=Даніловіч Ігнат Мікалаевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=411―412|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>, [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]]<ref>{{кніга|аўтар=Кеневіч С.|загаловак=Лелевель|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/pollel/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BD._%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=1970|старонак=192}}</ref>, архіварыус грэка-уніяцкай полацкай духоўнай кансісторыі І. Кунцэвіч, [[архімандрыт]] І. Шулакевіч, наглядчык полацкіх павятовых вучылішчаў А. М. Дарашкевіч, служачы полацкага павятовага казначэйства І. Сышчанка, перакладчык магілёўскага магістрацкага суда [[Мікалай Рыгоравіч Гартынскі|М. Р. Гартынскі]]<ref>{{кніга|аўтар=Козлов В. П.|загаловак= Колумбы российских древностей|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000156/index.shtml|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1981|старонкі=8|старонак=168}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Некоторые дополнительные сведения о виленских деятелях культуры начала XIX века в письмах профессора русской словесности Виленского университета И. Н. Лобойко|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Literatura|месца=Vilnius|год=1963|том=10|старонкі=207}}</ref>. У 1817 годзе І. М. Лабойка параіў Румянцаву ажыццявіць ''«крытычнае апісанне ўсіх унутраных і замежных крыніц, якія адносяцца да айчыннай гісторыі»'', у тым ліку археалагічныя помнікі, народныя легенды, казкі, міфалогію і г. д. Да 1836 года ім апісаны 132 рукапісы з бібліятэкі закрытага да таго часу Віленскага ўніверсітэта, рукапісы былі перададзеныя ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбург<ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Вклад И. Н. Лобойко в развитие русско-польско-литовских культурных связей в первой четверти XIX в.|спасылка=http://baltnexus.lt/uploads/publikacijos/Kalbotyra/Kalbotyra%20VII/07_06_A.%20Kaupu%C5%BE.pdf|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Kalbotyra|месца=Vilnius|год=1963|том=7|старонкі=50―60}}</ref>. Доктар багаслоўя М. К. Баброўскі яшчэ гімназістам зацікавіўся бібліятэкай і архівам беластоцкага Супрасльскага манастыра, дзе ў 1822 годзе знайшоў і даследаваў [[Супрасльскі рукапіс|Супрасльскі зборнік]], адзін са значных царкоўнаславянскіх помнікаў<ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. П. Румянцев и начало белорусоведческих исследований: Деятельность профессора М. К. Бобровского|выданне=Библиотечная Ассамблея Евразии. Информационный бюллетень|месца=М.|выдавецтва=Российская государственная библиотека|год=2000|том=12|старонкі=52―61|старонак=80}}</ref>. Некаторыя дакументы, якія тычацца беларускіх земляў, член румянцаўскага гуртка гомельскі [[протаіерэй]] [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|І. І. Грыгаровіч]] аб’яднаў у том «Беларускі архіў старажытных грамат». Грыгаровічам было абследавана больш за 30 дзяржаўных, прыватных і царкоўных архіваў, складзена некалькі тысяч копій дакументаў. Ён жа склаў «Слоўнік западнарускага прыслоў’я». Пад беларускім прыслоўем румянцаўскі гурток разумеў не мясцовую народную мову, а старабеларускія і стараўкраінскія дыялекты, на аснове якіх утварыліся сучасныя літаратурныя беларуская і ўкраінская мовы. Грыгаровіч удакладняў: «''Заходнеруская гаворка, інакш званая беларускай, ужываецца жыхарамі Белай Русі, Літвы, Валыні, Падолля, Палесся і ў абласцях цяперашняй Аўстрыйскай Галіцыі, пачынаючы ад Заходняй Дзвіны і Дняпра па Вісле, Бугу, Днястру і за Карпацкімі гарамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Ильин А. Л.|загаловак=Возникновение белорусской национальной идеи ― новый взгляд|спасылка=http://brama.brestregion.com/nomer18/artic18.shtml|выданне=Гістарычная брама|месца=Брест|год=2001|нумар=1(18)}}</ref>. Галоўнай працай Грыгаровіча стаў 5-томнік «Акты, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі» (СПб., 1843―1853), дзе ён сабраў архіўныя дакументы па гісторыі Беларусі, Украіны і Літвы XIV―XVII стагоддзяў<ref>{{cite web|url=http://kronsh.prihod.ru/publikacii,_doklady,_vystuplenija/view/id/1125443|title= Труды протоиерея Иоанна Григоровича по белорусской археографии|author=св. Алексий Хотев.|date=22 мая 2012|publisher= Минская епархия Белорусского Экзархата Русской Православной Церкви}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак= Гомельский протоиерей Иоанн Григорович и начало белорусской археографии|выданне=Н. П. Румянцев на Белорусской земле: материалы Международного круглого стола|месца=Мн.|выдавецтва=Национальная библиотека Беларуси|год=1996|старонкі=47―56|старонак=67|isbn=5-781-51073-7}}</ref>. У час [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]] афіцэр [[Канстанцін Фёдаравіч Калайдовіч|К. Ф. Калайдовіч]] апынуўся ў Беларусі. Полк стаяў у Оршы. Па абавязку службы яму даводзілася ездзіць у Мінск, Вільню, Віцебск, бываць у беларускіх мястэчках. Калайдовіч склаў кароткі слоўнік беларускай мовы, які надрукаваў у 1822 годзе ў «Працах Таварыства расійскай славеснасці пры Маскоўскім універсітэце». Тады ж ён на сродкі М. П. Румянцава выдаў у Маскве творы [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], якія адшукаў у маскоўскай Сінадальнай бібліятэцы<ref>{{артыкул|аўтар=Батвіннік М. В.|загаловак=Калайдовіч Канстанцін Фёдаравіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2 |старонкі=621|старонак=702}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Прыгодзіч М. Р.|загаловак=Беларускае мовазнаўства: вучэбны дапаможнік|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонкі=5―6|старонак=135|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Писания святителя Кирилла Туровского в народной среде Восточного Полесья: От времени открытий румянцевского кружка до современности|выданне=Н. П. Румянцев и его эпоха в контексте славянской культуры. Материалы международной научно-практической конференции|месца=Гомель|год=2004|старонкі=25―28}}</ref>. Будучы генерал, ваенны пісьменнік-гісторык, а ў 1810 годзе пакуль яшчэ лейтэнант расійскага флоту [[Уладзімір Багдановіч Бранеўскі|У. Б. Бранеўскі]] напісаў сваю першую кнігу дарожных нататак «Падарожжа ад Трыеста да С.-Пецярбурга ў 1810 годзе», дзе расказаў аб наведванні Пінска, Нясвіжа, Барысава, [[Лагішын]]а. Некалькі старонак у ёй прысвечаны Мінску: {{пачатак цытаты}} Вялікая чатырохвугольная плошча (плошча Свабоды) забудаваная двух- і трохпавярховымі дамамі, у цэнтры — ратуша і гаўптвахта простага, але вельмі прыемнага выгляду. Дзве каталіцкія царквы гатычнай (мабыць, барока) архітэктуры надаюць плошчы асаблівы выгляд. Ва ўсе бакі ідуць вуліцы, з якіх галоўныя забрукаваныя; дамы на іх драўляныя, нізкія, афарбаваныя. Горад невялікі, але ва ўсім бачны парадак і старанне. Частка Мінска, якая знаходзіцца на другім баку ракі, нядаўна выгарэла, што складае змрочную цень у панараме горада. Кажуць, што ў адну ноч згарэла каля сямісот дамоў, жыхары засталіся без прытулку, а многія пазбавіліся ўсёй маёмасці. Пара б забараніць будаваць у гарадах драўляныя хаты, якія, як парахавыя скляпы, узлятаюць ад маланкі, знікаюць ад іншых няшчасных выпадкаў… Публічны сад (парк Горкага), як нешта рэдкае, небывалае, спадабаўся мне больш. Я прыходзіў туды чатыры разы і заўсёды гуляў з роўным задавальненнем. У гарадах, дзе лад жыцця, так бы мовіць, разлучае з прыродай, такія ўстановы, як для ўпрыгожвання горада, так і для асвяжэння паветра ў ім, карысныя і неабходныя. Мінскі сад абавязаны сваім існаваннем былому губернатару Карнееву, які многімі карыснымі ўстановамі пакінуў аб сабе добрую памяць; усе грамадзяне ставяцца да яго з пахвалою. Размяшчэнне саду на раўніне па абодва бакі рэчкі робіць гонар ведаў і густу Яго Правасхадзіцельства… Шмат я бачыў садоў і па параўнанні стаўлю тутэйшы ў лік лепшых; ён будзе вельмі багаты, калі дрэвы разрастуцца і скончацца ўсе пачатыя па плане працы. Мастацтва слаўнага Лянотра ўжо састарэла — і ў самай справе, няма нічога аднастайней і таму сумней яго прамых праспектаў, стрыжаных алей, рассечаных у трыкутнікі, паралелаграмаў і іншых раслінных фігур… Мінскі сад размешчаны па ўзорах анлійскіх садоў; толькі ў прыстойных месцах лепшае запазычанае ад Лянотра, які сваім спосабам усюды безабразіў прыроду. Спадар Карнееў не дазволіў нажніцам закрануць ні аднаго дрэва, і яны пышна растуць ва ўсёй сваёй красе… {{канец цытаты||<ref>{{кніга|аўтар=Броневский В. Б.|загаловак=Путешествие от Триеста до С.-Петербурга в 1810 году. Часть 2|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1818}}</ref>.}} [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|міні|336x336пкс|[[Менск]] у пачатку XIX ст. Малюнак [[Юзаф Пешка|Юзафа Пешкі]].]] Рускі пісьменнік [[Іван Іванавіч Лажэчнікаў|І. І. Лажэчнікаў]] напісаў пра беларускія гарады ў «Паходных запісках рускага афіцэра» (1820). Вось як ён убачыў у 1812 годзе мясцовасць каля Барысава: {{цытата|«Шлях ад Рослаўля да Барысава ўсеяны мёртвымі целамі, якія прадстаўляюцца вачам у розных жудасных відах. Нікога не сустракаеш на дарозе, акрамя знявечаных воінаў вялікай арміі ў жаночых, сялянскіх, жыдоўскіх і іншых дзіўных адзеннях. Першы раз у жыцці бачу сумны маскерад. Спаленыя корчмы, спустошаныя вёскі, дзе бродзіць каля руінаў сваіх з палашам пры баку шляхціч, абрабаваны вялікімі сваімі вызваліцелямі — французамі: вось прадметы, якія паўтараць не занадта прыемна!..»''. Мінск, убачаны Лажэчнікавым у 1812 годзе: ''«Хто тутэйшыя насельнікі? — Жыды. Да каго звярнуцца для пакупкі ці продажу? — Да жыдоў. Дзе знойдзеш тут мастакоў і майстравых? — Паміж жыдамі. Яны прададуць, купяць, зробяць, знойдуць і даставяць усё, што толькі прадаць, купіць, зрабіць і адшукаць можна. Увесь гандаль і прамысловасць, усе мастацтвы і майстэрствы плацяць багатую даніну абаротлівым і спрытным яўрэям — і золата Польшчы большаю часткай сыплецца ў іх шырокія кішэні. У надзел прыродным яе насельнікам дасталіся: апрацоўка зямлі і абарона яе. Яны сілкуюць і абараняюць чужы народ, які спакойна седзячы ў сваіх канторах, крамах, майстэрнях і карчмах, збірае з іх жа грошы і іх жа падманвае»|}}. Батанік-аматар, якога В. А. Жукоўскі называў ''«рускім Бюфонам»'', уладальнік багатай фларыстычнай калекцыі, якая захоўваецца цяпер пры Маскоўскім універсітэце, [[Нерахта|нерахцкі]] памешчык [[Аляксандр Карлавіч Башняк|А. К. Башняк]], які праехаў беларускія землі ў 1815 годзе, запісваў у дзённік уражанні ад убачаных ім курганоў, адзначаючы іх неаднастайнасць. Башняк таксама апісаў рэльеф глебы, стан дарог, гарады Віцебск, Полацк, Вільню, Мазыр, Бабруйск, Мінск. Вось якім ён убачыў цяперашнюю беларускую сталіцу: {{пачатак цытаты}}«Губернскі горад Мінск даволі шырокі і добра пабудаваны; ляжыць на няроўным, некалькі пагорыстым месцы; шмат прамых і даволі шырокіх вуліц, але таксама шмат крывых і вузкіх, як у Вільні; усе большай часткай брукаваныя. На канцах горада дамы драўляныя і, за выключэннем нешматлікіх, пабудаваныя з сучаснымі фасадамі, таму выгляд іх не агідны; у сярэдзіне ж горада ўсе будынкі каменныя і большай часткай у гатычным (на самай справе ў барочным) гусце; так што можна не без падстаў сказаць, што звонку Мінск падобны на рускі, а ў цэнтры — на польскі горад. У розных месцах узвышаюцца вялізныя касцёлы. Унутры горада шырокая плошча, званая Верхнім рынкам, сярэдзіна якой займаецца даволі вялікім, з каланадаю будынкам, які заключае ўладавыя месцы. На той жа плошчы стаіць і губернатарскі дом, некалькі цяжка пабудаваны, як і вялікая частка іншых у горадзе будынкаў; некалькі касцёлаў узвышаюцца па баках плошчы; аднак, вялізною сваёю ўражае расійскі сабор, тут жа знаходзіцца. Крамы, як і ў Вільні, знаходзяцца пад дамамі і, як частку плошчы, так і адну або дзве крывыя вуліцы займаюць. Наогул, хоць у Менску і будуецца шмат новых дамоў, з чаго вынікае выснова аб памнажэннні колькасці жыхароў, але не прыкметная тая жвавасць, што прысутнічае ўсюды ў Вільні»''. Падрабязна расказана пра флору Беларусі. Башняк адзін з першых, хто ўслухаўся ў беларускую гаворку: ''«Яшчэ каля Ігумена пачынае прымячацца збліжэнне звычаяў літоўскіх з рускімі. За Бабруйскам і каля Мазыра сяляне кажуць даволі чыстай расійскай ці, лепш сказаць, маларасійскай мовай, і, несумненна, паказваюць сляды расійскага паходжання…»''. Аб жыцці вёскі: ''«Сяляне складаюць самы бедны ў Беларусі клас людзей: беднасць земляў, невуцтва злучыліся на іх пагібель. Галеча, да якой яны даведзены, пераўзыходзіць усякае апісанне. Мала таго, што жывуць у бедных халупах, якія крыты саломаю, без падлог і комінаў, мала таго, што ледзь маюць рубішчы для прыкрыцця галізны; але часта пакутуюць голадам, маючы патрэбу ў хлебе і ў якім? Багаты мужык змешвае муку напалову з мякінаю і захапляецца сваім, так званым, пуцінным хлебам; звычайна ж кладуць пяць частак мякіны праціву двух частак мукі, якая, за недахопам, не заўсёды чыста жытняя або ячная бывае, а змешаная з грэчняваю; пры недахопе жа ўжываюць і іншыя рэчывы: капаюць карэнні бабоўніка, пырніка, калосніцы балотнай, і, высушыўшы, таўкуць, заквашваюць і пякуць хлеб, ад ужывання якога, зрэшты, асабліва шкодных наступстваў не заўважана; у крайнасці ж падмешваюць таўчоную кару або гнілякі, з-за чаго адбываюцца завалы, паносы, гарачкі, пухліна па ўсім целе, а часта і самая смерць. Вясною ж, за недахопам мукі і мякіны, сяляне вымушаны часам здавольвацца заквашванымі ці проста ў вадзе адваранымі травой, як-то: лебядою, сніцью, крапівою і шчаўем; звычайна ж страва іх складаецца ў галушках, то бок: у камяках мукі, замешанай і варанай на вадзе, падбеленай, для прысмакі, малаком, і тое не заўсёды…»''. «Аруць сохамі, — піша Башняк пра беларускіх сялян, — і па прычыне камяністай глебы, забараніваюць прастою фінскаю бараною, якая, быўшы звязаная з пакладзеных крыж на крыж маладых елак, з абрубленымі і абвостранымі сукамі па лёгкасці сваёй зручна пераскоквае праз рассеяныя ўсюды камяні, не цягнучы іх за сабою». Таму, ''«ураджай бывае вельмі худы; сяляне часам і насення не здымаюць, і шмат калі жыта прыйдзе ў іх сама-трэцяя… бо ў некаторых няма ні коней, ні жывёлы… У памешчыкаў жа жыта прыходзіць складанасці сама-тычкі… бо ўтрымліваюць на дзесяціну скацін васьмі і больш»{{канец цытаты}}<ref>{{кніга|аўтар=Грыцкевіч В., Мальдзіс А.|загаловак=Шляхі вялі праз Беларусь|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1980|старонак=272}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Михаил Диев|загаловак=Благодетели мои и моего рода. Воспоминания священника Михаила Диева|выданне=Русский архив|месца=М.|выдавецтва|год=1891|нумар=5|старонак=66}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бошняк А. К.|загаловак= Дневные записки путешествия в различные области западной и полуденной России (ч. 1 и 2, М., 1820—1821 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Московский университет|год=1820}}</ref>. Прафесар Віленскага ўніверсітэта, пазней супрацоўнік Румянцаўскага музея, гісторык Вялікага Княства Літоўскага, [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|І. С. Анацэвіч]] збіраў і апрацоўваў матэрыялы для «Актов Западной России». Сваё падарожжа па [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] апісаў у часопісе «Северный архив» (т. 24, 1822)<ref>{{кніга|аўтар=Габрусевіч С. А., Марозава С. В.|загаловак=Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыцьцё. Спадчына|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/07/Прафесар_Ігнат_Анацэвіч._Жыцце._Спадчына.html|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2005|старонак=216|isbn=985-417}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Фрэйліна імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], пісьменніца А. П. Шышкіна, аўтар рамана «Пракоп Ляпуноў, або Міжкаралеўе ў Расіі» (1845), якая ўчыніла ў 1845 годзе падарожжа па Расійскай імперыі, пакінула ўспаміны пра Оршу і Магілёў<ref>{{кніга|аўтар=Шишкина О. П.|загаловак=Заметки и воспоминания русской путешественницы по России в 1845 году|спасылка=http://rarebook.onu.edu.ua:8081/handle/123456789/2240|месца=СПб.|выдавецтва=Типография II Отделения|год=1848|том=1|старонак=288}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Карціну беларускага мястэчка 1840-х гадоў можна ўбачыць ва ўспамінах афіцэра Серпухаўскага пяхотнага палка А. Раіча. Яго полк, які кватараваў у Мінску, быў адпраўлены ў мястэчка [[Лагішын]] на ўціхамірванне [[Лагішынскі зямельны бунт 1874 года|Лагішынскага бунта 1874 года]]: {{пачатак цытаты}} Цьмяна асветленая знарок запаленымі жыхарамі смалянымі лучынамі, якія ледзь гарэлі, нам прадставілася наступная карціна: з абодвух бакоў дарогі стаялі дзве групы людзей: з аднаго боку — хрысціяне, з другога — яўрэі. На чале яўрэяў стаяў рабін са світкам дзесяці запаведзяў у руцэ, а побач з ім іншы яўрэй трымаў у адной руцэ падпаленую свечку, а ў другой хлеб з соллю. Хрысціяне стаялі на каленях, і адзін з іх таксама трымаў у руках хлеб-соль, пакрытыя тоўстым палатняным уціральнікам. Хрысціянская група складалася чалавек з 20, нейкіх панурых, загнаных лёсам аборвышаў: яны ціснуліся як авечкі адзін да аднаго і глядзелі ў зямлю. Яўрэі, наадварот, глядзелі весела і бадзёра, а з выгляду іх касцюмаў можна было заключыць, што на галечу яны скардзіцца не маюць права… «Дзе ж бунтаўшчыкі? Няўжо гэтыя бедныя людцы, якія пакорліва стаяць у брудзе на каленях, здольныя бунтаваць?» Гэтыя пытанні міжволі напрошваліся кожнаму афіцэру. Між тым, генерал, прыняўшы хлеб-соль ад яўрэяў, звярнуўся са строгай прамовай да хрысціян, заявіўшы, што хлеба-солі ён ад іх не прыме і патрабуе, каб яны неадкладна заплацілі належныя ўладальніку грошы і выдалі завадатараў непадпарадкавання паліцыі ўладам… Дзеянні па навядзенню парадку паміж «бунтаўнікамі», жыхарамі Лагішына, пачаліся на наступны дзень па прыбыцці батальёна. Роля войска абмежавалася пасылкай салдат у лес за лазой… на працягу трох дзён станавая кватэра агалошвалася крыкамі пакараных розгамі. Выбар суб’ектаў для лупцоўкі рабіўся па ўказанні мясцовага прыстава. У той жа час у мястэчку адбываўся аўкцыённы продаж маёмасці жыхароў на папаўненне падатку, што суправаджалася крыкамі баб і дзяцей, якія трымаліся за хвасты кароў і авечак, якіх цягнулі на продаж. Пакупнікамі з’явіліся мясцовыя жыдкі, якія добра набілі кішэні за кошт лагішынскіх бунтаўнікоў {{канец цытаты|крыніца=<ref>{{артыкул|аўтар=Раич А.|загаловак= Логишинская экспедиция (Из воспоминаний участника)|выданне= Исторический вестник|месца=М.|год=1886|нумар=26|старонкі=596―602}}</ref>.}} [[Файл:bobrovskiypo.jpg|left|thumb|міні|П. В. Баброўскі]] У канцы 1830-х гадоў ваеннае ведамства Расійскай імперыі пачало статыстычнае вывучэнне краіны. Пасля плённай працы выйшлі дзве шматтомныя серыі даследаванняў: «Ваенна-статыстычнае агляд Расійскай імперыі» і «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» ў 39 тамах. У шматтомнік увайшлі дакументы з архіваў, статыстычныя звесткі пра губерні, іх геаграфічныя апісанні, карты і планы, сабраныя афіцэрамі [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]]. Рэдактарам тома пра Гродзенскую губерню ў 1859 годзе быў зацверджаны генерал-маёр [[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. В. Баброўскі]], які нарадзіўся ў сям’і віленскага прафесара і драгічынскай шляхцянкі. У томе даваліся звесткі аб гаспадарцы, побыце, этнаграфіі, матэрыяльнай культуры жыхароў губерні. За гэтую працу Баброўскі быў прыняты ў члены-карэспандэнты Рускага геаграфічнага таварыства. Імператар [[Аляксандр II]] узнагародзіў яго [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені<ref>{{кніга|аўтар=Бобровский П. О.|загаловак=Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Часть 1|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. Департамента генерального штаба|год=1863|старонак=906|archive-date=2 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002022546/http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/}}</ref>. Баброўскім апублікавана больш за 100 гістарычных і краязнаўчых нарысаў, некаторыя з якіх прысвечаны беларускім мясцінам («Слонім і характэрныя мясціны Слонімскага павета», «Некалькі слоў пра зельвенскі кірмаш» і інш.)<ref>{{кніга|аўтар= Бандарчык В. К.|загаловак= Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1964|старонак=282}}</ref>. Па заданні генеральнага штаба ў 1831―1847 гг. пад кіраўніцтвам генерал-маёра [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|М. В. Без-Карніловіча]] ў Мінскай і Віцебскай губернях ды Беластоцкай акрузе праводзілася тапаграфічнае і вайскова-статыстычнае вывучэнне мясцовасці. Без-Карніловіч, які сабраў багаты гісторыка-этнаграфічны матэрыял, выдаў дзве кнігі ― «Віцебская губерня» (1852) і «Гістарычныя звесткі аб вартых увагі мясцінах Беларусі з прысавакупленнем і іншых звестак, якія да яе ж адносяцца» (1855)<ref>{{кніга|аўтар= Без-Корнилович М. О.|загаловак= Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений, к ней же относящихся|месца=СПб.|выдавецтва= Типография Второго отделения Собственной его императорского величества канцелярии|год=1885|старонак=363}}</ref>. Без-Карніловіч лічыў беларускай тэрыторыяй толькі Віцебскую і Магілёўскую губерні, дзе, на яго думку, жылі ''«нашчадкі крывічоў»'', якіх ён вельмі хваліў за патрыярхальнасць. Астатнія землі ён называў Літвой. Беларусаў вызначаў як асобнае самастойнае племя. Сабраў мноства звестак пра беларускія гарады і мястэчкі<ref>{{артыкул|аўтар=Яновіч М.|загаловак=Міхаіл Без-Карніловіч: генерал ад краязнаўства|выданне=Народная воля|месца=Мн.|год=2001|нумар=29 сакавіка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Некаторыя пытанні станаўлення гістарычнага краязнаўства і археалогіі Беларусі ў дарэформенны перыяд XIX ст.|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1977|нумар=4}}</ref>. У 1861 годзе выйшаў зборнік «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня», які склаў капітан Генеральнага штаба {{нп3|Антон Ксавер’евіч Карэва|А. К. Карэва|ru|Корево, Антон Ксаверьевич}}. Ён таксама апублікаваў нарыс пра гісторыю беларускіх рэк «Рэчкі. Старажытнасці»<ref>{{артыкул|аўтар=Корево А. К.|загаловак=Речки. Древности|выданне=Труды Московского археологического общества. Материалы для археологического словаря|месца=М.|год=1865|том=1}}</ref>. У 1864 годзе выйшаў двухтомнік Мінская губерня. «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» пад рэдакцыяй падпалкоўніка {{нп3|Іларыён Іовіч Зяленскі|І. І. Зяленскага|ru|Зеленский, Илларион Иович}}. У 1835 годзе пачынае працаваць [[Гродзенскі губернскі статыстычны камітэт]] — навукова-адміністрацыйная ўстанова [[Расійская імперія|Расійскай імперыі]], орган дзяржаўнай (урадавай) статыстыкі ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (1835—1918). Шэраг этнаграфічных экспедыцый у Беларусь арганізавала Рускае геаграфічнае таварыства. Пісьменнік і этнограф [[Сяргей Васільевіч Максімаў|С. В. Максімаў]] па заданні таварыства ў складзе этнаграфічнай экспедыцыі праехаў у 1867―1868 гадах Смаленскую, Магілёўскую, Віцебскую, Віленскую, Гарадзенскую і Мінскую губерні. Матэрыялы экспедыцыі друкаваліся ў часопісе «Древняя и Новая Россия», у трэцім томе «Живописной России». Беларускія ўражанні Максімава ўвайшлі ў кнігу нарысаў «Брадзячая Русь дзеля Хрыста», персанажы якой ― жабракі, багамольцы, вандроўныя гандляры і рамеснікі-адходнікі, сектанты. У 1908 годзе багаты мецэнат князь {{нп3|Вячаслаў Мікалаевіч Ценішаў|В. М. Ценішаў|ru|Тенишев, Вячеслав Николаевич}} стварыў у Пецярбургу «Этнаграфічнае бюро», дзе Максімаў заняўся падрыхтоўкай кніг пра народныя звычаі і вераванні. У яго кнігах «Нячыстая сіла» (1899) і «Нячыстая, невядомая і хросная сіла» (1903) шмат старонак прысвечана беларускай міфалогіі<ref>{{артыкул|аўтар=Лебедев Ю. В.|загаловак=Максимов Сергей Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая российская энциклопедия|год=2004|том=3|старонкі=485―488|старонак=592}}</ref>. [[Файл:Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (D. Strukov, 1864-67).jpg|thumb|250px|[[Дзмітрый Струкаў]]. «Полацк», 1867 г.]] У 1864 годзе [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёў]] запрасіў рускага мастака [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. М. Струкава]] да ўдзелу ў этнаграфічнай экспедыцыі па Літве і Беларусі. Мэтай экспедыцыі было «''адшуканне ў краі старажытнарускіх помнікаў ці, па меншай меры, слядоў тых з іх, якія ў сляпой нянавісці да праваслаўя і рускай народнасці былі знішчаны»''. Струкаў зрысоўваў акварэллю, тушшу і пяром віды гарадоў і мястэчак, помнікі культуры і архітэктуры, мастацкія вырабы з розных матэрыялаў, паганскія помнікі, абразы і аклады кніг. Некаторыя храмы вядомыя толькі па працам Струкава. У 2011 годзе ў Мінску выйшла кніга «Д. Струкаў. Альбом малюнкаў. 1864―1867» ― альбом помнікаў архітэктуры, пейзажаў, твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі з 200 малюнкамі, каментарамі, дарожнымі нататкамі<ref>{{cite web|url=http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|title=Струков Дмитрий Михайлович|publisher=Минск старый, новый|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615120557/http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|archive-date=15 чэрвеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mozyrxxvek.blogspot.ru/2016/02/1864-1867.html|title= Из записок и рисунков Струкова Дмитрия Михайловича о Мозыре, Мозырском и Слуцком уездах 1864–1867 гг.|publisher=Мозырь XX век}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Баженова О. Д.|загаловак=Альбом рисунков Д. М. Струкова 1864 г. как источник по истории белорусской культуры: концепт и контекст альбома|выданне= Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г. / редкол.: А.А.Коваленя и др.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref>. Этнограф [[Павел Платонавіч Чубінскі|П. П. Чубінскі]] ― аўтар слоў нацыянальнага [[Гімн Украіны|гімна Украіны]] «Ще не вмерла Україна»; у 1869―1870 гадах узначаліў экспедыцыю ў Беларусь, Украіну і Малдову. Экспедыцыя наведала некалькі беларускіх паветаў. У «Працы этнаграфічна-статыстычнай экспедыцыі ў Заходне-Рускі край» (т. 1-7, 1872―1879) увайшлі фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы Мінскай і Гродзенскай губерняў: песні, прыказкі і загадкі, звычаі і абрады, народны дзённік, казкі, побыт беларусаў, яўрэяў і палякаў. Гэтая праца атрымала залатыя медалі Рускага геаграфічнага таварыства (1873), Міжнароднага геаграфічнага кангрэса ў Парыжы (1875 г.) і {{нп3|Увараўская прэмія|Увараўскую прэмію|ru|Уваровская премия}} Пецярбургскай Акадэміі навук (1879). У 1873―1875 гадах Чубінскі займаў пасаду сакратара Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|загаловак= Чубінскі Павел Платонавіч=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=532|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Стваральнік [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] і [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага музея старажытнасцей]], ганаровы член Пецярбургскай акадэміі навук, граф [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Яўстафій Тышкевіч]], які жыў у Вільні і ў сваёй сядзібе Антопаль [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], сабраў вялікую калекцыю старых рукапісаў, манет, карт і гравюр. Толькі са скасаваных манастыроў ён вывез 7 тысяч тамоў. Збіраў фальклор, розны этнаграфічны матэрыял, рабіў раскопкі. Актыўна ўдзельнічаў у Мінскай часовай камісіі па збору і выданні старажытных актаў, грамат і прывілеяў XVI―XVIII стст. гарадоў Мінскай губерні<ref>{{артыкул|аўтар=Акуліч С.|загаловак=Музеі братоў Тышкевічаў|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1971-2|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1983|нумар=2|старонкі=27–30}}</ref>. Галоўныя працы ― «Апісанне Барысаўскага павета» (1847) і «Археалагічныя даследаванні помнікаў рамёстваў і г. д. у даўняй Літве і Русі Літоўскай» (1850)<ref>{{кніга|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Руплівец нашай старасветчыны|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=63|isbn=5-343-00670-1}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Хаўратовіч І. П.|загаловак=Тышкевіч Яўстафій Піевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=576―579|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>. Брат Я. Тышкевіча ― [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]] — даследаваў больш за 200 курганоў, [[гарадзішча]]ў і замчышчаў у Мінскай губерні, выканаў тапаграфічныя планы гарадзішчаў. У 1856 годзе ён арганізаваў даследчую паездку па [[Вілія|Віліі]], якая дала багаты этнаграфічны матэрыял. Асноўныя працы ― «Гістарычныя звесткі аб старажытных замках, гарадзішчах і курганах у Літве і Літоўскай Русі» (1859), «Пра курганы ў Літве і Заходняй Русі» (1865), «Вілія і яе берагі» (1871)<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/52-dynasty/1082-constantine-tyszkiewicz.html|title=Константин Тышкевич|author=Людмила Трепет.|publisher=Логойский историко-краеведческий музей}}</ref>. Дзейнасць Тышкевічаў выклікала цікавасць у іх кузэна, павятовага правадыра дынанбургскага дваранства графа [[Адам Сцяпанавіч Плятэр|Адама Плятэра]], які заняўся археалагічнымі раскопкамі, даследаваў басейн Заходняй Дзвіны, яе прыроду, рыб. Знойдзеныя артэфакты ў 1858 годзе ён перадаў Рускаму археалагічнаму таварыству<ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/identities/viaf-165051026/|title=Plater,Adam|publisher=WorldCat Indentities}}</ref>. [[Віленская археалагічная камісія]], якая была заснавана на сродкі Я. Тышкевіча, знаходзілася пад заступніцтвам спадчынніка цэсарэвіча. Яе мэтай з’яўляўся «''сістэматычны агляд усіх помнікаў старажытнасці»''. Старшынямі камісіі былі Я. Тышкевіч і [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], сярод актыўных удзельнікаў — [[Павел Васілевіч Кукальнік|Павел Кукальнік]] і [[Адам Ганоры Кіркор]]. У 1856 годзе арганізацыя мела 66 членаў. Быў адкрыты Музей старажытнасцей<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/62-archeology/1072-vilnya-museum-of-antiquities.html|title=Виленский музей древностей|author=Жигунова С. И.|publisher=Логойский виртуальный музей}}</ref>, выпушчаны «Нататкі Віленскай часовай археалагічнай камісіі» (1856, 1858), «Збор дзяржаўных і прыватных актаў, якія тычацца гісторыі Літвы і злучаных з ёй уладанняў» (ад 1387 да 1710 г.) /Пад рэд. М. Круповіча. Вільна, 1858. Ч. 1. VIII , 164 с.)<ref>{{кніга|аўтар=Иконников В. С.|загаловак=Опыт русской историографии|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4748/|месца=Вильна|выдавецтва=Тип. Императорского Университета св. Владимира|год=1891|том=1|старонкі=309–310|archive-date=6 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406193306/http://www.runivers.ru/lib/book4748/}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонак=173}}</ref>. [[Файл:Адкрыты ліст, выдадзены З. Даленгу-Хадакоўскаму.png|міні|268x268пкс|left|Адкрыты ліст на правядзенне палявых даследаванняў, выдадзены [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыяну Даленгу-Хадакоўскаму]], 1818 г.]] Вялікі ўклад у развіццё беларускага краязнаўства ўнёс мінскі адвакат [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|З. Я. Даленга-Хадакоўскі]]. Адзначыўшы яго цягу да гістарычных навук, князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] паслаў маладога чалавека ў Кракаўскі ўніверсітэт. Пазней З. Даленга-Хадакоўскі некаторы час жыў на Львоўшчыне, у Галіцыі, Кіеве, Чарнігаве, Гомелі. У 1818 годзе ён атрымаў ад Віленскага ўніверсітэта ліст на права археалагічных раскопак, пасля чаго даследаваў гарадзішчы ў Віцебску, Магілёве, Гомелі, каля Брэста і Бабруйска. Яго метад раскопак студнямі, або траншэямі зрабіўся пасля звычайным у археалогіі XIX ― пачатку XX стагоддзя. Вынікам даследаванняў стала праца «Пра славянства да хрысціянства», якая давала ўяўленне пра побыт і культуру старажытнаславянскага грамадства. Ён пісаў: «''…я павінен перанесціся за дзесяць стагоддзяў хрысціянскага летазлічэння і, сабраўшы, па магчымасці, некаторыя невядомыя адбіткі тых часоў, засцерагчы іх ад змроку забыцця»''. Карту гарадзішчаў, складзеную З. Даленгай-Хадакоўскім, [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М. П. Пагодзін]] апублікаваў у трэцім томе «Старажытнай рускай гісторыі дамангольскага прыгнёту»<ref>{{кніга|аўтар= Зарыян Далэнга-Хадакоўскі.|загаловак= Выбранае|адказны= Укладанне, прадмова, пераклад з польскамоўных тэкстаў Л. Малаш; каментар Л. Малаш, К. Цвіркі|месца=Мн.|выдавецтва=Кнігазбор|год=2007|старонак=444|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Атрымаўшы ад Міністэрства асветы Расійскай імперыі фінансаванне этнаграфічнай паездкі, З. Даленга-Хадакоўскі праехаў па Беларусі, збіраючы фальклор, запісваючы мясцовыя абрады і звычаі, песні (каля 500 песень). Вызначыў межы распаўсюджвання беларускай мовы<ref>{{артыкул|аўтар=Аксамітаў А. С.|загаловак=Ля вытокаў беларускага мовазнаўства: Са спадчыны Зарыяна Даленгі-Хаадакоўскага|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1992|нумар=5|старонкі=52-57}}</ref>. [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. М. Шпілеўскі]] нарадзіўся ў сям’і беларускага святара, вучыўся ў духоўнай семінарыі, у Пецярбургскай духоўнай акадэміі. Калі атрымаў ступень кандыдата багаслоўя, выкладаў славеснасць у Варшаўскім павятовым вучылішчы. З 1853 года жыў у Пецярбургу. На працягу трох гадоў ездзіў у Беларусь, добра вывучыў этнаграфічныя асаблівасці і побыт Гродзенскай, Віцебскай і Мінскай губерняў<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Шпілеўскі Павел Міхайлавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=586|старонак=703}}</ref>. У 1846 годзе пад псеўданімам П. Драўлянскі апублікаваў у «Часопісе Міністэрства Народнай Асветы» артыкул «{{нп3|Беларускія народныя паданні|Беларускія народныя паданні|ru|Белорусские народные предания}}» з апісаннем паганскіх 36 багоў і духаў «беларусцаў». У новым артыкуле 1852 года дадаў яшчэ 16 багоў. На артыкулы звярнулі ўвагу [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьеў]] і Адам Кіркор, але ў цэлым артыкулы выклікалі крытыку, якая ўлічала аўтара ў фальсіфікацыі. [[Аляксандр Апанасавіч Пацебня|А. А. Пацебня]] лічыў, што Шпілеўскі «''змешвае свае і чужыя фантазіі з народнымі павер’ямі, выдае нейкія варварскія віршы за народныя песні і таму аўтарытэтам… быць не можа»'', а на думку [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіча]], «''ствараў вобразы багоў на аснове няправільна зразумелых слоў і прыказак»''<ref>{{кніга|аўтар=Потебня А. А.|загаловак=Символ и миф в народной культуре|месцаtwirp[=М.|выдавецтва=Лабиринт|год=2000|старонкі=192|старонак=480|isbn=5-87604-107-6}}</ref>. Найноўшыя даследаванні таксама сумняваюцца ў сцвярджэннях Шпілеўскага<ref>{{артыкул|аўтар=Левкиевская Е. Е.|загаловак= Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского|спасылка=http://ruthenia.ru/folklore/levkievskaya3.htm|выданне=Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика|месца=М.|выдавецтва=Центр типологии и семиотики фольклора РГГУ}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрей Топорков.|загаловак= О «Белорусских народных преданиях» и их авторе|спасылка=http://www.krotov.info/libr_min/14_n/eb/ylo2.htm#44|выданне= Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора|месца=М.|выдавецтва=Ладомир|год=2002|старонкі=255―310|isbn=5-86218-381-7}}</ref>. У часопісе «Масквіцянін» Шпілеўскім апублікавана праца «Даследаванні пра ваўкалакаў на падставе беларускіх павер’яў» (1853), «Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных казках», у часопісе «Современник»― «Падарожжа па Палессі і Беларускім краі» (13 гісторыка-этнаграфічных нарысаў). Падарожжа пачыналася ў Варшаве і сканчалася ў [[Грэск]]у Слуцкага павета. Тады ж выйшлі яго «Беларускія прыказкі», у 1857 годзе ― «Археалагічныя знаходкі». У часопісе «Иллюстрация» апублікаваны 6 «Заходнерускіх нарысаў». Працы Шпілеўскага з’яўляюцца каштоўным укладам у беларускае краязнаўства. Яны вывучаюцца ў школах і ўніверсітэтах, па ім пішуцца дысертацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Русская дореволюционная печать и советское литературоведение о Павле Шпилевском|выданне=Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|старонкі=255―310|старонак=136}}</ref>. Член Маскоўскага археалагічнага таварыства [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|М. Ф. Кусцінскі]] скончыў Віленскі дваранскі інстытут і Пецярбургскі ўніверсітэт. Жывучы з 1885 года ў [[Завідзічы|Завідзічах]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]], праводзіў раскопкі, склаў археалагічную карту павета, пачаў складаць фотатэку старажытнасцей Віцебскай губерні, вывучаў [[Барысавы камяні]]. Артыкулы публікаваў у «Працах археалагічных з’ездаў», «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцях]]» і «Полацкіх епархіяльных ведамасцях» ― «Пра курганы Лепельскага павета», «Нататкі пра археалагічныя раскопкі ў Віцебскай губерні», «Вопыт археалагічных даследаванняў у Лепельскім павеце Віцебскай губерні», « Нататкі пра знаходкі ў Віцебскай губерні ў курганах з трупаспаленнем»<ref>{{артыкул|загаловак=Кусцінскі Міхаіл Францавіч|выданне=Археалогія Беларусі: Энцыклапедыя ў двух тамах|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2009|том=1|старонкі=490|старонак=496|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref>. [[Файл:Book illustrations of Dvina or Boris stones - t.04.png|thumb|right|260px|Малюнкі Барысавых камяней, прадстаўленыя М. Ф. Кусцінскім на першым археалагічным з’ездзе ў Маскве ў 1869 годзе]] Пошукамі вестак аб культавых камянях займаліся многія краязнаўцы, асабліва імі цікавіліся [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі|Ф. В. Пакроўскі]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]]. Пакроўскі апублікаваў свае даследаванні археалагічных картаў<ref>{{кніга|загаловак=Труды IX Археологического съезда в Вильне|месца=М.|год=1893|старонкі=1―65}}</ref>. Матэрыялы Раманава мала друкаваліся, знаходзяцца ў архіве [[Львоў|Львова]]<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак=Культавыя камяні Беларусі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|старонкі=169|старонак=204}}</ref>. Ураджэнец польскага [[Замасць|Замасця]], паэт і драматург [[Павел Васільевіч Кукальнік|П. В. Кукальнік]] пасля выхаду аб’ёмнай працы Л.-Ф. Сегюра «Скарочаная ўсеагульная гісторыя…» у яго перакладзе, быў прызначаны ў 1824 годзе прафесарам Віленскага ўніверсітэта на кафедры ўсеагульнай гісторыі. Пасля закрыцця ўніверсітэта выкладаў гісторыю ў каталіцкай [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], з 1863 года ― старшыня Віленскага цэнзурнага камітэта. Захапіўшыся гісторыяй краю, апублікаваў у Вільні шэраг краязнаўчых нарысаў і нататак («Паданні літоўскага народа», «Гістарычныя ўспаміны пра раку Нёман», «Урыўкі з паездкі ў Гродзенскую губерню» і інш.), выдаў кнігі «Гістарычныя нататкі пра Літву» (1864), «Гістарычныя нататкі пра Паўночна-Заходнюю Расію» (1867)<ref>{{кніга|аўтар=Шверубович А. И.|загаловак=Братья Кукольники. Очерк их жизни: Биография, служебно-литературная деятельность и Хроника современных им событий в Северо-Западном крае|спасылка=http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Губернского правления|год=1885|старонак=73|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Будучыню Беларусі і Літвы разглядаў выключна ў яднанні іх з Расіяй, адмаўляў сяброўства з Польшчай, лічачы пашырэнне каталіцтва экспансіяй на Усход<ref>{{артыкул|аўтар=Рябов А. К.|загаловак=Кукольник Павел Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1994|том=3|старонкі=216|старонак=592|isbn=5-85270-112-2}}</ref>. Дырэктар віленскага вучылішча, член Таварыства аматараў рускай славеснасці, гісторык і фалькларыст-славіст [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] у 1864―1867 гадах, калі ўзначальваў Віленскую археаграфічную камісію, выдаў зборнік песень-літаній старцаў «Калікі вандроўныя», у які ўвайшлі і беларускія песні. У 1871 годзе выпусціў у Маскве зборнік «Беларускія песні, з падрабязнымі тлумачэннямі іх творчасці і мовы, з нарысамі народнага абраду і ўсяго побыту» з [[Валачобны абрад|валачобнымі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|юр’еўскімі]], мікольскімі, [[Купальскія песні|купальскімі]] і [[Каляды|каляднымі]] песнямі<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А. С.|загаловак=Бяссонаў Пётр Аляксеевіч|выданне=Энцыклапедыя літаратура і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1 |старонкі=553|старонак=727}}</ref>. Сакратар Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта, рэдактар неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцяў», пазней рэдактар «[http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html Памятнай кніжкі Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405110313/http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html |date=5 красавіка 2016 }}» [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|А. М. Семянтоўскі-Курыла]] ― першы, хто заняўся сістэматычным краязнаўствам Віцебшчыны; аўтар 159 артыкулаў, нарысаў і нататак («Апісанне Віцебскай губерні ў лясных адносінах», «Віцебск і павятовыя гарады Віцебскай губерні», «Гідраграфічны агляд Віцебскай губерні», «Віцебск, статыстычны нарыс», «Пра кірмаш Віцебскай губерні», Помнікі даўніны «Віцебскай губерні», «[[c:File:Сементовский, А. М. - Белорусские древности (СПб., 1890).djvu|Беларускія старажытнасці]]», «[http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804150519/http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ |date=4 жніўня 2016 }}» і інш.). За плённую працу быў абраны членам-супрацоўнікам Вольнага эканамічнага таварыства, Рускага геаграфічнага таварыства і членам-карэспандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства. Газета «[[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]» у 1869 годзе пісала: {{цытата|«У шэрагу губернскіх ведамасцяў і статыстычных камітэтаў „Віцебскім ведамасцям“ і камітэту належыць першае месца ў паўночна-заходняй і адно з бачных месцаў у іншай Расіі. Гэтым пераважаючым становішчам паміж сваімі субратамі „Віцебскія ведамасці“ і камітэт абавязаны дзейнасці А. М. Семянтоўскага, а таксама садзейнічанню М. Ф. Кушчынскага, А. М. Сазонава і некаторых іншых віцебцаў, што складаюць хоць малы, але асвечаны гурток людзей, сур’ёзна адданых навуцы. Дзейнасць яго пры самых бедных сродках, плён багаты колькасцю і якасцю, тым больш, што віцебскі гурток не атрымлівае ні тысячных акладаў жалавання, ні асаблівых сум і дапамог на выданні, як гэта бачым у некаторых навуковых установах.»|}} Сучасныя беларускія гісторыкі адзначаюць у працах Семянтоўскага вялікадзяржаўныя пазіцыі<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Семянтоўскі Аляксандр Максімавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=458|старонак=580|индекс=5-85700-014-9}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|title= Александр Максімовіч Сементовский|publisher= Старажытны Віцебск|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220453/http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] пасля заканчэння Маскоўскага ўніверсітэта настаўнічаў у [[Віцебская мужчынская гімназія|віцебскай мужчынскай гімназіі]], працаваў у [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віцебскім цэнтральным архіве старажытных актаў]], з 1901 года — сакратар [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта]], адзін з ініцыятараў адкрыцця [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]], выкладаў у ім. Адзін са стваральнікаў [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (1909) і [[Віцебскі царкоўна-археалагічны музей|Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея]] (1893). Аўтар прац па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі Віцебшчыны: «Польска-літоўскае і рускае заканадаўства аб яўрэях» (1884), «Дзвінскія або Барысавы камяні» (1890), «Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд» (1893), «Матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў Віленскай губерні» (1896), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» (1903). Склаў і выдаў зборнік дакументаў па гісторыі краю «[[Віцебская даўніна]]» (1883―1888)<ref>{{кніга|аўтар=Гончарова А. В., Пугачёва Н. А.|загаловак= Алексей Парфёнович Сапунов|спасылка= http://pdf.vlib.by/BS-2009/Sapunov-25-11-2009.pdf|месца=Витебск|выдавецтва=Витебская областная библиотека|год=2009|старонак=43}}</ref>. З шасці запланаваных ім тамоў атрымалася выпусціць тры. Першы том змяшчае ў асноўным віцебскія дакументы: гарадскія інвентары, прывілеі і дараваныя граматы, статыстыку ў розныя перыяды; у чацвёртым томе —віцебскія дакументы часоў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гадоў]]; у пятым томе — дакументы [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] і дакументы скасавання ўніяцкай царквы. У другі і трэці тамы Сапуноў меў намер уключыць дакументы па гісторыі іншых гарадоў Віцебскай губерні; у шосты том ― вялікі гістарычны нарыс Віцебскай губерні з картамі, малюнкамі помнікаў архітэктуры і інш. У 1909 годзе Сапуноў прыняў удзел у стварэнні і працы [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай губернскай вучонай архіўнай камісіі]], царкоўна-археалагічнага музея. Выкладаў у Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута (1911―1924) і [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебскім інстытуце народнай адукацыі]]. Быў ганаровым членам розных навуковых таварыстваў у Віцебску, Маскве, Пецярбургу, ганаровым грамадзянінам [[Веліж]]а. Удастоены залатога Увараўскага медаля [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]]. У 1907 годзе на з’ездзе віцебскіх землеўладальнікаў абраны ў члены III Дзяржаўнай думы. У гонар яго названа адна з віцебскіх вуліц<ref>{{кніга|аўтар=Хмельніцкая Л.|загаловак=Гісторык з Віцебска. Жывапіс Аляксея Сапунова|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі гістарычны агляд|год=2001|старонак=256|isbn=985-6599-23-7}}</ref>. Выпускнік Строганаўскага вучылішча тэхнічнага малявання [[Васіль Васільевіч Гразноў|В. В. Гразноў]] па запрашэнні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] пасяліўся ў Вільні, дзе, як ён пісаў мастацкаму крытыку [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаву]], ''«прысвяціў сабе з пылкім юнацкім запалам розным працам… і ў асаблівасці па пошуку гістарычных помнікаў»''. У 1860-я гады Гразноў першы даследаваў гродзенскую [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую (Каложскую) царкву]], апісаў свае ўражанні ў нарысе, які выйшаў у Вільні ў 1893 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Грязнов В. В.|загаловак=Коложская Борисоглебская церковь в г. Гродне|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|старонак=11}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Трусов И. Г.|загаловак=Борисо-Глебская Коложская церковь|месца=Гродно|выдавецтва=ООО «ЮрСаПринт»|год=2011|старонак=52|isbn=978-985-90187-2-5}}</ref>. Малюнкі Гразнова сталі ілюстрацыямі да кніг П. М. Бацюшкава («Беларусь і Літва», 1890), І. В. Карчынскага («Старажытная Каложская царква ў імя святых князёў Барыса і Глеба ў г. Гродне», 1908), трэцяга тому «Жывапіснай Расіі» (1882) і інш. У 1864 годзе, аглядаючы ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] царкву ў [[Тураў|Тураве]], Гразноў у скрыні з вуглём знайшоў старыя рукапісы, сярод якіх выявіўся пісьмовы помнік XI стагоддзя, што пазней атрымаў у навуковым свеце назву [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]]<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Василий Васильевич Грязнов|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI–30-е годы ХХ в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=121–122}}</ref>. [[Файл:Bogdanovich - The remnants of the ancient world view of the Belarusians.PNG|міні|left|Вокладка «Перажыткаў старажытнага светапогляду беларусаў» [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]], 1895 г.]] Даўно займаўся выдавецкай справай заснавальнік часопісаў «Вокруг света», «Новый мир», «Новь», «Задушевное слово» М. В. Вольф. Ён ажыццявіў пад рэдакцыяй [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага]] выданне шматтомнага зборніка «Жывапісная Расія», дзе трэці том «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» (1882) змяшчаў пераважна нарысы аўтарства А. Кіркора, якія прысвечаны гісторыі і прыродзе беларускіх земляў, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў. Кніга была перавыдадзена ў Мінску ў 1993 годзе. Выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі, чыноўнік дэпартамента шляхоў зносін [[Іван Пятровіч Барычэўскі|І. П. Барычэўскі]] вядомы ў гістарычнай навуцы як даследчык Вялікага Княства Літоўскага, ён жа аўтар прац па беларускай гісторыі, этнаграфіі і археалогіі ― «Камяні Літоўскіх багінь», «Даследаванне пра паходжанне, назву і мову літоўскага народа» (1847); сабраў і апублікаваў шмат беларускіх паданняў і павер’яў. Ураджэнка Гомельшчыны, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] апублікавала ў 1881―1911 гадах у Пецярбургу больш за 700 беларускіх народных песень, упершыню адзначыўшы двухгалоссе ў беларускіх напевах. Геаграфічнае таварыства прыняло яе ў правадзейныя члены. У прадмове да зборніка 1888 года Радчанка дэталёва апісала беларускі сялянскі побыт, жыллё, абрады і звычаі<ref>{{артыкул|загаловак= Радчанка Зінаїда Федорівна|выданне= Мистецтво України: Біографічний довідник|месца=К.|год=1997|старонкі=499|старонак=700|індэкс=5-88500-071-9}}</ref>. Беларускі этнограф [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіч]] быў актыўным карэспандэнтам П. В. Шэйна, які выкарыстаў яго звесткі пра матэрыяльную і духоўную культуру сялян Барысаўскага павета. Першая этнаграфічная праца А. Багдановіча ― «Нарыс аб становішчы жанчыны ў сялянскім асяроддзі беларускага краю» («[[Мінскі лісток]]», 1886). У 1895 годзе выйшла фундаментальная праца Багдановіча "[http://www.grodnolib.by/media/file/binary/2013/1/27/180012133827/1ba78856_pdf.pdf?srv=cms Перажыткі старажытнага светапогляду беларусаў]{{Недаступная спасылка}} ", у якой вялікі фактычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў класіфікаваны ў адмысловыя раздзелы ― фетышызм, культ сонца, вераванні ў нячыстую сілу і інш<ref>{{кніга|аўтар=Пширков Ю. С.|загаловак=А. Е. Богданович|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=128}}</ref>. Настаўнік гісторыі і грэчаскай мовы [[Марыінская жаночая гімназія (Гродна)|гродзенскай гімназіі]], а пазней шматгадовы бібліятэкар гарадской публічнай бібліятэкі [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Ф. Арлоўскі]] ў «[[Гродзенскія губернскія ведамасці|Гродзенскіх губернскіх ведамасцях]]» вёў «Аддзел крытыкі і бібліяграфіі па гісторыі Заходняй Русі» і «Агляд гістарычных часопісаў», публікаваўся таксама ў «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцях». Аўтар кніг «Нарыс гісторыі горада Гродна» (1889), «М. Свіслач-Ваўкавыская: гістарычны нарыс» (1895), «Гістарычны нарыс Гродзенскай гімназіі» (1901), артыкулаў «Пра Нёман», «Жыровіцы. З запісак турыста», «Граф М. Н. Мураўёў як дзеяч над умацаваннем правоў рускай народнасці», «Лёс праваслаўя ў сувязі з гісторыяй лацінства і уніі ў Гродзенскай губерні ў XIX стагоддзі (1794—1900)». Імем Арлоўскага названая вуліца ў Гродне<ref>{{артыкул|аўтар=Линкевич В. Н.|загаловак=Конфессиональная история Гродненщины в работах церковных краеведов второй половины XIX―начала XX вв.|спасылка=http://www.elib.grsu.by/katalog/436596pdf.pdf|выданне=Гродненщина в историческом, экономическом и культурном развитии 1801―1921 гг.|месца=Гродно|выдавецтва=ГрДу им. Я. Купалы|год=2012|старонак=194}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Орловский Евстафий Филаретович|выданне=Гродно. Энциклопедический справочник|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=303|старонак=438|isbn=5-85700-015-7}}</ref>. Артыкулы магістра багаслоўя, прафесара Кіеўскай духоўнай акадэміі і рэдактара «Весніка Еўропы» І. А. Эрэміча, чыя маладосць прайшла ў ваколіцах [[Ружаны|Ружанаў]], публікаваліся ў асноўным у рэдагуемым ім часопісе. Асобнымі выданнямі выпушчаныя «Панскія фатэцыі» (Вільня, 1865) і «Нарысы беларускага Палесся» (Вільня, 1868)<ref>{{кніга|аўтар=Эремич И.|загаловак=Очерки белорусского Полесья|спасылка=http://sources.ruzhany.info/048_1.html|месца=Вильно|год=1867}}</ref>. Ураджэнец усходняй Польшчы [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Станіслаў Мікуцкі]], які скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1851), і спецыялізаваўся ў параўнальным мовазнаўстве, атрымаў для ''«напісання параўнальнага слоўніка літоўскай і славянскіх моў»'' камандзіроўку на два гады ад Акадэміі навук у Літву, у выніку якой склаў «Справаздачы пра падарожжы» (апублікаваны ў «Известиях Императорской Академии наук», 1853―1854). Мікуцкі стаў адным з першых ініцыятараў перакладу літоўскай мовы з лацінкі на кірыліцу; на аснове гэтай азбукі ў 1864 годзе быў выдадзены літоўскі «Буквар для сельскіх дзяцей», «Кароткая гісторыя Старога і Новага Запавету» і «Сельская хрэстаматыя, або Вытрымкі з твораў розных польскіх аўтараў»<ref>{{cite web|url=http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|title=Особенности передачи литовского языка кириллицей в 1864―1904 гг.|author=Пиянзина Л. Н.|date=2011|publisher=Санкт-Петербургский университет|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324113736/http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Нароўні з мовазнаўчымі працамі Мікуцкі надрукаваў у «Этнографическом обозрении», «Живой старине» і «Виленском вестнике» матэрыялы «Беларускія песні і загадкі, запісаныя ў Віцебскай губерні ў маёнтку Зябкі Дрысенскага павета», «Беларускія словы» і іншыя<ref>{{артыкул|аўтар=Фядосік А. С.|загаловак=Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|старонкі=522|старонак=751}}</ref>. Выпускнік Маскоўскага ўніверсітэта, пасля прафесар [[Карлаў універсітэт|універсітэта]] ў Празе, гісторык рускай літаратуры [[Яўген Аляксандравіч Ляцкі|Я. А. Ляцкі]], вядомы ў літаратуразнаўстве як даследчык «[[Слова пра паход Ігараў]]» і рэдактар часопіса «Современник», удзельнічаў у фальклорных экспедыцыях па Літве і Палессі, збіраючы беларускі фальклор і народную міфалогію. Ён апублікаваў артыкулы «Уяўленне беларуса аб нячыстай сіле» (1890), «Хвароба і смерць ва ўяўленні беларуса» (1892), «Матэрыялы для вывучэння творчасці і быту беларусаў. Прыказкі, прымаўкі, загадкі» (1898). У 1927―1928 гадах у чэшскім часопісе «Slavia» апублікаваў серыю артыкулаў «Нататкі пра беларусазнаўства». Вялікая колькасць сабранага ім фальклорнага матэрыялу захоўваецца ў Інстытуце рускай літаратуры (Пушкінскі Дом) АН РФ<ref>{{артыкул|аўтар=Грачёва А. М.|загаловак=Ляцкий Евгений Александрович|спасылка=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=GI7xrH7lZM4%3d&tabid=10547|выданне=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС|год=2008|isbn=5-94848-211-1}}</ref>. [[Файл:Nikiforovskiy N J.jpg|міні|М. Я. Нікіфароўскі]] Сын магілёўскага купца-яўрэя [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], які перайшоў у лютэранства, у 1851―1881 гадах быў настаўнікам у Віцебску. З сярэдзіны 1850-х гадоў ён стаў збіраць беларускі фальклор, які з 1859 года публікаваў з каментарыямі. Рускае геаграфічнае таварыства выдзеліла яму субсідыю, дапамагло і Міністэрства фінансаў. У «Виленском вестнике» за 1877 год Шэйн надрукаваў зварот да настаўнікаў школ і семінарый ― «Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці». Сярод яго карэспандэнтаў былі А. Я. Багдановіч, [[Янка Лучына]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], З. Ф. Радчанка. У зборніку «Беларускія народныя песні…» (1874) змешчаны больш за тысячу тэкстаў, у «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (т. 1-3, 1887―1902) маюцца апісанні сямейных і каляндарных абрадаў з песнямі, розныя празаічныя жанры беларускага фальклору, звесткі па матэрыяльнай культуры. Зборнікі, пры ўсім багацці матэрыялу і складнасці яго сістэматызацыі, не пазбаўленыя некаторых недахопаў<ref>{{кніга|аўтар=Новиков Н. В.|загаловак=Павел Васильевич Шейн: кніга о собирателе и издателе русского и белорусского фольклора|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1972|старонак=223}}</ref>. Ураджэнец Віцебшчыны, член Геаграфічнага таварыства, настаўнік [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]] апублікаваў больш за 20 гісторыка-этнаграфічных нарысаў: «Нарысы простага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў абіходнасці» (1895), «Прыкметы і павер’і, забабонныя абрады і звычаі, легендарныя паданні аб асобах і мясцінах» (1897), «Старонкі з нядаўняй даўніны горада Віцебска» (1899), «Нячысцікі: свод паданняў у Віцебскай Беларусі пра нячыстую сілу» (1907) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Чигринов И. Г.|загаловак=Николай Яковлевич Никифоровский: очерк жизни и деятельности|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1960|старонак=103}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Васіль Бандарчык.|загаловак=Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb5.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1999|том=5|старонкі=326|старонак=592|isbn=985-11-0141-9}}</ref>. Рэдактар з 1869 года «Літоўскіх епархіяльных ведамасцей», член Віленскай археаграфічнай камісіі [[Іаан Антонавіч Катовіч|І. А. Катовіч]] заўсёды спрыяў краязнаўчым публікацыям. Аўтар нарысаў «Пра праваслаўныя цэрквы ў г. Кобрыне», «Некалькі слоў пра віленскую Кальварыю і пра наведванне яе праваслаўнымі». Гісторык [[Пётр Андрэевіч Гільтэбрант|П. А. Гільтэбрант]], які служыў у 1865―1879 гадах памочнікам архіварыуса [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг]], а потым загадчыкам аддзела рукапісаў [[Віленская публічная бібліятэка|Віленскай публічнай бібліятэкі]], у Вільні выпусціў «Зборнік помнікаў народнай творчасці ў Паўночна-Заходнім краі» (1866) з 300 песнямі, 93 загадкамі, 150 прыказкамі, бытавымі і рэлігійнымі абрадамі Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губерній. Аснову зборніка склалі матэрыялы, сабраныя вучнямі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]. Таксама з’яўляецца аўтарам «Даведачнага і тлумачальнага слоўніка да Новага Запавету»<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Гільтэбрант Пётр Андрээвіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=148|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Дырэктар [[Навагрудская гімназія|навагрудскай]], а пасля гродзенскай гімназій [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|М. А. Дзмітрыеў]] стаў збіраць беларускі фальклор у 1850-х гадах. Публікаваўся ў «Вестнике Западной России», «Вестнике Императорского Русского географического общества», «Виленском вестнике», «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]», «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях», «Памятнай кніжцы Гродзенскай губерні». Аўтар прац «Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак Навагрудскага павета», «Вясельны абрад у вёсках Навагрудскага павета», «Некалькі звестак аб хатнім побыце сялян Паўночна-Заходніх губерняў», «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю», «Абрады і звычаі заходнерускіх сялян», «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» і інш. Апублікаваў шэраг беларускіх легенд. Узнагароджаны сярэбраным медалём Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=172|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:Деды.jpg|міні|250x250пкс|left|Абрад «[[Дзяды]]»]] Ураджэнец Слуцка, гісторык і аматар-археолаг, калекцыянер старых абразоў і кніг, [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|А. І. Слупскі]] ў 1888 годзе ў Мінску апублікаваў працу «Ізяслаўль і Тураў, рассаднікі хрысціянства, заснаваныя св. Уладзімірам у цяперашняй Беларусі: (з нагоды 900-годдзя юбілея хрышчэння Русі)», дзе, у прыватнасці, даказваў, што легенда аб заснаванні [[Заслаўе|Заслаўя]] князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам]] з’яўляецца гістарычным фактам. Пад рэдакцыяй Слупскага ў Мінску выйшаў «Паўночна-Заходні каляндар» за 1892 і 1893 гады, дзе змешчаны беларускі народны каляндар на аснове прыкмет і абрадавых песень. Выпусціў таксама «Гісторыю Мінска» і «Легенду аб Магілёве». У 1880-х ― 1890-х гадах публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы ў мінскіх газетах<ref>{{артыкул|аўтар=Александровіч С. Х.|загаловак=Слупскі Аляксандр Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=67|старонак=703}}</ref>. Хатні настаўнік князёў [[Друцкія|Друцкіх-Любецкіх]] на Піншчыне, выпускнік Віленскага ўніверсітэта [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч|Р. С. Зянкевіч]] апублікаваў у польскім перакладзе ў часопісе [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]» «Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» (1847); у зборніку «Народныя песенькі пінскага люду» (Коўна, 1851) сабраў 219 беларускіх народных песень, у працы «Пра ўрочышчы і звычаі жыхароў Пінскага павета, а таксама пра характар іх песень» (1852) даў апісанне вясельных, купальскіх і іншых мясцовых абрадаў, забабонаў і вераванняў, упершыню ў этнаграфіі расказаў пра беларускі абрад [[дзяды]]. У 1843 годзе Зянкевіч правёў абмеры курганоў, гарадзішчаў, замчышчаў у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]], стварыўшы яго археалагічную карту. Сцвярджаў, што ў VI ст. н. э. у беларускім Палессі жылі [[будзіны]], славяне ж з’явіліся пазней<ref>{{артыкул|аўтар=Саламевіч І. У.|загаловак=Зянкевіч Рамуальд Сыманавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=217|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Інспектар народных вучылішчаў у Гродзенскай, пазней — у Мінскай губерні, [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Р. І. Кулжынскі]], апублікаваў (1866―1874) у губернскіх газетах «Нататкі пра гісторыю народнай паэзіі», «Пра духоўныя песні Паўночна-Заходняга краю», «Сцэны з беларускага побыту»<ref name="ЭБ">{{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Кулжы́нскі Рыгор Іванавіч|Скідан В. І.|278—279}}</ref>. Выдаючы ў Харкаве духоўны часопіс «Дабравест», надрукаваў там «Успаміны пра Паўночна-Заходні край» (1861―1874)<ref>{{артыкул|аўтар=Ціхаміраў А.|загаловак=«Гродзенскія лісты» Рыгора Кулжынскага: вопыт інтэрпрэтацыі|спасылка=http://86.57.162.94:8088/Documents/Store/115|выданне=Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі|месца=Гродна|год=2014|нумар=9|старонак=175}}</ref>. Наглядчык Свянцянскага дваранскага вучылішча [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіч]] заняўся этнаграфіяй, калі выйшаў у 1844 годзе ў адстаўку і пасяліўся ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. З 1864 года жыў у Пецярбургу, шмат працаваў у архівах. Аўтар прац «Беларускія прыказкі і прымаўкі» (1852), «Зборнік беларускіх прыказак» (1867, Залаты медаль рускага геаграфічнага таварыства), «Беларускія прыказкі і загадкі» (1868), «Беларускія песні» (1873). Асноўная праца ― «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўнік беларускай гаворкі]]» (1870), куды ўвайшлі больш за 30 тысяч слоў, запісаных Насовічам у беларускіх губернях, а таксама знойдзеных у старабеларускіх пісьмовых помніках. Цікавыя яго артыкулы на рэлігійныя тэмы: «Аб барацьбе сапраўднай набожнасці з забабонамі і памылкамі ў часы старазапаветнай царквы, або гістарычны нарыс унутранага жыцця іўдзеяў, выняты з кніг Святога пісання» (1867), «Пра адказ паслання расійскіх архірэяў да сарбонскіх біскупаў» (1848). У 1866 годзе ў Пецярбургу выйшлі яго вершаваныя пераклады [[Псалмы|псалмоў]]. У архіве бібліятэцы РАН у Пецярбургу захоўваецца нявыдадзены "Алфавітны паказальнік старажытных слоў, вынятых з «Актаў, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі, выдадзеных у 1853 годзе» з 13 тысячамі слоў і іх тлумачэннямі<ref>{{cite web|url=http://e-heritage.ru/ras/view/person/history.html?id=48394795|title=Носович Иван Иванович|publisher=Электронная библиотека «Научное наследие России»}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=Спадчына Івана Насовіча і беларускае мовазнаўства. Матэрыялы навуковых чытанняў, прісвечаных 220-годдзю з дня нараджэння Івана Іванавіча Насовіча|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ, Право и экономика|год=2008|старонак=116|isbn=978-985-442-554-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305110344/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016}}</ref>. [[Файл:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|міні|315x315пкс|Краязнаўчы музей у [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|сядзібе]] Аляксандра Ельскага.]] Ураджэнец [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], гісторык і краязнаўца, член Кракаўскай акадэміі навук [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|А. К. Ельскі]] ў сваёй сядзібе [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Замосце]] ў 1864 годзе стварыў краязнаўчы музей, дзе з часам сабралася больш за 20 тысяч рукапісаў і 7 тысяч кніг з манастыроў і шляхецкіх хатніх архіваў, аўтографы [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], [[Людовік XVI|Людовіка XVI]], тысячы запісаў беларускіх фальклорных твораў, прадметаў побыту, медалі і ордэны, [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Сярод карцін былі палотны [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Рубенса]], [[Паала Веранезэ]], [[Валенцій-Вільгельм Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], [[Ян Дамель|Яна Дамеля]], [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Язэпа Аляшкевіча]]; рэчы, якія належалі [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]]. Большасць экспанатаў не захавалася, некаторыя знаходзяцца ў архівах і музеях Мінска, Варшавы, Кракава, Львова, Кіева, Вільнюса і Ватыкана<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края|с=331—332}}</ref>. З 1882 года Аляксандр Ельскі публікаваўся з беларускімі этнаграфічнымі нарысамі ў кансерватыўным польскамоўным пецярбургскім часопісе «Kraj», пазней быў карэспандэнтам больш чым у 20 выданнях. У фундаментальнай польскай энцыклапедыі «[[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]]» (1888―1902) ён апісаў амаль усе беларускія паветы, у «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі С. Аргельбранта» (т. 1—28, Варшава) яму належаць вялікія артыкулы «Беларусь», «Беларуская мова», «Беларуская літаратура і бібліяграфія». З’яўляўся аўтарам прац «Піва і варэнне піва ў нашым мінулым» (1883), «Пра беларускую гаворку» (1885), «Слоўнік жабрацкай гаворкі на Белай Русі» (1886), «Слоўца пра матэрыялы для вывучэння беларускай гаворкі, этнаграфіі і літаратуры» (1886), «Нарыс гісторыі мясцовай гаспадаркі ў супастаўленні з народнымі звычаямі ад першабытнага да апошняга часу» (т. 1—2, 1893―1898), «Нарыс гісторыі Мінскай дыяцэзіі» 1907), «100 прыказак, загадак, прыдумак і гавенд для карысці беларускага (крывіцкага) народа» (Вільня, 1908) і іншых<ref>{{кніга|загаловак=Дзеля блізкіх і прышласці: матэрыялы міжнароднай навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі ун-т культуры|год=1999|старонак=156}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Ельскі Аляксандр Карлавіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb3.htm/выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=3|старонкі=350|старонак=527|isbn=5-85700-014-9}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Дуко А.|загаловак= Навукова-даследчыцкая і літаратурная дзейнасць Аляксандра Ельскага|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=6|старонкі=49―53}}</ref>. Вывучэнне курганных старажытнасцей спачатку насіла выпадковы характар. Ваенны інжынер, архітэктар і будаўнік [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] [[Тэадор Нарбут]] быў пасланы ў 1810 годзе [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|М. Б. Барклаем-дэ-Толі]] ва ўсходнюю Беларусь для вывучэння мясцовасці на выпадак вайны з Напалеонам. Нарбут вельмі зацікавіўся курганамі каля [[Рагачоў|Рагачова]] і нават пачаў раскопкі. Пасяліўшыся ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]], ён працягнуў раскопкі, стаў збіраць розныя дакументы па гісторыі края, рабіў паведамленні ў Віленскую археалагічную камісію. Нарбут лічыў тамтэйшыя курганы старажытнымі магіламі, якія належаць невядомаму народу, які жыў тут ''«перад русінамі»''. Вынікам яго працы стала «Гісторыя літоўскага народа» ў 9 кнігах (1835―1841). У ёй Нарбут спрабаваў прасачыць гісторыю літоўскага народа ад старажытнасці да часу праўлення апошняга з [[Ягелоны|Ягелонаў]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], які [[Люблінская унія|аб’яднаў]] у 1569 годзе Польшчу і Вялікае Княства Літоўскае ў адзіную дзяржаву Рэч Паспалітую<ref>{{артыкул|аўтар=Жалуновіч Л. А.|загаловак=Тэадор Яўхімавіч Нарбут|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|выданне=XXI век: актуальные проблемы исторической науки: Материалы междунар. науч. конф., посвящ. 70-летию ист. фак. БГУ. Минск, 15–16 апр. 2004 г. / Редкол.: В. Н. Сидорцов. (отв. ред.) и др.|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2004|старонкі=132―133|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022224742/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|archive-date=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Выкладчык [[Полацкая духоўная семінарыя|Полацкай духоўнай семінарыі]], пасля рэдактар «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцей]]» і выдавец часопіса «Пінскі веснік Паўднёва-Заходняй Расіі» [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]] ў пачатку 1850-х гадоў раскопваў курганы каля Полацка і апісаў іх змест. Аўтар прац «Гісторыка-статыстычнае апісанне Полацкай епархіі» (1853), «Гістарычнае апісанне Полацкага Барысаглебскага манастыра» («Веснік заходняй Расіі», 1865), «Гістарычныя звесткі аб полацкім Сафійскім саборы», «Наведванне Пятром Вялікім Сафійскага сабора», «Пра пачатак хрысціянства ў былым Полацкім княстве», «Аб увядзенні, распаўсюдзе і лёсе кальвінізму ў Беларусі», нарысаў «Падарожжа з Полацка ў кірунку да так званай Альгердавай дарогі»<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Ксенофонт Антонович Говорский|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=90―96|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Віленскі кнігагандляр [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] друкаваў краязнаўчыя нататкі і нарысы ў «Літоўскім кур’еры», «Виленском вестнике» і іншых газетах краю. З 1883 года заняўся даследаваннем археалагічных помнікаў на паўночным захадзе Беларусі і поўдні цяперашняй Літвы. Адшукаў каля 130 помнікаў [[мезаліт]]а, каля 10 курганных [[могільнік]]аў. Быў перакананы, у адрозненне ад Т. Нарбута, што ўжо ў каменным веку беларускі край быў заселены, а літоўскія плямёны прыйшлі сюды пазней. У выніку археалагічных пошукаў Шукевічам была сабрана багатая калекцыя, перададзеная ім у музеі Вільні, Кракава і Масквы. Ім былі сабраны беларускія легенды, вераванні, якія Шукевіч выклаў у нарысах «Вераванні і народная практыка» (часопіс «Вісла») і «Некаторыя вераванні, прымхі і забабоны нашага народа. Легенды і паданні» («Літоўскі паквартальнік»). З’яўляўся старшынёй віленскага археалагічнага гуртка «Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства» (1898―1906), задачай якога было захаванне жывапісу ў касцёлах Вільні. Член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1901). У створаным у 1907 годзе Таварыстве сяброў навук, В. Шукевіч кіраваў музеем<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/bel_history/szukiewicz/Шукевіч_Вандалін.html|title=Вандалин Шукевич|publisher=Лидский летописец/Pawet}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Спицын А. А.|загаловак=Раскопки В. Шукевича|спасылка= http://www.library.chersonesos.org/showsection.php?section_code=2|выданне=Известия Императорской Археологической комиссии|месца=СПб.|год=1909|том=29|старонкі=68―70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Лаўрэш Л. Л.|загаловак=Вандалін Шукевіч ― беларускі археолаг і краязнаўца|месца=Мн.|выдавецтва=Харвест|год=2014|старонак=63}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў Маскоўскага археалагічнага таварыства і [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Гістарычнага музея ў Маскве]] [[Аляксей Сяргеевіч Увараў|А. С. Увараў]] рабіў раскопкі курганоў у маёнтку [[Вотня]] на Магілёўшчыне і знайшоў 4 [[срэбранік]]а часоў князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]], манету [[Харун ар-Рашыд|Гарун-аль-Рашыда]] і бронзавыя завушніцы і шыйны жалезны абруч<ref>{{артыкул|аўтар=Головацкий Я.|загаловак=Археологические раскопки курганов, произведённые А. С. Уваровым в им. Вотне Могилёвской губ.|выданне=[[Виленский вестник]]|месца=Вильно|год=1880|нумар=228|старонкі=1―2}}</ref>. Педагагічны дзеяч [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|М. П. Авенарыус]], які заснаваў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю, у 1885―1890 гадах праводзіў курганныя раскопкі ў Барысаўскім і Навагрудскім паветах, абследаваў каменныя магілы на [[Беласток|Беласточчыне]]. Каля вёскі [[Эсьмоны]] на Магілёўшчыне сабраў 125 каменных сякер. Аўтар брашуры «Узоры беларускай гаворкі розных мясцовасцей» (1889) і артыкула «Драгічын Надбужскі і яго старажытнасці» (1890). Ён сцвярджаў, што сляды [[Яцвягі|яцвягаў]], іх могілкі і ''«спехам пазбіванае часовае жыллё»'' не варта шукаць, бо ''«праводзячы вялікую частку жыцця на вайне ці на паляванні, яцвяг, гэты вечны валацуга, паміраў далёка ад свайго дома, у дрымучым лесе, ці ў адкрытым баі. Косткі яго не спачываюць на радавых могілках або ў старанна складзенай каменнай магіле. Яны ляглі там, дзе заспела яго смерць, і зніклі бясследна»''<ref>{{кніга|загаловак=Очерки по археологии Белоруссии. Ч. II|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1972|старонкі=44|старонак=248|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Рэдактар «Мінскіх губернскіх ведамасцей» [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Р. Г. Ігнацьеў]] раскопваў курганы на Міншчыне, склаў археалагічную карту Мінскага павета. Адначасова з гэтым аформіў больш за 100 нотных запісаў беларускіх песень Міншчыны, даслаўшы іх на антрапалагічную выстаўку ў Маскву. У 1880 годзе ў «Весцях Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі» апублікаваў даклады «Пра помнікі народнай творчасці ў Мінскай губерні» і «Пра помнікі старажытнасцяў у Мінскай губерні», з якімі выступаў на Антрапалагічнай выстаўцы 1879 года. Яму належыць нарыс у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» «Мястэчка Заслаўе або Ізяслаўль, горад нашчадкаў Рагнеды» (1878))<ref>{{артыкул|аўтар=Игнатьев Р. Г.|загаловак=Курганы и городища Минской губернии|выданне=Минские губернские ведомости|месца=Мн.|год=1878|нумар=51, 52,}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак= Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=218|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Генерал, начальнік дывізіі [[Мікалай Мацвеевіч Турбін|М. М. Турбін]] даследаваў курганы пад Заслаўем, у Аршанскім, Шклоўскім, Мсціслаўскім, Быхаўскім паветах; сумесна з Я. Тышкевічам ― у Мінскім, Барысаўскім, Ігуменскім паветах. Пасля прысвяціў сябе нумізматыцы, арганізаваў Маскоўскае нумізматычнае таварыства. Ганаровы член [[Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні]] (1913). Нумізматычнае таварыства выдавала «Запіскі», дзе сярод іншых публікаваліся краязнаўчыя матэрыялы на беларускія тэмы («Археалагічныя пошукі ў Літве» (1849, 1850) і інш.). [[Файл:Alexander Dembovetsky.jpg|міні|left|269x269пкс|Аляксандр Дамбавецкі.]] Мінскі павятовы маршалак [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Г. Х. Татур]] з 1874 года вёў раскопкі ў Мінскай губерні, склаў на падставе іх археалагічную карту. У 1890 годзе ім раскапаныя 120 курганоў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і Нюнішчы Ігуменскага павета, 40 курганоў блізу вёскі [[Станькава]] ў 1892 годзе і 40 курганоў блізу вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] ў 1893 годзе. Татур стварыў ў Мінску музей з археалагічнымі і этнаграфічнымі экспанатамі і бібліятэкай рукапісных і старадрукаваных кніг. Да гэтага часу не выдадзены яго працы, якія захоўваюцца ў архівах Літвы: «Гістарычны нарыс мястэчка Тураў, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя» і іншыя<ref>{{cite web|url= http://tatur.su/family/tatur-genrih-hrizostomovich/|title=Род Татуров. Татур Генрих Хризостомович |publisher=Tatur.su}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алег Дзярновіч.|загаловак= Мінскі антыквар і археолаг Генріх Татур|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html|выданне= Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст.|месца=Мн.|выдавецтва= Інстытут Польскі ў Мінску|год=2011|старонкі=178―183}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Татур Г. Х.|загаловак= Очерки археологических памятников на просторах Минской губернии и их археологическое значение|спасылка=http://adverbum.org/ru/a-tatur.htm|месца=Мн.|выдавецтва=Губернская типография|год=1892|старонак=276}}</ref>. Выкладчык старажытнай гісторыі ў Варшаве, а затым у Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіч]] абследаваў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Бабруйскі павет]]ы. Зрабіў раскопкі каля 700 курганоў і 82 могільнікаў дрыгавічоў, вызначыўшы межы іх рассялення. На працы Завітневіча спасылаліся вядомыя гісторыкі<ref>{{cite web|url= http://www.pravenc.ru/text/182435.html|title=Завитневич|publisher=Православная энциклопедия}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Киселев В. Н.|загаловак= Исследователь внимательный и трудолюбивый. О жизни и деятельности историка и богослова, профессора В. З. Завитневича|месца=Мн.|выдавецтва=Ильина В. П.|год=2007|старонак=383|isbn=978-985-6365-25-9}}</ref>. Уладальнік сядзібы [[Пуцілкавічы]] на [[Ушацкі раён|Вушаччыне]] [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Францішак Вярэнька]] выявіў у ваколіцах 9 [[гарадзішча]]ў [[Жалезны век|жалезнага веку]] і больш 50 курганных груп. Яму ўдалося раскапаць 36 курганоў. Рукапісы Ф. Варэнькі «Курганы ў Пуцілкавічах» (1887—1892), «Курганы і два дагістарычных паселішчаў у Пуцілкавічах» з артэфактамі раскопак знаходзяцца ў Кракаўскім археалагічным музеі<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак= Вярэнька Францішак Леапольдавіч|выданне=Археалогія Беларусі: энцыклапедыя у 2 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|том=1|старонкі=208|старонак=492|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Поболь Л. Д.|загаловак= Древности Белоруссии в музеях Польши|спасылка=http://padaread.com/?book=74814|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|старонак=208}}</ref>. Дырэктар магілёўскай гімназіі, рэдактар неафіцыйнай часткі «Магілёўскіх губернскіх ведамасцей» [[Мацвей Васільевіч Фурсаў|М. В. Фурсаў]] у 1892 годзе праводзіў у губерні раскопкі, склаў карту гарадзішчаў і курганоў. Склаў вопіс экспанатаў мясцовага музея, напісаў уступ да кнігі «Вопыт апісання Магілёўскай губерні…» А. С. Дамбавецкага. У «Магілёўскіх губернскіх ведамасцях» апублікаваў шэраг нарысаў: «Гістарычны нарыс Магілёўскай гімназіі», «Друкаванне кніг на рускай мове ў Магілёўскім краі», «Справа магілёўскіх мяшчан з Максімовічам і Лаўровічам», «Паселішчы смаленскіх крывічоў у межах Магілёўскай губерні», «Бытавы бок Буйніцкага манастыра па старажытных актах», «Калі з’явіліся яўрэі ў Літве», «Палац Кацярыны ў Магілёве», «Магілёўская гімназія ў 1809 годзе», «Праваслаўе на Літве і ў Беларусі» і інш<ref>{{cite web|url=http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2|title=Матвей Васильевич Фурсов|publisher=MogilevWiki}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|title=Некралог магілёўскага гісторыка Мацвея Фурсава як біяграфічная крыніца (факты і фігуры замоўчання)|author=Дзмітры Левін.|date=24.09.2012|publisher=Новости и история Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427022332/http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|archive-date=27 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Магілёўскі губернатар [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|А. С. Дамбавецкі]] разам з эканамічнымі рэформамі шмат часу надаваў мінуламу даручанага яму краю, збіраючы старыя кнігі, гістарычныя дакументы і археалагічныя знаходкі. Па яго загадзе ў 1892 годзе пачаліся раскопкі курганоў у [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкім]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] і [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскім]] паветах. Вынікам 10-гадовай культурнай дзейнасці губернатара з’явіліся 3 тамы «Вопыту апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясным, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах»<ref>{{артыкул|аўтар=Борис Сидоренко|загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела|спасылка= http://mogpravda.by/ru/issues?art_id=751|выданне=Могилёвская правда|месца=Могилёв|год=2010|нумар=22 октября}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Фурсов М. В.|загаловак=Курганные раскопки в пяти уездах Могилевской губернии в 1892 году|выданне=Труды IX Археологического съезда|месца=М.|год=1895|том=I|старонкі=236―245|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тамара Калініна.|загаловак=Энцыклапедыя Дамбавецкага|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163|выданне=Культура|месца=Мн.|выдавецтва=Культура і мастацтва|год=2008|нумар=14 февраля|archive-date=22 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022220005/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163}}</ref>. Улетку 1886 года ў Беларусь адправілася антрапалагічная экспедыцыя з двума членамі Антрапалагічнага аддзела Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі К. М. Ікавым, які быў вядомы па раскопках старых маскоўскіх могілак, інароднічых пахаванняў у Паўднёвай Сібіры і [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчуком]]. Экспедыцыя працавала ў Мінскай і Віцебскай губернях<ref>{{кніга|аўтар=Марфина О. В.|загаловак=История антропологических исследований в Беларуси|спасылка=https://mybook.ru/author/olga-marfina/istoriya-antropologicheskih-issledovanij-v-belarus/|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2015|старонак=405|isbn=978-985-08-1807-2}}</ref>. Мэтай Ікава было параўнальнае даследаванне [[Марфалогія (біялогія)|марфалогіі]] рускіх, украінцаў і беларусаў. Яму атрымалася вымераць і даследаваць каля 558 чалавек (290 мужчын, 128 жанчын, 140 дзяцей). {{пачатак цытаты}} Антрапалагічнае вывучэнне, то бок вымярэнне і апісанне сучаснага насельніцтва, справа новая. Тым больш цяжкім яно павінна быць для нас. Лепшым па сваёй чысціні антрапалагічным матэрыялам з’яўляюцца сяляне. Але чалавек, які ведае стаўленне нашых народных мас да ўсяго незразумелага, лёгка зразумее стаўленне сялянства да невядомай асобы, якая прыехала з нейкімі незразумелымі мэтамі; і з’яўляецца недавер і незадаволенасць, складаюцца небыліцы, пускаюцца плёткі… Вынікі маёй паездкі ў Беларусь вельмі сціплыя. Галоўная мая мэта была разведачная. Трэба заўважыць, што па антрапалогіі беларусаў няма зусім ніякіх матэрыялаў навуковага характару. Таму я паставіў сабе асноўнай задачай сабраць у некалькіх пунктах дадзеныя па фізічнай арганізацыі беларусаў, не спыняючыся на падрабязнасцях; я жадаў таксама атрымаць звесткі аб тых знешніх фактарах, якія маглі на працягу тысячагоддзяў аказаць свой уплыў на агульныя з’явы арганізацыі насельніцтва Заходняга краю… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Константин Николаевич Иков|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=123―125|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>.}} Ікаў прыйшоў да высновы, што ў большасці беларусаў захаваўся доўгагалаловы тып, які сустракаўся яму ў курганных раскопках 700-гадовай даўніны, і ў меншай ступені ― шыракагаловы. На гэтай падставе ён палічыў, што ў этнагенэзе беларусаў удзельнічалі нейкія іншыя групы ― хутчэй за ўсё, балцкія<ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Программа антропологической поездки в Белоруссию и Литву|выданне= Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 3|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=529―594}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Предварительный отчет по экспедиции в Белоруссию и Литву летом 1886 г.|выданне=// Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 5|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=720―724}}</ref>. На аснове апісанняў жыхара Віцебскай губерні [[Мікалай Анімеле|Мікалая Анімеле]] Рускае геаграфічнае таварыства апублікавала ў «Этнаграфічным зборніку» (1854) нарыс «Побыт беларускіх сялян» аб сямейных абрадах (хрэсьбінах і вяселлях) і каляндарных святах. Там жа даваліся звесткі пра ўладкаванне беларускай хаты, віды адзення<ref>{{cite web|url=http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-19-33|title=Н. Анимеле|publisher=Старый Витебск}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:Belarus-SMFAL-Dnieper Region-House-6.jpg|міні|265x265пкс|Беларускі падворак з [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Музей народнай архітэктуры і побыту]].]] Аб земляробстве ў Мінскай губерні і становішчы сялян расказаў у «Дарожных нататках» заснавальнік Пецярбургскага камітэта пісьменнасці, чыноўнік асаблівых даручэнняў Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў С. С. Лашкароў<ref>{{кніга|аўтар=Лашкарёв С. С.|загаловак=Путевые заметки от Москвы до Бобруйска и по Минской губернии|месца=СПб|год=1859|старонак=15}}</ref>. Стацкі саветнік Ф. Д. Воінаў, які знаходзіўся ў Беларусі з інспекцыяй, у сваіх «Нататках» адзначыў славутасці і асаблівасці побыту Мінска, Бабруйска, Пінска, Слуцка, [[Навагрудак|Навагрудку]], Мазыра<ref>{{кніга|аўтар=Воинов В. Д.|загаловак= Путевые записки ст. сов. Ф. Д. Воинова или Воспоминания о пребывании его в Минской губернии с февраля 1865 по 1 мая 1866|месца=СПб.|выдавецтва=Т-во «Общественная польза»|год=1891|старонак=85}}</ref>. Вядомы пецярбургскі пісьменнік [[Усевалад Уладзіміравіч Крастоўскі|У. У. Крастоўскі]] ў нарысах «Белавежская пушча» і «Базарны дзень у Свіслачы» расказаў аб прыродзе, вёсках у пушчы, іх цэрквах. Святар Ашмянскага і Кобрынскага паветаў, член Рускага геаграфічнага таварыства [[Іван Андрэевіч Берман|І. А. Берман]] вывучаў народныя абрады і вераванні. У «Виленском вестнике» ён апублікаваў серыю нарысаў «Парадак народнага вылічэння часу ў Паўночна-Заходняй Русі» (1869), «Назіранні нашага паўночна-заходняга сялянства адносна надвор’я і ўраджаю» (1870), «Ведзьмакі і знахары заходнерускага простага люду» (1903). За кнігу «Каляндар паводле народных паданняў у Валожынскім прыходзе Віленскай губерні Ашмянскага павета» (1874) Берман быў узнагароджаны медалём Геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Берман Іван Андрэевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=78|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар Вілейскага павета А. Троіцкі апублікаваў у «Літоўскіх епархіяльных ведамасцях» вялікі нарыс «Уклад» (1876), дзе дэталёва апісаў сямейныя і каляндарныя абрады жыхароў вёскі [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілава]]<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Троіцкі Аляксандр|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=499|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар вёскі [[Нежкава (вёска)|Нежкава]] Магілёўскага павета [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч|С. М. Бекарэвіч]] апублікаваў у газеце «Магілёўскія губенскія ведамасці» «Сельскія нарысы. Сяло Няжкова» (1864) і «Вясельны абрад сялян ў прыходзе вёскі Няжкова» (1865). Святар [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дз. Г. Булгакоўскі]] выкладаў царкоўнаславянскую мову ў [[Ваўкавыск]]у і [[Пінск]]у, яшчэ семінарыстам апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» нарыс «Беларускія валачобныя песні». Пасля публікаваў фальклорныя артыкулы ў «Віленскім весніку», «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Санкт-Пецярбургскіх ведамасцях». Выдаваў брашуры для народа рэлігійна-маральнага зместу. Асобнай кнігай выйшла праца «Пінчукі. Этнаграфічны зборнік. Песні, загадкі, прыказкі, абрады, прыкметы, забабоны, павер’і, забабоны і мясцовы слоўнік» (1890), якая была ўзнагароджана Вялікім залатым медалём імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=1|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|старонкі=513―514|старонак=727}}</ref>. Надворны саветнік, суддзя Мазырскага павета [[Уладзімір Глебавіч Сакалоў|У. Г. Сакалоў]] апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» і «Мінскіх епархіяльных ведамасцях» «Нарысы нораваў Барысаўскага павета», «Нарысы народных святкаванняў і маленняў на Палессі», «Палессе: Паездка на возера Князь-жыд» (1869)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Сакалоў Уладзімір Глебавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=443 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Н. Я. Васільева]] працавала пісарам і настаўніцай у [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]], супрацоўнічала з Мінскім губернскім статыстычным камітэтам, Таварыствам аматараў прыродазнаўства, Таварыствам антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім універсітэце, перапісвалася з П. В. Шэйнам. Яе этнаграфічныя матэрыялы публікаваліся ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Виленском вестнике»: «Вясельныя абрады ў раёне Грабаўскай воласці Мазырскага павета» (1877), «Кірмашы ў Мазырскім павета» (1879), «Легенды і павер’і ў Мінскай губерні» (1879), «Вытрымкі з жыцця беларускай жанчыны»(1880)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Васільева Анастасія Якаўлеўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=104|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Першая расійская жанчына-бібліёграф З. М. Пенкіна, аўтар розных паказальнікаў, у 1883 годзе выпусціла «Палессе. Бібліяграфічныя матэрыялы па гісторыі, геаграфіі, статыстыцы, этнаграфіі і эканамічнага стана Палесся». Паказальнік ахопліваў літаратуру на рускай мове за 1855―1880 гады<ref>{{артыкул|аўтар=Збралевіч Л. І.|загаловак=Пенкіна (Трыпалітава) Зінаіда Міхайлаўна|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=249|старонак=742}}</ref>. Шмат краязнаўчых матэрыялаў друкавалася ў сталічных часопісах ― «Исторический вестник», «Журнал Министерства внутренних дел», «Журнал Министерства народного просвещения», у губернскіх «Епархіяльных ведамасцях» і губернскіх газетах ― «[[Віцебскія губернскія ведамасці]]», «Віленскія губернскія ведамасці», «[[Гродзенскія губернскія ведамасці]]», «[[Мінскія губернскія ведамасці]]», «Магілёўскія губернскія ведамасці»), і з 1840 года ў «Памятных кніжках» губерняў. Так, у «Журнале Министерства внутренних дел» выйшлі «Статыстычны агляд губернскага горада Магілёва» (1837, 1840), «Статыстычныя звесткі пра Віцебскую губерню» (1841), «Нарысы Беларусі» [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Р. Падбярэскага]], «Дарожныя нататкі пра Заходняю і Паўночна-Заходняю Расію» [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|К. І. Арсеньева]] (1845), «Нататкі пра Беларусь» [[Мікалай Сямёнавіч Шчукін (пісьменнік, 1792)|М. С. Шчукіна]] (1846) і інш. У «Журнале Министерства народного просвещения» з беларускімі матэрыяламі публікаваліся П. М. Шпілеўскі, Я. Ф. Карскі, Ф. І. Леантовіч і інш., друкаваліся рэцэнзіі на этнаграфічныя працы<ref>{{артыкул|аўтар=Дорошкевич В.|загаловак=Как открывали Беларусь|выданне=Неман|месца=Мн.|год=2006|нумар=10}}</ref>. Часопіс «Вестник Западной России» спачатку выходзіў у Кіеве пад назвай «Вестник Северо-Западной России и Западной России» (1862), затым пад новай назвай (1864―1871) у Вільні. У 1862―1869 гадах рэдактар ― гісторык і археолаг [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]]. Акрамя артыкулаў на актуальныя тэмы, часопіс публікаваў дакументы і даследаванні па гісторыі краю, нарысы па гісторыі праваслаўнай царквы. У часопіс пісалі [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М. В. Каяловіч]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П. А. Куліш]], П. В. Кукальнік, М. У. Юзэфовіч і іншыя. У часопісе «Этнографическое обозрение» (1889―1916), які выходзіў пры Маскоўскім універсітэце, беларускі кірунак у асноўным вёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчук]], які рассылаў этнаграфічныя праграмы і вёў перапіску з беларускімі аматарамі-этнографамі. У выніку яго дзейнасці ў часопісе было апублікавана больш за трох дзесяткаў артыкулаў і нарысаў па беларускім краязнаўстве<ref>{{артыкул|аўтар=Пятроўская Г. А.|загаловак=«Этнографическое обозрение»|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=551|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. У «Историческом вестнике» публікаваліся ўспаміны пра беларускія паездки [[Іван Мікалаевіч Захарьін|І. М. Захарьіна]], [[Сільвестр Сільвестравіч Гагоцкі|С. С. Гагоцкага]], [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|С. С. Акрэйца]] і іншых<ref>{{cite web|url=http://starieknigi.info/index/IV.htm|title=«Исторический вестник». Указатель статей|publisher=Старые книги|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108155334/http://starieknigi.info/index/IV.htm|archive-date=8 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Да афіцыйнай часткі «Губернскіх ведомостей» з 1856 года стала прыкладацца неафіцыйная частка, дзе публікаваліся матэрыялы па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі. У 1903―1906 гг. неафіцыйная частка выходзіла асобным выданнем<ref>{{кніга|аўтар=Сороко С. М.|загаловак=«Витебские губернские ведомости»|спасылка=http://www.psu.by/images/stories/Philosophy/personal/soroko_vitebsk_vedomosti.pdf|месца=Москва―Новополоцк|выдавецтва=Ин-т славяноведения РАН|год=2004|старонак=220|isbn=5-7576-0137-X}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лисовская Т. А.|загаловак=«Гродненские губернские ведомости» как этнографический источник|спасылка=http://uctopuk.info/history/lisovskaja.htm|выданне=Наука-2009: сборник научных статей в 2-х тт.|месца=Гродно|выдавецтва=Гродненский государственный ун-т им. Янки Купалы|год=2009|старонкі=62―64|isbn=978-985-515-146-4}}</ref>. [[Файл:Załučča-Smolhaŭ-Barejkaŭščyna-Mir-Niaśviž-Vilnia. Залучча-Смольгаў-Барэйкаўшчына-Мір-Нясьвіж-Вільня (1887).jpg|міні|291x291пкс|left|Мясціны, апісаныя [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомлем]]: Залучча, [[Смольгава]], [[Барайкішкес|Барэйкаўшчына]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Вільня]].]] У 1863 годзе выйшаў першы нумар «Литовских епархиальных ведомостей». З 1868 года сталі выходзіць «[[Минские епархиальные ведомости]]» ― друкаваны орган Рускай праваслаўнай царквы, які складаўся, як і «Губернскія ведамасці», з афіцыйнай і неафіцыйнай часткі ў выглядзе прыкладанняў з матэрыяламі царкоўнага краязнаўства: «Апісанне цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі» (1878―1879), «Кароткі гістарычны нарыс да 100-годдзя Мінскай епархіі (1793―1893)» (1893), «З жыцця і дзейнасці Мінскага царкоўнага гісторыка-археалагічнага камітэта» (1909), «300 гадоў у праваслаўі (Гістарычны нарыс трохсотгоддзя існавання [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|мінскага Свята-Кацярынінскага сабора]])» (1913) і іншыя<ref>{{cite web|url= http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|title= Минские Епархиальные Ведомости, издававшиеся в конце XIX, начале XX столетий: история издания, наиболее выдающиеся редакторы|author= Чистяков П. А.|publisher= Белорусская православная церковь. Минская духовная семинария|access-date= 26 кастрычніка 2017|archive-date= 26 красавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160426034956/http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|url-status= dead}}</ref>. Пазней «Епархіяльныя ведамасці» сталі выходзіць у Полацку, Магілёве і Гродне, публікаваць гістарычныя дакументы, артыкулы і нарысы царкоўна-гістарычнага і краязнаўчага характару<ref>{{артыкул|аўтар=Римко О. Г.|загаловак=Епархиальные ведомости 1863―1920 годов на территории Беларуси в отечественной историографии|спасылка=http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки: научно-теоретический журнал|месца=Новополоцк|выдавецтва=Полоцкий гос. ун-т|год=2011|нумар=2|старонкі=76―81|isbn=2070-1608|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archive-date=6 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archivedate=6 красавіка 2016}}</ref>. З 1886 года стала выходзіць першая ў Беларусі прыватная газета «[[Мінскі лісток|Мінскі лісток»]], якая выдавалася натарыусам І. П. Фацінскім. Разам з размовай пра мясцовае грамадска-культурнае жыццё і эканамічныя пытанні, газета часта публікавала гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя матэрыялы і рэцэнзіі на краязнаўчыя выданні, дарожныя нататкі. З 1886 па 1893 гады газета выпусціла чатыры кнігі, прыкладзеныя да «Паўночна-Заходняга каляндара» з апавяданнямі на беларускай мове, беларускімі прыказкамі і прымаўкамі, артыкуламі пра Беларусь<ref>{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=CF1C0FB1767C4F9FA39EFD7FC3643AFF|title=Минский листок|publisher=Национальная библиотека Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830210322/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru|archive-date=30 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ніколі не публікаваліся часопісы Камітэта заходніх губерняў (1831―1848), створанага пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Часопісы ўтрымліваюць тэксты пасяджэнняў Камітэта ― больш за 4 тысячы лістоў, і дадаткі да іх ― больш за 6 тысяч лістоў. Яны знаходзяцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве. У 1841―1851 гадах у Вільні пад рэдакцыяй [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] выходзіў літаратурны часопіс «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]», дзе разам з апавяданнямі публікаваліся, хоць і нячаста, беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы ― («Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» Рамуальда Зянкевіча, «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні» [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]])<ref>{{артыкул|аўтар=Цвірка К. А.|загаловак=Атэнэум|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=221|старонак=727}}</ref>. Варшаўскі «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1859) таксама змяшчаў краязнаўчыя матэрыялы пра Беларусь. Так, у ім выйшлі нарысы «Некалькі слоў пра звычаі насельніцтва ў Мінскай губерні» М. Камінскага, «Пінск і Піншчына» А. Бандзкевіча, «Некалькі слоў аб творчай фантазіі народа на Беларусі» Ф. Сурына, «Успаміны з Пінскага павета» [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]], «Беларускі народ» С. Горскага і многія іншыя. У 1865 годзе ў Варшаве стаў выходзіць навукова-літаратурны часопіс «Klosy» («Каласы»), у якім беларускай тэме былі прысвечаны нарысы В. Поля «Экскурсія ў Пінск і на Піншчыну», Э. Хлапіцкага «На азёрах», [[Адам Плуг|А. Плуга]] «Перажыткі язычніцтва на Палессі» і іншыя. Віленскі выдавец навукова-літаратурных альманахаў Р. А. Падбярэскі рэгулярна змяшчаў у іх матэрыялы, звязаныя з Беларуссю. Ён аўтар нарысаў «Беларусь і Ян Баршчэўскі» (1844), «Беларускае вяселле», «Горад Барысаў» (абодва 1848)<ref>{{кніга|аўтар=Литвинович А. Ф.|загаловак=Вопросы белорусской фольклористики в польской периодической печати второй половины XIX―начала XX в. Автореферат|месца=Мн.|выдавецтва=Академия наук Беларуси. Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора|год=1992}}</ref>. Гісторыяй, геаграфіяй і культурай беларускіх зямель сталі цікавіцца і папулярныя ў той час польскамоўныя пісьменнікі. Так, [[Уладзіслаў Сыракомля]] напісаў нарысы пра Мінск, [[Нёман]] і бліжэйшыя вёскі. [[Юльян Урсын Нямцэвіч]] падзяліўся ўражаннямі пра Мінск, Брэст, Гродна і Магілёў («Літоўскія лісты» (1812), «Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, якія здарыліся ад 1811 да 1828 года»)<ref>{{кніга|аўтар=Юлиан Немцевич.|загаловак=Путешествия исторические по землям Польским. Предисловие А. В. Королёва|спасылка=http://sources.ruzhany.info/047.html|месца=Париж―СПб.|год=1858}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Elżbieta Dąbrowicz.|загаловак= Litwa Niemcewicza|выданне= Julian Ursyn Niemcewicz : pisarz, historyk, świadek epoki|месца= Warszawa|выдавецтва= DiG |год=2002|старонкі=119―134|старонак=380|isbn=83-7181-248-5}}</ref>. Ю. Крашэўскі ў нарысах «Пінск і Піншчына» (1837), «Успаміны пра Палессе, Валынь і Літву» (1840), «Карціны з жыцця і падарожжаў» (1842), «Адзенне сялян і мяшчан ваколіц Брэста, Кобрына, Пружан» (1860) расказаў пра месцы, у якіх жыў або пабываў. Большасць гэтых нарысаў ілюстравана самім жа Крашэўскім. Альбом пейзажаў Палесся выйшаў кнігай у Варшаве ў 1861 годзе. Таксама ён аформіў і праілюстраваў кнігу Канстанціна Тышкевіча «Рака Вілія і яе берагі: з пункту гледжання гідраграфіі, гісторыі, археалогіі і этнаграфіі» (Дрэздэн, 1871). Шмат краязнаўчых назіранняў у гістарычных працах Крашэўскага ― «Старажытная Літва. Яе гісторыя, законы, мова, вера, звычаі, песні…» (1842), «Вілія ад яе пачатку да 1750 года» (1842), «Польшча ў час трох падзелаў» (1875 г.)<ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Крашэўскі Юзаф Ігнацы|выданне=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=272|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Прафесар права Віленскага ўніверсітэта [[Юзаф Ярашэвіч]], які сыйшоў на пенсію і пасяліўся ў Бельску, прысвяціў свой час краязнаўчай і навуковай працы. Пісаў на польскай мове. З гісторыка-краязнаўчых прац вядомыя «Пра стан Літвы перад і пасля заснавання Акадэміі» (1844), «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні: Бельскі павет» (1848). Асноўная праца Ярашэвіча — «Вобраз Літвы з пункту гледжання цывілізацыі ад найстаражытнейшых часоў да канца XVIII стагоддзя» (тт. 1-3, 1844―1845) насіла выключна гістарычны вялікапольскі характар. У варшаўскіх часопісах друкаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра беларускія гарады. Займаўся раскопкамі разам з Т. Нарбутам<ref>{{артыкул|аўтар=Шылабрыт Т.|загаловак=Штрыхі да партрэта гісторыка Юзафа Ярашэвіча|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2117|выданне=Гістарычны альманах|месца=Гродна|год=1999|нумар=2|старонкі=110―115}}</ref>. Кіраўнік радзівілаўскімі маёнткамі, беларускі і польскі паэт [[Ян Чачот]] за ўдзел у паўстанні быў высланы ва [[Уфа|Уфу]]. Калі вярнуўся, жыў на Лепельшчыне і Навагрудчыне, служыў губернскім сакратаром, бібліятэкарам у сядзібе [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Галоўнае месца ў яго літаратурнай працы займаюць «Сялянскія песенькі» (Вільня, 1837―1846) з 6-ці фальклорных зборнікаў з тысячаю беларускіх песень<ref>{{артыкул|аўтар=Малаш Л.|загаловак=Пачынальнік беларускай фалькларыстыкі|выданне=Мастацтва Беларусі|месца=Мн.|год=1986|нумар=7}}</ref>. У трох кніжках «Дзённікаў» («Pamiętniki z życia», Wilno, 1856) [[Ева Фялінская|Евы Фялінскай]] расказана пра жыццё беларускай сярэдняй і дробнай шляхты: чым яна займалася, як апраналася, што ела, як ставілася да сялян і ўлады<ref>{{артыкул|аўтар=Наталля Анофранка.|загаловак=Ня «цацка», але грамадзянка|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143|выданне=Культура|месца=Мн.|год=2008|нумар=10(828)|archive-date=8 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408165835/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143}}</ref>. Нямала адводзіцца побыту сучаснікаў і ў мемуарах [[Габрыэля Пузына|Габрыэлі Пузыні]] «У Вільні і ў літоўскіх дварах» («Wilnie i w dworkach litewskich. Pamiętnik z lat 1815―1843)»)<ref>{{артыкул|аўтар=Бурдзялёва І.|загаловак=Габрыэля Пузыня: святло шчасця|спасылка= http://khblit.narod.ru/arhiu/pracy/pracy7.pdf|выданне= Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча|месца=Мн.|выдавецтва=ВТАА «Право и экономика»|год=2006|нумар=7|isbn=985-6299-79-9}}</ref>. Аўтар аповесцяў аб шляхецкім мінулым на польска-ўкраінскім памежжы, Пётр Якса Быкоўскі ў штогодніку «Збор звестак па айчыннай антрапалогіі» (1878) апублікаваў працу «Абрадавыя песні рускага насельніцтва з аколіц Пінска», у якой даў апісанне кустовага і вясельнага абрадаў Піншчыны з дадаткам тэкстаў<ref>{{cite web|url= http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|title= Polski pisarz z Podola|author= Wiktor Melnyk.|date= stycznia 2012|publisher= Kurier Galicijski|archive-url= https://web.archive.org/web/20160720061704/http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|archive-date= 20 ліпеня 2016|url-status= dead}}</ref>. Ураджэнец Гродзенскі губерні [[Вінцэсь Каратынскі]] быў хатнім настаўнікам і сакратаром у Сыракомлі, суправаджаў рускага пісьменніка [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. С. Ляскова]] ў паездцы па Паўночна-Заходняму краю. Восенню 1862 года Ляскоў праехаў праз Гродна, Пружаны, Антопаль, Пінск. Паездка вылілася ў нарысы «З аднаго дарожнага дзённіка»<ref>{{артыкул|аўтар=Клейн Б.|загаловак=В годину смятения. Белорусская поездка Н. Лескова|выданне=Неман|месца=Мн.|год=1979|нумар=2|старонкі=149―159}}</ref>. З 1856 года Каратынскі публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нататкі аб Навагрудчыне, для «Усеагульнай энцыклапедыі» С. Альгельбанта напісаў пра Віцебск, Валожын, Стоўбцы, Слуцк і іншыя гарады<ref>{{cite web|url=http://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1070:2009-11-17-12-17-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=Вінцэсь Каратынскі|publisher=Спадчына}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мархель У. І.|загаловак=Творчасць Вінцэся Каратынскага ў ацэнцы сучаснікаў і нашчадкаў|выданне=Белороссика: книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР. Фундаментальная библиотека им. Я. Коласа|год=1980|старонак=115}}</ref>. [[Файл:Pinchuky 1841.jpg|thumb|«Пінчукі». Мастак Ян Лявіцкі, 1840-я гады.]] З літаратурнай спадчыны графа [[Леан Патоцкі|Лаеана Патоцкага]] найбольш вядомыя яго трохтомныя «Мемуары пана Камертона», дзе ён апісвае гістарычныя помнікі, прыводзіць беларускія легенды і звычаі жыхароў Літвы. Ва «Успамінах пра Тышкевічавыя Свіслач, Дзярэчын і Ружанаы» Патоцкага сабраныя звесткі аб жыцці мястэчак, кірмашах і інш<ref>{{кніга|аўтар=Патоцкі Л.|загаловак= Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Укл., прадмова, камент. М. Філатавай|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/008/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D0%B2%D1%83_%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%87,_%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%80%D1%8D%D1%87%D1%8B%D0%BD_i_%D0%A0%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83.html|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1997|старонак=319|isbn=5-345-00763-2}}</ref>. Арганізатар і першы старшыня Варшаўскага краязнаўчага таварыства [[Зыгмунт Глогер]] праводзіў археалагічныя раскопкі каля Ваўкавыска, у створаным ім музеі ў мястэчку Яжэве захоўваліся экспанаты, якія былі перададзены М. Федароўскім, А. Кіркорам, Тышкевічамі, А. Ельскім. Толькі з аднаго [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] было прывезена 190 артэфактаў. Сабраны Глогерам матэрыял знаходзіцца ў Варшаўскім і Кракаўскім музеях. Ягоныя нарысы аб побыце і абрадах публікаваліся ў часопісе «Biblioteka Warszawska» («Варшаўская бібліятэка»), нарысы падарожжаў уздоўж Нёмана і Буга — у часопісе «Wisla» («Вісла») . Асаблівую ўвагу Глогер надаваў драўлянай архітэктуры ― пра яе ён выпусціў зборнік артыкулаў у 2-х тамах. Польскі этнограф і кампазітар [[Оскар Кольберг]] ― аўтар шматтомнай працы «Народ. Яго звычаі, лад жыцця, мова, паданні, прыказкі, абрады, павер’і, забавы, песні, музыка і танцы» (1857―1890), дзе ў 52-м томе «Беларусь ― Палессе» сабраныя беларускія песні, казкі і легенды, абрады і звычаі, вераванні і забабоны, дадзены 16 варыянтаў палескага вяселля. Польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] выдаў кнігу «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве» (1888), запісаў для М. А. Федароўскага больш за паўтысячы беларускіх песень. У 1887 годзе ён стварыў этнаграфічны часопіс («Wisla»), дзе публікаваў беларускія фальклорныя матэрыялы. Доктар філасофіі [[Уладзіслаў Вярыга]] ў часопісе «Збор звестак да айчыннай антрапалогіі» («Zbior Wiadomosci do Antropologii Krajowej», т. 13, 1889) апублікаваў 45 беларускіх народных песень, запісаных ім у Лідскім павеце. Казкі, запісаныя там жа, былі апублікаваны ў кнізе «Беларускія паданні» (Львоў, 1889). [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. А. Федароўскі]] з’яўляўся членам Польскага краязнаўчага таварыства, Таварыства сяброў навук у Вільні і іншых асветніцкіх арганізацый. Жывучы ў 1877―1904 гадах у Заходняй Беларусі, ён сабраў шырокі матэрыял для археалагічнай карты дагістарычнай Беларусі, запісаў мноства беларускіх песень, каля 10 тысяч прыказак і прымавак, сотні казак і легенд. Сабраныя матэрыялы склалі працу «Люд беларускі» (т. 1-8, 1897―1981). Сярод рукапісаў Федароўскага ― апісанне народных рамёстваў, вясковых хат, сельскагаспадарчых прылад, дзіцячых гульняў, танцаў, [[батлейка]]вых спектакляў і інш. Федароўскі планаваў выдаць том «Матэрыяльная і духоўная культура беларускага народа і шляхты». Рукапіснае спадчына этнографа знаходзіцца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта і ў Навуковым архіве Польскага этнаграфічнага таварыства (Вроцлаў)<ref>{{артыкул|аўтар=Kozerska H.|загаловак= Michał Federowski, etnograf i zbieracz dokumentów historycznych na Białorusi Zachodniej (1853―1923)|выданне=Slavia Orientalis|месца= Warszawa|выдавецтва= Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk|год=1957|том=6|старонкі=34–50}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Странник с блокнотом|спасылка=http://www.sb.by/kultura/article/strannik-s-bloknotom.html|выданне=Советская Белоруссия|месца=Мн.|год=2013|нумар=175(24312)}}</ref>. Цікавыя нарысы настаўніцы Лідскага павета [[Бірута (фалькларыстка)|Біруты]] (Амаліі Даравінскай). Яе манаграфію «Апісанне Лідскага павету» не прапусціла цэнзура, праца так і засталася недрукаванай. Матэрыялы Біруты захоўваюцца ў архівах Варшавы і Вільні<ref>{{кніга|загаловак=Збіральнікі: Оскар Кольберг, Зыгмунт Глогер, Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=189|isbn=5-343-00674-4}}</ref>. Уладальніца сядзіб у Рагачоўскім павеце Л. І. Паўлоўская (1830—1915), маці пісьменніка {{нп3|Уладзімір Людвігавіч Кігн|У. Л. Кігна|ru|Кигн, Владимир Людвигович}}, склала зборнік «Народныя беларускія песні», выдадзены ў 1853 годзе ў Пецярбургу, куды ўвайшлі ўзоры каляндарна-абрадавай паэзіі Быхаўскага павета, вясельныя абрады і песні. Паўлоўская называла іх ''«самароднымі помнікамі славеснасці»''. На кнігу адгукнуліся часопісы «Современник» (1853, т. 42) і «Отечественные записки» (1853, т. 90)<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. Л.|загаловак=Паўлоўская Лізавета Іванаўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=392|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Вясковыя ўражанні знайшлі адлюстраванне і ў цыкле нарысаў яе сына «Беларускія ўражанні» (1878, часопіс «Пчала»)<ref>{{cite web|url= http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|title= В. Кигн-Дедлов ― писатель и патриот|publisher= Слово. Общественно-политический еженедельник|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220142/http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Польская пісьменніца [[Эма Дмахоўская]] запісала 11 сшыткаў народных беларускіх песень, склала 2 зборніка казак, сабраных ёю ў Мазырскім і Навагрудскім паветах. У парыжскім часопісе «La Tradition» апублікавала даследаванне аб палескім фальклоры<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Яленская Эма|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=683|старонак=703|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Жыхарка Вільні [[Марыя Чарноўская]], якая часта бывала ў беларускай глыбінцы, запісвала песні і абрады. У «Виленском вестнике» выйшаў яе нарыс «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях сялянскага люду на Белай Русі» («Zabytki mitologii slowianskiej w zwyczajach wiejskiego ludu na Bialej Rusi dochowywane», 1817), годам пазней ён выйшаў на рускай мове пад назвай «Рэшткі славянскага баснаслоўя ў Беларусі» у «Весніку Еўропы». Яна пісала пра праваслаўных сялян, ранейшых уніятаў Магілёўшчыны: {{цытата|«Яны выконваюць усё тое, чаму іх навучылі запаветы продкаў, і з аднолькавай набожнасцю выконваюць як паганскія, так і хрысціянскія абрады, часта спалучаючы першае з іншым… Яны не могуць растлумачыць ні значэння, ні прычыны таго, што робяць. Увесь адказ, што так рабілі нашыя (іх) продкі і так казалі старыя людзі…»|}}<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Чарноўская Марыя|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=512|старонак=703}}</ref>. Неаднаразова звярталіся да беларускай тэмы браты Зянон і Часлаў Пяткевічы. [[Зянон Пяткевіч]] апублікаваў працы «Пра Палессе» (1882), «Народ Літоўскага Палесся» (1883—1885) і інш<ref>{{артыкул|загаловак=Зянон Пяткевіч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=488}}</ref><ref>Анатоль Літвіновіч. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf Усходняе Палессе ў працах З. Пяткевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111022/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. [[Часлаў Пяткевіч]] у часопісе «Ziemia» («Зямля») змясціў артыкулы і нарысы «Дарогі на Рэчыцкім Палессі ў другой палове XIX стагоддзя» (1926), «Хойнікі» і «Палессе ў канцы XIX стагоддзя. Пажары ў барах і на балотах» (1927), «Душа і смерць у вераваннях беларусаў» (1930), «Вялікдзень на Беларусі» (1932); у часопісе «Pamietnik Warszawski» («Варшаўскі дзённік») ― «Мёртвыя ў вераваннях беларусаў» (1931); у часопісе «Wiadomosci ludoznawcze» («Этнаграфічныя звесткі») ― «Земляробчыя боствы ва вераваннях беларусаў» (1933). У грунтоўнай манаграфіі «Рэчыцкае Палессе: Этнаграфічныя матэрыялы. Ч. 1. Матэрыяльная культура» (Кракаў, 1928) падрабязна расказаў аб жыцці палескіх сялян. У манаграфіі «Духоўная культура Рэчыцкага Палесся: Этнаграфічныя матэрыялы» (Варшава, 1938) з выключнай паўнатой паказаў разнастайныя сферы духоўнага жыцця палешукоў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Пяткевіч Ч.|загаловак=Грамадская культура Рэчыцкага Палесся. Прадмова Ганны Энгелькінг|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2015|старонак=319|isbn=978-985-08-1919-2}}</ref>. Краязнаўчыя звесткі пра Беларусь можна ўбачыць у польскіх раманах, аповесцях і апавяданнях. Так, у Элізы Ажэшкі ёсць дзве аповесці пра беларускіх сялян: «Нізіны» і «Дзюрдзі»<ref>{{кніга|аўтар= Гапава В. І.|загаловак= Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=1969|старонак=232}}</ref>. Беларускія рэаліі сустракаюцца ў аповесцях «Полацкая шляхта» [[Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч Лада-Заблоцкі|Вайніслава Савіч-Заблоцкага]], «Лясныя Долы» Веранікі Трапачынскай-Агаркавай, «Птушыны бальшак» Галіны Аўдзерскай. Карэннае насельніцтва Паўночна-Заходняга краю не было традыцыйна рускім, але ўладай меркавалася, што яно некалі мела адзіныя з рускім народам славянскія карані. У 1843 годзе ў Вільні выйшаў вялікі двухтомнік «Збор старажытных грамат і актаў гарадоў Вільні, Коўна, Трокаў, праваслаўных манастыроў, цэркваў, і па розных прадметах». Пецярбургская газета «Северная пчела» адгукнулася рэцэнзіяй: {{пачатак цытаты}} Першы вынік які атрымліваецца адсюль, складаецца ў бясспрэчнай, вызваленай ад усялякага ценю сумневу ўпэўненасці, што руская мова была мовай пануючай у так званай некалі Літве, нават і ў той час, калі яна ўжо была злучана з Польшчай. Мова гэтая з’яўлялася народнай і дзяржаўнай, то бок дзелавой, афіцыйнай. На ёй здзяйсняюцца грамадзянскія акты, пішуцца судовыя вызначэнні, даюцца вялікакняскія і каралеўскія граматы. Праўда, у апошнім выпадку, лацінская мова, у той час агульная дыпламатычная мова ўсёй Заходняй Еўропы ідзе і тут рука аб руку з рускай… Але гэтая мова, якая ўводзілася гвалтоўна, адрыналася ўжываннем. Доказам таму ўяўляецца грамата караля Жыгімонта ад 29 жніўня 1536 года… Што мова руская мела спрадвеку адзінае законнае ўжыванне ў мясцовым судаводстве, гэта вядома ўжо з тых неабвержна даказаных фактаў: што Судзебнік караля Казіміра IV для Вялікага Княства Літоўскага быў запісаны каля 1480 года па-руску, што нават самы Статут Літоўскі, складзены ў 1529 г., а надрукаваны ў 1588 г., быў таксама па-руску і складзены, і надрукаваны… Ужыванне рускай мовы ў судаводстве Літоўскім было адменена ў 1697 годзе… такім чынам, хто можа цяпер яшчэ вагацца і аспрэчваць, што так званае Вялікае Княства Літоўскае заўсёды і ва ўсіх сваіх частках, нават у тых, дзе знаходзіцца сэрца ўласна Літвы [Жмудзь], было Рускае?… Мова руская магла мець такое паўсюднае і пастаяннае валадарства не інакш, як пры рашучай перавазе і перавазе народанасельніцтва Рускага. Гэта не была мова мёртвая, якой трэба было вучыцца з кніг….. Гэта тая самая мова, якая дагэтуль жыве ў вуснах некалькіх мільёнаў людзей, што заўсёды і ўсюды называюць сябе рускімі… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Іваноў А. А.|загаловак=«Новыя кнігі». Агляд выдавецкай дзейнасці на старонках газеты «Віленскі веснік»|выданне=Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта ім. А. А. Куляшова|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ ім. А. А. Куляшова|год=2014|нумар=1 (43)|старонкі=47―53|isbn=00791}}</ref>.}} [[Файл:Mitrafan Dounar-Zapolski - Ocherki po organizacii zapadno-ruskogo krestianstva v XVI veke - 1907 AD.JPG|міні|left|«Нарысы па арганізацыі заходнерускага хрысціянства ў XVI стагоддзі» [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]], 1907 г.]] У 1850-х гадах было вырашана сабраць стары архіўны матэрыял і сістэматызаваць яго. Гэта стала неабходным для вызначэння шляхецкіх правоў, засведчання асабістага дваранства і наогул для выбудоўвання гісторыі Паўночна-Заходняга краю. Пецярбургская Археаграфічная камісія ў 1860-х гадах працягнула выданне заходнерускіх актаў; пад рэдакцыяй [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамарава]] выйшлі «Акты, якія адносяцца да гісторыі паўднёвай і заходняй Расіі». У «Рускай гістарычнай бібліятэцы» пачалося выданне помнікаў заходнерускай палемічнай літаратуры<ref>{{кніга|аўтар=Пыпин А. Н.|загаловак= История русской этнографии. Т. 4: Белоруссия и Сибирь|спасылка=http://www.istmira.com/yetnografiya/391-novejshee-vremya.html|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=4|старонак=256|isbn=978-985-11-0329-2}}</ref>. У 1862 годзе для збору і захоўвання дакументаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў быў утвораны [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў]]. У 1903 годзе ён меў 1896 актавыя кнігі, сярод якіх знаходзіліся акты [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]], земскіх і гродскіх судоў, магістратаў, інвентары панскіх маёнткаў, каралеўскія прывілеі. Некаторыя дакументы былі апублікаваныя ў «Віцебскай даўніне». Значнай падзеяй у гістарычным краязнаўстве стала выданне зборніка дакументаў па гісторыі ўсходняй Беларусі XVI―XVIII стагоддзяў «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, якія атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай і якія захоўваюцца ў Цэнтральным архіве ў Віцебску» (1871―1906). Архіў падпарадкоўваўся Міністэрству ўнутраных спраў, з 1896 года — Міністэрству народнай асветы. Узначальвалі архіў паслядоўна А. М. Сазонаў, [[Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін|М. Л. Вяроўкін]], [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Д. І. Даўгяла]]. У 1904 годзе архіў скасаваны, дакументы былі перададзеныя ў Мінск<ref>{{артыкул|загаловак=Витебский центральный архив древних актов|выданне=Витебск. Энциклопедический справочник|спасылка=http://evitebsk.com/wiki/Витебский_центральный_архив_древних_актов/месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1988|старонкі=123|старонак=408|isbn=5-85700-004-1}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па ініцыятыве генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]] і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] ў 1864 годзе ўтварылася [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленская археаграфічная камісія]] з мэтай пацвердзіць публікацыямі старажытных актаў і грамат распаўсюд у Паўночна-Заходнім краі расійскай дзяржаўнасці і праваслаўя<ref>{{кніга|аўтар=Улашчык Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Беларуси феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонкі=11, 63, 70|старонак=173}}</ref>. Паслядоўна старшынямі Камісіі былі П. В. Кукальнік, П. А. Бяссонаў, І. А. Акімаў, [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Я. Ф. Галавацкі]], Ю. Ф. Крачкоўскі, Ф. М. Дабранскі, найбольш актыўнымі супрацоўнікамі ― віленскі протаіерэй [[Антоні Іванавіч Пшчолка|А. І. Пшчолка]] (1818—1871) і архіварыус Віленскага архіва старажытных актавых кніг [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]]. Прафесар-гісторык [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] збіраў і вывучаў беларускі фальклор, выдаў зборнік «Беларускія песні» (1871); інспектар народных вучылішчаў [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]] ― аўтар прац па гісторыі царквы, этнаграфіі Беларусі «Вясельныя абрады заходнерускіх сялян» (1868), («Быт заходнерускага сяляніна» (1874))<ref>{{артыкул|загаловак=Крачкоўскі Юльян Фаміч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=330|старонак=740}}</ref>. Віленскі выкладчык Ф. М. Дабранскі друкаваў краязнаўчыя нарысы у «Виленском вестнике», пры яго ўдзеле і з яго прадмовай выйшлі тры тамы «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі»; ён ― аўтар першага віленскага даведніка (1890)<ref>{{артыкул|аўтар=Vytautas Merkys.|загаловак= Flavianas Dobrianskis|выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija|месца= Vilnius|выдавецтва= Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год=2004|том=5}}</ref>. [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]] сістэматызаваў дакументы па гісторыі Літвы і Беларусі, складаў каталогі; яму належаць «Кароткія табліцы, неабходныя для гісторыі, храналогіі…» (1867), «Каталог старажытных актавых кніг губерняў: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай…» (1872), "Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга краю і Царства Польскага (1874)<ref>{{артыкул|загаловак=Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2|старонкі=44|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. И. Горбачевский ― исследователь белорусской, литовской, русской и украинской старины|выданне=Научные записки Смоленского гуманитарного университета|месца=Смоленск|выдавецтва=СГУ|год=1994|том=1|старонкі=386―394}}</ref>. У 1867 годзе Віленская археаграфічная камісія пачала выдаваць «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі», куды ўваходзілі дакументы па дзяржаўнаму ладу, праву, царкве і гаспадарцы Беларусі і Літвы XV―XIX стагоддзяў. Станам на 1904 год выйшла 14 тамоў з багатым краязнаўчым матэрыялам: акты [[Гродскі суд|гродскіх]] і [[Земскі суд|земскіх]] судоў, [[магістрат]]аў, Галоўнага Літоўскага трыбунала, акты аб яўрэях, пісцовыя кнігі па староствах, інвентары маёнткаў, фальваркаў і вёсак, рэвізіі эканомій<ref>{{кніга|аўтар=Турцевич А.|загаловак=Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора древних актов: 1864 – 1906|спасылка=http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|месца=Вильно|выдавецтва=Друкарня А. Г. Сыркина|год=1906|старонак=68|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archive-date=17 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archivedate=17 верасня 2016}}</ref>. У канцы XVIII — пачатку XIX ст. у Вільні і Гародні Т. Дубіткоўскім на польскай мове выдаюцца «Каляндар гаспадарчы» (1776―1800) і «Каляндар гродзенскі» (1801―1807). У апошнім былі звесткі па мясцовым краязнаўстве, расказы аб замежных краінах. У Магілёве выходзілі «Каляндар беларускіх намесніцтваў на 1783», «Каляндар беларускі» (1785―1796). З краязнаўчага пункту гледжання ў іх згадваюцца цікавыя звесткі аб кірмашах у Магілёўскай губерні. З другой паловы XIX ст. сталі выходзіць «Памятныя кніжкі» губерняў. У 1889 годзе пад рэдакцыяй [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] выйшаў «Каляндар Паўночна-Заходняга краю» на 1889 і 1890 гады. У першым каляндары быў апублікаваны нарыс Доўнар-Запольскага «Брагінская воласць». Другі каляндар утрымліваў звесткі пра кірмашы, медыцыну, хатнія палявыя работы па месяцах, статыстычныя дадзеныя. Навукова-літаратурны раздзел каляндара быў прадстаўлены геаграфічным нарысам пра Беларусь IX―XII стагоддзяў. «Паўночна-Заходні каляндар» на 1892 і 1893 гады пад рэдакцыяй А. І. Слупскага быў складзены на аснове забабонаў, абрадавых песень, прыказак. У 1867 годзе ў Вільні быў адкрыты Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які аб’яднаў мясцовых краязнаўцаў, заклікаў беларускую інтэлігенцыю ― памешчыкаў, настаўнікаў, святароў і інш. ― удзельнічаць у шуканні дакументаў і збору этнаграфічных дадзеных. Атрыманыя адказы-апісанні (642) захоўваюцца ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта. Аддзел працаваў у 1867―1875 і ў 1910―1914 гадах. Першапачаткова меў фізіка-матэматычную, этнаграфічную, археалогіі і археаграфіі, статыстычную секцыі. У 1911 годзе налічваў больш за 300 актыўных членаў. Друкаваны орган ― «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» — выходзілі пад рэдакцыяй Д. І. Даўгялы. У 1880-я гады пачалі складвацца розныя этнаграфічныя калекцыі («кабінеты»): [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|М. А. Гаўсмана]] ў Мінску, вялікія калекцыі Тышкевічаў у [[Астрашыцкі Гарадок|Астрашыцкім Гарадку]], калекцыі [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|В. П. Федаровіча]] ў Віцебску. Выпускнік мазырскай гімназіі Гаўсман служыў сакратаром у Мінскім дваранскім сходзе. Пасля паўстання 1863 года быў высланы ў Валагодскую губерню, затым жыў у Варшаве. Збіраў пячаткі, медалі, манеты, прадметы археалагічных раскопак. У 1889 годзе арганізаваў у Мінску выстаўку артэфактаў, знойдзеных пры раскопках на тэрыторыі Беларусі. Публікаваў краязнаўчыя нататкі ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях». У суаўтарстве з У. Сыракомляй напісаў нарыс пра Мінск<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Гаўсман Міхаіл Антонавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=147|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Віцебскі адвакат В. П. Федаровіч за сваю краязнаўчую дзейнасць быў абраны членам-карэспандэнтам Кракаўскай акадэміі навук, намеснікам старшыні Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. У яго хатняй бібліятэцы знаходзілася больш за тысячу кніг па гісторыі і этнаграфіі Беларусі і Літвы, рукапісы Я. Баршчэўскага і А. Рыпінскага, выданні XVII―XVIII стагоддзяў. З сабранай ім вялікай калекцыі археалагічных знаходак, манет, медалёў, печаток, масонскіх знакаў і старадаўніх дакументаў Федаровіч стварыў прыватны музей. Пасля 1917 года калекцыя была нацыяналізаваная, і ў 1923 годзе на яе аснове быў створаны Музей беларуска-польскіх старажытнасцяў, затым перайменаваны ў Музей мясцовых старажытнасцей. У 1924 годзе калекцыя ўвайшла ў склад Віцебскага аддзялення Белдзяржмузея<ref>{{cite web|url=http://evitebsk.com/wiki/%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%92%D0%B0%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Федорович Вацлав Петрович|publisher=Витебская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Варламава Н. П., Шишанов В. А.|загаловак=Масонская коллекция В. П. Федоровича|спасылка=https://issuu.com/linkedin63/docs/vitebskie_drevnosti_2013_masonskaja : матэрыялы навуковых канферэнцый / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка|год=2013|старонкі=238-247|старонак=283}}</ref>. У 1860―1880-х гадах адкрываюцца музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах. У 1867 годзе такі музей паводле рашэння губернскага праўлення адкрыўся ў Магілёве і праіснаваў да 1919 года. Сярод 1500 экспанатаў меліся грамата 1606 года караля Жыгімонта III [[Чарэя|чарэйскаму]] [[Свята-Міхайлаўская царква (Чарэя)|касцёлу]] і грамата 1767 года караля Станіслава Аўгуста на магдэбургскае права гораду [[Мсціслаў|Мсціславу]], сані, кінутыя Напалеонам падчас уцёкаў, скарбы манет, гербарыі і інш<ref>{{артыкул|Клок Л. Д.|загаловак=Могилёвский музей|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=332|старонак=616}}</ref>. У 1897 годзе ў Магілёве адкрыты [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|царкоўна-археалагічны кабінет]]. У 1892 годзе Е. Р. Раманаў звярнуўся да полацкага епіскапа Антаніна з прапановай арганізаваць у Віцебску царкоўнае сховішча. Годам пазней, дзякуючы яго і А. П. Сапунова намаганням, у 1897 годзе ў былым бернардынскім манастыры адкрыўся царкоўна-археалагічны кабінет. Акрамя археалагічных знаходак, у экспазіцыі былі манеты і медалі, царкоўнае начынне, рукапісныя кнігі, выданні беларускіх друкарняў, дакументы Полацкай епархіі, сістэматызаваныя Сапуновым у кнізе «Архіў Полацкай духоўнай кансісторыі» (1898)<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І.|загаловак= Краязнаўчы рух і стварэнне першых публічных музеяў у Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|мсца=Мн.|год=2007|нумар=4|старонкі=38―45}}</ref>. Адным са знамянальных культурных падзей стала багата аформленае выданне ў 8 тамах «Помнікі рускай даўніны ў заходніх губернях, якія выдаюцца з Найвышэйшага дазвалення» (1868―1885), складзенае кіраўніком Царкоўна-будаўнічага камітэта [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|П. М. Бацюшкавым]], які вызначыўся тым, што пабудаваў у Беларусі і Украіне каля 2 тысяч праваслаўных цэркваў. У прадмове гаварылася: {{пачатак цытаты}}«Да апошніх смут у Польшчы, што адбіліся і ў заходніх губернях імперыі, рускае грамадства было малазнаёмае з мінулым і сапраўдным становішчам гэтага краю. Выдадзеныя аб ім да таго часу звесткі былі вельмі няпоўныя або недакладныя. Калі польскія пісьменнікі, наўмысна скажаючы факты, прадстаўлялі становішча нашых заходніх губерняў у ілжывым святле, гэтак выгадным для ажыццяўлення запаветных мараў польскіх, а замежныя публіцысты паўтаралі іх няпраўду, мы, рускія, павінны былі нярэдка маўчаць, таму што былі не даволі знаёмыя з нашым родным здабыткам і, такім чынам, не маглі з належным аўтарытэтам абвяргаць хлусню. Ад няведання намі фактаў і адбылася тая велічэзная сіла польскай інтрыгі, якая ледзь не паспела запэўніць не толькі замежнікаў, але, на жаль, і многіх рускіх, адданых сваёй радзіме, што адзінае наша права на заходнія ўскраіны імперыі заснавана толькі на адным заваёве, тады як яно вынікае з уласцівых усяму заходняму краю асноўных рускіх пачаткаў з самага склада гістарычнага жыцця Расіі».{{канец цытаты}} Пасля скону Бацюшкава Расійская Акадэмія навук заснавала прэмію яго імя; прэмія давалася за працы, прысвечаныя палітычнай гісторыі Паўночна-Заходняга краю, гісторыі праваслаўнай царквы, вывучэнню мясцовай этнаграфіі і археалогіі, даследаванні помнікаў мовы і народнага побыту, і навуковай бібліяграфі твораў, якія адносіліся да Паўночна-Заходняга краю. Першыя дакументальныя крыніцы аб [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэях на беларускіх землях]] сустракаюцца ў грамаце (прывелеі-судзебніке) князя Вітаўта, якая выдадзена ў 1388 годзе берасцейскім яўрэям. У 1412 годзе брэсцкія яўрэі згадваюцца ў архіўных запісах. У далейшым яўрэі пачынаюць сяліцца ў Гродне (1436), Навагрудку (1445), Мінску (1489) і Пінску (1506). Да канца XIV ст. на землях Вялікага Княства Літоўскага знаходзілася 5 буйных яўрэйскіх суполак ― у Брэсце, Гродне, [[Тракай|Троках]], Луцку і [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]]. Яўрэі займаліся гандлем, рамёствамі, ліхвярствам, некаторыя земляробствам. У 1863 годзе іх налічвалася каля 350 тыс. чалавек, у 1897 годзе — 890 тыс. чалавек, большасць жылі ў гарадах і мястэчках. Да сярэдзіны XIX ст. яўрэі захоўвалі, у асноўным, традыцыйны ўклад жыцця. У канцы XIX ст. складалі 13, 7 % насельніцтва Беларусі і Літвы<ref>{{кніга|аўтар=Бершадский С. А.|загаловак=Литовские евреи: история их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии, 1388―1569|спасылка=http://cybb.info/istorija/istoriya/evropa/s-a-bershadskij-litovskie-evrei-istoriya-ix-yuridicheskogo-i-obshhestvennogo-polozheniya-v-litve-ot-vitovta-do-lyublinskoj-unii-1388-1569-gg.html|месца=СПб.|выдавецтва=Типография М. М. Стасюлевича|год=1883}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/15443|title=Россия. Демография еврейского населения Российской империи (1772―1917)|publisher =Электронная еврейская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Церашковіч П. У.|загаловак= Яўрэі|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=556|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:К.Кукевич.Еврейские контрабандисты в окрестностях Вильно.JPG|thumb|left|К. Кукевіч. Жыдоўскія кантрабандысты ў наваколлях Вільны|295x295пкс]] Калі ў 1780 годзе Кацярына ІІ прыехала ў Магілёў, яўрэйскае насельніцтва горада ўладкавала ілюмінацыю, на плошчы граў яўрэйскі аркестр. На плошчы вісеў вялікі надпіс: ''«Святкуем, як у часы Саламона!»''. Ад імя яўрэйскай абшчыны імператрыцы паднеслі ў выглядзе кніжачцы оду на парчовай падушачцы. На вокладцы ― сімвалы гандлю і мастацтва, над імі арол з сімвалам дзяржаўнай улады: залаты шар з каронай. На 12 атласных старонках кніжачкі былі надрукаваныя яўрэйскія вершы ў перакладзе на нямецкую і французскую мовы. Гэтак жа ўрачыста яе сустракалі ў Полацку і Шклове<ref>{{артыкул|загаловак=Дневная записка путешествия её императорского величества чрез Псков и Полоцк в Могилёв, а оттуда обратно чрез Смоленск и Новгород|выданне=Сборник Русского исторического общества|месца=СПб.|год=1867|том=1|старонкі=384}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Брикнер, Александр Густавович|А. Г. Брикнер]]|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилёв в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8–9)|старонкі=459–509, 311–367}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Махотина А. А.|загаловак=Путешествие Екатерины II: идейно-художественная программа церемониала встречи мператрицы|выданне= Вестник МГУ|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=2010|нумар=6|старонкі=112–125}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лісоўскі А. І.|загаловак=Хвалебны верш для габрэяў Магілёва з нагоды прыбыцця ў горад Кацярыны II у 1780-м годзе|спасылка=http://www.ratusha-mogilev.com/files/KonfText.pdf|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць. Зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2013|старонкі=204–208|старонак=436|isbn=978-985-6985-13-6}}</ref>. Першыя апісання яўрэяў Беларусі ўтрымліваюцца ў выданні Е. П. Зяблоўскага "Землеапісанне Расійскай імперыі для ўсіх станаў, " (ч. 6, СПб., 1810). Пра яўрэяў напісана ў «Географ-статыстычным слоўніку Расійскай імперыі» 1862―1866 П. Сямёнава, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» А. Карэвы, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» І. Зяленскага, у «Матэрыялах для геграфіі і статыстыкі…» П. Баброўскага. Навукова-краязнаўчыя і археаграфічныя даследаванні па гісторыі яўрэяў Беларусі пачаліся ў апошняй чвэрці XIX ст. У першую чаргу гэта працы прафесара Пецярбургскага ўніверсітэта [[Сяргей Аляксандравіч Бяршадскі|С. А. Бяршадскага]], які выявіў у архівах Вільні, Мінска і Кіева і апублікаваў вялікую колькасць крыніц па гісторыі яўрэяў у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Значным выданнем дзякуючы Бяршадскаму стаў двухтомны «Руска-яўрэйскі архіў». Аб стане мястэчак гаворыцца ў манаграфіі М. М. Галіцына «Гісторыя рускага заканадаўства аб яўрэях» у 2-х тт. (1886). З 1890-х гадоў публікацыяй крыніц па яўрэйскай гісторыі займалася Санкт-Пецярбургская Гісторыка-этнаграфічная камісія пры Таварыстве для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі, якая была ператворана ў 1908 годзе ў Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства. Гісторыка-этнаграфічнай камісіяй быў выдадзены том дакументаў, куды ўвайшлі матэрыялы, якія захоўваліся ў асабістым архіве С. А. Бяршадскага. Шматлікія публікацыі выходзілі ў часопісе «Яўрэйская Даўніна» і зборніках «Перажытае». Былі выпушчаныя «Акты, якія выдаюцца Камісіяй, найвысока зацверджанай для разбору старажытных актаў у Вільні» (т. 28-29: Акты пра яўрэях) і «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай, якія захоўваюцца ў цэнтральным архіве ў Віцебску» (Віцебск, 1871―1890). Выйшлі кнігі В. Н. Нікіціна «Яўрэйскія паселішчы паўночна- і паўднёва-заходніх губерняў (1835—1890)» (СПб., 1894)<ref>{{артыкул|аўтар=Бердников Л.|загаловак=Из кантонистов в писатели|спасылка=http://magazines.russ.ru/neva/2015/3/14b-pr.html|выданне=Нева|месца=СПб.|год=2015|нумар=3|старонак=560}}</ref>, А. П. Субоціна «У межах яўрэйскай аселасці: Урыўкі з эканамічнага даследаванні ў заходняй і паўднёва-заходняй Расіі за лета 1887 г. Выпускі 1-2» (СПб., 1888—1890), М. П. Сталпянскага «Дзевяць губерняў Заходне-Рускага краю» (СПб., 1866). Гісторыка-краязнаўчыя матэрыялы выходзілі ў часопісах «Маляўнічая беларуская бібліятэка» («Яўрэі ў Беларусі», 1857), «Світанак» («Нешта пра Шклоў», 1861), «Узыход» («Аб рэформе яўрэйскага школьнага выхавання», 1885), «У мяжы яўрэйскай аселасці», 1888), «З хронікі Мсціслаўскай абшчыны», 1889), «Яўрэі ў Магілёўскай губерні: гісторыка-статыстычны нарыс», 1886); у газетах «Рускі яўрэй» («Старонка з гісторыі культуры яўрэяў Царства Польскага», 1880), «Яўрэі Мінскай губерні», 1880, «Рамесныя класы пры Аршанскім пачатковым вучылішчы», 1884), «Віленскія губернскія ведамасці», «Мінскія губернскія ведамасці», «Гродзенскія губернскія ведамасці», «Магілёўскія губернскія ведамасці», «Виленский вестник». [[Файл:Iŭje, Rynak. Іўе, Рынак (1917) (2).jpg|міні|283x283пкс|Іўе. Яўрэі брукуюць пляц, 1917 г.]] Кароткія звесткі пра беларускія «яўрэйскія» мястэчкі ёсць у працах Юзафа Лахніцкага («Статыстыка губерні Літоўска-Гродзенскай», Вільня, 1817), Міхала Балінскага («Старажытная Расія ў плане гістарычным, геаграфічным і статыстычным», Варшава, 1846), Юзафа Ярашэвіча («Матэрыялы для статыстыкі і этнаграфіі губерні Гродзенскай», Вільня, 1848). Пра яўрэяў пісалі ў сваіх дзённіках, успамінах і дарожных нататках [[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Ф. М. Еўлашоўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Антонович В. Б.|загаловак=«Дневник» новогрудского подсудка Фёдора Евлашевского (1545―1604)|выданне=Киевская старина|месца=К.|год=1886|том=14|старонкі=124―160|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>, Бернгард Танер, Леан Патоцкі, П. Шпілеўскі, У. Сыракомля, Ф. Д. Воінаў<ref>{{артыкул|аўтар=Соркина И.|загаловак= Мир местечка Беларуси в зеркале мемуаров (ХІХ – начало ХХ в.)|спасылка=http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/27014/35-Sorkina.pdf?sequence=1|выданне= Навукові Записки. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України|месца=К.|год=2009|нумар=19|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>. Дзяцінства першай беларуска-яўрэйскай пісьменніцы Паўліны Венгеравай прайшло ў мінскай купецкай сям’і. З’ехаўшы за мяжу, яна выпусціла ў Берліне ўспаміны пра мінскае жыццё «Memorien einer Grossmuter, Bilder aus der Kulturgeschichte der Juden Russlands» («Запіскі бабулі: карціны з гісторыі культуры рускіх яўрэяў у XIX стагоддзі», 1908), якія мелі вялікі поспех. У дадзенай працы яскрава апісаны побыт і заняткі багатай яўрэйскай сям’і ў 1830-х гадах: святы і абрады, гульні, вучоба ў [[хедар]]ы і інш. Венгерава піша: ''«Можна падумаць, што жыццё ў яўрэйскім доме ў даўніну, дзякуючы сваім звычаям і строгасці абрадаў, было невыносна цяжкім. О, не! Яўрэі таго часу мелі свае вялікія радасці, шмат задавальнення, спакою і прыволля ў межах сваёй сям’і… яўрэйскі народ жыў тады нібы на востраве, аддзелены ад астатняга»''<ref>{{кніга|аўтар=Венгерова П.|загаловак=Воспоминания бабушки. Очерки культурной истории евреев в России в XIX в.|спасылка= http://narodknigi.ru/journals/49/polina_vengerova_vospominaniya_babushki/|месца=М.-Иерусалим|выдавецтва=Мосты культуры|год=2003|старонак=352}}</ref>. Жыццё мястэчка [[Капыль|Капыля]] Слуцкага павета асвятляецца ва ўспамінах [[Абрам Паперна|Абрама Паперны]]<ref>{{артыкул|аўтар=Паперна А. И.|загаловак=Из Николаевской эпохи. Воспоминания|выданне=Евреи в России. XIX век|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2000|старонак=560}}</ref>. Пра цыццё мястэчка [[Камянец|Камянца]] Брэсцкага павета распавядаюць мемуары Ехезкеля Коціка<ref>{{cite web|author=Котик Е.|url=http://berkovich-zametki.com/AStarina/Nomer17/Kotik1.htm|title=Мои воспоминания|publisher = Center for the History of Polish Jewry, Diaspora Research Institute, Tel-Aviv University}}</ref>. Даследаванні пра яўрэяў, апублікаваныя ў XX стагоддзі, даволі поўна распаведзена ў манаграфіі «Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ ст.» [[Іна Валер’еўна Соркіна|І. В. Соркінай]]. Пра яўрэяў у беларускім фальклоры напісана ў [[В. У. Бялова]]й<ref>{{артыкул|аўтар=Белова О. В.|загаловак= Фольклорная интерпретация ритуальных действий и предметов иудейского культа в Полесье|выданне=Мифология и повседневность. Материалы научной конференции 22―24 февраля 1999 г.|месца=СПб.|год=1999|нумар=2|старонкі=307―317}}</ref>. Як мяркуюць некаторыя даследчыкі, [[беларускія татары]] як народнасць вызначыліся ў XIV—XV стст.<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак= Фармаванне татарскай народнасці на Беларусі|выданне=Татары-мусульмане на землях Беларусі, Літвы i Польшчы: Матэрыялы Першай міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Мн.|год=1994|том=1|старонак=191}}</ref>. Як піша [[Ян Длугаш]] у працы «Roczniki czyli Kroniki Sławnego Krolestwa Polskiego», у 1397 годзе ''«Вітаўт рушыў супраць татараў… прайшоў Дон… у ваколіцах Волгі разграміў татараў з назвай Арда і шмат татар з жонкамі і дзецьмі і статкамі жывёлы ўзяў у палон і прывёў у Літву… Вітаўт пасяліў татараў у вёсках, і яны сваімі звычаямі жывуць і захоўваюць сваю веру»''. Першых татараў з Залатой Арды князь Вітаўт пасяліў каля Гродна. Самымі вялікімі татарскімі вёскамі былі [[Дайлідкі (Гродзенскі раён)|Дайлідкі]], Каралінава, [[Гневяншчына]] і [[Тарусічы]]. У XV—XVI стагоддзях татары пражывалі ў ваколіцах Полацка, Глыбокага, [[Мядзель|Мядзеля]] і [[Смаргонь|Смаргоні]]. Паступова татарскія вёскі з’явіліся каля Гродна, Слоніма, Навагрудка, Ліды. Пасля [[Клецкая бітва|Клецкай бітвы]] (1506) частка палонных татараў была паселена ў Мінску, яна ўтварыла татарскае прадмесце з Вялікай і Малой Татарскімі вуліцамі, татарскія вуліцы з’явіліся ў Клецку, Ляхавічах, Капылі, Уздзе, Смілавічах. Да канца XVI ст. татары рассяліліся па ўсёй паўночна-заходняй тэрыторыі ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак=З гісторыі паселішчаў татар у Беларусі|выданне=Весці АН БССР. Былі грамад. навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|нумар=6}}</ref>. Гісторык ВКЛ [[Іван Іванавіч Лапо|І. І. Лапо]] адзначаў: ''«Перасяляемым татарам даваліся вялікім князем землі ў іх поўную ўласнасць з правам поўнага распараджэння імі і з вызваленнем іх ад падаткаў і пабораў, пры тым з дазволам сяліцца не толькі ў вёсках, але і ў гарадах. Стараючыся пасяліць татараў у сваім княстве, Вітаўт прызнаваў за імі поўную свабоду іх рэлігіі і звычаяў»''<ref>{{кніга|аўтар=Лапо І. І.|загаловак=Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория (1569―1586)|спасылка=http://avidreaders.ru/book/velikoe-knyazhestvo-litovskoe-za-vremya-ot.html|месца=СПб.|выдавецтва= Типография И. Н. Скороходова|год=1901|старонкі=462|старонак=780}}</ref>. Пры падзеле Польшчы, маніфестам ад 20 снежня 1794 года [[Кацярына II]] пацвердзіла ўсе правы літоўскіх татараў. Пры [[Павел I (імператар расійскі)|Паўле I]] быў сфармаваны полк з літоўскіх татараў. Перад Першай сусветнай вайной у Паўночна-Заходнім краі жыло каля 14 тысяч татар-мусульман<ref>{{артыкул|загаловак=Краткое изъяснение об обитающих в литовских губерниях татарах|спасылка=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|выданне=Эхо веков. Научно-документальный журнал|месца=Казань|год=2012|нумар=1–2|старонак=191|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Літоўскія татары пачынаюць згадвацца ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх», «Хроніцы Быхаўца» і інш. Панегірык Вітаўту ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх» адносіцца да гісторыі ўзаемаадносін вялікага князя з татарамі. Больш звестак аб татарах знаходзіцца ў «Хроніцы Быхаўца». 31-ы том «Літоўскай метрыкі» (Вільня, 1906) з прадмовай Ф. Дабранскага складаецца з актаў, якія тычацца літоўскіх татараў. Звесткі пра літоўскіх татараў ёсць і ў краязнаўчай чатыхтомнай працы (1896―1900) польскага літаратара [[Чэслаў Янкоўскі|Часлава Янкоўскага]] пра Ашмянскі павет, у дарожных дзённіках У. Сыракомлі. Пра літоўскіх татараў у першай палове XIX ст. пісалі [[Тадэвуш Чацкі|Т. Чацкі]] («O tatarach», Dziennik Wilenski, T. 3, 1816), Ю. Крашэўскі («Wilno od poczatkow jego do roku 1750», Wilno, 1840), К. Вайцыцкі («Tatarzy», Wilno, 1842), Я. Бандке («O tatarach, mieszkancach Krolewstwa Polskiego», Album Literackie. T. I. Warszawa, 1848). Выпускнік маладзечанскага вучылішча, пасля расійскі цюрколаг і прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[А. В. Мухлінскі]] быў першым, хто пачаў усебакова даследаваць гісторыю татараў у Беларусі, дзеля чаго быў камандзіраваны ўніверсітэтам у Мінскую і Гродзенскую губерні. Яму належаць працы «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татараў» (СПб., 1857 г.; Мінск, 1993) і «Нарыс пра караімаў у Польшчы» (1862) і іншыя. Мухлінскі, які грунтаваўся на крыніцах, даў агляд татарскага асельніцтва ад князя Вітаўта да XIX стагоддзя: колькасць у той ці іншы час, адаптацыю да мясцовага жыцця, грамадскае і прававое становішча ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref>{{cite web|url=http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/544.html?listid_=1|title=Мухлинский Антон Осипович|work=Биографика СПбГУ |publisher=Санкт-Петербургский университет}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XX—XXI стагоддзях == [[Файл:Білоруси з Бобруйського району.jpg|left|thumb|Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г.]] Дзейнасць краязнаўчых цэнтраў Беларусі XIX — пачатку ХХ стагоддзя характарызаваў у сваёй кнізе «Краязнаўства» (Мн., 1929) [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]]. Ён вылучыў тры краязнаўчыя плыні: польскую, расійскую і, з канца XIX ст., уласна беларускую. На яго думку, польскае краязнаўства адбілася на дзейнасці Віленскага музея старажытнасцей, Віленскай археалагічнай камісіі, Віленскага таварыства аматараў навук. Рускае краязнаўства ― у дзейнасці Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, царкоўна-гістарычных і царкоўна-археалагічных камітэтаў, Віцебскай і Смаленскай архіўных камісій. Непасрэднае беларускае краязнаўства ― у дзейнасці «Нашай Нівы», беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў і студэнцкага гуртка для вывучэння Беларусі і Літвы. Аднак, Каспяровіч многае абмінуў. Краязнаўства Беларусі пачатку XX стагоддзя адзначалася адкрыццём навуковых таварыстваў і музеяў. У 1902 годзе ў Магілёве Сапуновым, Раманавым, Турбіным, Сяровым і іншымі створана «Таварыства вывучэння Беларускага краю», якое ставіла на мэце пошук гістарычных матэрыялаў, вывучэнне іх і сістэматызацыю. У сувязі з узнікненнем гістарычна-краязнаўчых таварыстваў у Віцебску і Мінску, у 1913 годзе створана «Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні». Таварыствам выдадзена праца Е. Р. Раманава «Першакрыніцы для гісторыі Магілёўскага краю» (1916), куды ўвайшлі «Баркулабаўскі летапіс» і «Шляхавыя нататкі стольніка П. А. Талстога». Падрыхтаваны да выдання 4-ы выпуск зборніка «[[Магілёўская даўніна]]». Дзейнасць Таварыства скончылася ў сувязі з вайной<ref>{{артыкул|загаловак=Общество изучения Белорусского края|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1904|нумар=1|старонкі=176}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Гісторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1970|старонкі=13, 47|старонак=123}}</ref>. Краязнаўчыя матэрыялы публікавалі газеты «Голас правінцыі», «Беларускі веснік», «Заходні веснік», «Паўночна-Заходняя жыццё», «Паўночна-Заходні край», «Мінскі агеньчык», «[[Мінскі лісток]]», «[[Магілёўскі веснік]]», «Новы літоўскі веснік», «[[Полесская жизнь|Палескае жыццё]]», «Палессе», «Бабруйскія водгукі», «[[Беларускі голас]]», часопісы «Беларускі настаўніцкі веснік», беларускі часопіс для дзяцей і юнацтва «[[Лучынка (1914)]]» (рэдактар [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]]). У 1904 годзе створаны Гродзенскі царкоўна-археалагічны камітэт. Яго членамі сталі епіскап Брэсцкі і Гродзенскі [[Міканор (Каменскі)]], дырэктар народных вучылішчаў М. Ф. Фівейскі, шэраг выкладчыкаў мясцовых гімназій, чыноўнікі. Задачамі камітэта сталі пошук і апісанне пісьмовых помнікаў, якія захоўваюцца ў архівах манастыроў і семінарый, а таксама апісанне гістарычных царкоўных помнікаў. У Барысаглебскім манастыры былі арганізаваны «царкоўнае старасховішча» і музей, які ў 1920 годзе ўвайшоў у [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|музей]] [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. Справаздачы камітэта публікаваліся ў часопісах «Гродзенскія епархіяльныя ведамасці» і «Весніку Віленскага праваслаўнага святодуховнага братэрства». У 1907 годзе пачало дзейнасць Гродзенскае губернскае педагагічнае таварыства, якое складалася з настаўнікаў гімназій і вучылішчаў. Пры таварыстве былі секцыі: гісторыка-філалагічная, прыродазнаўча-матэматычная, вытанчаных мастацтваў. На пасяджэннях таварыства яго сябры абменьваліся звесткамі па гісторыі, этнаграфіі, культуры краю, абмяркоўвалі пытанні адукацыі і асветніцтва. У 1911―1914 гадах выходзіў часопіс «Педагогическое дело», дзе ў «аддзеле для навучэнцаў» публікаваліся фальклорныя творы, запісаныя на Гарадзеншчыне<ref>{{кніга|аўтар=Швед В.|загаловак=Губернскі Гродна. Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII―пачатак Х ст..)|месца=Баранавічы|год=2003|старонак=168|isbn=985-6676-27-4}}</ref>. Рэдактар «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» [[протаіерэй]] [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Гродзенскага кафедральнага сабора]] [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі|М. Р. Дзікоўскі]] сабраў вялікую бібліятэку старых кніг і дакументаў, у 1894 годзе выдаў «Вопыт бібліяграфічнага паказальніка артыкулаў і нататак, якія тычацца гісторыі цэркваў і манастыроў Гродзенскай губерні», «З летапісу Гродзенскага Барысаглебскага мужчынскага манастыра, 1846―1856 гг.». Бібліятэкай Дзікоўскага актыўна карыстаўся Ю. Ядкоўскі, які служыў на пасадзе захавальніка помнікаў даўніны ў заходніх губернях і быў ініцыятарам стварэння гродзенскага губернскага музея<ref>{{артыкул|аўтар=Какареко В. И.|загаловак=Юзеф Иодковский: музейщик и нумизмат|спасылка=http://www.nbrb.by/bv/articles/8110.pdf|выданне=Банковский вестник|месца=Мн.|год=2010|нумар=7|старонкі=20-27}}</ref>. Вакол «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» утварылася група мясцовых царкоўных краязнаўцаў ― С. Паўловіч, Л. Паеўскі, І. Карчынскі, І. Раманоўскі (Сіротка), І. Пашкевіч і інш<ref>{{кніга|аўтар=Черепица В. Н.|загаловак=Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения|спасылка=http://zapadrus.su/bibli/geobib/grodnok/1307-v-n-cherepitsa-grodnenskij-istoricheskij-kalejdoskop-glava-1.html?start=3|месца=Гродно|выдавецтва=ГрГу|год=2014|старонак=599|isbn=978-985-515-740-4}}</ref>. Па ініцыятыве [[Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. У. Жыркевіча]] ў 1901 годзе ў Вільні адкрыўся музей графа [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]]. Па словах Жыркевіча, мэты музея складаліся не ва ўслаўленні Мураўёва, а паказу яго як ''«археолага-аматара, выратавальніка ўсякай даўніны, не разбіраючы, да каго яна адносіцца, да Мураўёва, Касцюшкі, Сценькі Разіна і г. д.»''. Пры ўдзеле Жыркевіча быў створаны Віленскі ваенны музей пры Віленскім ваенным сходзе. Займаючыся археалогіяй і гісторыяй культуры Паўночна-Заходняга краю, Жыркевіч сабраў вялікую калекцыю рукапісаў і помнікаў даўніны, частку якой дараваў музеям Вільні, Пецярбурга, Гродна, Мінска, Коўна, бібліятэкам Расійскай Акадэміі навук і Кракаўскага ўніверсітэта<ref>{{кніга|аўтар=Белецкий А. В.|загаловак=Открытие музея графа М. Н. Муравьева|месца=Вильно|выдавецтва=Русский почин|год=1901|старонак=31}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Библиотека и музей Виленского военного собрания|выданне=Русский инвалид|месца=М.|год=1903|нумар=7|старонкі=5}}</ref>. У 1901 годзе выйшла кніга рэдактара «Гродзенскіх губернскіх ведамасцяў» [[Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч|Л. М. Саланевіча]] «Кароткі гістарычны нарыс Гродзенскай губерні за сто гадоў яе існавання. 1802―1902». У 1908 годзе Саланевіч разам з П. Каранкевічам, А. Кудзерскім і Н. Врунцэвічам арганізаваў у Вільні «[[Беларускае таварыства]]», мэтай якога ставілася ''«барацьба з польска-каталіцкім уплывам на беларусаў у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці краю, аб’яднанне беларусаў на прынцыпах гістарычнага адзінства з вялікаросамі і маларосамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Забаўскі М. М.|загаловак=Беларускае таварыства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb1.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=359|старонак=494|індэкс=5-85700-074-2}}</ref>. Саланевіч спрабаваў выдаваць газету «[[Белорусская жизнь]]», але выйшаў толькі адзін нумар. У 1911 годзе выпускаў газету «[[Паўночна-Заходняе жыццё]]», якая выходзіла да 1916 года. Пры рэдакцыі дзейнічала «Беларуская гістарычная бібліятэка», якая давала магчымасць, як казаў Саланевіч, ''«кожнаму беларусу зазірнуць у нашу гістарычную скарбніцу»''. Ураджэнец [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]] скончыў Пецярбургскі археалагічны інстытут, працаваў у этнаграфічным аддзеле [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускага музея]] (цяперашні Расійскі этнаграфічны музей ў Пяцербургу). Па даручэнні музея сабраў у Беларусі багаты этнаграфічны матэрыял. Першы напісаў пра мясцовыя сялянскія прылады працы, [[бортніцтва]], [[Талака (звычай)|талаку]] («Земляробчыя прылады Беларускага Палесся», «Бортніцтва ў Беларусі», «Нарысы Беларусі»). Выдаў зборнікі казак і забабонаў [[Палешукі|палешукоў]]. Этнаграфічная спадчына Сержпутоўскага да канца не даследавана. Дарэчы, у архіве этнаграфічнага музея хаваецца шмат рукапісных матэрыялаў, звыш 200 фотанэгатываў, сабраных студэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта В. К. Косткай у Мінскай губерні ў 1910-х гадах<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Федосик А. С.|загаловак=А. К. Сержпутовский|спасылка=http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=120|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082514/http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Гавришина В. В.|загаловак= Этномузеологическое наследие В.К. Костко: музейные коллекции в контексте биографии собирателя|выданне=XII конгресс антропологов и этнологов России|месца=СПб.|выдавецтва=Ин-т этнологии и антропологии РАН|год=2017|старонкі=64|старонак=511}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Винникова М. Н.|загаловак=Значение полевых материалов В. К. Костко для современных исследований в области традиционного белорусского костюма|выданне=Международная научная конференция 26-27 сентября 2016 года|месца=СПб.|выдавецтва=Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера)|год=2016}}</ref>. Ураджэнец Гродзеншчыны, член розных навуковых таварыстваў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] вывучаў беларускую мову, яе вытокі і развіццё. Асноўнай працай Карскага стаў трохтомнік «Беларусы» (1 том выйшаў у 1903 годзе ў Варшаве, цалкам трохтомнік выйшаў у 1956 годзе ў Маскве)<ref>{{кніга|аўтар=Булахов М. Г.|загаловак=Евфимий Федорович Карский|Мн.|выдавецтва=БГУ|год=1981|старонак=272}}</ref>. [[Файл:Yefim Karskiy.jpg|left|thumb|200px|Я. Ф. Карскі]] У 1908 годзе пры [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]] па ініцыятыве рэдактара «Мінскіх епархіяльных ведамасцяў» Дз. В. Скрынчанкі, А. К. Сніткі і іншых гісторыкаў і краязнаўцаў утвораны [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт]]. Члены камітэта арганізоўвалі паездкі па Беларусі, займаліся зборам фальклорных матэрыялаў, пошукам розных старадаўніх прадметаў побыту, даследаваннем манастырскіх архіваў. На сходах камітэта слухаліся лекцыі па гісторыі краю. Камітэт выпусціў 4 кнігі «Мінскай даўніны», дзе асабліва цікава апісанне дакументаў [[слуцк]]ага [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Троіцкага манастыра]]<ref>{{артыкул|аўтар=Холодова Е.|загаловак= Минский церковно-археологический комитет и музей при нем: к 95-летию со дня создания|выданне= Архивы и делопроизводство|месца=Мн.|выдавецтва=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|год=2003|нумар=1|старонкі=126―128}}</ref>. Гістарычнае таварыства [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія]] заснавана ў 1909 годзе, працавала да 1919 года. Мэтай камісіі было вывучэнне помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, збор пісьмовых архіўных помнікаў, археалагічныя раскопкі. На 1910 год Камісія мела 99 ганаровых і 325 правадзейных членаў, 15 членаў-супрацоўнікаў. Існавала на субсідыю ўрада. Па ініцыятыве Камісіі ў Віцебску адкрыта аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. Выдавала перыядычны зборнік «Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі», пазней зборнік «[[Полацка-Віцебская даўніна]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак= Віцебская вучоная архіўная камісія і ахова старажытных помнікаў даўніны|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2002|нумар=4|старонкі=37―40}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Полоцко-Витебская старина|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=407|старонак=616}}</ref>. У тым жа 1909 годзе пачаў неафіцыйна дзейнічаць [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]] з вучнняў мясцовых школ і гімназій, які спрабаваў пашыраць веды пра айчынны край, яго гісторыю і культуру. Кіраваў гуртком ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]. Гурток адсылаў карэспандэнцыю ў «Нашу ніву», выпісваў кнігі з беларускай віленскай кнігарні. Ладзіліся вечарыны з лекцыямі, упершыню паказаны ў горадзе спектакль на беларускай мове «[[Па рэвізіі]]» [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Зоська Верас.|загаловак=Гародзенскі гурток. З успамінаў|выданне=Маладосць|месца=Мн.|год=1972|нумар=10}}</ref>. [[Файл:Гродзенскі гурток беларускай моладзі.jpg|thumb|300px|Гродзенскі гурток беларускай моладзі. 1909. У цэнтры ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]]] У 1913 годзе ў Віцебску створана асветніцкае таварыства «[[Адукацыя (таварыства)|Адукацыя]]», якое праіснавала ўсяго толькі год. Старшынёй быў абраны былы віцэ-губернатар Н. Р. Шулепнікаў, калекцыянер і бібліяфіл. «[[Таварыства сяброў навук у Вільні|Таварыства сяброў навук]]» (1909―1939) дзейнічала ў Вільні, яго члены даследавалі гісторыю, культуру і этнаграфію Беларусі, Літвы і Польшчы. Таварыства выдавала на польскай мове «Штогоднік таварыства». Валодала багатай бібліятэкай у 50 тысяч кніг, рознымі рукапісамі і архіўнымі матэрыяламі<ref>{{кніга|аўтар= Henryka Ilgiewicz.|загаловак= Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy|месца= Warszawa|выдавецтва= Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą|год=2008|старонак=668|індэкс=978-83-924311-4-5}}</ref>. Грамадская арганізацыя «[[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Асвета]]» (1905) пры [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі]] публікавала розныя краязнаўчыя матэрыялы, падаючы іх з каталіцкага пункту гледжання<ref>{{кніга|аўтар= Dariusz Tarasiuk.|загаловак= Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905-1918|месца=Lublin|выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskie|год=2007|старонкі=211|індэкс=978-83-227-2629-7}}</ref>. У 1912 годзе пры падтрымцы Мінскай гарадской думы пад старшынствам А. К. Аманфінскага ўтварылася «Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі» з мэтай натуральна-гістарычных, геаграфічных і этнаграфічных даследаванняў Мінскай губерні. Неўзабаве пры таварыстве адкрыўся музей з 5 экспазіцыямі: археалагічнай, прыродазнаўчай, гістарычнай і этнаграфічнай. З часам з’явіліся мінералы, чучалы жывёл, нумізматычныя калекцыі, узоры народнага побыту<ref>{{артыкул|загаловак=Минское общество любителей естествознания|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12647-3-4-god-24-y-kn-xciv-xcv-1913#page/1/mode/grid/zoom/1|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1912|нумар=3-4|старонак=193}}</ref>. У 1916 годзе адкрылася выстава народна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1919 годзе ў Мінску адкрыўся беларускі дзяржаўны музей, аснову калекцыі якога склалі экспанаты і матэрыялы Мінскага царкоўна-археалагічнага музея і Мінскага таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі. Музей папаўняўся вынікамі архіўных пошукаў, археалагічных раскопак, этнаграфічных экспедыцый. У 1941 годзе меў больш за 60 тысяч экспанатаў<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І. В.|загаловак=Музейныя праекты ў Беларусі другой паловы XIX―пачатку XX ст.|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=2003|нумар=4-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526043823/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|archive-date=26 мая 2011}}</ref>. У 1910 годзе, пасля закрыцця ў 1875 годзе, у Вільні аднавіў дзейнасць Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства. Меў секцыі геаграфіі і статыстыкі, этнаграфіі і археалогіі, археаграфіі, гісторыі. У 1912 годзе налічваў каля 300 удзельнікаў: настаўнікі, святары, чыноўнікі. Праводзіліся раскопкі, этнаграфічныя экспедыцыі. Выдаваліся «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» (1910―1914) пад рэдакцыяй [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дз. І. Даўгялы]]. Сярод публікацый ― «Знешні побыт быхаўскага беларуса», «Па Гродзенскім Палессі», «Археалагічны нарыс Гомельскага павета» Е. Раманава, «Паўпрыказкі, паўгаворкі, якія ўжываюцца ў Віцебскай Беларусі» Нікіфароўскага, «Сялянскае вяселле ў паўднёвым Палессі» Сцепанца, «Па Дрыгавіцкай вобласці летам 1911 г.», «Паездка па Палессі летам 1912 г.» Сербава, гістарычныя нарысы пра вёскі і мястэчкі і інш<ref>{{артыкул|аўтар=Бондарчик В. К.|загаловак=Северо-Западный отдел Русского географического общества|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=4|старонкі=456|старонак=616}}</ref>. Мінскі настаўнік І. А. Сербаў у экспедыцыях па беларускім Палессі зрабіў больш за 5 тысяч фотаздымкаў<ref>{{кніга|аўтар=Березкина Н. Ю.|загаловак=Библиотеки и распространение научных знаний в Беларуси XVI―XX вв.|выдавецтва= Белорусская наука|месца=Мн.|год=2011|старонкі=278|старонак=524|индекс=978-985-08-1288-9}}</ref>. Старшыня тайнага Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] адкрыў больш за 120 помнікаў каменнага стагоддзя, апублікаваў шэраг артыкулаў пра беларускі фальклор, беларускі побыт, народную медыцыну<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/szukiewicz_w/Wandalin_Szukiewicz.html Мар’яна Магдалена Бломберг. Сын Лідскай зямлі]</ref>. У 1913 годзе па ініцыятыве [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскага сельскагаспадарчага таварыства]] прайшла [[Краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці (1913)|краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці]], якая прадставіла археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі беларускіх губерняў. [[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна]], якое адкрылася ў 1910 годзе, выпускала кнігі яўрэйскіх пісьменнікаў на ідыш, перакладную дзіцячую і пазнавальную літаратуру. З 1921 года выдавецтва пачало выпускаць беларускія кнігі, выйшла 32 (з іх 13 падручнікаў), у тым ліку творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіча]], навучальныя дапаможнікі [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смоліча]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|А. Неканда-Трэпкі]], [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Л. Гарэцкай]] і інш. У 1916―1918 гадах пры выдавецтве размяшчалася рэдакцыя беларускай газеты «[[Гоман (1916)|Гоман]]»<ref>{{кніга|аўтар=Туронак Ю.|загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі|месца=Вільня|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства|год=2008|старонак=282|isbn=978-80-86961-13-2}}</ref>. У выніку рэвалюцыйных падзей [[Заходняя Беларусь|заходнія землі Беларусі]] апынуліся пад Польшчай. Пачалася [[Паланізацыя|палянізацыя]] культуры, у якой немалую ролю адыграла [[Польскае краязнаўчае таварыства]] ў Вільні, якое мела аддзяленні ў буйных гарадах. Таварыствам былі адкрыты краязнаўчыя музеі ў Гродне (1922), Пінску (1924), Слоніме (1929), [[Баранавіцкі краязнаўчы музей]] (1929). Групай беларускай інтэлігенцыі з 1906 па чэрвень 1915 года выдавалася грамадска-палітычная і літаратурная газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», якая апіралася на сялянства і сельскую інтэлігенцыю. Яна іграла вялікую ролю ў аб’яднанні беларускіх культурных сіл. З верасня 1921 па студзень 1922 года выходзіла штотыднёвая газета «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]», якая друкавала этнаграфічныя нарысы і беларускі фальклор, у 1923―1927 гадах у Коўне выходзіў часопіс «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]», які публікаваў нарысы і артыкулы па [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]] і фальклору, у 1927―1931 гадах выходзіў дзіцячы часопіс «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]», у 1937 годзе часопіс «Снапок». У 1924 годзе Палескае краязнаўчае таварыства, якое з’яўлялася філіялам Польскага таварыства, прыняло рашэнне аб стварэнні музея [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]<ref>{{cite web|url= http://media-polesye.by/news/pinskiy-muzey-neveroyatnoe-i-interesnoe-ryadom-17391|title=Пинский музей ― невероятное и интересное рядом|author=Дм. Кисель.|date=24 декабря 2014|publisher=МедиаПолесье}}</ref>. У 1921 годзе на аснове Беларускай школьнай рады створана [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), якое працавала да 1937 года. Таварыства вырасла ў вялікую арганізацыю: у 500 гуртках налічвалася каля 30 тысяч чалавек (1928). Галоўная ўправа ТБШ каардынавала дзейнасць Кантрольнага савета, акруговыя і павятовыя ўправы, выдавала «[[Беларускі летапіс (часопіс)]]» і «Бюлетэнь ТБШ», часопіс «[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]]», газету «Наш палетак». Таксама ТБШ выдавала падручнікі і навучальныя дапаможнікі, арганізоўвала гурткі самаадукацыі, бібліятэкі, народныя клубы, праводзіла лекцыі пра духоўную і матэрыяльнаю культуру беларусаў. Сярод кіраўніцтва былі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. А. Тарашкевіч]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|І. С. Дварчанін]], [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Р. К. Астроўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]], С. А. Рак-Міхайлоўскі, А. С. Няканда-Трэпка, [[Пятро Васільевіч Мятла|П. В. Мятла]], Е. К. Любецкая і інш. У 1937 годзе ТБШ была забаронена польскімі ўладамі<ref>{{cite web|url=http://www.istpravda.ru/bel/research/12961/|title=Тыя, хто змагаліся за родную мову|author=Вячаслаў Зайцаў|date=11 сакавіка 2015|publisher=Гістарычная праўда|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405141933/http://www.istpravda.ru/bel/research/12961|archive-date=5 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. У 1918 годзе заснавальнікам беларускай настаўніцкай семінарыі ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і Віленскай беларускай гімназіі [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. І. Луцкевічам]] было створана [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], якое адкрыла ў 1921 годзе Віленскі беларускі музей, дзе самыя старажытныя экспанаты датаваліся XIV стагоддзем<ref>{{кніга|аўтар=Серыкава В.|загаловак= Браты Луцкевічы як стваральнікі і захавальнікі Беларускага музея ў Вільні (1921-1945)|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/z_egu/serykava/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%92._%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%8F%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1921-1945).html|месца=Вильнюс|выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Акадэмічны дэпартамент гісторыі|год=2009|старонак=61}}</ref>. У музейнай бібліятэцы налічвалася каля 15 тысяч кніг. Таварыства мела права ствараць і ўтрымліваць за свой кошт музеі, бібліятэкі, ладзіць выстаўкі, лекцыі, выдаваць кнігі. У працы таварыства актыўна ўдзельнічалі [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Вінцэнт Святаполк-Мірскі|В. Святаполк-Мірскі]], [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка|У. Талочка]] і іншыя. У 1939 годзе Таварыства спыніла сваю дзейнасць<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=355|старонак=494|isbn=5-85700-074-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Юркевіч А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства ў Вільні: хроніка дзейнасці ў 1918-1944 гг.|выданне=ARCHE|месца=Мн.|год=2014|нумар=7-8|старонкі=195-222}}</ref>. У верасні 1917 года вучні [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]] Сяргей Бусел і Янка Ракуцька арганізавалі культурна-асветніцкае таварыства «Папараць-кветка» з мэтай збору мясцовага фальклору, выдання беларускай краязнаўчай літаратуры. Членамі таварыства з’яўляліся больш за 200 чалавек. Выйшла 2 нумары часопіса «Наша каляіна», дзейнічалі драматычны гурток, хор беларускай песні. У 1920 годзе Таварыства забаронена польскімі ўладамі<ref>{{кніга|аўтар=Гесь А., Ляхоўскі Ул., Міхнюк В.|загаловак=Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|спасылка=http://knigi.tor2.org/?b=4976285|месца=Мн.|выдавецтва=Медысонт|год=2006|старонкі=26|старонак=400|isbn=985-6530-37-7}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У Маскве актыўна дзейнічаў Беларускі народны ўніверсітэт, дзе чыталіся лекцыі на розныя тэмы: беларуская культура, этнаграфія, антрапалогія, літаратура. Асабліва цікава ў 1918 годзе прагучала лекцыя прафесара {{нп3|Яфім Міхайлавіч Чэпуркоўскі|Я. М. Чэпуркоўскага|ru|Чепурковский, Ефим Михайлович}} пра [[Антрапалогія беларусаў|антрапалогію беларусаў]]<ref>{{cite web|url=http://by.ethnology.ru/win/general.htm|title=Общий очерк этнической истории Беларуси и российско-белорусских связей|publisher=Кафедра этнографии и антропологии СПбГУ|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=17 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017040144/http://by.ethnology.ru/win/general.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Наш_Край_12_1926.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Наш край». № 12, 1926.]] У 1919―1921 гадах даследаванне старажытнасцей у Беларусі знаходзілася ў распараджэнні [[Народны камісарыят асветы БССР|наркамата асветы БССР]], у Мінску гэтым займалася Мінскае таварыства гісторыі і старажытнасцей пры [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным інстытуце]]; ён у студзені 1919 года арганізаваў дзяржаўны музей, складзены з экспанатаў мінскіх музеяў. Да 1941 года музей меў больш за 60 тысяч экспанатаў. У 1919 годзе арганізаваны краязнаўчы гурток пры Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута, які займаўся вывучэннем беларускай этнаграфіі, зборам прадметаў побыту. Гурток выдаваў часопіс «Белорусский этнограф». У 1922 годзе створаны [[Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт), які, акрамя ўсяго іншага, стаў каардынатарам краязнаўчых арганізацый. Пры інстытуце з 1923 года дзейнічала Камісія па рэгістрацыі краязнаўчых арганізацый, а з 1924 года — [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства]]. [[Файл:Першая усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя. 1924.jpg|злева|міні|Удзельнікі [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя|Першай Усебеларускай краязнаўчай канферэнцыі]] 1924 года]] З 1924 года беларускі краязнаўчы рух пачынае набываць актыўны характар. Краязнаўчыя гурткі з’яўляюцца ў Магілёве, Слуцку, Віцебску, Барысаве, Оршы, Гомелі, Рагачове; да канца 1924 года іх было 19. У лістападзе 1924 года прайшла [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя]] з удзелам каля 40 дэлегатаў. З кастрычніка 1925 года Цэнтральнае бюро краязнаўства выдавала штомесячны часопіс «[[Наш край (1925)|Наш край]]», у якім друкаваліся вядомыя навукоўцы і пісьменнікі. Адкрыліся двухгадовыя Вышэйшыя курсы беларусазнаўства<ref>{{кніга|загаловак=Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной науч. конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Амелькович Л. Г.|загаловак=Деятельность Центрального бюро краеведения Белоруссии (1923―1933 гг.)|выданне=Вопросы библиотековедения и библиографоведения|месца=Мн.|год=1975|старонкі=59―77}}</ref>. У Віцебску ў 1924 годзе з гуртка пад кіраўніцтвам [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіча]] вырасла акруговае таварыства краязнаўства, якое аб’яднала больш за 500 удзельнікаў. Працавалі светазнаўчая, культурна-гістарычная, прыродазнаўчая, мастацкая, феналагічная і энтамалагічная секцыі. Пачалася праца па складанні геаграфічнага слоўніка Віцебшчыны, арганізацыі экскурсій, фальклорных экспедыцый і канферэнцый<ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Человек, который верил в волатов|спасылка= http://www.sb.by/kultura/article/chelovek-kotoryy-veril-v-volatov.html|выданне=Беларусь сегодня|месца=Мн.|год=2010}}</ref>. У ліпені 1924 года [[ЦВК Беларускай ССР]] разгледзеў пытанне «Аб практычных мерах па правядзенні нацыянальнай палітыкі». Сесія прыняла пастанову аб [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] савецкіх, прафесійных і грамадскіх арганізацый. Для пераходу на беларускую мову апарата дзяржаўных і партыйных органаў былі арганізаваны курсы і гурткі беларусазнаўства. Да ліпеня 1925 года на беларускую мову перайшоў ЦВК БССР і ўсе камісіі пры ім, Наркамат асветы і яго аддзелы на месцах. У 1926 годзе на беларускую мову перайшоў [[Савет народных камісараў БССР|Саўнаркам БССР]], які прыняў у канцы 1926 года рашэнне аб праверцы беларусізацыі ў рэспубліцы. У выніку праверкі за нежаданне вучыць беларускую мову было звольнена 27 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Коршук У. К, Платонаў Р. П., Раманоўскі І. Ф., [[Я. С. Фалей|Фалей Я. С.]]|загаловак=Беларусізацыя. 1920-я гады: Дакументы і матэріалы|спасылка= https://zapadrus.su/bibli/arhbib/574-1920.html|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2001|старонак=270|isbn=985-445-495-9}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Навіцкі У.|загаловак=З гісторыі моўнай палітыкі ў Беларусі (1920―1990 гады)|выданне=Беларусіка-Albaruthenica|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны|год=1993|нумар=2|старонкі=368―370|старонак=404}}</ref>. У лютым 1926 года прайшоў [[Першы Усебеларускі краязнаўчы з’езд]], які абазначыў прыярытэты мясцовых арганізацый: вывучэнне дыялектаў беларускай мовы, ахова помнікаў, захаванасць мясцовых архіваў, прыродазнаўчыя даследаванні, лектарска-экскурсійная праца. У працы з’езда ўдзельнічала 146 дэлегатаў ад 87 краязнаўчых арганізацый і гурткоў. За год у Бюро краязнаўства было даслана 87 230 картак з дыялектнымі словамі, каля 10 тысяч фальклорных запісаў, больш за 400 апісанняў помнікаў гісторыі і культуры, прыроды, 800 іншых звестак. У 18 музеях знаходзілася больш за 11 тысяч экспанатаў. У 1926 годзе ў Мінску адкрыўся Музей рэвалюцыі з 10 тысячамі экспанатаў, у 1927 годзе яго наведала больш за 15 тысяч чалавек<ref>{{артыкул|аўтар=Саітова В.|загаловак=Развіццё краязнаўства ў Беларусі ў міжваенны перыяд|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2013|нумар=30-38}}</ref>. У Віцебску адкрыўся першы ў Беларусі энтамалагічны музей з калекцыі мясцовага выкладчыка ветэрынарнага інстытута В. А. Плюшчэўскага-Плюшчыка (52 580 жукоў і матылькоў). Погляды таго часу бачны, напрыклад, у прадмове да падручніка «Кароткі курс геаграфіі Беларусі» (1925), дзе Беларусь упершыню падавалася як самастойная дзяржава, і дзе А. Смоліч пісаў: {{пачатак цытаты}} «Масы беларусаў, прайшоўшых расейскія ды іншыя школы, яшчэ і дагэтуль глядзяць на родны край вачамі казённых вучэбнікаў. (…) Вось жа, калі б тыя беларусы, што прачытаюць гэтую кнігу, зацікавіліся сваёй Бацькаўшчынаю, каб узяліся самі за глыбейшае навуковае пазнанне яе, ці асобных праяваў яе жыцьця, каб заахвоціліся шукаць і бачыць яе арыгінальнае хараство, дык бы аўтар лічыў сваю працу дайшоўшай мэты. А калі б у іх хоць крыху пабольшала замілаванння да сваёй роднай шматпакутнай стараны, такой простай і разам цудоўнай, навет у часы заняпаду свайго поўнай веліччу і схаваных сілаў, каб яны паверылі ў яе вялікую будучыню і дзеля будучыні гэтай шчыра працаваць і змагацца пачалі, тады б аўтар быў папраўдзе шчаслівы». {{канец цытаты}} У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскай уладай, функцыянавалі Польскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Польскі турыстычны клуб, Яўрэйскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Віленскае краязнаўчае таварыства. Яны ў асноўным займаліся арганізацыяй турыстычных маршрутаў па краі, праводзілі экскурсіі, рыхтавалі экскурсаводаў<ref>{{кніга|аўтар=Цітовіч І. У.|загаловак=Краязнаўчы рух на тэрыторыі Заходняй Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонак=104}}</ref>. У 1927 годзе адбыўся [[Другі Усебеларускі краязнаўчы з’езд|Другі Усебеларускі з’езд краязнаўцаў]] з удзелам 187 дэлегатаў<ref>{{кніга|загаловак=Працы другога Усебеларускага краязнаўчага з'езда, 10―13 лютага 1927 года|спасылка=https://knihi.com/none/Pracy_druhoha_usiebielaruskaha_krajaznaucaha_zjezdu_10-13_lutaha_1927_hodu.html#1|месца=у Менску (у Мінску)|выдавецтва= Інстытут беларускай культуры|год=1927|старонак=127|серыя =Інстытут беларускай культуры, Цэнтральнае бюро краязнаўства ; аддзел 5, серыя 5, кн. 2|=|тыраж =1000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. Да пачатку 1928 года ў Беларусі дзейнічалі больш за 300 краязнаўчых арганізацый і гурткоў, былі створаны віцебскі (1918), мінскі, [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскі]], гомельскі (1919), [[Полацкі краязнаўчы музей|полацкі]] (1926) і іншыя краязнаўчыя музеі<ref>{{кніга|аўтар=Гужалоўскі А. А.|загаловак=Музеі Беларусі (1918―1941 гг.)|Мн.|выдавецтва=Нацыянальны архіў Беларусі|год=2002|старонак=176|isbn=985-6372-22-4}}</ref>. У 1928 годзе Бюро краязнаўства прыняло рашэнне аб выкладанні методыкі краязнаўства ў беларускіх тэхнікумах. У 1930 годзе Наркаматам асветы краязнаўства было ўведзена ў праграму педагагічных інстытутаў. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. І. Цвікевіч]](1888—1937), разглядаючы ўнёсак беларуска — польскіх культурных дзеячоў у фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі, ацэньваў іх дзейнасць наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''«Творчасць Яна Чачота, Баршчэўскага, Сыракомлі, Э. Тышкевіча, А. Кіркора, Дуніна-Марцінкевіча і іншых… была занадта моцна прасякнута польскім зместам, занадта была рамантычнай, мела сваёй крыніцай сэнтыментальна-панскую ці ў лепшым выпадку навукова-этнаграфічную зацікаўленасць да Беларусі як адной з польскіх правінцый і таму захапіць мужыка- селяніна не магла. (…) Па сутнасці ўся памянёная пляяда беларуска- польскіх вучоных, паэтаў і даследчыкаў была толькі першым падрыхтоўчым перыядам выяўлення беларускай нацыянальна-культурнай ідэі — перыядам надзвычайна яскравым, але толькі падрыхтоўчым»''<ref>{{кніга|аўтар = А. Цьвікевіч|загаловак =«Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. |спасылка =http://pawet.net/library/history/bel_history/cvikievich/01/Западно-руссизм._Нарысы_з_гісторыі_грамадзкай_мысьлі_на_Беларусі.html|адказны = пасляслоў'е Арсеня Ліса|выданне =2-е выд.|месца =Менск|выдавецтва=Навука і тэхніка|год =1993|старонкі =54|старонак =352|isbn =5-343-01425-9|тыраж =5000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. {{канец цытаты}} [[Файл:Arsen Siargeevich Lis - 14 June 2013 AD.jpg|left|thumb|Беларускі пісьменнік і краязнаўца [[Арсень Ліс]].]] У 1932 годзе была прынята пастанова СНК БССР «Аб мерапрыемствах па разгортванні краязнаўчага руху», якая прадпісвала краязнаўчым гурткам і арганізацыям ўдзяляць увагу выключна поспехам сацыялістычнага будаўніцтва, а не гістарычнаму мінуламу. Цэнтральнае бюро краязнаўства было распушчана, яго орган «[[Савецкая краіна (1930)|Савецкая краіна]]» зачынены. Кіраваць краязнаўчымі арганізацыямі стаў Наркамат асветы БССР, уся краязнаўчая дзейнасць стала праходзіць пад кіраўніцтвам навукова-метадычных аддзелаў мясцовых музеяў. Арганізаванае аматарскае краязнаўства паступова згасла, наперад вылучалася дзяржаўнае (навуковае) краязнаўства<ref>{{артыкул|аўтар=Дзянісаў А. У.|загаловак=Развіццё краязнаўчага руху ў БССР у 1920―1930-я гг.|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2008|нумар=4|старонкі=24-32}}</ref>. Часопіс «Советское краеведение» (Масква, 1931, № 2) у артыкуле «На краязнаўчым фронце Беларусі і Украіны» пісаў: {{цытата|«Класавы вораг глыбока пракраўся ў працу краязнаўчых арганізацый… Падбор людзей вырабляўся з варожых нам элементаў, з асяроддзя інтэлігенцыі, студэнцтва. Галоўная ж стаўка рабілася на кулацтва. Гэтымі сіламі вялася праца спецыяльна па падрыхтоўцы інтэрвенцыі. Імі вывучаліся… раёны, якія непасрэдна мяжуюць з Польшчай… Загінулую панска-рабскую культуру… кантрэвалюцыйныя беларускія [[нацыянал-дэмакрат]]ы спрабавалі адраджаць і ёю ачмураць галавы працоўных мас Беларусі. Таму нацыянал-дэмакраты… арыентаваліся галоўным чынам на царквы, сінагогі, старадаўнія замкі… Пры арганізацыі музеяў збіраліся іконы і ўсялякая іншая непатрэбная і сацыяльна-шкодная старызна».}} У 1931 годзе ў Мінску выйшаў зборнік пад рэдакцыяй акадэміка [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Я. Вальфсона]] «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі», дзе змешчаны артыкул самога Вальфсона «Ідэалогія і метадалогія нацдэмакратызму» і артыкул Р. Выдры «Беларускі нацдэмакратызм у краязнаўчым руху БССР». [[Файл:Гудзевіцкі літаратурна-краязнаўчы музэй, фрагмэнт экспазыцыі 1.jpg|thumb||250px|міні|Выстаўка ў Гудзевіцкім літаратурна-краязнаўчым музеі]] У пасляваенны час больш увагі надавалася даследаванню гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускага партызанскага руху]]. Актывізавалася школьнае краязнаўства, адкрыліся краязнаўчыя музеі ў [[Баранавіцкі краязнаўчы музей|Баранавічах]] (1946), [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепелі]] (1954), [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідзе]] (1959). З’езд настаўнікаў БССР (1945) заклікаў педагагічныя калектывы надаць больш увагі краязнаўчай працы: экскурсіям, вывучэнню мясцовых гістарычных помнікаў, фальклорных крыніц. У 1947 годзе арганізаваны Рэспубліканскі савет па арганізацыі і правядзенні паходаў і экскурсій, які вызначыў маршруты па месцах баявой славы. Улетку 1947 года больш за тысячу беларускіх школьнікаў з настаўнікамі і піянерважатымі здзейснілі падарожжа па роднаму краю. У 1948 годзе Міністэрства асветы БССР прыняло пастанову «Аб задачах настаўнікаў і органаў народнай адукацыі ў арганізацыі падарожжаў піянераў і школьнікаў па родным краі ў 1948 г.», дзе абавязвала загадчыкаў аддзела народнай адукацыі, дырэктараў школ і дзіцячых дамоў разгарнуць разам з камсамольскімі і піянерскімі арганізацыямі працу па падрыхтоўцы да летніх паходаў і экскурсій. Вывучэнне роднага краю рэкамендавалася праводзіць па спецыяльнай тэматыцы Міністэрства асветы БССР. Далейшаму развіццю школьнага краязнаўства спрыяла таксама пастанова Міністэрства асветы БССР «Аб стане і мерах паляпшэння выкладання гісторыі і Канстытуцыі СССР у школах Баранавіцкай і Віцебскай абласцей» (1947), якая заклікала глыбей ужываць нагляднасць на ўроках гісторыі, больш практыкаваць экскурсіі ў гістарычныя музеі і месцы гістарычных падзей. Колькасць вучняў-краязнаўцаў у 1948 годзе ўзрасла да 140 тысяч. Дзіцячыя часопісы «[[Беларускі піянер]]» (пасля «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»), «[[Піянер Беларусі]]», «Іскры Ільіча», «Зорка» расказвалі аб іх працы. Шмат месца краязнаўству надавалі «[[Настаўніцкая газета]]», часопісы «[[Родная прырода (1972)|Родная прырода]]», «[[Паляўнічы Беларусі]]», «Беларуская работніца і сялянка». Краязнаўчыя музеі ўзнікалі не толькі ў абласных цэнтрах, але і ў больш меншых населеных пунктах, у школах. Так, у 1955 годзе быў арганізаваны музей у школе вёскі Вілейка Навагрудскага раёна; па ініцыятыве А. Белакоза — у [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей|школе]] вёскі [[Гудзевічы]] Мастоўскага раёна (1965); адкрыліся музеі ў Лідзе (1959); на аснове экспанатаў, сабраных мясцовым жыхаром М. Ф. Мельнікавым, ― у [[Крычаўскі раённы краязнаўчы музей|Крычаве]] (1961); у [[Мінскі абласны краязнаўчы музей|Маладзечне]] (1964), на аснове калекцыі Ф. Р. Шклярова ― у [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Ветцы]] (1978)<ref>{{cite web|url=http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|title=Гісторыя стварэння краязнаўчага музея ў Крычаве|work=Гісторыка-культурная спадчына Крычаўскага раёна|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326212800/http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|archive-date=26 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vetka-museum.by/|title=Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=26 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326015228/http://www.vetka-museum.by/|url-status=dead}}</ref>. У 1965 годзе прынята пастанова ЦК КПБ «Аб стварэнні [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]]». Таварыства мела секцыі гісторыі, археалогіі, архітэктуры, выяўленчага і народнага мастацтва, этнаграфіі, моладзевую. Да сярэдзіны 1970-х гадоў члены таварыства, большай часткай моладзь, выявілі тысячы імёнаў загінулых у гады вайны; дзякуючы падтрымцы мясцовых уладаў усталявалі каля 6 тысяч помнікаў і абеліскаў; стварылі каля 800 народных мемарыяльных музеяў і пакояў. Геаграфічнае таварыства стала больш надаваць увагі пытаннях аховы прыроды БССР, актывізавала выданне этнаграфічных зборнікаў. На [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічным факультэце БДУ]] з 1965 года стаў чытацца курс «Школьнае краязнаўства і турызм», з 1996 года ў Брэсцкім універсітэце адкрыта спецыялізацыя «Краязнаўства і турызм». З 1970 года пачаў выходзіць інфармацыйны бюлетэнь «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» на беларускай мове. З 1970 года Інстытут мастацтвазнаўства, фальклору і этнаграфіі АН Беларусі пачаў выпускаць серыю «Беларуская народная творчасць» ― шматтомнае выданне беларускага фальклору па жанравым прынцыпе. У другой палове 1980-х гадоў створана [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] на чале з гісторыкам [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. А. Трусавым]], з 2017 года — [[Алена Мікалаеўна Анісім|Аленай Анісім]]. Стала выходзіць газета «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>{{cite web|url= http://tbm-mova.by/|title= Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|archive-url= https://web.archive.org/web/20211226115316/http://tbm-mova.by/|archive-date= 26 снежня 2021|url-status= dead}}</ref>. У 1960-я―1980-я гады выйшлі манаграфіі Л. В. Аляксеева, М. М. Улашчыка, В. А. Чамярыцкага, В. К. Бандарчыка, М. Ф. Піліпенкі, [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Г. А. Каханоўскага]], дзе дэталёва, на грунтоўнай навуковай базе былі вывучаны гістарычныя шляхі фарміравання крыніцазнаўства, археалогіі і этнаграфіі Беларусі. [[Файл:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|250px|Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва».]] У снежні 1989 адбыўся ўстаноўчы з’езд [[Беларускае краязнаўчае таварыства|Беларускага краязнаўчага таварыства]], якое ўзначаліў Г. А. Каханоўскі, актыўны і дасведчаны краязнаўца, аўтар фундаментальнай працы «Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі XVI―XIX стст.» (перастала існаваць у 1994). Прыкметнымі сталі гісторыка-краязнаўчыя кнігі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] «[[Зямля пад белымі крыламі]]»; [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|А. Карлюкевіча]] «Краязнаўчы рэсурс у вывучэнні беларускай літаратуры», «Старонкі радзіназнаўства: Месцы. Людзі. Краязнаўчыя нарысы», яго гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра Ігуменшчыну і Пухаўшчыну; [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|В. Чарапіцы]] «Звенья цепи единой: Большие и малые события в истории Гродненщины XIX―XX столетий», «Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения». Краязнаўцамі Пінска выдадзена аб’ёмная кніга «Гісторыя Пінска ад старажытнасці да сучаснасці» (2012), якая працягвае краязнаўчыя традыцыі пінскага дыякана Паўла («Гісторыя Пінскай дыяцэзіі», Ленінград, 1956), Бенцыона Гофмана «Тысяча гадоў Пінска» (Нью-Ёрк, 1941) і іншых даследчыкаў старажытнага горада. У працы [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|П. У. Церашковіча]] «Этнічная гісторыя Беларусі XIX―пачатку XX стст.» (2004) упершыню была спроба пазначыць праблемы нацыягенэза беларусаў. Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прысвечана гістарычная хроніка «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]» у 146 тамах (1985—2005). Кожны том ― своеасаблівая энцыклапедыя аднаго раёна. «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]» ― выданне, якое ўключае кароткую характарыстыку і спіс помнікаў археалогіі, гісторыі, архітэктуры, манументальнага мастацтва, узятых пад ахову. Кожны том прысвечаны адной вобласці. Мноства артыкулаў, якія тычацца краязнаўства змешчана ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984―1987), у энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989), у энцыклапедычным даведніку «Народная культура Беларусі» (2002), энцыклапедыі «Археалогія і нумізматыка Беларусі», «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» і інш<ref>{{артыкул|аўтар=М. Півавар. Ст.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі ў другой палове XX стагоддзя|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2005|нумар=3|старонкі=46-52}}</ref>. У [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]] маюцца аддзелы краязнаўства і археалогіі, захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны. У Міністэрстве культуры РБ ёсць Упраўленне па ахове культурна-гістарычнай спадчыны. Актыўна працуе [[Беларускі фонд культуры]] (1987), асноўныя задачы якога ― садзеянне ўдзелу розных групаў насельніцтва ў культурным будаўніцтве, выкарыстанне іх творчых намаганняў і матэрыяльных магчымасцяў; фонд аказвае матэрыяльную і прававую падтрымку ініцыятывам і пачынанням грамадскасці, якія накіраваныя на памнажэнне культурнай спадчыны, захаванне і выкарыстанне народных традыцый, развіццю краязнаўства, прафесійнай і аматарскай творчасці і г. д.; аказвае дапамогу ў пошуках архіўных матэрыялаў. З 2003 года пры Фондзе выпускаецца «Краязнаўчая газета», штомесяц выходзіць чатыры нумары. На старонках газеты нарысы мясцовых краязнаўцаў, прысвечаныя гісторыі і традыцыям рэгіёнаў краіны, даследаванні навукоўцаў па гісторыі, этнаграфіі, фальклору і архітэктуры, аб гістарычных падзеях і асобах, а таксама апавяданні пра землякоў, якія праславіліся не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Асобная ўвага надаецца публікацыям пра досвед краязнаўчых пошукаў і працу музеяў у школах і бібліятэках краіны. Міністэрствам адукацыі Беларусі ў 1999 годзе на базе вучэбных калектываў, музеяў, гурткоў пазашкольных устаноў i аб’яднанняў, ва ўсіх рэгіёнах створана Усебеларуская турысцка-краязнаўчая экспедыцыя навучэнцаў «Наш край». Яе мэта — адкрыццё малавядомых і малавывучаных падзей, фактаў беларускай гісторыі, помнікаў мастацкай культуры, забытых імёнаў землякоў, для дасканалага вывучэння этнаграфіі, геаграфіі, археалогіі i фальклору<ref>{{артыкул|аўтар=Вікторыя Здзярская|загаловак=Дзе шукаць невядомае?|спасылка=http://old2.zviazda.by/second.html?r=37&p=22&archiv=04082006|выданне=Звязда|месца=Мн.|год=2006|нумар=171}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2015/03/shkolnyiya-muzei-gradzyanka/|title=Школьныя музеі Асіповіцкага раёна|author=Ніна Вікторчык.|date=13.03.2015|publisher=Асіповіцкі край}}</ref>. Сярод найбольш папулярных рубрык ― «Малая краязнаўчая энцыклапедыя», «Асоба ў краязнаўстве», «Наша гісторыя: ідэі, падзеі, асобы», «На паліцу краязнаўцы», «Царкоўнае краязнаўства», «Даследуюць вучні», «Землякі», «Спадчына ў небяспецы»<ref>{{cite web|url= http://bfk.by/|title=Беларускі фонд культуры}}</ref>. З 1991 года выходзіць газета «[[Культура (газета)|Культура]]». [[Файл:Дыярама -Абарона Буйніцкага поля-.jpg|thumb|Дыярама «Абарона Буйніцкага поля» ў [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]]] У 2009 праведзена ўстаноўчая канферэнцыя і створана «Беларускае краязнаўчае таварыства», старшынёй якога абраны [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|Анатоль Бутэвіч]], намеснікамі ― [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]], Рычард Саматыя і Павел Каралёў, але яно атрымала адмову ў дзяржаўнай рэгістрацыі. Выходзяць часопісы «[[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]», «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларусі гістарычны часопіс]]», «[[Народная асвета (часопіс)|Народная асвета]]», «[[Архівы і справаводства (1999)|Архівы і справаводства]]», «Гістарычная брама», «Верасень», «[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі летапісец]]», «Беларускі гістарычны агляд» (Вільнюс), «Беларускі гістарычны зборнік» (Беласток)<ref>{{cite web|url= http://adverbum.org/ru/taxonomy/term/45|title=Журналы по истории Беларуси|publisher=Adverum.org/accessdate=}}</ref>. Папулярныя краязнаўчыя сайты «[[Radzima.org]]», «[[Мінск стары і новы]]», «[[Праваслаўная архітэктура Беларусі (сайт)|Праваслаўная архітэктура Беларусі]]», «[[Будзьма беларусамі]]», «Краязнаўца-даследчык Полацкай зямлі», «Студэнцкае этнаграфічнае таварыства», «[[Глобус Беларусі]]» і іншыя. Актыўна папаўняецца праект [http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ «Электронная кніга Памяць. Асіповіцкі раён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221126085506/http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ |date=26 лістапада 2022 }}, створаны краязнаўцам-гісторыкам Валянцінам Шпакам. Пры Міністэрстве адукацыі РБ працуе «[http://www.rctkum.by/ Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства»] з аддзелам [http://www.rctkum.by/divisionstext/krajaznaucy краязнаўства і патрыятычнага выхавання], у многіх навучальных установах краіны дзейнічаюць краязнаўча-патрыятычныя клубы, вельмі развіта мясцовае краязнаўства<ref>{{cite web|url= http://www.url.by/category/111|title= Краеведение Беларуси|archive-url= https://web.archive.org/web/20171124171222/http://www.url.by/category/111|archive-date= 24 лістапада 2017|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|title=Культура: Краведение|publisher=Белорусский язык в Интернете. Каталог сайтов|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103102842/http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|archive-date=3 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. Пры райвыканкамах дзейнічаюць раённыя цэнтры турызму і краязнаўства навучэнскай моладзі. У 2013 годзе выйшла кніга [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леаніда Лыча]] «Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага жыцця Беларусі», якая прысвечана раскрыццю становішча краязнаўчага руху ў Рэспубліцы Беларусь, паказаны яго дасягненні ў даследаванні розных праблем, звязаных з гісторыяй, нацыянальна-культурным жыццём. Аўтар шмат увагі надаў моўнаму і [[тапаніміка|тапанімічнаму]] аспектам краязнаўчых даследаванняў. 12-13 сакавіка 2020 адбыўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі, арганізатарамі якога выступілі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі фонд культуры]]. Пасяджэнні форума праходзілі ў Мінску, на базе Нацыянальнага гістарычнага музея. У ліку задач форума былі: вывучэнне стану спраў у галіне краязнаўства; папулярызацыя гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны беларускіх гарадоў і вёсак; пашырэнне ведаў аб краязнаўчых праектах Беларусі; стварэнне ўмоў для дыялогу паміж краязнаўцамі; трансляцыя дасягненняў і вопыту краязнаўцаў; садзейнічанне пашырэнню пачуцця нацыянальнай самасвядомасці, гонару да нацыянальнага багацця мінулага і сучаснасці Беларусі і г.д. У мерапрыемстве ўдзельнічалі каля 250 краязнаўцаў: супрацоўнікаў устаноў адукацыі і культуры, навукоўцаў, літаратараў, грамадскіх дзеячоў, студэнтаў і школьнікаў з усёй Беларусі. Удзельнікі форума працавалі ў пяці секцыях: «Краязнаўства ў сістэме навукова-даследчай працы» (зроблены 81 даклад), «Краязнаўства ў вучэбна-выхаваўчым працэсе ўстаноў адукацыі» (54 даклады), «Экалагічнае краязнаўства і турыстычная дзейнасць» і «Моладзь і краязнаўства» (разам 30 дакладаў), «Асоба ў краязнаўстве: з гісторыі біяграфій беларускіх краязнаўцаў» (31 даклад). На праведзенай у рамках форума канферэнцыі школьнікаў «Пазашкольнае краязнаўства: вопыт рэгіёнаў» праслухана 44 даклады<ref>Краязнаўчая газета, сакавік 2020, № 11 (784)</ref>. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Асветнікі зямлі Беларускай X―XX вв.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|старонак=490|isbn=985-11-0205-9}} * {{кніга|аўтар =[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]|загаловак=Літаратурныя мясціны Беларусі: Краязнаўчы даведнік у 3 кн.|месца=Мн.|выдавецтва =БелЭн|год=2000|старонак=288}} * {{кніга|аўтар =Леванцэвіч Л. В.|загаловак=Лінгвістычнае краязнаўства Брэстчыны: курс лекцый для студэнтаў філалагічнага факультэта|месца=Брест|выдавецтва =БрДу|год=2013|старонак=135|isbn=978-985-473-985-4}} * {{кніга|загаловак=Бібліятэчнае краязнаўства: прастора вялікіх магчымасцей і перпектыў|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2014|старонак=286}} * {{кніга|аўтар =Багдановіч І. І. І інш.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі: вучэбна-метадычны дапамажнік|месца=Гродна|выдавецтва =ЮрСаПрінт|год=2014|старонак=219}} * {{кніга|аўтар=Карев Д. В.|загаловак=Белорусская и украинская историография конца XVIII―начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев|спасылка=http://www.istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6144:-xviii-20-xx-&catid=18|месца=Вильнюс|выдавецтва =ЕГУ|год=2007|старонак=312|isbn=978-9955-9878-5-7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Belarusians}} * [http://adverbum.org/ru/kraevedenie-belarusi Кнігі па крязнаўству Беларусі] * [http://nashkraj.info/ Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111209164934/http://nashkraj.info/ |date=9 снежня 2011 }} * [http://centrtur.grodno.by/ Гродненский областной центр туризма и краеведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171209031415/http://centrtur.grodno.by/ |date=9 снежня 2017 }} * [http://kb.brl.by/index.php/home Краязнаўства Берасцейшчыны] {{^}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{выдатны артыкул|Культура і грамадства}} [[Катэгорыя:Краязнаўства Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўства паводле краін|Беларусь]] 5rfdabm5hfsl4ba7wj131bkv3t80wq1 10 539832 5171397 5069293 2026-07-26T18:35:14Z JerzyKundrat 174 5171397 wikitext text/x-wiki '''[[17 снежня]]''' * [[546]]: Войска [[остготы|остготаў]] на чале з [[Тотыла]]м узяло [[Рым]]. * [[1282]]: [[Спіс манархаў Германіі|Кароль Германіі]] [[Рудольф I Габсбург|Рудольф I]] абраў сваіх сыноў [[Альбрэхт I (кароль Германіі)|Альбрэхта]] і [[Рудольф II Швабскі|Рудольфа]] герцагамі [[Гісторыя Аўстрыі|Аўстрыі]] і [[Штырыя (герцагства)|Штырыі]]. * [[1833]]: Загінуў [[Каспар Хаўзер]], вядомы сваім таямнічым лёсам знайдыш, празваны «Дзіця Еўропы». * [[1903]]: [[Браты Райт]] здзейснілі першы ў гісторыі пілатуемы палёт на маторным [[самалёт|самалёце]] «Флайер-1». * [[1907]]: Агульнанацыянальны сход выбраў першага [[кароль|караля]] [[Бутан]]а, ім стаў падтрыманы брытанцамі [[Уг’ен Вангчук]]. * [[1924]]: Утворана прафесійнае аб’яднанне беларускіх кінематаграфістаў і фатографаў «[[Беларусьфільм|Белдзяржкіно]]». * [[1988]]: Адбыўся І з’езд [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў|Беларускага аб’яднання студэнтаў]]. * [[1989]]: Дэбютаваў мультсерыял «[[Сімпсаны]]» — самы доўгі ў гісторыі амерыканскага тэлебачання. * [[2008]]: Міністэрства юстыцыі Беларусі выдала пасведчанне аб рэгістрацыі [[За Свабоду (рух)|Руху «За свабоду»]]. * [[2014]]: Адноўлены дыпламатычныя адносіны [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Куба|Кубы]]. * [[2019]]: Былога прэзідэнта [[Пакістан]]а [[Первез Мушараф|Первеза Мушарафа]] завочна прысудзілі да смяротнага пакарання. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|С17]] </noinclude> lfk0pb8p4wte2ugs98e6q5e0cieuunz 100 540543 5171336 5168145 2026-07-26T16:24:18Z JerzyKundrat 174 5171336 wikitext text/x-wiki * [[19 ліпеня]]: Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары.* [[20 ліпеня]]: Памерла [[Ева Вежнавец]], беларуская пісьменніца, журналістка. * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' {{reflist}} btd262jtszwqcayo6sxetp93n2jrtlg 5171337 5171336 2026-07-26T16:24:45Z JerzyKundrat 174 5171337 wikitext text/x-wiki * [[20 ліпеня]]: Памерла [[Ева Вежнавец]], беларуская пісьменніца, журналістка. * [[19 ліпеня]]: Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' {{reflist}} jo6jlkw86g3g0g28w1su3bqt65x25gk 0 542658 5171444 5169688 2026-07-26T19:42:17Z Rotondus 11765 /* Біяграфія */ афармленне 5171444 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = Мікола_Кандратаў.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = паэт, празаік | Гады актыўнасці = з 1994 | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = беларуская | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Мікола Кандратаў''' ({{ДН|20|5|1957}}, в. [[Замосце (Талачынскі раён)|Замосце]], [[Талачынскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|21|7|2026}}) — беларускі паэт і перакладчык (перакладае з рускай мовы на беларускую). Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. == Біяграфія == У 1974-78 гг. вучыўся ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскім педагагічным інстытуце]] на матэматычным факультэце, спецыяльнасць — матэматыка. У 1978-79 гг. выкладаў матэматыку ў ПТВ аўтамабільнага транспарту г. [[Вілейка|Вілейкі]]. У 1979 — 80 гг. служыў у войску. Пасля службы пераехаў у г. Мінск, працаваў праграмістам на Мінскім вытворчым аб’яднанні вылічальнай тэхнікі (працуе да гэтага часу). З 1994 г. пачаў пісаць вершы на беларускай мове. У 1997—1999 гг. быў слухачом Авестыйскай астралагічнай школы Паўла Глобы. У 2002 г. выдаў першую кнігу вершаў «Возера Рудакова». З 2002 па 2005 г. вучыўся ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] на аддзяленні філасофіі і літаратуры. З 2003 г. — сябра суполкі «Літаратурны квартал» (заснавана пры газ. «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]»; з 2004 г. — «Літаратурнае прадмесце»). Удзельнік [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]], на платформе якога быў адным з аўтараў і ўдзельнікаў праекта зорна-паэтычных вечарын «12 сузор’яў» (2007—2008 гг.) у [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]]<ref>{{cite web | url =http://art-s.by/udelniki-mikola-kandratau.html | title =Мікола Кандратаў | publisher =[[Паэтычны тэатр «Арт.С»]] | accessdate =28 снежня 2017 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20171113120051/http://art-s.by/udelniki-mikola-kandratau.html | archivedate =13 лістапада 2017 | url-status =dead }}</ref>. Друкаваўся ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Верасень (часопіс)|Верасень]]», «Паміж», газеце «Літаратура і мастацтва» і іншых. Вершы Міколы Кандратава запісваліся і гучалі на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]], а ў 2008 г. — на [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё «Свабода»]] у «Начной чытанцы». З восені 2009 г. — сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]<ref>{{cite web| author =| date =| url = http://kamunikat.org/Kandratau_Mikola.html| title =Мікола Кандратаў |publisher =[[Kamunikat.org]]| accessdate = 28 снежня 2017}}</ref>. == Бібліяграфія == === Зборнікі паэзіі === * «Возера Рудакова» (2002, выдавецтва «Беларускі кнігазбор») * «Вершы і зоркі» (2008, выдавецтва «Мастацкая літаратура») * «Кроплі дажджу» (2013, выдавецтва «Логвінаў») === Супольныя зборнікі паэзіі ў суаўтарстве === * «Літаратурны квартал» (2003) * «Дзень паэзіі 2005» * «Літаратурнае прадмесце» (2012) === У зборніках === * «У святле астралогіі. Лёсы беларускіх літаратараў» (2016, выдавецтва «Кнігазбор») — кніга пра жыццё выбітных беларускіх паэтаў і пісьменнікаў мінулага. * {{кніга|аўтар = |частка =Чалавек і бабёр. Камяні крыўды. Балотная казка|загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |спасылка = |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі = |старонак = |серыя =Беларуская аўтарская казка |isbn = |тыраж =}} {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Кандратаў Мiкола}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] 6kiznnlvd9x44aeb14hj2lb23axa96w 0 542678 5171735 4347852 2026-07-27T11:13:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171735 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Фронт Мажайскай лініі абароны |выява = [[Выява:Red Army Badge.svg|200px]] |подпіс = [[Эмблема]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС]] |гады = [[18 ліпеня]] [[1941]] — [[30 ліпеня]] [[1941]] |краіна = {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |падначаленне = [[Камандуючы|камандуючаму]] [[войскі|войскамі]] [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]]у |у складзе = [[Узброеныя Сілы СССР]] |тып = [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]] |уключае_у_сябе = упраўленне, [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб'яднанні]], [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнні]], [[Воінская часць|воінскія часці]] і ўстановы |роля = |памер = [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб'яднанне]] |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Павел Арцём’евіч Арцем’еў (военачальнік)|Павел Арцём’евіч Арцем’еў]] }} '''Фронт Мажа́йскай лі́ніі абаро́ны''' — адзін з франтоў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сфарміраваны на заходнім напрамку [[18 ліпеня]] [[1941]] года на падставе загаду [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі ВГК]] ад [[18 ліпеня]] [[1941]] года для арганізацыі абароны па [[Мажайская абарончая лінія|Мажайскай абарончай лініі]]. Функцыі штаба фронту выконваў штаб [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]]. [[30 ліпеня]] [[1941]] года на падставе загаду Стаўкі ВГК ад [[30 ліпеня]] [[1941]] года фронт быў скасаваны, яго войскі перададзеныя ў склад [[Рэзервовы фронт|Рэзервовага фронту]]. == Склад фронту == У склад фронту ўваходзілі [[32-я армія (СССР)|32]], [[33-я армія (СССР)|33]], [[34-я армія (СССР)|34-я]] арміі. == Камандны склад == * Камандуючы — [[генерал-лейтэнант]] [[Павел Арцём’евіч Арцем’еў (военачальнік)|П. А. Арцем’еў]] * Член Ваеннага савета — сакратар Маскоўскага камітэта [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] І. М. Сакалоў * Начальнік штаба — [[генерал-маёр]] А. І. Кудрашоў == Літаратура == * Фронт Можайской линии обороны // [https://web.archive.org/web/20130515190406/http://militera.lib.ru/enc/enc_vov1985/index.html Великая Отечественная война, 1941—1945] : энциклопедия / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — С. 763. — 500 000 экз. == Спасылкі == * [http://www.victory.mil.ru/rkka/units/02/34.html Фронт Мажайскай лініі абароны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070402204928/http://victory.mil.ru/rkka/units/02/34.html |date=2 красавіка 2007 }} {{Чырвоная Армія ў ВАВ}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР|Мажайскай лініі абароны]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны|Мажайскай лініі абароны]] 1je9isq23zylrim0rv4jdjd0crpu1ww 0 545559 5171742 4141887 2026-07-27T11:20:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171742 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Фронт рэзервовых армій |выява = [[Выява:Red Army Badge.svg|200px]] |подпіс = [[Эмблема]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС]] |гады = [[14 ліпеня]] [[1941]] — [[25 ліпеня]] [[1941]] |краіна = {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |падначаленне = [[Камандуючы|камандуючаму]] |у складзе = [[Узброеныя Сілы СССР]] |тып = [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]] |уключае_у_сябе = упраўленне, [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанні]], [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнні]], [[Воінская часць|воінскія часці]] і ўстановы |роля = абарона |памер = [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Іван Аляксандравіч Багданаў|І. А. Багданаў]] }} '''Фронт рэзерво́вых а́рмій''' — [[Ваенная аперацыя|аператыўна]]-[[Стратэгія|стратэгічнае]] фарміраванне, адзін з [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|франтоў]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС СССР]], у часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Гісторыя == Створаны на заходнім (маскоўскім) [[Стратэгічны напрамак|стратэгічным напрамку]] паводле рашэння [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі ВГК]] ад [[14 ліпеня]] [[1941]] года з задачай своечасовай арганізацыі [[Абарона|абароны]] на [[Рубеж|рубяжы]] [[Старая Руса]] — [[Асташкаў]] — [[Белы (горад)|Белы]] — Істоміна — [[Ельня (горад)|Ельня]] — [[Бранск]] (працягласць [[Абарончы рубеж|мяжы]] каля 750 кіламетраў). == Склад == У склад фронту ўвайшлі ўпраўленне і шэсць [[Рэзервовая армія|рэзервовых армій]], перададзеных з [[Рэзерв Стаўкі ВГК|рэзерву Стаўкі ВГК]]. У 1-м [[Эшалон (вайсковая справа)|эшалоне]] фронту разгортваліся: * [[29-я армія (СССР)|29-я армія]] * [[30-я армія (СССР)|30-я армія]] * [[24-я армія (СССР)|24-я армія]] * [[28-я армія (СССР)|28-я армія]] У рэзерве заставаліся [[31-я армія (СССР)|31-я]] і [[32-я армія (СССР)|32-я арміі]]. == Баявыя дзеянні == Асноўнымі напрамкамі ў абароне фронту рэзервовых армій лічыліся калінінскі, вяземскі і тульскі. [[20 ліпеня]] 1941 года 14 дывізій з армій 1-га [[эшалон]]а фронту былі вылучаныя для нанясення [[Контратака|контрудараў]] у раёне [[Смаленск]]а. [[25 ліпеня]] 1941 года Фронт рэзервовых армій быў скасаваны, яго [[Войскі (фарміраванне)|войскі]] ўвайшлі ў склад [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга]] і [[Рэзервовы фронт|Рэзервовага франтоў]]. == Камандны склад == [[Выява:Ivan Bogdanov c. 1940.jpg|міні|127x127пкс|[[Іван Аляксандравіч Багданаў|І. А. Багданаў]].]] * [[Камандуючы]] — [[генерал-лейтэнант]] [[Іван Аляксандравіч Багданаў]] * [[Члены Ваеннага савета]]: ** [[Камісар дзяржбяспекі 3-га рангу]] [[Сяргей Нічыпаравіч Круглоў]] ** [[Сакратар]] Смаленскага [[Абласны камітэт КПСС|абкама]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] {{нп3|Дзмітрый Міхайлавіч Папоў||ru|Попов, Дмитрий Михайлович}} * Начальнікі [[штаб]]а — [[генерал-маёр]] {{нп3|Пётр Іванавіч Ляпін||ru|Ляпин, Пётр Иванович}}. == Літаратура == * Фронт резервных армий // [https://web.archive.org/web/20130515190406/http://militera.lib.ru/enc/enc_vov1985/index.html Великая Отечественная война, 1941—1945] : энциклопедия / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — С. 583. — 500 000 экз. == Спасылкі == * [http://victory.mil.ru/rkka/units/02/35.html Фронт рэзервовых армій.] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121221135544/http://victory.mil.ru/rkka/units/02/35.html |date=21 снежня 2012 }} {{Чырвоная Армія ў ВАВ}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] 3ejdt6doec5fxyp7a8ywzui75zkj1ye 10 547684 5171429 4820236 2026-07-26T19:22:54Z JerzyKundrat 174 5171429 wikitext text/x-wiki '''[[14 жніўня]]''' : {{Сцяг Пакістана}} [[Пакістан]]: Дзень незалежнасці (1947). * [[1089]]: [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|Імператар]] [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрых IV]] ажаніўся ў другі раз з [[Еўпраксія Усеваладаўна|Еўпраксіяй Усеваладаўнай]], дачкой [[Усевалад Яраславіч|Усевалада Яраславіча]]. * [[1248]]: Пачалося будаўніцтва [[Кёльнскі сабор|Кёльнскага сабора]]. * [[1385]]: У [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]] падпісаная [[Крэўская унія|персанальная унія]] паміж [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і Польшчай. * [[1775]]: Расійскі ўрад ліквідаваў [[Запарожская Сеч|Запарожскую Сеч]]. * [[1893]]: У [[Парыж]]ы выдадзена першае ў свеце пасведчанне кіроўцы аўтамабіля. * [[1920]]: «Цуд над Віслай», пералом у [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайне]], пачатак паражэнняў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. * [[1928]]: У [[Мінск|Менску]] адбылася прэм’ера фільма «[[Кастусь Каліноўскі (фільм)|Кастусь Каліноўскі]]». * [[1945]]: Японскі імператар [[Хірахіта]] выдаў указ пра безумоўную капітуляцыю [[Японія|Японіі]]. * [[2008]]: [[Грузія]] абвясціла пра выхад з [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]. * [[2010]]: У [[Сінгапур]]ы адкрыліся [[Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2010|I Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|814]] </noinclude> qg55k6ucbesswvbhnv3e9dxjrt3dpzi 10 547685 5171411 5109247 2026-07-26T18:54:41Z JerzyKundrat 174 5171411 wikitext text/x-wiki '''[[10 жніўня]]''' : {{Сцяг Эквадора}} [[Эквадор]]: Дзень незалежнасці ([[1809]]) * [[843]]: Падпісаны [[Вердэнскі дагавор]], які падзяліў [[Франкская дзяржава|Франкскую імперыю]] на тры часткі. * [[955]]: [[Бітва на рацэ Лех]], нямецкія войскі на чале з каралём [[Атон I Вялікі|Атонам I]] разграмілі качэўнікаў-венграў. * [[1002]]: [[Кунігунда Люксембургская]], жонка [[Генрых II Святы|Генрыха II Святога]], была каранавана ў [[Падэрборн]]е. * [[1500]]: Партугалец [[Дыёгу Дыяш]] дасягнуў вострава [[Мадагаскар]]. * [[1519]]: Пачалося кругасветнае падарожжа каманды [[Фернан Магелан|Магелана]]. * [[1759]]: [[Карл III (кароль Іспаніі)|Карл III]] ўзышў на іспанскі прастол. * [[1792]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[1919]]: У [[Мінск]]у створаны [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт]]. * [[1927]]: У Мінску з’езд праваслаўных святароў і вернікаў абвясціў [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Беларускую аўтакефальную царкву]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|810]] </noinclude> 65vo7y3loa4pdql5rbtr8nedfuf8wwj 10 547687 5171400 5074211 2026-07-26T18:41:24Z JerzyKundrat 174 5171400 wikitext text/x-wiki '''[[9 жніўня]]''' :{{Сцяг ААН}} Сусветны дзень карэнных народаў * [[1483]]: Адчынена [[Сіксцінская капэла]] ў [[Рым]]е. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Таропец]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны]]. * [[1815]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]]. * [[1944]]: Заснаваны [[Мінскі аўтамабільны завод]]. * [[1945]]: Атамная бомба скінута на горад [[Нагасакі]] ([[Японія]]). * [[1965]]: [[Сінгапур]] аддзяліўся ад [[Малайзія|Малайзіі]] і атрымаў незалежнасць. * [[1974]]: [[Рычард Ніксан]] падаў у адстаўку з пасады [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]]. * [[1999]]: [[Уладзімір Пуцін]] прызначаны выконваць абавязкі Старшыні ўрада [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[2020]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі]], пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсіфікацыі вынікаў. * [[2025]]: У [[Вашынгтон]]е падпісана дэкларацыя пра мірныя адносіны [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|809]] </noinclude> 00p2psgrevogr5lzocpv64brwm466o7 5171405 5171400 2026-07-26T18:46:37Z JerzyKundrat 174 5171405 wikitext text/x-wiki '''[[9 жніўня]]''' :{{Сцяг ААН}} Сусветны дзень карэнных народаў * [[1483]]: Адчынена [[Сіксцінская капэла]] ў [[Рым]]е. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Таропец]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны]]. * [[1815]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]]. * [[1832]]: У [[Камп’енскі палац|Камп’енскім палацы]] прайшло вяселле [[Луіза Марыя Арлеанская|Луізы Марыі Арлеанскай]] і бельгійскага караля [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольда I]]. * [[1944]]: Заснаваны [[Мінскі аўтамабільны завод]]. * [[1945]]: Атамная бомба скінута на горад [[Нагасакі]] ([[Японія]]). * [[1965]]: [[Сінгапур]] аддзяліўся ад [[Малайзія|Малайзіі]] і атрымаў незалежнасць. * [[1974]]: [[Рычард Ніксан]] падаў у адстаўку з пасады [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]]. * [[1999]]: [[Уладзімір Пуцін]] прызначаны выконваць абавязкі Старшыні ўрада [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[2020]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі]], пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсіфікацыі вынікаў. * [[2025]]: У [[Вашынгтон]]е падпісана дэкларацыя пра мірныя адносіны [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|809]] </noinclude> 5wpbldnl1zxht3plent1zxhmds836pm 5171409 5171405 2026-07-26T18:49:23Z JerzyKundrat 174 5171409 wikitext text/x-wiki '''[[9 жніўня]]''' :{{Сцяг ААН}} Сусветны дзень карэнных народаў * [[1483]]: Адчынена [[Сіксцінская капэла]] ў [[Рым]]е. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Таропец]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны]]. * [[1815]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]]. * [[1832]]: У [[Камп’енскі палац|Камп’енскім палацы]] прайшло вяселле [[Луіза Марыя Арлеанская|Луізы Марыі Арлеанскай]] і бельгійскага караля [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольда I]]. * [[1944]]: Заснаваны [[Мінскі аўтамабільны завод]]. * [[1945]]: Атамная бомба скінута на горад [[Нагасакі]] ([[Японія]]). * [[1965]]: [[Сінгапур]] аддзяліўся ад [[Малайзія|Малайзіі]] і атрымаў незалежнасць. * [[1974]]: [[Рычард Ніксан]] падаў у адстаўку з пасады [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]]. * [[1999]]: [[Уладзімір Пуцін]] прызначаны выконваць абавязкі Старшыні Урада [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[2020]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі]], пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсіфікацыі вынікаў. * [[2025]]: У [[Вашынгтон]]е падпісана дэкларацыя пра мірныя адносіны [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|809]] </noinclude> 1ylqgm8c28oih76lv2fkwssvec9r0fa 10 547699 5171445 5025361 2026-07-26T19:44:34Z JerzyKundrat 174 5171445 wikitext text/x-wiki '''[[19 жніўня]]''' * [[43 да н.э.]]: [[Актавіян Аўгуст]] прымусіў сенат абраць яго консулам. * [[1487]]: [[Малага]] адваявана кастыльскімі войскамі ў арабаў і далучана да [[Каралеўства Кастылія|Кастыліі]]. * [[1561]]: Каралева [[Марыя Сцюарт]] вяртаецца ў [[Каралеўства Шатландыя|Шатландыю]]. * [[1562]]: Пад [[Невель (горад)|Невелем]] польскі атрад на чале з Станіславам Лесьнявольскім разбіў маскоўскае войска на чале з [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Андрэем Курбскім]]. * [[1782]]: Бітва пад Блю-Лікс, апошняя значная бітва ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайне за незалежнасць ЗША]]. * [[1919]]: [[Афганістан]] стаў незалежным ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1925]]: У [[Вільня|Вільні]] пачалося выданне газеты «[[Жыццё беларуса]]». * [[1989]]: Прэзідэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Войцех Ярузельскі]] назначае актывіста «[[Салідарнасць (прафсаюз)|Салідарнасці]]» [[Тадэвуш Мазавецкі|Тадэуша Мазавецкага]] прэм’ер-міністрам. * [[1991]]: [[Жнівеньскі путч]] у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]: змоўшчыкі адхілілі ад улады [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]] і заявілі аб увядзенні надзвычайнага становішча. * [[1999]]: У [[Бялград]]зе дэманстранты патрабуюць у [[Слабадан Мілошавіч|Слабодана Мілошавіча]] пакінуць пасаду прэзідэнта [[Югаславія|Югаславіі]]. * [[2003]]: У [[Ірак]]у каля штаб-кватэры [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] выбухнула бомба. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|819]] </noinclude> hk5avtxendrrqv8t7tfwgrm4kmgwe0j 5171448 5171445 2026-07-26T19:47:36Z JerzyKundrat 174 5171448 wikitext text/x-wiki '''[[19 жніўня]]''' * [[43 да н.э.]]: [[Актавіян Аўгуст]] прымусіў сенат абраць яго консулам. * [[1487]]: [[Малага]] адваявана кастыльскімі войскамі ў арабаў і далучана да [[Каралеўства Кастылія|Кастыліі]]. * [[1561]]: Каралева [[Марыя Сцюарт]] вяртаецца ў [[Каралеўства Шатландыя|Шатландыю]]. * [[1562]]: Пад [[Невель (горад)|Невелем]] польскі атрад на чале з Станіславам Лесьнявольскім разбіў маскоўскае войска на чале з [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Андрэем Курбскім]]. * [[1782]]: Бітва пад Блю-Лікс, апошняя значная бітва ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайне за незалежнасць ЗША]]. * [[1919]]: [[Афганістан]] стаў незалежным ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1925]]: У [[Вільня|Вільні]] пачалося выданне газеты «[[Жыццё беларуса]]». * [[1989]]: Прэзідэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Войцех Ярузельскі]] назначае актывіста «[[Салідарнасць (прафсаюз)|Салідарнасці]]» [[Тадэвуш Мазавецкі|Тадэуша Мазавецкага]] прэм’ер-міністрам. * [[1991]]: [[Жнівеньскі путч]] у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], змоўшчыкі адхілілі ад улады [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]] і заявілі аб увядзенні надзвычайнага становішча. * [[1999]]: У [[Бялград]]зе дэманстранты патрабуюць у [[Слабадан Мілошавіч|Слабодана Мілошавіча]] пакінуць пасаду прэзідэнта [[Югаславія|Югаславіі]]. * [[2003]]: У [[Ірак]]у каля штаб-кватэры [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] выбухнула бомба. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|819]] </noinclude> 4rkj0lhvy9i6mdcljvgh9bkvosh0i9s 0 547899 5171736 4389631 2026-07-27T11:13:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171736 wikitext text/x-wiki [[Файл:RIAN_archive_14_Anti-aircraft_gunners_defending_Moscow.jpg|міні|442x442пкс|Група навядзення зенітнага [[разлік]]у пры абароне [[Масква|Масквы]], [[1 лістапада]] [[1941|1941 года]], фота Алег Кнорынг.]] [[Файл:RIAN_archive_732_Girls_on_duty.jpg|міні|300x300пкс|На баявым дзяжурстве, [[ваеннаслужачы]]я [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], [[1 мая]] [[1942]] года, фота Барыс Кудаяраў.]] [[Файл:RIAN_archive_41395_Servicemen_installing_a_barrage_balloon.jpg|міні|300x300пкс|[[Ваеннаслужачы|Ваеннаслужачыя]] ўстанлёўваюць аэрастат загараджэння, Масква, [[20 чэрвеня]] [[1942]] года, фота Уладзімір Граноўскі.]] '''Фронт СПА''' — [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аператыўна-стратэгічнае аб'яднанне]] ([[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]]) [[Войскі СПА|войскаў СПА]] ва ўзброеных сілах [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], прызначанае для абароны ад паветранага нападзення праціўніка буйных адміністрацыйна-палітычных і эканамічных цэнтраў, найважнейшых прамысловых раёнаў, камунікацый і іншых стратэгічных аб'ектаў у глыбокім тыле і на [[Тэатр ваенных дзеянняў|тэатры ваенных дзеянняў]]. ''Франты СПА'' былі толькі ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]]. == Гісторыя == == Фарміраванні == Першым у красавіку [[1942]] года быў створаны [[Маскоўскі фронт СПА]]. У чэрвені [[1943]] года войскі СПА краіны, якія дзейнічалі на Еўрапейскай частцы СССР, былі падзеленыя на [[Заходні фронт СПА]] і [[Усходні фронт СПА]]. На базе іх у сакавіку [[1944]] года створаны [[Паўночны фронт СПА]], [[Паўднёвы фронт СПА]] і [[Закаўказскі фронт СПА]]. З канца [[1944]] года, у складзе РСЧА, дзейнічалі чатыры фронту СПА: * Заходні фронт СПА * Паўднёва-Заходні фронт СПА * Закаўказскі фронт СПА * [[Цэнтральны фронт СПА]] == Склад == [[Файл:Projector-msk-vov.jpg|міні|300x300пкс|Зенітны пражэктар]] У залежнасці ад важнасці выполняемых задач, наяўнасці сіл і сродкаў у састаў ''фронту СПА'' ўваходзілі: * упраўленне (штаб) ** адзін — два знішчальныя авіяцыйныя карпусы *** 6 — 12 знішчальных авіяцыйных дывізій * 3 — 7 [[Корпус СПА|карпусоў СПА]] * адна — 7 [[Дывізія СПА|дывізій СПА]] * адна — дзве брыгады СПА * [[Воінская часць|часці]] тылу і спецыяльных войскаў У склад ''фронту СПА'' магла ўключацца [[армія СПА]] і [[Паветраная армія (СССР)|паветраная знішчальная армія]]. У складзе фронту СПА налічвалася каля: * 1 000 і больш [[Знішчальнік|самалётаў-знішчальнікаў]] * 4 000 — 4 500 [[Зенітная гармата|зенітных гармат]] * да 2 800 [[Зенітны кулямёт|зенітных кулямётаў]] * 900 — 1 600 зенітных пражэктараў * да 1 800 аэрастатаў загараджэння == Літаратура == * Фронт ПВО // [https://web.archive.org/web/20130515190406/http://militera.lib.ru/enc/enc_vov1985/index.html Великая Отечественная война, 1941—1945 : энциклопедия] / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — С. 763. — 500 000 экз. * ''Светлишин Н. А.'' [http://militera.lib.ru/science/svetlishin_na/index.html Войска ПВО страны в Великой Отечественной войне]. — М.: Наука, 1979. — 296 с. == Спасылкі == * [http://militera.lib.ru/science/svetlishin_na/01.html Карэнная рэарганізацыя структуры СПА краіны ў 1941-1942 гг.] {{Чырвоная Армія ў ВАВ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР]] rye67a5tx816xxuyt8l6kwc3chsd8ts 0 554522 5171341 4028171 2026-07-26T16:31:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171341 wikitext text/x-wiki {{Часавыя паясы Афрыкі}} '''Усходнеафрыка́нскі час''' ({{lang-en|East Africa Time, EAT}})&nbsp;— [[часавы пояс]], што выкарыстоўваецца ў усходняй [[Афрыка|Афрыцы]]. Час супадае са [[Усходнееўрапейскі летні час|усходнееўрапейскім летнім часам]] ([[UTC+3]]). Паколькі гэты пояс выкарыстоўваецца пераважна каля [[экватар]]а, працягласць дня ў працягу года амаль не адрозніваецца і пераход на [[летні час]] не ажыццяўляецца. Усходнеафрыканскі час выкарыстоўваецца ў наступных краінах: * {{COM}} * {{DJI}} * {{ERI}} * {{ETH}} * {{KEN}} * {{MDG}} * {{SOM}} * {{RSS}} * {{SDN}} * {{TZA}} * {{UGA}} == Спасылкі == * [http://www.world-time-zones.org/zones/east-africa-time.htm Усходнеафрыканскі час на сайце world-time-zones.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110210073819/http://www.world-time-zones.org/zones/east-africa-time.htm |date=10 лютага 2011 }} {{ref-en}} * [http://www.timeanddate.com/library/abbreviations/timezones/indian-ocean/eat.html Усходнеафрыеанскі час на сайце timeanddate.com] {{ref-en}} * [http://www.timetemperature.com/africa/africa_time_zones.shtml Часавыя паясы Афрыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111221030828/http://www.timetemperature.com/africa/africa_time_zones.shtml |date=21 снежня 2011 }} {{ref-en}} [[Катэгорыя:Часавыя паясы]] tjya7nxlsnqh6kz3poqm2dg7uzl16b2 10 555129 5171452 4684488 2026-07-26T19:57:06Z JerzyKundrat 174 5171452 wikitext text/x-wiki '''[[21 жніўня]]''' : {{Сцяг ААН}} Міжнародны дзень даніны памяці ахвярам тэрарызму [[Файл:Coat of Arms of Vierchniadzvinsk, Belarus.svg|100px|right|Герб Верхнядзвінска (Дрысы).]] * [[1192]]: У [[Японія|Японіі]] ўлада імператара змянілася ўладай [[Сёгун|сёгу́на]]. * [[1770]]: [[Джэймс Кук]] абвясціў усходняе ўзбярэжжа Аўстраліі брытанскай уласнасцю пад назвай [[Новы Паўднёвы Уэльс]]. * [[1781]]: [[Верхнядзвінск|Дрысе]] нададзены [[Герб Верхнядзвінска|герб]] (''на выяве''). * [[1911]]: З [[Луўр]]а ў [[Парыж]]ы выкрадзена «[[Мона Ліза]]» [[Леанарда да Вінчы]], гэтая зрабіла карціну сусветным феноменам. * [[1914]]: [[Бітва пры Шарлеруа]] на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце Першай сусветнай вайны]] завяршылася перамогай германскай арміі і адыходам французскіх войск. * [[1959]]: [[Гаваі]] абвешчаны 50-м штатам [[ЗША]]. * [[1968]]: Войскі [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыі Варшаўскага дагавора]] ўвайшлі ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], каб задушыць «[[Пражская вясна|Пражскую вясну]]». * [[1991]]: Абвешчана аднаўленне незалежнасці [[Латвія|Латвіі]]. * 1991: Пацярпеў паразу [[жнівеньскі путч]], [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] адмяніў усе пастановы [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы|ДКНС]] і прызначыў новых кіраўнікоў сілавых ведамстваў.​ <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|821]] </noinclude> nehdnnto813ou0vlzd0gc75u6g61e44 10 555130 5171459 5026459 2026-07-26T20:07:57Z JerzyKundrat 174 5171459 wikitext text/x-wiki '''[[22 жніўня]]''' * [[1456]]: Князем Валахіі стаў [[Улад III Цэпеш]], больш вядомы як «Дракула». * [[1485]]: Скончылася [[вайна пунсовай і белай ружы]], у бітве пры Босварце загінуў [[Рычард III]], кароль англійскі. * [[1812]]: Экспедыцыя швейцарскага археолага [[Іаган Людвіг Буркхарт|Іагана Буркхарта]] знайшла руіны старажытнага горада [[Петра]]. * [[1861]]: Нарадзіўся [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]], пачынальнік беларускага нацыянальнага тэатра. * [[1864]]: Падпісаная 1-ая Жэнеўская канвенцыя, створана [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|таварыства Чырвонага крыжа]]. * [[1989]]: Амерыканскі касмічны апарат «[[Вояджэр-2]]» выявіў кольцы [[Нептун (планета)|Нептуна]]. * 1989: [[Літва]] абвясціла незаконнай анексію рэспублікі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Союзам]]. * [[1991]]: Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|спробы дзяржаўнага перавароту]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прэзідэнт краіны [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] вярнуўся ў [[Масква|Маскву]], члены [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы|ДКНС]] арыштаваныя. * [[2002]]: Улады [[Тайланд]]а забаранілі выкарыстоўваць [[слон|сланоў]] для перамяшчэння па гарадскіх вуліцах. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|822]] </noinclude> o2tv75buwerj614lbzwuml22xse3j88 10 555141 5171433 5017739 2026-07-26T19:32:27Z JerzyKundrat 174 5171433 wikitext text/x-wiki '''[[18 жніўня]]''' * [[1572]]: У [[Парыж]]ы адбылося вянчанне [[Маргарыта дэ Валуа|Маргарыты Валуа]] і [[Генрых Наварскі|Генрыха Наварскага]]. * [[1649]]: Заключана Збораўскае пагадненне паміж польскім каралём [[Ян II Казімір Ваза|Янам Казімірам]] і казацкай старшынёй. * [[1682]]: Пачатак валадарства [[Іван V (цар і вялікі князь усяе Русі)|Івана V]] і [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], цароў рускіх пры рэгенцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|Соф’і Аляксееўны]]. * [[1743]]: [[Абаскі мірны трактат]] завяршыў руска-шведскую вайну. * [[1868]]: Пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|сонечнага зацьмення]] французскі астраном П. Ж. Жансен заўважыў у [[спектр]]ы незвычайную лінію — адбылося адкрыццё [[гелій|гелію]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Марс]]а [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * [[1924]]: У [[Мінск|Менску]] арыштаваны адзін з кіраўнікоў антысавецкага ўзброенага змагання [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Барыс Савінкаў]]. * [[1966]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[1991]]: Здарылася [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам (1991)|падзенне аўтобуса]] з моста на чыгуначныя шляхі пад [[Хацежына]]м. * [[2020]]: Здзейснены [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенны пераварот]] у [[Малі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|818]] </noinclude> k4smt26ushihenfiki75gka3b1hip04 5171440 5171433 2026-07-26T19:38:22Z JerzyKundrat 174 5171440 wikitext text/x-wiki '''[[18 жніўня]]''' * [[1201]]: Біскуп [[Альберт фон Буксгеўдэн]] надаў першыя прывілеі нямецкім купцам у [[Рыга|Рызе]]. * [[1572]]: У [[Парыж]]ы адбылося вянчанне [[Маргарыта дэ Валуа|Маргарыты Валуа]] і [[Генрых Наварскі|Генрыха Наварскага]]. * [[1649]]: Заключана Збораўскае пагадненне паміж польскім каралём [[Ян II Казімір Ваза|Янам Казімірам]] і казацкай старшынёй. * [[1682]]: Пачатак валадарства [[Іван V (цар і вялікі князь усяе Русі)|Івана V]] і [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], цароў рускіх пры рэгенцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|Соф’і Аляксееўны]]. * [[1743]]: [[Абаскі мірны трактат]] завяршыў руска-шведскую вайну. * [[1868]]: Пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|сонечнага зацьмення]] французскі астраном П. Ж. Жансен заўважыў у [[спектр]]ы незвычайную лінію — адбылося адкрыццё [[гелій|гелію]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Марс]]а [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * [[1924]]: У [[Мінск|Менску]] арыштаваны адзін з кіраўнікоў антысавецкага ўзброенага змагання [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Барыс Савінкаў]]. * [[1966]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[1991]]: Здарылася [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам (1991)|падзенне аўтобуса]] з моста на чыгуначныя шляхі пад [[Хацежына]]м. * [[2020]]: Здзейснены [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенны пераварот]] у [[Малі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|818]] </noinclude> cmx886m3riip8px9j4mi5129j6ght86 10 555144 5171418 4159423 2026-07-26T19:05:29Z JerzyKundrat 174 5171418 wikitext text/x-wiki '''[[12 жніўня]]''' :{{Сцяг|ААН}} Міжнародны дзень моладзі * [[1383]]: Войска [[Крыжовыя паходы|крыжаносцаў]], разам з [[Вітаўт]]ам, заняла [[Тракай|Трокі]] і аблажыла [[Вільнюс|Вільню]]. * [[1399]]: [[Бітва на Ворскле (1399)|Бітва на Ворскле]], армія [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] разбітая войскамі [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. * [[1581]]: Выйшла асноўнае выданне [[Астрожская Біблія|Астрожскай Бібліі]]. * [[1654]]: Адбылася [[Бітва пад Шкловам (1654)|бітва пад Шкловам]], войска ВКЛ на чале з [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]] перамагло расійскія войскі на чале з [[Якаў Чаркаскі|Якавам Чаркаскім]]. * [[1794]]: Капітуляцыя Вільні перад расійскімі войскамі. * [[1851]]: [[Айзек Зінгер]] атрымаў патэнт на вынаходніцтва [[швейная машына|швейнай машыны]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Марс]]а — [[Дэймас]]. * [[1964]]: [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] адхілена ад [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] з-за палітыкі [[расізм]]у ў краіне. * [[1985]]: Авіакатастрофа лайнера «[[Boeing 747]]» под [[Токіа]]. * [[2000]]: Затанула расійская падлодка «[[К-141 Курск]]». <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|812]] </noinclude> 2bp9t72kg51wcdsjrhzvja0iy18tzol 10 555145 5171422 5017736 2026-07-26T19:09:26Z JerzyKundrat 174 5171422 wikitext text/x-wiki '''[[11 жніўня]]''' {{Сцяг Чада}} [[Чад]]: Дзень незалежнасці (1960) * [[480 да н.э.]]: [[Фермапільская бітва]] паміж персідскай арміяй [[Ксеркс I|Ксеркса]] і саюзным войскам грэчаскіх [[Поліс (антычнасць)|полісаў]] пад кіраўніцтвам [[спарта]]нскага цара [[Леанід I|Леаніда]]. * [[490]]: У бітве пры рацэ [[Ада (рака)|Ада]] армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбіла войска [[Адаакр]]а. * [[843]]: Падпісаны [[Вердэнскі дагавор]] аб падзеле імперыі [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] паміж трыма сынамі [[Людовік Набожны|Людовіка I Набожнага]]. * [[1127]]: Першае ўпамінанне пра [[Гродна|Горадзен (Гродна)]] у пісьмовых крыніцах ([[Лаўрэнцьеўскі летапіс]]). * [[1471]]: Падпісаны Корастынскі мір паміж [[Наўгародская дзяржава|Ноўгарадам]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквой]], паводле якога Ноўгарад прызнаваў уладу Масквы і выплочваў кантрыбуцыю. * [[1492]]: Пачатак [[пантыфікат]]у Папы Рымскага [[Аляксандр VI|Аляксандра VI]], адной з самых змрочных постацяў у гісторыі папства. * [[1794]]: Другая атака расійскіх войскаў на [[Вільнюс|Вільню]], наступным днём горад капітуляваў. * [[1979]]: Здарылася авіякатастрофа, [[сутыкненне двух ТУ-134 над Днепрадзяржынскам]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|811]] </noinclude> 3xxbamgftseqhf9l79nne4eqtbibj2o 5171423 5171422 2026-07-26T19:09:54Z JerzyKundrat 174 5171423 wikitext text/x-wiki '''[[11 жніўня]]''' {{Сцяг Чада}} [[Чад]]: Дзень незалежнасці (1960) * [[480 да н.э.]]: [[Фермапільская бітва]] паміж персідскай арміяй [[Ксеркс I|Ксеркса]] і саюзным войскам грэчаскіх [[Поліс (антычнасць)|полісаў]] пад кіраўніцтвам [[спарта]]нскага цара [[Леанід I|Леаніда]]. * [[490]]: У бітве пры рацэ [[Ада (рака)|Ада]] армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбіла войска [[Адаакр]]а. * [[843]]: Падпісаны [[Вердэнскі дагавор]] аб падзеле імперыі [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] паміж трыма сынамі [[Людовік Набожны|Людовіка I Набожнага]]. * [[1127]]: Першае ўпамінанне пра [[Гродна|Горадзен (Гродна)]] у пісьмовых крыніцах ([[Лаўрэнцьеўскі летапіс]]). * [[1471]]: Падпісаны Корастынскі мір паміж [[Наўгародская дзяржава|Ноўгарадам]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквой]], паводле якога Ноўгарад прызнаваў уладу Масквы і выплочваў кантрыбуцыю. * [[1492]]: Пачатак [[пантыфікат]]у Папы Рымскага [[Аляксандр VI|Аляксандра VI]], адной з самых змрочных постацяў у гісторыі папства. * [[1794]]: Здзейснена другая атака расійскіх войскаў на [[Вільнюс|Вільню]], наступным днём горад капітуляваў. * [[1979]]: Здарылася авіякатастрофа, [[сутыкненне двух ТУ-134 над Днепрадзяржынскам]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|811]] </noinclude> e6r6um6b135xro8bqtbn32ueb2z9if8 5171428 5171423 2026-07-26T19:18:06Z JerzyKundrat 174 5171428 wikitext text/x-wiki '''[[11 жніўня]]''' {{Сцяг Чада}} [[Чад]]: Дзень незалежнасці (1960) * [[480 да н.э.]]: [[Фермапільская бітва]] паміж персідскай арміяй [[Ксеркс I|Ксеркса]] і саюзным войскам грэчаскіх [[Поліс (антычнасць)|полісаў]] пад кіраўніцтвам [[спарта]]нскага цара [[Леанід I|Леаніда]]. * [[490]]: У бітве пры рацэ [[Ада (рака)|Ада]] армія [[Тэадорых Вялікі|Тэадорыха Вялікага]] разбіла войска [[Адаакр]]а. * [[843]]: Падпісаны [[Вердэнскі дагавор]] аб падзеле імперыі [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] паміж трыма сынамі [[Людовік Набожны|Людовіка I Набожнага]]. * [[1127]]: Першае ўпамінанне пра [[Гродна|Горадзен (Гродна)]] у пісьмовых крыніцах ([[Лаўрэнцьеўскі летапіс]]). * [[1471]]: Падпісаны Корастынскі мір паміж [[Наўгародская дзяржава|Ноўгарадам]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквой]], паводле якога Ноўгарад прызнаваў уладу Масквы і выплочваў кантрыбуцыю. * [[1492]]: Пачатак [[пантыфікат]]у Папы Рымскага [[Аляксандр VI|Аляксандра VI]], адной з самых змрочных постацяў у гісторыі папства. * [[1794]]: Здзейснена другая атака расійскіх войскаў на [[Вільнюс|Вільню]], наступным днём горад капітуляваў. * [[1971]]: Адбылася [[дэманстрацыя хіпі ў Гродне]]. * [[1979]]: Здарылася авіякатастрофа, [[сутыкненне двух ТУ-134 над Днепрадзяржынскам]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|811]] </noinclude> iss3vuagwsbmb4rnlxqwrs3bcuxiwj5 0 556710 5171320 4046939 2026-07-26T15:49:40Z D.L.M.I. Bel 33064 5171320 wikitext text/x-wiki {{Вадасховішча |Назва = Вазузскае |Нацыянальная назва = {{lang-ru|Вазузское}} |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 9|lat_sec = 1.79 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 32|lon_sec = 12.12 |region = |CoordScale = |Размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Расія}}, [[Смаленская вобласць]], [[Цвярская вобласць]] |Вышыня над узроўнем мора = 180,2 |Даўжыня = 84 |Шырыня = 2,1 |Плошча = 106 |Аб'ём = 0,428 |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = 28,1 |Сярэдняя глыбіня = 5,1 |Празрыстасць = да 3 |Плошча вадазбору = |Упадаюць = [[Вазуза]], Асуга, [[Касня (рака)|Касня]], [[Гжаць]] |Выцякаюць = Вазуза |Год напаўнення = 1977 |Вышыня плаціны = |Пазіцыйная карта 1 = Расія Еўрапейская частка |Шырыня ПазКарты 1 = |crosses180 = |Пазіцыйная карта 2 = |Шырыня ПазКарты 2 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вазу́зскае''' ({{lang-ru|Вазу́зское)}}<ref name="geo">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=80|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref> — [[вадасховішча]] ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Цвярская вобласць|Цвярской]] абласцях [[Расія|Расіі]] на рацэ [[Вазуза]]. З’яўляецца часткай Вазузскай гідратэхнічнай сістэмы. Вадасховішча ўведзена ў эксплуатацыю ў [[1977]]<ref name="voda">[http://voda.mnr.gov.ru/reservoirs/detail.php?ID=7301 Вазузское водохранилище // Федеральное агентство водных ресурсов (Росводресурсы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171206010747/http://voda.mnr.gov.ru/reservoirs/detail.php?ID=7301 |date=6 снежня 2017 }}{{ref-ru}}</ref> годзе. Плошча паверхні пры нармальным падпорным узроўні 106<ref name="voda" /> км². Даўжыня вадасховішча 84<ref name="water">[http://water-rf.ru/Водные_объекты/2008/Вазузское_водохранилище ''Григорьева И. Л.'' Вазузское водохранилище // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»]{{ref-ru}}</ref> км, найбольшая шырыня 2,1<ref name="water" /> км. Найбольшая глыбіня 28,1<ref name="water" /> м, сярэдняя — 5,1<ref name="water" /> м. Ваганні ўзроўню вады да 10<ref name="geo" /> м. Карысны аб’ём 428<ref name="voda" /> млн м³. [[Плаціна (архітэктура)|Плаціна]] вадасховішча земляная і знаходзіцца за 5,1 км ад вусця Вазузы. Даўжыня плаціны 883<ref name="water" /> м, яе вышыня 35<ref name="water" /> м. Плошча вадазбору 6890 км². [[Катлавіна]] вадасховішча складаецца з чатырох плёсаў, утвораных затопленымі далінамі рэк Вазуза, Асуга, [[Касня (рака)|Касня]], [[Гжаць]]<ref name="water" />. Каналам [[Гжаць]]—[[Яўза (прыток Гжаці)|Яўза]] Вазузскае вадасховішча злучаецца з [[Яўзскае вадасховішча|Яўзскім вадасховішчам]] і разам з Верхнерузскім вадасховішчам утварае Вазузскую гідратэхнічную сістэму, выкарыстоўваемую ў мэтах паляпшэння водазабеспячэння горада [[Масква|Масквы]]<ref name="voda" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=80|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=186|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://voda.mnr.gov.ru/reservoirs/detail.php?ID=7301 Вазузское водохранилище // Федеральное агентство водных ресурсов (Росводресурсы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171206010747/http://voda.mnr.gov.ru/reservoirs/detail.php?ID=7301 |date=6 снежня 2017 }}{{ref-ru}} * [http://water-rf.ru/Водные_объекты/2008/Вазузское_водохранилище ''Григорьева И. Л.'' Вазузское водохранилище // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Геаграфія Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Вадасховішчы Цвярской вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Волгі]] 10h90ao2b9730s1f1hxxidgl6brau3c 0 560890 5171574 5161629 2026-07-26T23:46:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171574 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Файбіш-Шрага Царфін''' (Сэм Зарфін, {{lang-fr|Faïbich-Schraga Zarfin}}; {{ДН|7|1|1900}}, [[Смілавічы]] — {{ДС|25|9|1975}}, [[Рані-су-Буа]], [[Францыя]]) — французскі [[мастак]] яўрэйскага паходжання, народжаны на тэрыторыі сучаснай Беларусі. == Біяграфія == [[File:Michel Kikoine, Faibish-Schraga Zarfin and their friends.jpg|thumb|270px|Файбіш-Шрага Царфін (у другім шэрагу зправа), Вільня (1912)]] Нарадзіўся ў мястэчку [[Смілавічы]] каля [[Мінск]]а. Пачатковую мастацкую адукацыю атрымаў у малявальнай школе мастака [[Іван Пятровіч Трутнеў|І. Трутнева]] ([[Вільня]], 1913—1914). У 1914 годзе эміграваў у [[Палесціна|Палесціну]], вучыўся ў Акадэміі мастацтваў {{нп3|Бэцалель||ru|Бецалель (академия)}} ([[Іерусалім]]). У 1918—1920 гадах служыў у брытанскім войску, ваяваў за вызваленне [[Палесціна|Палесціны]] ад улады [[Атаманская імперыя|Атаманскай імперыі]]. У 1920 годзе прыняў удзел у выстаўцы, зладжанай мэрам Іерусаліма. На той час ягоны стыль быў пад уплывам [[фавізм]]у<ref>{{Cite web | url = http://www.bogema-art.ru/popup.php?id=3119| title = Зарфин Файбич-Шрага (1899—1975) «Дети в парке»|publisher = Антыкварны салон «Богема»| date = 24 ліпеня 2011 |lang = ru}}</ref>. У 1923 годзе з’ехаў у [[Берлін]], праз год — у [[Парыж]]. У 1925—1940 гадах часта выстаўляецца ў Салоне незалежных, малюе эскізы для модных сукенак. У 1929 годзе ажаніўся, у 1931 годзе атрымаў французскае грамадзянства. У 1939 годзе мабілізаваны, пасля сканчэння ваенных дзеянняў з сям’ёй спярша ўцякае ў [[Ліён]], пасля ў [[Грэнобль]]; працы, пакінутыя ім у парыжскай кватэры, зніклі без следу. З 1947 года жыў у Рані-су-Буа. Уваходзіў у кола мастакоў «Парыжскай школы». Быў знаёмы з [[Хаім Суцін|Хаімам Суціным]] і [[Міхаіл Кікоін|Міхаілам Кікоіным]]. Актыўна ўдзельнічаў у шматлікіх выстаўках, у тым ліку ў [[Нью-Ёрк]]у, [[Оксфард]]зе і інш. == Спадчына мастака ў музеях Беларусі == Творы Царфіна захоўваюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]], у карпаратыўнай калекцыі ААТ «Белгазпрамбанк» (13 жывапісных работ), у калекцыі кампаніі «А-100». У 2011 годзе [[Белгазпрамбанк]] (старшыня праўлення — [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]]) набыў у Надзін Незавер, эксперта па Парыжскай школе 1905—1939 гадоў, 12 твораў Шрагі Царфіна<ref>{{cite web|title=Возвращение на родину шедевра витебской знаменитости|url=https://vkurier.by/13294|work=[[Витебский Курьер]]|date=2015-01-10|access-date=2021-08-29|lang=ru}}</ref>. Таксама ў [[Карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка|калекцыі Белгазпрамбанка]] ёсць карціна Царфіна «Альпійская даліна» — падарунак Цэнтра «Арт Банкінг»<ref>[https://artbelarus.by/ru/collection/4507.html?from_artist=1509 Альпийская долина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829095311/https://artbelarus.by/ru/collection/4507.html?from_artist=1509 |date=29 жніўня 2021 }}</ref>. У 2012 годзе дачка мастака Ліліян Дзюлак-Царфін перадала ў дар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнаму мастацкаму музею Рэспублікі Беларусь]] дзве працы свайго бацькі — «Лес» і «Светлы неф». Спадарыня Дзюлак перадала працы праз свайго сына Іва, які па запрашэнні Белгазпрамбанка наведаў адкрыццё выставы «Мастакі Парыжскай школы з Беларусі» 20 верасня 2012 года<ref>[https://soutine-smilovichi.by/parijskaia-shkola/khudozhniki-parizhskoj-shkoly-iz-belarusi/vozvrashchenie-na-rodinu Возвращение на Родину ]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.zarfin.com/zarfin-2008-2014-en |title=Zarfin 2008–2014 |author=Liliane Dulac Zarfin |date=2014-10-20 |publisher=zarfin.com |access-date=2014-12-20 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829095319/https://www.zarfin.com/zarfin-2008-2014-en |archive-date=29 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. У 2019 годзе кампанія «[[А-100 (кампанія)|А-100]]» набыла ў спадчыннікаў Шрагі Царфіна 15 твораў мастака<ref>{{cite web|title=15 карцін мастака Парыжскай школы Шрагі Царфіна вярнуліся ў Беларусь|url=https://euroradio.by/15-karcin-mastaka-paryzhskay-shkoly-shragi-carfina-vyarnulisya-u-belarus|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2019-05-13|access-date=2021-08-29|archive-date=29 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829095320/https://euroradio.by/15-karcin-mastaka-paryzhskay-shkoly-shragi-carfina-vyarnulisya-u-belarus|url-status=dead}}</ref>. Персанальная выстаўка «Шрага Царфін. Рух да святла», прымеркаваная да 120-годдзя з дня нараджэння мастака, працавала ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]] з 6 снежня 2019 па 19 лютага 2020<ref>{{cite web |url= https://www.artmuseum.by/ru/assets/images/News/2019_December/Carfin/9_181.jpg |title= Афіша выстаўкі «Шрага Царфін. Рух да святла» |publisher= [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] |access-date= 2021-08-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191206222813/https://www.artmuseum.by/ru/assets/images/News/2019_December/Carfin/9_181.jpg |archive-date= 6 снежня 2019 |url-status= dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Владимир Счастный. Художники Парижской школы из Беларуси: эссе, биографии, путеводитель. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Минск : Четыре четверти, 2012. — 173 с. — ISBN 978-985-7026-60-9. * Nadine Nieszawer, avec la coll. de Marie Boyé et Paul Fogel, Peintres juifs à Paris, 1905—1939. École de Paris, préface de Claude Lanzmann, Paris, Denoël, 2000. * Zarfin. Vues générales sur l’oeuvre de Zarfin, sous la direction de Fraenkel Ernest, avec des textes de J. Cassou, W. George, H. Hertz, E. Rais, P. Rempenault. Préface d’ E. Souriau. Genève: Éditions Pierre Cailler, 1963. == Спасылкі == * [https://artbelarus.by/ru/artists/1509.html Файбиш-Шрага Царфин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200922121136/https://artbelarus.by/ru/artists/1509.html |date=22 верасня 2020 }} // на сайце artbelarus.by * [http://www.zarfin.com/ZARFIN-CARFIN-Hudozhnik-Parizhskoj Жыццяпіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120218002417/http://zarfin.com/ZARFIN-CARFIN-Hudozhnik-Parizhskoj |date=18 лютага 2012 }}{{ref-ru}} * [https://ecoledeparis.org/faibich-schraga-zarfin/ Faïbich-Schraga ZARFIN] // на сайце «Парыжская школа» {{ref-en}} * [https://planetabelarus.by/publications/sutin-ugovarival-tsarfina-pisat-kartiny-a-tomu-nado-bylo-kormit-semyu-neizvestnaya-istoriya-druzhby-/ СУТИН УГОВАРИВАЛ ЦАРФИНА ПИСАТЬ КАРТИНЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200926155625/https://planetabelarus.by/publications/sutin-ugovarival-tsarfina-pisat-kartiny-a-tomu-nado-bylo-kormit-semyu-neizvestnaya-istoriya-druzhby-/ |date=26 верасня 2020 }} // planetabelarus.by 20 лютага 2020 * [http://sozvuchie.by/component/k2/alla-zmieva-dlya-otkrytij-nuzhno-gorenie-i-uporstvo-7600-7601.html «Для открытий нужно горение и упорство…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225062230/http://www.sozvuchie.by/component/k2/alla-zmieva-dlya-otkrytij-nuzhno-gorenie-i-uporstvo-7600-7601.html |date=25 лютага 2020 }} // sozvuchie.by 19 лютага 2020 * [https://www.lmaleidykla.lt/ojs/index.php/menotyra/article/download/4104/2997?inline=1 Файбиш-Шрага Царфин: детские и юношеские годы] // lmaleidykla.lt 14 кастрычніка 2019 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Царфін, Файбіш-Шрага}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1899 годзе]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1975 годзе]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Беларусі]] [[Катэгорыя:Парыжская школа]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] rzmnno88vlyknlts3g0do8gkoqzi2es 10 564316 5171374 4861080 2026-07-26T18:11:51Z JerzyKundrat 174 5171374 wikitext text/x-wiki '''[[6 жніўня]]''' : {{Сцяг Балівіі}} [[Балівія]]: Дзень незалежнасці ([[1825]]) : {{Сцяг Ямайкі}} [[Ямайка]]: Дзень незалежнасці ([[1962]]) * [[966]]: [[Адальберт II Іўрэйскі|Адальберт II]] стаў маркграфам [[Іўрэйская марка|Іўрэі]]. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Пуціўль]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны 1500—1503 гадоў]]. * [[1506]]: Адбылася [[Клецкая бітва|бітва пад Клецкам]], войска [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]] разбіта паспалітым рушаннем [[ВКЛ]]. * [[1517]]: У [[Прага|Празе]] [[Францыск Скарына]] выдаў сваю першую кнігу, «[[Псалтыр]]». * [[1623]]: У час [[трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Штадтлоне]]. * [[1806]]: Імператар [[Франц II]] адмовіўся ад германскай кароны — распушчана [[Свяшчэнная Рымская імперыя]]. * [[1938]]: Нарадзіўся [[Ігар Лучанок]], беларускі [[кампазітар]]. * [[1940]]: [[Эстонія]] далучана да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1945]]: Ядзерная бомба скінута на [[Хірасіма|Хірасіму]] ([[Японія]]). * [[1961]]: Вывяржэнне [[вулкан]]а на [[Трыстан-да-Кунья (востраў)|востраве Трыстан-да-Кунья]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|806]] </noinclude> ppym7uphh1ybmk9nkp8a9k1i9i71ytt 10 564317 5171378 4817210 2026-07-26T18:13:54Z JerzyKundrat 174 5171378 wikitext text/x-wiki '''[[7 жніўня]]''' : {{Сцяг Кот-д'Івуара}} [[Кот-д’Івуар]]: Дзень незалежнасці ([[1960]]) * [[626]]: Скончылася [[Аблога Канстанцінопаля (626)|аблога Канстанцінопаля]] падчас персідска-візантыйскай вайны. * [[1669]]: Паўстанне супраць [[Нідэрланды|галандцаў]] у горадзе [[Паданг]] на [[Суматра|Суматры]]. * [[1714]]: [[Гангуцкая бітва]], першая перамога расійскага флота. * [[1720]]: [[Бітва пры Грэнгаме]], апошняя бітва [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] (1700—1721). * [[1782]]: У [[Санкт-Пецярбург]]у адкрыта скульптура [[Медны коннік]]. * [[1915]]: Спынілася выданне газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». * [[1944]]: Запушчаны першы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] праграміруемы [[камп’ютар]] «[[Марк I]]». * [[1947]]: У эміграцыі памёр [[Антон Іванавіч Дзянікін|Антон Дзянікін]], расійскі военачальнік, палітычны дзеяч, мемуарыст. * 1947: [[Тур Хеердал]] на бальсавым плыце «Кан-Цікі» дасягнуў астравоў [[Туамоту]] ў [[Палінезія|Палінезіі]]. * [[2008]]: Пачалася [[Расійска-грузінская вайна (2008)|вайна ў Паўднёвай Асеціі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|807]] </noinclude> 07ucas7jlf8vprbn3oq6mjr79u0y6va 10 564318 5171382 5021494 2026-07-26T18:18:51Z JerzyKundrat 174 5171382 wikitext text/x-wiki '''[[8 жніўня]]''' : {{Сцяг Бутана}} [[Бутан]] — Дзень незалежнасці * [[1588]]: Падчас [[Англа-іспанская вайна, 1585-1604|англа-іспанскай вайны]] ў Гравелінскай бітве (заліў [[Ла-Манш]]) англійскі флот пад камандаваннем адмірала [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]] разграміў іспанскі флот ([[Непераможная армада|Непераможную армаду]]). * [[1655]]: Расійскія войскі занялі [[Вільнюс|Вільню]] ў ходзе [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Рэччу Паспалітай]]. * [[1786]]: Жыхары [[Шамані]] Мішэль-Габрыэль Пакард і Жак Бальма ўзышлі на [[Манблан]]. * [[1794]]: Пачатак першай, двухдзённай атакі расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]]. * [[1918]]: У час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам’ене]]. * [[1919]]: Польскія войскі занялі [[Мінск]]. * [[1945]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб’явіў вайну [[Японія|Японіі]]. * [[1967]]: Створана Асацыяцыя краін Паўднёва-Усходняй Азіі ([[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі|АСЕАН]]). * [[2008]]: У [[Пекін]]е адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Гульні XXIX Алімпіяды]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|808]] </noinclude> s4is2mw076m0tjnrhb5yx4adt4bgcqc 5171386 5171382 2026-07-26T18:22:24Z JerzyKundrat 174 5171386 wikitext text/x-wiki '''[[8 жніўня]]''' : {{Сцяг Бутана}} [[Бутан]] — Дзень незалежнасці * [[870]]: Падпісаны [[Мерсенскі дагавор]] паміж [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскім]] каралём [[Карл II Лысы|Карлам Лысым]] і [[Усходне-Франкскае каралеўства|усходне-франкскім]] каралём [[Людовік II Нямецкі|Людовікам Нямецкім]]. * [[1588]]: У Гравелінскай бітве ў [[Ла-Манш]]ы англійскі флот пад камандаваннем адмірала [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]] разграміў іспанскую [[Непераможная армада|Непераможную армаду]]. * [[1655]]: Расійскія войскі занялі [[Вільнюс|Вільню]] ў ходзе [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Рэччу Паспалітай]]. * [[1786]]: Жыхары [[Шамані]] Мішэль-Габрыэль Пакард і Жак Бальма ўзышлі на [[Манблан]]. * [[1794]]: Пачатак першай, двухдзённай атакі расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]]. * [[1918]]: У час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам’ене]]. * [[1919]]: Польскія войскі занялі [[Мінск]]. * [[1945]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб’явіў вайну [[Японія|Японіі]]. * [[1967]]: Створана Асацыяцыя краін Паўднёва-Усходняй Азіі ([[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі|АСЕАН]]). * [[2008]]: У [[Пекін]]е адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Гульні XXIX Алімпіяды]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|808]] </noinclude> so0ausfbib5d80wz0sn7lnval9cr3qy 5171390 5171386 2026-07-26T18:26:21Z JerzyKundrat 174 5171390 wikitext text/x-wiki '''[[8 жніўня]]''' : {{Сцяг Бутана}} [[Бутан]] — Дзень незалежнасці ([[1949]]) * [[870]]: Падпісаны [[Мерсенскі дагавор]] паміж [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскім]] каралём [[Карл II Лысы|Карлам Лысым]] і [[Усходне-Франкскае каралеўства|усходне-франкскім]] каралём [[Людовік II Нямецкі|Людовікам Нямецкім]]. * [[1588]]: У Гравелінскай бітве ў [[Ла-Манш]]ы англійскі флот пад камандаваннем адмірала [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]] разграміў іспанскую [[Непераможная армада|Непераможную армаду]]. * [[1655]]: Расійскія войскі занялі [[Вільнюс|Вільню]] ў ходзе [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Рэччу Паспалітай]]. * [[1786]]: Жыхары [[Шамані]] Мішэль-Габрыэль Пакард і Жак Бальма ўзышлі на [[Манблан]]. * [[1794]]: Пачатак першай, двухдзённай атакі расійскіх войскаў на [[Вільня|Вільню]]. * [[1918]]: У час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Ам’ене]]. * [[1919]]: Польскія войскі занялі [[Мінск]]. * [[1945]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб’явіў вайну [[Японія|Японіі]]. * [[1967]]: Створана Асацыяцыя краін Паўднёва-Усходняй Азіі ([[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі|АСЕАН]]). * [[2008]]: У [[Пекін]]е адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Гульні XXIX Алімпіяды]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|808]] </noinclude> rfqg1mo3c1pxn2ed042d3eaicp5pabk 0 568800 5171713 4627824 2026-07-27T10:18:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171713 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах =[[Пскоў]], [[Мінск]], [[Саратаў]], [[Харкаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = [[Харкаў]] |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} {{цёзкі2|Шустэр}} '''Францыск Іванавіч Шустэр''' ({{ДН|||1832}} — {{ДС|||1908}}) — архітэктар<ref name="ШФІ">[http://www.alyoshin.ru/Files/publika/timofienko/tim_zodchi_041.html#shuster ШУСТЕР Франциск Іванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170221232246/http://www.alyoshin.ru/Files/publika/timofienko/tim_zodchi_041.html#shuster |date=21 лютага 2017 }} {{ref-uk}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя === Пачатковую адукацыю атрымаў у Варшаўскай гімназіі<ref name="РАШ"/>. Пасля заканчэння {{нп3|Школа прыгожых мастацтваў (Варшава)|Варшаўскай мастацкай школы|ru|Школа изящных искусств (Варшава)}} атрымаў званне архітэктара 1-й ступені. Для далейшага ўдасканалення ў будаўнічай справе ў 1851 годзе паступіў у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў]]<ref name="ШФІ"/>. У 1852 і 1853 гадах быў адзначаны срэбнымі медалямі 1-й і 2-й ступеняў<ref name="РАШ"/> за праекты будынку вядомага жывапісца і гандлёвага будынку для дамскіх туалетаў<ref name="ШФІ"/>. У 1855 годзе з дазвалення галоўнаўпраўляючага шляхоў зносін і публічных будынкаў сдаў выпускны экзамен разам з выхаванцамі практычнага класа [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскага будаўнічага вучылішча]] і атрымаў званне грамадзянскага інжынера і чын губернскага сакратара<ref name="РАШ"/>. === У Пскове === Прызначаны вытворцам работ заміж інжынера ў Пскоўскую губернскую будаўнічую і дарожную камісію<ref name="РАШ"/>. Акрамя тэхнічнай дзейнасці быў дырэктарам пскоўскага губернскага турэмнага камітэту і папячыцелем пскоўскіх арастанцкіх рот грамадзянскага ведамства (1860-61)<ref name="ЮСС"/>. === У Пецярбургу === У 1857 атрымаў званне акадэміка архітэктуры, у 1871 — інжынера-архітэктара<ref name="ШФІ"/><ref name="РАШ"/>. Адначасова з гэтым Францыск Іванавіч далучыўся да Тэхніка-будаўнічага камітэту [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]], з адкамандзіраваннем для заняццяў ў {{нп3|Галоўнае таварыства расійскіх чыгунак||ru|Главное общество российских железных дорог}} у Пецярбургу<ref name="РАШ"/>. Падчас службы там здымаў кватэру ў Доме П. С. Шчарбакова па вуліцы [[Вуліца Чайкоўскага (Санкт-Пецярбург)|Чайкоўскага]], 69<ref>[http://www.citywalls.ru/house5783.html Дом П. С. Щербакова — Доходный дом Н. И. Кошеверова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180801214433/http://www.citywalls.ru/house5783.html |date=1 жніўня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. === У Мінску === У 1883 годзе назначаны [[Галоўныя архітэктары Мінска|губернскім архітэктарам]] у [[Мінск]]. Некаторыя крыніцы<ref name="ЮСС">Барановский Г. В. [http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=394 Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892] {{ref-ru}} </ref> падаюць, што Ф. Шустэр займаў пасаду губернскага інжынера, але губернскім інжынерам з 1871 і прынамсі да 1886 года быў [[Мікалай Ягоравіч Чакмасаў]]<ref>[https://vadim-i-z.livejournal.com/4302796.html Теперь я знаю, кто проектировал дом доктора О. Л. Лунца] {{ref-ru}}</ref>. === У Саратаве === У 1885—1890 гадах працаваў губернскім інжынерам у [[Саратаў|Саратаве]]. Стварыў некалькі новых праектаў і праектаў перабудоў гарадскіх будынкаў, таксама адзначыўся драўлянымі храмамі і пабудовамі сядзіб у [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]]<ref name="РАШ">[http://oldsaratov.ru/photo/gubernia/21574 Работы архитектора Шустера Ф. И. в 1885—1890 гг. в Саратове] {{ref-ru}}</ref>. Быў таксама дырэктарам саратаўскага турэмнага камітэту, членам саратаўскіх дабрачынных таварыстваў — таварыства чырвонага і белага крыжа, таварыства выратавання<ref name="ЮСС"/>. === У Харкаве === З 1890 года заняў пасаду губернскага інжынера ў Харкаве. Па яго праектах, вырашаных у стылявых формах [[неабарока]] і неарасійскага напрамку, у горадзе было выканана шмат пабудоў<ref name="ШФІ"/>. Быў дырэктарам Харкаўскага турэмнага камітэта, членам Харкаўскага аддзялення клапатлівага таварыства пра сляпых<ref name="ШФІ"/>. Актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю. Быў сапраўдным членам {{нп3|Рускае тэхнічнае таварыства|Рускага тэхнічнага таварыства|ru|Русское техническое общество}}, членам {{нп3|Пецярбургскае таварыства архітэктараў|Пецярбургскага таварыства архітэктараў|ru|Петербургское общество архитекторов}}, Таварыства інжынераў у Лондане і складаўся ў розных камітэтах і дабрачынных камітэтах у тых гарадах, дзе служыў. З 1907 года сапраўдны стацкі саветнік<ref name="ШФИ">[https://books.google.by/books?id=C3gqDwAAQBAJ&pg=PA1942-IA79&lpg=PA1942-IA79&dq=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA+%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D1%88%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80&source=bl&ots=DJTnq7gQwJ&sig=0TlEl841_hjQ1gNLDnmBuADeyHw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxpSGo_TcAhXFJZoKHbxoB5MQ6AEwC3oECAAQAQ#v=onepage&q&f=false Шустер Франциск Иванович] {{ref-ru}}</ref>. Памёр 1 сакавіка 1908 года<ref name="ШФІ"/>. == Творчасць == === У Санкт-Пецярбургу === [[Файл:Конногвардейский, 3 03.jpg|250px|міні|злева|Былы даходны дом на Коннагвардзейскім бульвары]] [[Файл:Верейская 5.JPG|250px|міні|Даходны дом на Вярэйскай, дзе пазней жыў [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Ленін]]]] * прымаў удзел у збудаванні комплекса [[Варшаўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|Варшаўскага вакзалу]]<ref>[http://www.encspb.ru/object/2804001921?lc=ru Варшавский вокзал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191031024410/http://www.encspb.ru/object/2804001921?lc=ru |date=31 кастрычніка 2019 }} {{ref-ru}}</ref>: стварыў праекты жылога дома і рэмонтнага дэпо [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункі]] — [[1870-я]]<ref name="ШустФр">[http://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=31709 Шустер Франциск Иванович (1832—1908)] {{ref-ru}}</ref> * чыгуначны мост на {{нп3|Чыгуначная лінія Ліхаслаўль — Вязьма|Наваторжскай чыгунцы|ru|Железнодорожная линия Лихославль — Вязьма}} праз р. {{нп3|Лагавеж|Лагавеж|ru|Логовежь}}<ref>У крыніцы памылкова падаецца назва ракі, гл. [http://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=31709 ШУСТЕР ФРАНЦИСК ИВАНОВИЧ (1832—1908)]</ref> — 1871-82 * перабудова даходнага дома па адрасе {{нп3|Коннагвардзейскі бульвар||ru|Конногвардейский бульвар}}, 3 — 1873<ref>{{Cite web |url=http://www.citywalls.ru/house10749.html |title=Доходный дом. Конногвардейский бульв., 3 |access-date=17 жніўня 2018 |archive-date=21 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185623/http://www.citywalls.ru/house10749.html |url-status=dead }}</ref> * праект даходнага дома па адрасе вул. {{нп3|Падольская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Падольская|ru|Подольская улица (Санкт-Петербург)}}, 6/{{нп3|Вярэйская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Вярэйская|ru|Верейская улица (Санкт-Петербург)}}, 5 — 1875<ref>[http://www.citywalls.ru/house16294.html Доходный дом (по Подольской ул.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190621185620/http://www.citywalls.ru/house16294.html |date=21 чэрвеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref> === У Мінску === [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Kašarskaja. Менск, Захараўская-Кашарская (1907) (2).jpg|250px|міні|Дом Лунца па вуліцы {{нп3|Захар'еўская вуліца (Мінск)|Захар'еўскай|ru|Захарьевская улица (Минск)}} у Мінску (у цэнтры, самы нізкі будынак)]] * праект дома [[Восіп Лазаравіч Лунц|В. Л. Лунца]] па вуліцы {{нп3|Захар'еўская вуліца (Мінск)|Захар'еўскай|ru|Захарьевская улица (Минск)}} — 1884-85<ref name="ШустФр"/> === У Саратаве === [[Файл:ПАГС.JPG|250px|міні|Будынак Саратаўскай купецкай біржы, цяпер адзін з карпусоў {{нп3|Паволжскі інстытут кіравання імя П. А. Сталыпіна|Паволжскага інстытута кіравання|ru|Поволжский институт управления имени П. А. Столыпина}}]] * драўляны будынак цырка ў садзе [[Рыгор Васільевіч Очкін|Р. В. Очкіна]]<ref name="РАШ"/> * праект мураванага {{нп3|Маскоўская вуліца (Саратаў)|будынка купецкай біржы|ru|Московская улица (Саратов)}}<ref name="Саратов">[http://smolko.narod.ru/Saratov/SARATOV.htm Саратов] {{ref-ru}}</ref> — канец 1880-х<ref name="ШустФр"/> * праект перабудовы гасцініцы «Расія»<ref name="Саратов"/> * аднаўленне і пашырэнне згарэлага мукамольнага млына гандлёвага дома бр. Рэйнеке * перабудова двухпавярховага мураванага дома Зейферт<ref>[http://saratovregion.ucoz.ru/saratov/architecture/dom_zeifert.htm Дом Зейферт] {{ref-ru}}</ref> * драўляныя бальнічныя баракі пры {{нп3|СІЗА № 1 (Саратаў)|губернскай турме|ru|СИЗО № 1 (Саратов)}}<ref name="РАШ"/> * пабудова плывучай станцыі таварыства выратавання на водах «Порт-Пасьет»<ref name="РАШ"/> === У Саратаўскай губерні === * драўляная царква ў с. [[Радзішчава (Ульянаўская вобласць)|Дваранская Цярэшка]]<ref name="РАШ"/> * драўляная царква ў в. Польная Рослаўка<ref name="РАШ"/> * лютэранская царква ў с. {{нп3|Галка (Валгаградская вобласць)|Усць-Кулалінка|ru|Галка (Волгоградская область)}}<ref name="РАШ"/> * мураваная капліца ў памяць святога каранавання Іх Імператарскай Вялікасці ў с. {{нп3|Залатое (Саратаўская вобласць)|Залатое|ru|Золотое (Саратовская область)}}<ref name="РАШ"/> === У Самарскай губерні === [[Файл:Балаково. Дом Мальцева.jpg|250px|міні|Асабняк Паісія Міхайлавіча Мальцава ў Балакове, фота каля 1890-х гадоў]] * асабняк {{нп3|Род Мальцавых|П. М. Мальцава|ru|Мальцевы}} ў с. [[Балакова]]<ref name="ШустФр"/> === У Харкаве === * перабудова былога {{нп3|Кулікоўскі спуск (Харкаў)|Аляксандраўскага прытулку|uk|Куликівський узвіз (Харків)}} для таннай сталовай Харкаўскага дабрачыннага таварыства (1890)<ref name="ШФІ"/> * перабудова дома для музычнага вучылішча {{нп3|Рускае музычнае таварыства|Рускага музычнага таварыства|ru|Русское музыкальное общество}} (1891)<ref name="ШФІ"/> * царква і актавая зала ў {{нп3|Вуліца Гогаля (Харкаў)|3-й харкаўскай мужчынскай гімназіі|ru|Вулиця Гоголя (Харків)}} (1891—1892)<ref name="ШФІ"/> * збудаванне вучылішча сляпых на вул. {{нп3|Сумская вуліца (Харкаў)|Сумской|ru|Сумська вулиця (Харків)}} № 55 (1891 p., суаўтар {{нп3|Сяргей Іліядоравіч Загоскін|С. Загоскін|ru|Загоскин, Сергей Илиодорович}})<ref name="ШФІ"/> * у 1897—1900 гадах займаўся пабудовай Харкаўскай канторы Дзяржаўнага банка на {{нп3|Плошча Паэзіі (Харкаў)|Тэатральнай плошчы|ru|Площадь Поэзии (Харьков)}} (па праекце [[:q:Q56151354|Р. Галянішчава]])<ref>[http://www.cbr.ru/content/document/file/19850/vestnik_d20120512.pdf Архитекторы государственного банка: Из истории строительства зданий для главного банка империи] {{ref-ru}}</ref><ref name="ШФІ"/> * Узначальваў распрацоўку генеральнага плана горада (1895—1897, сааўтары {{нп3|Баляслаў Георгіевіч Міхайлоўскі|Б. Міхалоўскі|uk|Михаловський Болеслав Георгійович}}, [[:d:Q56151463|Р. Стрыжэўскі]], М. Шаўцоў, А. Кандратоўскі, М. Брантнер)<ref name="ШФІ"/> == Узнагароды == * Вялікі залаты медаль {{нп3|Політэхнічная выстаўка 1872 года|Маскоўскай політэхнічнай выстаўкі|ru|Политехническая выставка 1872 года}} (1872). {{зноскі}} == Літаратура == * Архитекторы-строители Санкт-Петербурга середины XIX — начала XX века. Под общ. ред. {{нп3|Барыс Міхайлавіч Кірыкаў|Б. М. Кирикова|ru|Кириков, Борис Михайлович}}. — СПб. Пилигрим, 1996 * {{нп3|Уладзімір Іванавіч Цімафеенка|Тимофієнко В. Г.|uk|Тимофієнко Володимир Іванович}} Зодчі України кінця XVIII — початку XX століть: Біографічний довідник. — К.: НДІТІАМ, 1999. — 477 с == Спасылкі == {{Commonscat|Frantsisk Ivanovich Shuster}} * [http://www.alyoshin.ru/Files/publika/timofienko/tim_zodchi_041.html#shuster ШУСТЕР Франциск Іванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170221232246/http://www.alyoshin.ru/Files/publika/timofienko/tim_zodchi_041.html#shuster |date=21 лютага 2017 }} {{ref-uk}} * [http://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=31709 Шустер Франциск Иванович (1832—1908)] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шустэр Францыск Іванавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Харкава]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Украіны]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Пскова]] [[Катэгорыя:Архітэктары Саратава]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] plaxvht542rc13bvtgcabdp962qw5at 0 571913 5171728 4733614 2026-07-27T10:57:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171728 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Францішак Марыя Ланцы | партрэт = | памер = | апісанне = | імя пры нараджэнні = Francesco Maria Lanci | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = [[італьянец]] | заняткі = [[архітэктар]] | вучоба = | плынь = | працы = | уплывам = | уплыў = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} [[Выява:Krakowskie_Przedmiescie_17_01.jpg|thumb|220px|Камяніца Патоцкіх па адрасе Кракаўскае прадмесце, 17 у Варшаве]] '''Франці́шак Мары́я Ла́нцы''' ({{lang-it|Francesco Maria Lanci}}, {{lang-pl|Franciszek Maria Lanci}}; 1799, [[Фана]], [[Італія]] — 1875, [[Варшава]], [[Польшча]]) — архітэктар, італьянец па паходжанні, які з другой чвэрці ХІХ ст. стала працаваў на землях былой Рэчы Паспалітай. == Біяграфія == Навучаўся ў рымскай [[Акадэмія святога Лукі|Акадэміі святога Лукі]]. Атрымаў залаты медаль за дыпломную працу — праект рэстаўрацыі рымскага касцёла «[[Санта-Марыя-ін-Арачэлі]]». У маладым веку стаў ганаровым прафесарам Акадэміі. У 1825 годзе па запрашэнні {{нп5|Станіслаў Аляксандар Малахоўскі|Станіслава Малахоўскага|pl|Stanisław Aleksander Małachowski}} прыехаў у Польшчу дзеля перабудовы родавай рэзідэнцыі ў [[Конске|Конскіх]]. Каля 1830 года займаўся адбудовай касцёла св. Ядвігі ў [[Пемпова (Вялікапольскае ваяводства)|Пемпова]], якому надаў рысы англійскай готыкі. Пасля атрымаў запыт на праект перабудову замку на [[Вавель|Вавелі]], аднак з-за выбуху паўстання праект не быў рэалізаваны. У Кракаве Ланцы разам з разбяром Паола Філіпі спраекціраваў саркафаг [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]]. У 1836—1840 на замову [[Эдвард Рачынскі (1786—1845)|Эдварда Рачынскага]] спраектаваў і пабудаваў {{нп5|Залатая капліца (Познань)|Залатую капліцу|pl|Złota Kaplica}} ў [[Познань|Познані]]. У 1844 прыбыў у Варшаву. На замову [[Аўгуст Патоцкі (1806—1867)|Аўгуста Патоцкага]] пашырыў левае крыло [[Вілянаўскі палац|палацу ў Вілянаве]]. Каля 1863 года з-за частковай страты зроку спыніў прыём замоў. == Дзейнасць == Займаўся праектаваннем будынкаў рознага прызначэння: [[палац]]аў, касцёлаў, гарадскіх жылых і адміністрацыйных збудаванняў, гаспадарчых пабудоў, [[карчма|корчмаў]], [[капліца|капліц]], мастоў і іншага. Працаваў у архітэктурнай плыні [[гістарызм]]у. З 40-х гадоў ХІХ ст. пачынае цікавіцца [[рэнесанс]]ам і развіваць [[неарэнесанс]]ны кірунак у межах плыні гістарызму. Найбольш вядомым тыпам збудаванняў гэтага кірунку сталі сельскія вілы (напрыклад [[Пружанскі палацык]]). Архітэктар стварыў вялікую колькасць праектаў, большасць з якіх засталася на паперы. == Спіс работ Францішка Марыі Ланцы == Паводле Паўла Гергоні<ref>{{Спасылка|аўтар = Pawieł Giergoń.|імя = Pawieł|прозвішча = Giergoń|дата публікацыі = 17 студзеня 2009|url = http://www.sztuka.net/palio/html.run?_Instance=www.sztuka.net.pl&_PageID=861&newsId=1820&_cms=newser&_CheckSum=-689720336|загаловак = Franciszek Maria Lanci|назва праекта = Historia sztuki|выдавец = sztuka.net|дата доступу = 29 чэрвеня 2017|мова = pl}}{{Недаступная спасылка}}</ref>: * 1825 — Класічная егіпецкая аранжарэя ў [[Конскія|Конскіх]], Польшча (для Малахоўскіх) * 1825 — Перабудова гатычнага касцёла ў Конскіх (для Малахоўскіх) * 1825 — Аранжарэя ў [[Бялачаў|Бялачаве]] * 1830 — Перабудова касцёла св. Ядвігі ў [[Пенпова (Вялікапольскае ваяводства)|Пенпове]] * 1830 — Перабудова [[капліца|капліцы]] Патоцкіх у кафедры на [[Вавель|Вавелі]] * 1830 — Праект грабніцы [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] ў крыпце св. Леанарда на [[Вавель|Вавелі]] * 1834 — Перабудова замка ў [[Бендзін]]е (для Эдварла Рачыньскага) * 1835 — Перабудова замка ў [[Загужаны (Горліцкі павет)|Загужанах]] * 1835 — Перабудова замка ў [[Осек]]у * 1835 — Палацык у [[Гродзец (Сылескае ваяводства)|Гродцы]] (для Цеханоўскіх) * 1836 — Перабудова замка ў [[Затар]]ы (для Маўрыцыя Патоцкага) * 1836 — Дабудова неагатычнай крыпты ў касцёле ў Затары * 1836 — Залатая капліца ў кафедры ў [[Познань|Познані]] (для Эдварда Рачыньскага) * 1836 — Перабудова палаца Скшыньскіх у Загужанах * 1840 — Публічныя будынкі ў [[Дамброва Гурнічна|Дамброве Гурнічнай]] * 1840 — Палац у Парэнбе Велькай каля [[Асвенцым]]а (для Вінцэнта Баброўскага) * 1845 — Касцёл у [[Баркавіцы|Баркавіцах]] (супольна з [[Генрык Марконі|Генрыкам Марконі]]) * 1846 — Карчма ў Служаве ([[Варшава]]) * 1846 — Перабудова касцёла св. Катажыны ў [[Варшава|Варшаве]] на [[Служаў|Служаве]] * 1847 — Камяніца Патоцкіх па адрасе [[Кракаўскае прадмесце (Варшава)|Кракаўскае прадмесце]], 17 у Варшаве * 1848 — Перабудова палаца ў [[Фаленты|Фалентах]] каля Варшавы * 1848 — Перабудова паўночнага крыла палаца ў [[Вілянаў|Вілянаве]] (Варшава) (для Патоцкіх) * 1848 — Гаспадарчыя пабудовы ў Вілянаве * 1850 — Палац у [[Кжышовіцы|Кжышовіцах]] (для Патоцкіх) * 1850 — Палац Познанскіх (Лесера) па Алеі Уяздоўскіх, 8 у Варшаве * 1850 — Перабудова палацыку ва [[Урсынаў|Урсынаве]] (Варшава) * 1852 — Ратуша ў [[Мендзырэч Падляскі|Міжрэччы]] * 1852 — Палац Патоцкіх у Міжрэччы * 1858 — Надмагільны помнік Эльжбеты Урбаноўскай на Паванзках у Варшаве * 1860 — [[Дом Крашэўскага]] па вуліцы Макатоўскай, 48 у Варшаве * 1865 — Касцёл у [[Хатомаў|Хатомаве]] Таксама існуе меркаванне, што працай Францішка Марыі Ланцы з’яўляецца [[Пружанскі палацык]]. Прамых доказаў, што Ланцы ўдзельнічаў у будаўніцтве палацыку няма, але з’яўляецца фактам тое, што для пабудовы палацыка выкарыстоўваліся тыя самыя асноўныя прыёмы і прынцыпы, якія распрацаваў Ланцы для пабудоў такога роду<ref>{{Спасылка|аўтар = Раіса Зінчук.|імя = Раіса|прозвішча = Зінчук|дата публікацыі = 8 студзеня 2014|url = http://museum.pruzhany.by/?p=153|загаловак = Пружанскі палацык|выдавец = [[Пружанскі палацык]]|дата доступу = 29 чэрвеня 2017|access-date = 18 верасня 2018|archive-date = 26 красавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160426221008/http://museum.pruzhany.by/?p=153|url-status = dead}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Файл:Pružanski pałacyk. Пружанскі палацык (N. Orda, 28.05.1861-77).jpg|<center>[[Пружанскі палацык]] Файл:Międzyrzec podlaski pałac potockich fasada.jpg|<center>Палац Патоцкіх у Міжрэччы (1852) Файл:Palac Poznanskich Lanci 03.jpg|<center>Палац Познанскіх-Лесера ў Варшаве (1850) Файл:POL Warsaw Muzeum Plakatu.jpg|<center>Заезная брама ў Вілянаве, Варшава (Музей плаката) (1848) Файл:Pepowo wojewodztwo wielkopolskie - kosciol.jpg|<center>Касцёл у Пенпове (1830) Файл:POL 2007 cmentarz ul renety 18.JPG|<center>Касцёл св. Катажыны на Служэве, Варшава (1846) Файл:Grobowiec Mieszka I i Bolesława I Chrobrego.jpg|<center>Грабніца караля Мешкі I і Баляслава Храбрага ў кафедры ў Познані (1836) Файл:Oranżeria egipska w końskich.jpg|<center>Класічная егіпецкая аранжарэя ў Конскіх, Польшча (Гарадскі дом культуры) (1825) </gallery> == Сям’я == З жонкай Канчэтай Джанкрыстафарай мелі дачку Марыю Арканджэлу (нар. 1811)<ref>{{Спасылка|url = https://familysearch.org/ark:/61903/1:1:XKCB-JMX|загаловак = Francesco Maria Lanci|назва праекта = FamilySearch|дата доступу = 29 чэрвеня 2017|мова = en}}</ref> і сына [[Вітальд Ланцы|Вітальда]] (1829—1892) — таксама архітэктар, працаваў у Польшчы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Raffaella Catini. |частка = [http://www.treccani.it/enciclopedia/francesco-maria-lanci_(Dizionario-Biografico)/ LANCI, Francesco Maria] |загаловак = [[Dizionario biografico degli italiani]] |спасылка = http://www.treccani.it/biografie/ |выдавецтва = [[Энцыклапедыя Трэчані|Istituto dell’Enciclopedia Italiana]] |год = 2004 |том = 63 }} mquregm84k0tnebxxymfqygfpvjstdt 0 577048 5171446 5167467 2026-07-26T19:46:34Z JerzyKundrat 174 /* Жнівень */ 5171446 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2020''' — [[высакосны год]], пачаўся ў [[Серада|сераду]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Opening Ceremony YOG 2020 (Martin Rulsch) 23.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця [[Зімовыя Юнацкія Алімпійскія гульні 2020|III Зімовых юнацкіх Алімпійскіх гульняў]].]] * [[3 студзеня]]: Нанесены [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|авіяўдар ВПС ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада]]. * [[5 студзеня]]: [[Луіс Пара]] заняў пасаду спікера парламента [[Венесуэла|Венесуэлы]]. * [[7 студзеня]]: [[Себасцьян Курц]] паўторна заняў пасаду Федэральнага канцлера [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. * [[8 студзеня]]: ** У рамках [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|аперацыі «Пакутнік Сулеймані»]] [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] [[Іран]]а здзейсніў ракетныя атакі амерыканскіх баз на тэрыторыі [[Ірак]]а. У [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|катастрофе Boeing 737]] пад [[Тэгеран]]ам загінулі 176 чалавек. ** У [[Пекін]]е адкрыты помнік [[Янка Купала|Янку Купалу]] працы скульптара [[У Вэйшань|У Вэйшаня]]. * [[9 студзеня]]: У [[Лазана|Лазане]] адбылася цырымонія адкрыцця [[Зімовыя Юнацкія Алімпійскія гульні 2020|III Зімовых юнацкіх Алімпійскіх гульняў]]<ref>[https://www.olympic.org/news/lausanne-2020-kicks-off-with-unforgettable-opening-ceremony Lausanne 2020 kicks off with unforgettable Opening Ceremony!]</ref>. * [[11 студзеня]]: У сувязі са смерцю султана [[Кабус бен Саід|Кабуса]] новым манархам [[Аман]]а абвешчаны яго стрыечны брат [[Хайтэм бен Тарык Аль Саід]]. * [[15 студзеня]]: [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урад Расіі]] на чале з [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыем Мядзведзевым]] падаў у адстаўку. * [[19 студзеня]]: [[Саміт па Лівіі ў Берліне|Міжнародная канферэнцыя]] для мірнага ўрэгулявання [[Лівійскі крызіс|лівійскага канфлікту]] склікана ў [[Берлін]]е. * [[20 студзеня]]: Прызначаныя новыя [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|міністр абароны]], [[Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч|начальнік Генштаба]] і [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|дзяржсакратар Савета бяспекі]] Беларусі. * [[22 студзеня]]: Прэзідэнтам [[Грэцыя|Грэчаскай Рэспублікі]], упершыню прызначана жанчына [[Катэрына Сакеларапулу]]. * [[28 студзеня]]: Апублікаваны [[План ЗША па блізкаўсходнім урэгуляванні]]. * [[31 студзеня]]: [[Вялікабрытанія]] афіцыйна і канчаткова [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|выйшла з Еўрапейскага Саюза]]. === Люты === [[Файл:PC2193crash.jpg|thumb|Катастрофа Boeing 737 у Стамбуле.]] * [[2 лютага]]: Серб [[Новак Джокавіч]] у восьмы раз выйграў [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе]]. * [[5 лютага]]: Здарылася [[катастрофа Boeing 737 у Стамбуле]]. * [[6 лютага]]: Завяршыўся [[Імпічмент Дональда Трампа|працэс імпічмэнту]] [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]: ён быў апраўданы па ўсіх абвінавачваннях падчас галасавання ў [[Кангрэс ЗША|Кангрэсе ЗША]]. * [[8 лютага]]: ** Падчас [[Стральба ў Накханратчасіме|стральбы ў Накханратчасіме]] ([[Тайланд]]) загінулі 26 чалавек. ** Партыя [[Шын Фейн]] перамагла на парламенцкіх выбарах у [[Ірландыя|Ірландыі]]. * [[9 лютага]]: у [[Лос-Анджэлес]]е ўручылі кінапрэмію «[[Оскар (кінапрэмія, 2020)|Оскар]]». Упершыню [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|галоўную ўзнагароду]] атрымаў неангламоўны фільм — паўднёвакарэйская стужка «[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]]» рэжысёра [[Пон Джун Хо]].  * [[18 лютага]]: Пераможцам прэзідэнцкіх выбараў, якія адбыліся ў [[Афганістан]]е ў канцы верасня 2019 года, афіцыйна аб’яўлены [[Ашраф Гані]]. * [[19 лютага]]: У нямецкім горадзе [[Ганау]] ў двух кальянных кафэ [[Масавае забойства ў Ганау (2020)|былі расстраляныя]] 9 чалавек. * [[22 лютага]]: «[[Мова Фэст]]» у [[Мінск]]у прымеркаваны да [[міжнародны дзень роднай мовы|Міжнароднага дня роднай мовы]]. * [[23 лютага]]: На чэмпіянаце свету па [[біятлон]]е ў [[Антхольц]]ы ([[Італія]]) нарвежка [[Мартэ Олсбю-Ройселан]] стала 5-разовай чэмпіёнкай. * [[25 лютага]]: [[Смітсанаўскі інстытут]] ([[ЗША]]) перадаў звыш двух мільёнаў выяў прадметаў з музейных калекцый у [[грамадскі набытак]]. * [[29 лютага]]: ** ЗША і афганскі рух «[[Талібан]]» у [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) падпісалі мірнае пагадненне, якое прадугледжвала вывад замежных войскаў з [[Афганістан]]а і заключэнне перамір’я. ** [[Грамадскі транспарт]] у [[Люксембург]]у стаў бясплатным. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Турцыя]] афіцыйна абвясціла пра пачатак [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|аперацыі «Вясновы шчыт»]] на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]]. * [[4 красавіка]]: [[Вярхоўная Рада Украіны]] адправіла ў адстаўку прэм’ер-міністра [[Аляксей Валер’евіч Ганчарук|Аляксея Ганчарука]] і яго ўрад. * [[9 сакавіка]]: У [[Нідэрланды|Нідэрландах]] пачаўся суд па справе аб [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам|катастрофе Boeing-777]] Малайзійскіх авіяліній у 2014 годзе. * [[11 сакавіка]]: Амерыканскага кінапрадзюсара [[Харві Вайнштэйн]]а прысудзілі да 23 гадоў турмы па абвінавачванні ў сексуальным гвалце. * [[13 сакавіка]]: Завяршыўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі, арганізатарамі якога выступілі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі фонд культуры]]. * [[24 сакавіка]]: [[Летнія Алімпійскія гульні 2020]] у [[Токіа]] былі перанесены на [[2021]] год. * [[25 сакавіка]]: Беларускі пісьменнік з [[Польшча|Польшчы]] [[Міхал Андрасюк]] абвешчаны лаўрэатам літаратурнай прэміі «[[Гліняны Вялес]]». * [[27 сакавіка]]: [[Паўночная Македонія]] ўступіла ў [[НАТА]]. === Красавік === * [[4 красавіка]]: У [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне адчужэння]] пачаліся [[Лясныя пажары ў Чарнобыльскай зоне адчужэння (2020)|буйныя лясныя пажары]]. * [[7 красавіка]]: Ад палу сухой травы згарэла большая частка вёскі [[Нарчы]] ([[Шчучынскі раён]]). * [[18 красавіка]]: У [[Новая Шатландыя|Новай Шатландыі]] пачаўся [[Забойства ў Новай Шатландыі|шэраг забойстваў і нападаў]], падчас якіх загінулі па меншай меры 23 чалавекі. * [[24 красавіка]]: Вярхоўны суд [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] прыняў рашэнне адмяніць пакаранне [[бізун]]амі, якое прадугледжвала заканадаўства. * [[26 красавіка]]: Затушаны лясныя пажары ў [[Бебжанскі нацыянальны парк|Бебжанскім нацыянальным парку]] ([[Польшча]]), што трывалі амаль тыдзень. * [[27 красавіка]]: На фоне двоеўладдзя і [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|грамадзянскай вайны]] фельдмаршал [[Халіфа Хафтар]] абвясціў аб пераходзе ўлады ў [[Лівія|Лівіі]] ад [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]] да [[Узброеныя сілы Лівіі|арміі]]. * [[29 красавіка]]: Набліжэнне [[астэроід]]а [[(52768) 1998 OR2]] да [[Зямля (планета)|Зямлі]]. === Май === [[Файл:Protest_against_police_violence_-_Justice_for_George_Floyd,_May_26,_2020_11.jpg|thumb|Акцыя пратэсту ў Мінеапалісе, ЗША, 26 мая.]] * [[2 мая]]: Указам Прэзідэнта [[Казахстан]]а [[Касым-Жамарт Такаеў|Касым-Жамарта Такаева]] спынены паўнамоцтвы спікера Сената [[Дарыга Нурсултанаўна Назарбаева|Дарыгі Назарбаевай]]. * [[3 мая]]: Супрацоўнікі [[ЗША|амерыканскай]] прыватнай ваеннай кампаніі ажыцявілі [[Уварванне ў Венесуэлу|няўдалую спробу захопа ўлады]] ў [[Венесуэла|Венесуэле]]. * [[5 мая]]: Сутычка на мяжы справакавала [[Інда-кітайскі памежны канфлікт (2020)|інда-кітайскі памежны канфлікт]]. * [[7 мая]]: Былы прэзідэнт [[Грузія|Грузіі]] [[Міхаіл Саакашвілі]] стаў кіраўніком Выканаўчага камітэта рэформ ва [[Украіна|Украіне]]. * [[15 мая]]: [[Славенія]] стала першай краінай у [[Еўропа|Еўропе]], якая аб’явіла аб афіцыйным спыненні [[Пандэмія COVID-19|эпідэміі COVID-19]] на сваёй тэрыторыі. * [[16 мая]]: У [[Францыя|Францыі]] арыштаваны [[Фелісьен Кабуга]], адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]]. * [[22 мая]]: 97 чалавек загінулі ў [[Катастрофа Airbus A320 пад Карачы|авіяцыйнай катастрофе]] самалёта Airbus A320 пад [[Карачы]] ([[Пакістан]]). * [[24 мая]]: Фінальны матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020]] адбыўся ў [[Мінск]]у на [[Дынама (стадыён, Мінск)|стадыёне «Дынама»]]. [[ФК БАТЭ]] атрымаў перамогу над [[ФК Дынама-Брэст|Дынама-Брэст]]. * [[25 мая]]: [[Смерць Джорджа Флойда|Забойства паліцэйскім афраамерыканца]] ў штаце [[Мінесота]] справакавала [[Пратэсты ў ЗША (2020)|масавыя пагромы і беспарадкі]]. * [[29 мая]]: [[Уцечка дызельнага паліва ў Нарыльску]] прывяла да забруджвання наваколля. * [[30 мая]]: Кампанія [[SpaceX]] у супрацоўніцтве з [[NASA]] адправіла на [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнародную касмічную станцыю]] двух амерыканскіх астранаўтаў. === Чэрвень === [[Файл:Solar_eclipse_of_21_June_2020_in_Taiwan_(cropped).jpg|thumb|Кольцападобнае зацьменне на [[Тайвань|Тайвані]] 21 чэрвеня 2020 года]] * [[4 чэрвеня]]: [[Прэм’ер-міністр Беларусі|Прэм’ер-міністрам Беларусі]] прызначаны [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]], напярэдадні ўрад на чале з [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргеем Румасам]] адпраўлены ў адстаўку. * [[8 чэрвеня]]: [[Пратэсты ў ЗША (2020)|пратэстоўцы]] амерыканскага [[Сіэтл]]а захапілі частку горада і абвясцілі аб стварэнні [[Аўтаномная зона Капіталійскага ўзгорка|аўтаномнай зоны]]. * [[12 чэрвеня]]: У [[Атланта|Атланце]] ([[ЗША]]) пры аказанні супраціву паліцыі [[Забойства Рэйшарда Брукса|забіты Рэйшард Брукс]]. * [[15 чэрвеня]]: Праўленнем [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] без ведама акцыянераў прызначана новае кіраўніцтва «[[Белгазпрамбанк]]а» на чале з [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзеяй Ермаковай]]. * [[20 чэрвеня]]: У в. [[Боркі (Кіраўскі раён)]] адкрыты [[Мемарыяльны комплекс памяці спаленых вёсак (Боркі)|мемарыяльны комплекс]] памяці спаленых вёсак [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. * [[21 чэрвеня]]: Кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 21 чэрвеня 2020 года|сонечнае зацьменне]] назіралася ў [[Афрыка|Афрыцы]], [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай]] і [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. * [[23 чэрвеня]]: Былога прэзідэнта [[Кыргызстан]]а [[Алмазбек Атамбаеў|Алмазбека Атамбаева]] прысудзілі да 11 гадоў і 2 месяцаў пазбаўлення волі за [[Карупцыя|карупцыю]]. * [[24 чэрвеня]]: Здарыўся [[Крызіс у сістэме водазабеспячэння Мінска (2020)|крызіс у сістэме водазабеспячэння]] [[Мінск]]а. * [[25 чэрвеня]]: Пачалося [[агульнарасійскае галасаванне па папраўках да Канстытуцыі Расіі]]. * [[30 чэрвеня]]: Пад [[Ржэў|Ржэвам]] урачыста адкрыты [[Ржэўскі мемарыял Савецкаму салдату|мемарыял Савецкаму салдату]]. === Ліпень === [[Файл:2020-07-13_02-3x-xx-smx_30x30s_300mm_f4_2048px.jpg|міні|Камета C/2020 F3 (NEOWISE) бачная 13 ліпеня 2020]] [[Файл:Rally in support of Tsikhanouskaya in Minsk (30 July 2020) - 41.jpg|міні|Мітынг у падтрымку [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]], кандыдата на [[Прэзідэнцкія выбары ў Польшчы (2020)|прэзідэнцкіх выбарах у Беларусі]], [[Мінск]], 30 ліпеня]] * [[3 ліпеня]]: ** Камета [[C/2020 F3 (NEOWISE)]] прайшла свой [[перыгелій]], яна была адным з самых яркіх аб’ектаў на небасхіле ў Паўночным паўшар’і Зямлі ў ліпені 2020 года. ** [[Жан Кастэкс]] прызначаны новым прэм’ер-міністрам [[Францыя|Францыі]]. * [[12 ліпеня]]: ** Другі тур [[Прэзідэнцкія выбары ў Польшчы (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] у [[Польшча|Польшчы]]: дзеючы лідар дзяржавы [[Анджэй Дуда]] перамог. ** На мяжы [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а адбылося [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|ўзброенае сутыкненне]]. * [[15 ліпеня]]: У выніку кібератакі [[Кібератака на Twitter (2020)|былі ўзламаныя шэраг топ-акаўнтаў]] на [[Twitter]]. * [[19 ліпеня]]: ** [[ААЭ]] адправілі свой міжпланетны зонд «[[Аль-Амаль]]» да [[Марс]]а. ** У [[Сірыя|Сірыі]] прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Сірыі (2020)|парламенцкія выбары]]. * [[21 ліпеня]]: тэрарыст здзейсніў [[захоп закладнікаў у Луцку]]. * [[23 ліпеня]]: Кітайская аўтаматычная міжпланетная станцыя «[[Цяньвэнь-1]]» запушчана да [[планета Марс|Марса]]. * [[27 ліпеня]]: [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]] прысудзіў былога кіраўніка Службы бяспекі Прэзідэнта [[Андрэй Аляксандравіч Уцюрын|Андрэя Уцюрына]] да 12 гадоў пазбаўлення волі за [[хабар]]. === Жнівень === [[Файл:2020 Belarusian protests — Minsk, 16 August p0029.jpg|thumb|Мітынг ля стэлы «Мінск — горад-герой» 16 жніўня 2020]] * [[2 жніўня]]: ** Будынак [[Дом губернатара (Мінск)|Дома губернатара]] ў [[Мінск]]у адкрыўся пасля рэстаўрацыі. ** [[Махамед Ірфаан Алі]] заступіў на пасаду прэзідэнта [[Гаяна|Гаяны]]. * [[4 жніўня]]: [[Выбухі ў порце Бейрута|Два моцныя выбухі]] адбыліся ў порце [[Бейрут]]а ([[Ліван]]). * [[7 жніўня]]: Крушэнне самалёта [[Boeing 737]]-8NG авіакампаніі [[Air India]] пры пасадцы ў індыйскім горадзе [[Кажыкодэ]]. Загінулі 20 чалавек. * [[8 жніўня]]: Раскалоўся апошні некрануты [[Канада|канадскі]] [[шэльфавы ледавік]] Мілн, страціўшы 43 % свайго аб’ёму (каля 80 км²). * [[9 жніўня]]: У Беларусі адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкія выбары]], пасля абвяшчэння перамогі на іх [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] пачынаюцца [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавыя пратэсты]]. * [[16 жніўня]]: ** Самы масавы пратэст у [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] «[[Марш за свабоду]]» на якім было каля 300 000 чалавек. ** [[Роні О’Саліван]] стаў шасціразовым чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы. * [[18 жніўня]]: Створана [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] для арганізацыі працэсу пераадолення палітычнага крызісу ў Беларусі. * [[19 жніўня]]: На фоне [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] і [[Мяцеж у Малі (2020)|ўзброенага паўстання]] прэзідэнт [[Малі]] [[Ібрагім Бубакар Кейта]] сышоў у адстаўку. * [[20 жніўня]]: [[Аляксей Навальны|Аляксея Навальнага]], расійскага апазіцыйнага лідара, шпіталізавалі з атручваннем у [[Омск]]ую бальніцу. * [[28 жніўня]]: [[Сіндза Абэ]], прэм’ер-міністр Японіі, абвясціў пра адстаўку з прычыны кепскага здароўя. * [[29 жніўня]]: У Мінску адбыўся «Жаночы марш свабоды». * [[31 жніўня]]: ** На пасаду прэм’ер-міністра [[Ліван]]а прызначаны [[Мустафа Адзіб]]. ** У сталіцы [[ААЭ]] [[Абу-Дабі]] адбыўся выбух у кавярні, загінулі 2 чалавекі. ** [[Краіны Балтыі]] ўвялі санкцыі супраць прадстаўнікоў беларускіх уладаў, у тым ліку [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. === Верасень === [[Файл:Suga First Press Conference as PM.jpg|thumb|150px|Прэм’ер-міністр Японіі [[Ёсіхідэ Суга]] дае прэс-канферэнцыю, 16&nbsp;верасня.]] * [[3 верасня]]: У [[Судан]]е адбылася [[Паводкі ў Судане (2020)|найбуйнейшая паводка]] ў гісторыі краіны. * [[4 верасня]]: ** [[Святлана Ціханоўская]] выступіла перад [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]. ** [[Прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] наведаў [[ЗША]], дзе пры пасярэдніцтве [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] заключыў пагадненне аб эканамічным супрацоўніцтве з [[Рэспубліка Косава|Рэспублікай Косава]]. * [[6 верасня]]: «[[Цмокі-Мінск]]» сталі чэмпіёнамі Беларусі па [[баскетбол]]е ў дванаццаты раз. * [[7 верасня]]: Зняволена член [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] [[Марыя Калеснікава]], наступнай раніцай яе няўдала спрабавалі вывезці з Беларусі. * [[13 верасня]]: [[Адзіны дзень галасавання 13 верасня 2020 года (Расія)|Адзіны дзень галасавання]] ў Расіі. * [[15 верасня]]: ** Былі заключаны [[Ізраільска-эмірацкі мірны дагавор|ізраільска-эмірацкі]] і [[Бахрэйнска-ізраільскі мірны дагавор|бахрэйнска-ізраільскі]] мірныя дагаворы. ** Адбываюцца пажары у [[ЗША]]. * [[16 верасня]]: У сувязі з адстаўкай [[Сіндза Абэ]] пост [[Прэм’ер-міністр Японіі|прэм’ер-міністра Японіі]] заняў [[Ёсіхідэ Суга]]. * [[21 верасня]]: Прызначаны новыя рэктары [[Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Беларусі]], [[Сяргей Пятровіч Рубніковіч|БДМУ]], [[Ігар Алегавіч Стома|ГДМУ]], [[Алена Мікалаеўна Краткова|ГрДМУ]]. * [[23 верасня]]: [[Інаўгурацыя Аляксандра Лукашэнкі (2020)|Інаўгурацыя]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] адзначыла пачатак яго новага тэрміну на пасадзе кіраўніка краіны. * [[25 верасня]]: [[Авіакатастрофа Ан-26 пад Чугуівам|Крушэнне]] самалёта [[Ан-26]] [[ВПС Украіны]] пад горадам [[Чугуіў|Чугуівам]], загінула 26 чалавек. * [[26 верасня]]: Прэм’ер-міністр [[Ліван]]а [[Мустафа Адзіб]] сышоў у адстаўку. * [[27 верасня]]: Пачаліся [[Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2020)|ўзброеныя сутыкненні]] ў [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорным Карабаху]]. * [[30 верасня]]: ** Ва Украіне была забітая Санвер Нікаэло, супрацоўніца пасольства ЗША ў Кіеве. ** Паміж [[Дональд Трамп|Трампам]] і [[Джозеф Рабінет Байдэн|Байдэнам]] прайшлі перадвыбарчыя дэбаты. === Кастрычнік === [[Файл:02020 0691 Protest against abortion restriction in Kraków, October 2020.jpg|thumb|Пратэст супраць забароны абортаў у Польшчы, [[Кракаў]], 25&nbsp;кастрычніка.]] * [[1 кастрычніка]]: ** Самы папулярны беларускі партал навінаў [[TUT.BY]] быў пазбаўлены акрэдытацыі. ** [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] пачынае судовы працэс супраць Вялікабрытаніі, абвінавачваючы яе ў парушэнні міжнароднага права шляхам адмены раздзелаў пагаднення аб выхадзе з [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|Brexit]]. * [[2 кастрычніка]]: У [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] журналістка [[Ірына Вячаславаўна Славіна|Ірына Славіна]] падпаліла сябе каля будынка МУС РФ. * [[3 кастрычніка]]: У [[Германія|Германіі]] 30-годдзе [[Аб’яднанне Германіі (1990)|ўз’яднання]]. * [[4 кастрычніка]]: ** [[Рэферэндум аб незалежнасці Новай Каледоніі (2020)|Рэферэндум аб незалежнасці Новай Каледоніі]]. ** У Кыргызстане прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Кыргызстане (2020)|парламенцкія выбары]]. * [[6 кастрычніка]]: У [[Кыргызстан]]е ЦВК адмяніў вынікі парламенцкіх выбараў пасля масавых пратэстаў. * [[10 кастрычніка]]: [[Арменія]] і [[Азербайджан]] ўзгаднілі спыненне [[Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2020)|канфлікту]] ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]]. * [[11 кастрычніка]]: ** Іспанец [[Рафаэль Надаль]] выйграў 13-ы тытул [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|адкрытага чэмпіянату Францыі]] па [[тэніс]]е. ** Прэзідэнт [[Таджыкістан]]а [[Эмамалі Рахмон]], які кіруе краінай з 1992 года, пераабраны на пяты тэрмін. ** «[[Лос-Анджэлес Лэйкерс]]» сталі чэмпіёнамі [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] [[НБА ў сезоне 2019-20|ў сезоне 2019—2020]]. У фінале яны перамаглі «[[Маямі Хіт]]». * [[13 кастрычніка]]: У ходзе прэзентацыі кампанія [[Apple]] прадставіла смартфоны серыі [[iPhone|iPhone 12]] * [[15 кастрычніка]]: ** Прэзідэнт [[Кыргызстан]]а [[Сааранбай Шарыпавіч Жаэнбекаў|Сааранбай Жээнбекаў]] абвясціў аб адстаўцы. ** Галоўны прыз [[Прэмія імя Ежы Гедройца|літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца]] атрымаў [[Сяргей Дубавец]] за кнігу «Тантамарэскі». * [[18 кастрычніка]]: ** На прэзідэнцкіх выбарах у [[Балівія|Балівіі]] перамагае [[Луіс Арсе]], які атрымаў 52,4 % галасоў. ** Скончаны тэрмін дзеяння зброевае эмбарга [[ААН]] на пастаўку ўзбраенняў [[Іран]]у<ref>[https://ria.ru/20201017/iran-1580316965.html МИД Ирана сообщил о снятии оружейного эмбарго со страны]</ref>. * [[20 кастрычніка]]: Суд Цэнтральнага раёна [[Мінск]]а прызнаў інфармацыйны канал NEXTA-Live і лагатып [[NEXTA]] экстрэмісцкімі матэрыяламі. * [[21 кастрычніка]]: [[Папства|Папа Рымскі]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] стаў першым пантыфікам, які падтрымаў [[ЛГБТ|аднаполыя саюзы]]. Гэтую заяву ён зрабіў газеце Il Corriere della Sera. * [[22 кастрычніка]]: ** [[Прэмія імя Сахарава|Прэмію імя Сахарава]] за 2020 год атрымала [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада Беларусі]]. ** Канстытуцыйны суд [[Польшча|Польшчы]] ўвёў [[Правы чалавека|забарону]] на [[аборт]]ы. Забаронена перарываць [[Цяжарнасць чалавека|цяжарнасць]] нават па медыцынскіх паказчыках. Пачаліся [[Пратэсты ў Польшчы (2020)|пратэсты]]. * [[25 кастрычніка]]: [[Мясцовыя выбары ва Украіне (2020)|Мясцовыя выбары]] ва [[Украіна|Украіне]]. * [[23 кастрычніка]]: ** Бакі [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|лівійскага канфлікту]] дасягнулі мірнага ўрэгулявання. ** Прэм’ера амерыканскага тэлесерыяла «[[Ход каралевы (міні-серыял)|Ход каралевы]]» пра шлях дзяўчынкі-сіраты да шахматнай славы. * [[26 кастрычніка]]: З-за заканчэння тэрміну выканання «[[Пратэсты ў Беларусі (2020)|Народнага ўльтыматуму]]» ў розных частках Беларусі пачаліся [[страйк]]і на [[прадпрыемства]]х і [[Універсітэт|ўніверсітэтах]]. * [[27 кастрычніка]]: Нанесены [[Ракетныя ўдары па Бардзе (2020)|ракетны ўдар]] па [[Барда (Азербайджан)|Бардзе]] ([[Азербайджан]]). * [[29 кастрычніка]]: У [[Ніца|Ніцы]] здзейснены [[Тэракт у Ніцы (2020)|тэракт]] у рымска-каталіцкім саборы Нотр-Дам-дэ-Ніца. * [[30 кастрычніка]]: На захадзе [[Турцыя|Турцыі]] адбылася землетрасенне магнітудай ад 6,6 да 6,9 балаў. Эпіцэнтр знаходзіўся ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] за 17 км ад раёна Сэферіхісар у [[Ізмір]]ы. * [[31 кастрычніка]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Кот-д’Івуары (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Кот-д’Івуары]], на якіх дзеючых кіраўнік дзяржавы [[Аласан Уатара]] набраў 100 % галасоў. [[BBC News Africa]] паведамляе што, на выбарчых участках знаходзіліся ваенныя якія ўжывалі стрэльбы для ціску на людзей. === Лістапад === [[Файл:Царква Уваскрасення Хрыстова. Развітанне з Раманам Бандарэнкам.jpg|міні|[[Царква Уваскрасення Хрыстова (Мінск)]]. Развітанне з [[Раман Бандарэнка|Раманам Бандарэнкам]], 20 лістапада.]] * [[1 лістапада]]: Першы тур [[Прэзідэнцкія выбары ў Малдове (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] у [[Малдова|Малдове]]. * [[2 лістапада]]: Падчас [[Напад на сінагогу ў Вене|тэракта ў сінагозе]] ў [[Вена|Вене]] ([[Аўстрыя]]) гінуць 6 чалавек. * [[3 лістапада]]: ** [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў ЗША]], прамогу атрымаў [[Джо Байдэн]]. ** Першы энергаблок [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] уключаны ў энергасістэму краіны. ** Прах [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] перапахавалі на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] [[Мінск]]а. * [[5 лістапада]]: ** [[Міністэрства культуры Беларусі]] адмяніла [[27-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»]]. ** Прэзідэнт [[Рэспубліка Косава|Косава]] [[Хашым Тачы]] сышоў у адстаўку на фоне абвінавачанняў у ваенных злачынствах. Яго затрымалі ў [[Гаага|Гаазе]]. ** Пачынаецца [[Тыграйскі канфлікт]] у [[Эфіопія|Эфіопіі]]. * [[6 лістапада]]: У Мінску ўрачыста адкрыліся першыя 4 станцыі [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі]] [[Мінскі метрапалітэн|метро]]. * [[8 лістапада]]: Скончаны падлік галасоў на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|выбарах у ЗША]]. Прэзідэнтам стаў [[Джо Байдэн]] ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|партыі дэмакратаў]]<ref>{{Cite web|title=Biden defeats Trump in an election he made about character of the nation and the President|url=https://www.cnn.com/2020/11/07/politics/joe-biden-wins-us-presidential-election/index.html/website=CNN/accessdate=2020-11-08/first=Stephen Collinson and Maeve Reston|last=CNN}}</ref><ref>{{Cite news|title=US election results: Biden has won election. What happens now?|url=https://www.bbc.com/news/election-us-2020-54845063|work=BBC News|date=2020-11-07|accessdate=2020-11-08|language=en-gb}}</ref>. * [[10 лістапада]]: [[Арменія]] і [[Азербайджан]], пры пасрэдніцтве [[Расія|Расіі]], падпісалі [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|пагадненне аб спыненні ваенных дзеянняў у Нагорным Карабаху]]. * [[12 лістапада]]: У [[Мінск]]у памёр збіты, верагодна супрацоўнікамі беларускіх дзяржаўных структур, [[Раман Бандарэнка]] з [[Плошча Перамен|плошчы Перамен]]. * [[14 лістапада]]: Паведамлена аб выяўленні на тэрыторыі [[Сакара|Сакары]] ў [[Егіпет|Егіпце]] шматлікіх старажытных саркафагаў з [[мумія]]мі і пазалочаных статуй. * [[15 лістапада]]: Адбыўся другі тур [[Прэзідэнцкія выбары ў Малдове (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Малдове]]. Перамогу атрымала [[Мая Санду]] з 57 % галасоў. * [[18 лістапада]]: [[Pfizer]] і [[BioNTech]] завяршаюць выпрабаванні сваёй вакцыны ад COVID-19 агульнай эфектыўнасцю 95 % без пабочных эфектаў. * [[22 лістапада]]: [[Біскупы пінскія|Біскуп Пінскі]] [[Антоній Дзям’янка]] асвяціў адбудаваны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Воўчын)|касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Воўчын]]е. * [[23 лістапада]]: Вакцына AZD1222 кампаніі [[AstraZeneca]], распрацаваная ў супрацоўніцтве з [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэтам]], даказала сваю эфектыўнасць у абароне ад COVID-19 на 70 %. * [[24 лістапада]]: ** Шэсць краін далучыліся да другога пакету санкцый [[Еўрасаюз]]а супраць беларускіх чыноўнікаў, сярод якіх [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]]. ** [[Кітай]] запусціў на месяц зонд «[[Чан’э-5]]». * [[25 лістапада]]: Пасля трох месяцаў улады разблакавалі сайт «[[Наша Ніва (1991)|Нашай нівы]]», першы з сотні забароненых рэсурсаў. * [[27 лістапада]]: Паблізу [[Тэгеран]]а забіты вядучы іранскі навуковец-ядзершчык [[Махсен Фахрызадэ]]. * [[29 лістапада]]: [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне — 2020|Дзіцячае Еўрабачанне — 2020]] у [[Польшча|Польшчы]]. === Снежань === [[Файл:Inauguration of President Maia Sandu, Moldova, December 24, 2020 (00h06m30s) - honoring national anthem.jpg|thumb|Інаўгурацыя Прэзідэнта Малдовы [[Мая Санду|Маі Санду]].]] * [[1 снежня]]: У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] легалізаваныя [[аднаполы шлюб|аднаполыя шлюбы]], тым самым стаўшы 30 краінай у свеце, дзе яны складаюцца. * [[2 снежня]]: Вялікабрытанія сцвярджае вакцыну [[Pfizer]] [[BNT162b2]], стаўшы першай краінай у свеце, якая зрабіла гэта. * [[7 снежня]]: [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] часова забараніў для ўсіх членаў выканаўчага камітэта [[НАК Беларусі]] на чале з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] удзел у сваіх мерапрыемствах. * [[10 снежня]]: ** Абраны [[прэзідэнт ЗША]] [[Джозеф Байдэн]] і яго напарніца па перадвыбарнай гонцы [[Камала Харыс]] названы ўладальнікамі звання «Чалавек года» па версіі часопіса «[[Time]]». ** Лаўрэаткай прэміі «Людзі Свабоды — 2020» стала [[Ніна Багінская]]. ** [[10 снежня]]-[[22 снежня]]: Чэмпіянат свету па спартыўнай барацьбе ў [[Сербія|Сербіі]]. * [[12 снежня]]: Аабылася [[Еўрапейская кінапрэмія 2020|33-я цырымонія]] прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]. [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшым еўрапейскім фільмам]] прызнана карціна [[Томас Вінтэрберг|Томаса Вінтэрберга]] «[[Запой (фільм)|Запой]]». * [[14 снежня]]: [[Сонечнае зацьменне 14 снежня 2020 года|Поўнае сонечнае зацьменне]] назіралася ў [[Чылі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. * [[16 снежня]]: Курс [[Bitcoin]] упершыню перавысіў 20&nbsp;000 [[долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. * [[17 снежня]]: Найлепшым футбалістам года па версіі [[ФІФА]] названы [[Роберт Левандоўскі]]. * [[21 снежня]]: [[Вялікае злучэнне|Злучэнне]] на небе [[Сатурн (планета)|Сатурна]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]. * [[22 снежня]]: Форвард «[[ФК Барселона|Барселоны]]» [[Ліянель Месі]] стаў найлепшым бамбардзірам у гісторыі [[футбол]]а па галах за адзін клуб. * [[24 снежня]]: [[Мая Санду]] заступіла на пасаду [[Прэзідэнт Малдовы|Прэзідэнта Малдовы]]. * [[24 снежня]]: Мітрапаліт [[Тадэвуш Кандрусевіч]] пасля трох месяцаў выгнання вяртаецца ў Беларусь. * [[29 снежня]]: [[Землятрасенне ў Пятрыне|землятрасенне]] ў [[Пятрыне]] ([[Харватыя]]). * [[30 снежня]]: У аэрапорце [[Адэн]]а тэрарысты [[Тэракт у Адэне (2020)|ажыццявілі няўдалую атаку]] на членаў кабінета міністраў [[Емен]]а. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2020 годзе}} == Памерлі == {{Main|Спіс памерлых у 2020 годзе}} * [[3 студзеня]]: [[Касем Сулеймані]], камандуючы атрадам «[[Кодс]]» [[іран]]скага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]]. * [[10 студзеня]]: [[Кабус бен Саід]], султан [[Аман]]а. * [[25 лютага]]: [[Хосні Мубарак]], егіпецкі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Егіпта (1981—2011). * [[31 сакавіка]]: [[Віктар Мікалаевіч Дашкевіч]], беларускі акцёр. * [[23 траўня]]: [[Арнольд Міхневіч]], беларускі [[мовазнавец]] (нар. [[1936]]) * [[10 жніўня]]: [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі]], удзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]]. * [[15 кастрычніка]]: [[Валерый Кірылавіч Іваноў|Валерый Іваноў]], беларускі кампазітар, педагог, народны артыст Рэспублікі Беларусь * [[20 лістапада]]: [[Алег Залётнеў]], беларускі кампазітар. * [[20 лістапада]]: [[Віктар Сцяфанавіч Цітоў]], беларускі этнограф. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2020| ]] 4seqipntqlpfqke1ju8uoo09tdx7fv2 0 579913 5171571 4740799 2026-07-26T23:25:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171571 wikitext text/x-wiki {{Шахматыст | Імя = Фабіяна Каруана | Арыгінал імя = Fabiano Caruana | Імя пры нараджэнні = Фабіяна Луіджы Каруана | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Краіна = {{Plainlist| * [[Італія]] (2005—2015) * [[ЗША]] }} | Тытул = [[Гросмайстар]] (2007) | Максімальны рэйтынг = 2844 (кастрычнік 2014) | Пазіцыя = № 2 (жнівень 2018) | Максімальная пазіцыя = № 2 (кастрычнік 2014) | Нумар ФІДЭ = 2020009 | commons = | Сайт = }} '''Фабія́на Луі́джы Каруа́на''' ({{lang-it|Fabiano Luigi Caruana}}; нар. {{ДН|30|07|1992}}, [[Маямі]], [[Флорыда]], ЗША) — [[Італьянцы ў ЗША|італьянска-амерыканскі]] [[Шахматы|шахматны]] [[гросмайстар]]. Залаты прызёр [[XLII шахматная алімпіяда|XLII шахматнай алімпіяды]] ў складзе каманды ЗША і бронзавы прызёр у індывідуальным заліку. Тытул гросмайстра [[Шахматны вундэркінд|ён заваяваў]] у 14 гадоў, 11 месяцаў і 20 дзён, стаўшы наймаладзейшым гросмайстрам у гісторыі Італіі і ЗША. У 2014 годзе дасягнуў трэцяга ў гісторыі [[Рэйтынг Эла|шахматнага рэйтынгу]] — 2844. У 2018 годзе перамог у [[Турнір прэтэндэнтаў па шахматах (2018)|турніры прэтэндэнтаў]] і стаў першым амерыканцам пасля [[Бобі Фішэр|Роберта Фішэра]], які атрымаў права пазмагацца за чэмпіёнскі тытул у аб’яднаных чэмпіянатах свету. == Біяграфія == Фабіяна Каруана нарадзіўся ў [[Маямі]] ў [[Італьянцы ў ЗША|італьянска-амерыканскай]] сям’і<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 19 мая 2003| url = https://en.chessbase.com/post/fabulous-fabiano| загаловак = Fabulous Fabiano| назва праекта = chessbase.com| дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = Couch Slouch.| дата публікацыі = 12 ліпеня 2015| url = https://www.washingtonpost.com/sports/fabiano-caruana-and-magnus-carlsen--thats-a-title-clash-worth-watching/2015/07/12/b6fc796e-28af-11e5-a250-42bd812efc09_story.html| загаловак = Fabiano Caruana and Magnus Carlsen — that’s a title clash worth watching| выдавец = The Washington Post| дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. Мае падвойнае грамадзянства Італіі і ЗША<ref name="chessbase" />. Калі Фабіяна было 4 гады, сям’я пераехала ў прадмесце [[Парк-Слоўп (Бруклін)|Парк-Слоўп]] ([[Бруклін]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]). У пяцігадовым веку стаў займацца шахматамі ў [[Рэфармісцкі іўдаізм|рэфармісцкай іўдэйскай]] кангрэгацыі Парк-Слоўпа і паўдзельнічаў у сваім першым турніры<ref name="chessbase">{{Навіна|загаловак = Who was the future GM? Fabiano Caruana, Italy’s top grandmaster!|спасылка = https://en.chessbase.com/post/who-was-the-future-gm-fabiano-caruana-italy-s-top-grandmaster|выдавец = chessbase.com|дата публікацыі = 18 кастрычніка 2007|дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. У 2004 годзе, у 12-гадовым веку, пераехаў з бацькамі ў [[Мадрыд]] дзеля працягу прафесійнай шахматнай кар’еры і да 2015 года выступаў за Італію. З 2007 года жыў у [[Будапешт|Будапешце]], з 2010 — у [[Лугана]] ([[Швейцарыя]]), з 2014 — у [[Сент-Луіс]]е ([[Місуры]], [[ЗША]])<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 18 красавіка 2018| url = https://kmox.radio.com/articles/st-louis-fabiano-caruana-returning-us-chess-powerhouse| загаловак = St. Louis' Fabiano Caruana Is Returning The U.S. To A Chess 'Powerhouse'| назва праекта = kmox.com| дата доступу = 26 лістапада 2018| мова = en| access-date = 1 снежня 2018| archive-date = 15 мая 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180515045751/https://kmox.radio.com/articles/st-louis-fabiano-caruana-returning-us-chess-powerhouse| url-status = dead}}</ref>. == Шахматная кар’ера == У 2007 годзе Фабіяна Каруана перамог на турніры ў Будапешце з вынікам 7 пунктаў з 9, выканаў [[Нарматыў (шахматы)|грасмайстарскі нарматыў]] у веку 14 гадоў, 11 месяцаў і 20 дзён, стаўшы наймаладзейшым гросмайстрам Італіі і ЗША, пераўзышоўшы рэкорд [[Хікару Накамура|Хікару Накамуры]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 20 ліпеня 2007| url = https://en.chessbase.com/post/fabiano-caruana-youngest-us-and-italian-gm-in-history| загаловак = Fabiano Caruana – youngest US and Italian GM in history| назва праекта = chessbase.com| дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. У жніўні таго ж года Каруана перамог у прадстаўнічым турніры [[Влісынген (шахматны турнір)|ў Влісынген]] ([[Нідэрланды]]) з выніковым рэйтынгам 2715. У лістападзе-снежні Каруана стаў наймаладзейшым [[Чэмпіянат Італіі па шахматах|чэмпіёнам Італіі]] ў гісторыі, паказаўшы вынік 9½/11<ref>{{Спасылка| url = http://www.federscacchi.it/cia2007/| загаловак = 67° Campionato Italiano Assoluto| выдавец = Federazione Scacchistica Italiana| дата доступу = 26 лістапада 2018| мова = it| title = Архіўная копія| access-date = 2 снежня 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20191128134736/http://www.federscacchi.it/cia2007/| archive-date = 28 лістапада 2019| url-status = dead}}</ref>. У студзені 2008 года Каруана дэбютаваў [[Вэйк-ан-Зэе (шахматны турнір)|у Вэйк-ан-Зэе]] і перамог у групе C з лікам 10/13 і рэйтынгам 2696. У чэрвені выступіў за Італію на першай дошцы ў кубку Мітропы і стаў найлепшым першым іграком з паказнікам +6 (7½/9) і рэйтынгам 2810<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 3 чэрвеня 2008| url = http://www.olimpbase.org/2008mm/2008in.html#medals| загаловак = 27th Chess Mitropa Cup: Olbia 2008. Best board results| назва праекта = olimpbase.org| дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. У лістападзе дэбютаваў на [[XXXVIII шахматная алімпіяда|шахматных алімпіядах]], і на першай дошцы набраў 7½/11 пунктаў з рэйтынгам 2696<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 2 мая 2009| url = http://chess-results.com/tnr16314.aspx?art=9&lan=1&flag=30&m=-1&wi=800&snr=58| загаловак = 38th Olympiad Dresden 2008 Open| назва праекта = chess-results.com| дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. У лістападзе-снежні Каруана паспяхова абараніў чэмпіёнскі тытул у Італіі з паказнікам +5 (8/11)<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 14 снежня 2008| url = http://www.federscacchi.it/cia2008/| загаловак = 68° Campionato Italiano Assoluto| выдавец = Federazione Scacchistica Italiana| дата доступу = 26 лістапада 2018| мова = it| title = Архіўная копія| access-date = 2 снежня 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20170703061716/http://www.federscacchi.it/cia2008/| archive-date = 3 ліпеня 2017| url-status = dead}}</ref>. У лютым 2008 года Каруана быў запрошаны ў групу B [[Вэйк-ан-Зэе (шахматны турнір)|турніру ў Вэйк-ан-Зэе]] і перамог у ёй з вынікам +4 (8½/13) і рэйтынгам 2751. Такім чынам ён стаў першым іграком у гісторыі турніру, які двойчы запар здолеў перамагчы ў групах C і B. У маі за італьянскую зборную ў кубку Мітропы набраў 6 пунктаў з 8 і атрымаў індывідуальны залаты медаль на першай дошцы. У лістападзе выступіў на [[Кубак свету па шахматах 2009|кубку свету па шахматах]] у [[Ханты-Мансійск]]у ([[Расія]]), дзе дайшоў да чацвертага кола. У снежні 2010 года трэці раз стаў чэмпіёнам Італіі з паказнікам 9 пунктаў з 11 гульняў, а праз год дасягнуў выніку 10/11. У студзені 2012 года ў групе A турніру ў Вэйк-ан-Зэе падзяліў 2-е месца з [[Магнус Карлсен|Магнусам Карлсенам]] і [[Тэймур Раджабаў|Тэймурам Раджабавым]]<ref>{{Спасылка | url = https://www.tatasteelchess.com/archive/tournament?id=80&type=standings&group=1| загаловак = Standings grandmaster group A 2012| назва праекта = Tata Steel Chess Tournament| дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. У сакавіку фінішаваў першым на 27-м [[Адкрыты чэмпіянат Рэйк’явіка па шахматах|адкрытым чэмпіянаце Рэйк’явіка]] ([[Ісландыя]]) з паказнікам 7½/9<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 18 красавіка 2012| url = http://chess-results.com/tnr54645.aspx?art=4&lan=1&flag=30| загаловак = Reykjavik Open 2012| выдавец = Icelandic chess federation| дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. У ліпені перамог на 40-м [[Дортмунд (шахматны турнір)|Дортмундскім турніры]] з вынікам 6/9<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 22 ліпеня 2012| url = http://www.chessdom.com/fabiano-caruana-takes-the-trophy-in-dortmund/| загаловак = Fabiano Caruana takes the trophy in Dortmund| назва праекта = Chessdom.com| дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. У лютым-сакавіку 2013 года Каруана перамог на [[Цюрых (шахматны турнір)|Цюрыхскім турніры]] з вынікам 4/6. У кастрычніку перамог на 7-м Каралеўскім турніры ў Бухарэсце ([[Румынія]]) з вынікам 5/8 гульняў<ref>{{Навіна|загаловак = Bucharest Final: Caruana secures victory|спасылка = en.chessbase.com/post/bucharest-final-caruana-secures-victory-171013|выдавец = chessbase.com|дата публікацыі = 17 кастрычніка 2013|дата доступу = 26 лістапада 2018| мова = en}}</ref>. У чэрвені 2014 года Фабіяна Каруана ўзяў удзел у [[Чэмпіянат свету па рапідзе|чэмпіянаце свету па рапідзе]] ў [[Дубаі]] ([[ААЭ]]), дзе з 10½ пунктамі з 15 гульняў заняў другое месца пасля [[Магнус Карлсен|Магнуса Карлсена]] і выйшаў на першую пазіцыю рэйтынгу ФІДЭ ў рапідзе з 2858 пунктамі<ref>{{Навіна|аўтар = Alejandro Ramirez|загаловак = World Rapid: Miraculous Carlsen|спасылка = https://en.chessbase.com/post/world-rapid-miraculous-carlsen|дата публікацыі = 18 чэрвеня 2014|дата доступу = 26 лістапада 2018 | мова = en}}</ref>. У ліпені перамог на Дортмундскім турніры з 5½ пунктамі з 7 магчымых, упершыню перасягнуўшы рэйтынг 2800<ref>{{Навіна|загаловак = Dortmund: Fabiano Caruana is now 2801|спасылка = https://en.chessbase.com/post/dortmund-fabiano-caruana-is-now-2801|выдавец = chessbase.com|дата публікацыі = 20 ліпеня 2014|дата доступу = 26 лістапада 2018| мова = en}}</ref>. У жніўні на [[XLI шахматная алімпіяда|XLI шахматнай алімпіядзе]] ў [[Трумсё]] ([[Нарвегія]]) паказаў на першай дошцы вынік 6½ пунктаў з 9. У жніўні-верасні з 8½ пунктамі з 10 гульняў перамог на [[Сент-Луіс (шахматны турнір)|Сент-Луіскім кубку]] ([[Місуры]]), паказаўшы рэйтынг 3080<ref>{{Навіна|аўтар = Lubomir Kavalek|загаловак = Caruana’s Spectacular Chess Leap|спасылка = https://www.huffingtonpost.com/lubomir-kavalek/caruanas-spectacular-ches_b_5778658.html|выдавец = The Huffington Post|дата публікацыі = 10 верасьня 2014|дата доступу = 26 лістапада 2018| мова = en}}</ref>. У студзені 2015 года Фабіяна Каруана заняў на турніры ў Вэйк-ан-Зэе сёмае месца з 7 пунктамі з 13. Перамога па выніках [[Гран-пры ФІДЭ (2014—2015)|Гран-пры ФІДЭ]] вывела яго ў [[турнір прэтэндэнтаў]]<ref>{{Навіна|загаловак = FIDE Grand Prix in Khanty-Mansiysk: Final|спасылка = http://www.fide.com/component/content/article/1-fide-news/8735-fide-grand-prix-in-khanty-mansiysk-round-10.html|выдавец = ФІДЭ|дата публікацыі = 25 траўня 2015|дата доступу = 26 лістапада 2018| мова = en}}</ref>. У чэрвені-ліпені Каруана перамог на Дортмундскім турніры з 5½ пунктамі з 7. У верасні дайшоў да чацвертага кола [[Кубак сьвету па шахматах 2015|Кубка свету]]. У студзені 2016 на турніры ў Вэйк-ан-Зэе падзяліў другое месца з [[Дзін Лірэнь|Дзінам Лірэнем]], набраўшы 8 пунктаў з 13. Пасля гэтага ён выйшаў на 3-е месца сусветнага рэйтынгу. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Шахматысты ЗША]] [[Катэгорыя:Шахматныя гросмайстры]] nq1psjkk41amnk3vlbv3oxfkhfla1kj 0 588997 5171249 4761580 2026-07-26T13:29:17Z Ueschar 151377 арфаграфія 5171249 wikitext text/x-wiki {{Coord|54|26|0|N|25|56|59|E|display=title}} {{Кампанія |назва = «Ашмянскі мясакамбінат» |арыгінальная_назва = |лагатып = |выява = |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг = |дэвіз = З павагай да якасці |заснавана = {{Дата|27|1|1903|1}} |закрытая = |заснавальнікі = |уласнікі = |размяшчэнне = [[Беларусь]], [[Гродзенская вобласць]], [[Ашмяны]], вул. Піянерская, д. 52 |ключавыя постаці = Іван Лупіш, Міхаіл Філіповіч |галіна = [[прамысловасць]] |прадукцыя = кураціна, ялавічынныя ныркі, [[печань]] і сэрца, свіныя адбіўныя, вяндліна, грудзінка, катлеты, [[кілбаса]], кумпяк, [[паляндвіца]], паштэт, пельмені, рулет, сардэлькі, сасіскі, стэйк, фарш, цяфцелі, шніцэль і шпік |паслугі = |абарот = {{Рост}}96,997 млн [[Беларускі рубель|руб.]]<ref>{{Навіна|загаловак=Справаздача за 2017 год|спасылка=http://oshmiasko.by/pictures/modules/DownloadFileModule/godovoi_otchet_za_2017_god.doc|выдавец=ААТ «Ашмянскі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=29 сакавіка 2018|дата доступу=12 снежня 2018|accessdate=15 лютага 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181016045619/http://oshmiasko.by/pictures/modules/DownloadFileModule/godovoi_otchet_za_2017_god.doc|archivedate=16 кастрычніка 2018}}</ref> (2017 г.; $50,172 млн) |аперацыйны прыбытак = {{Падзенне}}10,551 млн руб. (2017 г.; $5,458 млн) |чысты прыбытак = {{Рост}}8,021 млн руб. (2017 г.; $4,149 млн) |лік супрацоўнікаў = 733 (2018 г.) |матчына кампанія = ААТ «[[Гроднамясамалпрам]]» |даччыныя кампаніі = |аўдытар = УП «[[ЭвертанАўдыт]]» ([[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічы]], Мінскі раён) |сайт = [http://oshmiasko.by/ oshmiasko.by] }} '''«Ашмянскі мясакамбінат»''' — дзяржаўнае мясаперапрацоўчае прадпрыемства Беларусі, заснаванае ў студзені 1903 года ў [[Ашмяны|Ашмянах]] у якасці гарадской бойні. Ёсць найстарэйшым мясакамбінатам Беларусі<ref name="а"/>. На канец 2018 года прадпрыемства ўключала наступныя ўчасткі: [[цэх]] першаснай перапрацоўкі, цэх тэхнічных паўфабрыкатаў, цэх апрацоўкі скуры, кілбасны цэх з 4 аддзяленнямі (сыравінным, машынным, ліверным і тэрмічным), цэх паўфабрыкатаў з лініяй катлет і пельменяў, [[Халадзільнік|лядоўня]] на 500 тонаў, лабараторыя, газавая кацельня з хімічнай водаачысткай, сталярная і электрамеханічная майстэрні. Фірмавая сетка налічвала 26 уласных [[крама|крам]] «Пачастунак» у 7 гарадах Гродзенскай вобласці: 8 у Ашмянах, 7 у [[Смаргонь|Смаргоні]], 4 у [[Астравец|Астраўцы]], 3 у [[Гродна]], 2 у [[Шчучын]]е і па адной у [[Іўе|Іўі]] і [[Наваельня|Наваельні]] (Дзятлаўскі раён)<ref>{{cite web|title=Фірмовы гандаль|url=http://oshmiasko.by/ru/partnership/where-to-buy|publisher=ААТ «Ашмянскі мясакамбінат»|language=ru|date=2018|access-date=12 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128103533/http://www.oshmiasko.by/ru/partnership/where-to-buy|archive-date=28 лістапада 2018|url-status=dead}}</ref>. «Ашмянскі мясакамбінат» вырабляў кураціну, ялавічныя ныркі, [[печань]] і сэрца, свіныя адбіўныя, [[Вяндліна|вяндліну]], грудзінку, [[Катлета|катлеты]], [[кілбаса|каўбаса]], кумпяк, [[Паляндвіца|паляндвіцу]], [[паштэт]], [[пельмені]], рулет, сардэлькі, [[сасіскі]], стэйк, [[фарш]], [[цяфцелі|тэфтэлі]], [[шніцаль]] і [[Касцявы мозг|шпік]]. == Гісторыя == 27 студзеня 1903 годзе ў Ашмянах адчынілі гарадскую бойню, якую пачалі будаваць у 1900 годзе. У 1936 годзе пры бойні будавалі за 9000 злотых бактэрыялагічную лабараторыю, вагавую і артэзіянскі калодзеж. У 1938 годзе механізаваная бойня мела магутнасць 50—60 галоў за дзень. У 1940 годзе магутнасць вырасла ўдвая. На пачатак 1940 года на бойні працавала 22 работнікі. У 1945 годзе Ашмянскі мясакамбінат выпускаў бараніну, ялавічыну, свініну, паўвэнджаную кілбасу і жывёльны тлушч. У верасні 1946 года камбінат пераўтварылі ў забойны пункт [[Маладзечна|Маладзечанскага]] мясакамбінату. У жніўні 1954 года прадпрыемства пераўтварылі птушкакамбінат. У 1958 годзе запусцілі падвесную лінію. У 1967 годзе Ашмянскі птушкакамбінат паўторна стаў мясакамбінатам. У студзені 1971 года прадпрыемства пераўтварылі ў аддзяленне [[Лідскі мясакамбінат|Лідскага мясакамбіната]]. У студзені [[1991]] года Ашмянскі мясакамбінат зноў становіцца самастойным прадпрыемствам і адчыняе базу перадзабойнага знаходжання быдла. У 1993 годзе дабудавалі [[цэх]] першаснай перапрацоўкі з 2 канвеерамі для буйнога рагатага быдла і свіней. У 1994 годзе запусцілі цэх тэхнічных фабрыкатаў, скурапасолачны цэх і аўтамайстэрню. 30 студзеня 1995 года Ашмянскі мясакамбінат стаў [[Акцыянернае таварыства|акцыянерным таварыствам]]. У 1995 годзе паўторна адчынілі кілбасны цэх. У 2000 годзе пусцілі новы кілбасны цэх плошчай 1500 м². 7 ліпеня 2005 года мясакамбінат адчыніў у Ашмянах уласную кавярню «Галактыка». У 2007 годзе [[Інстытут мяса-малочнай прамысловасці НАНБ]] распрацаваў для ААТ «Ашмянскі мясакамбінат» паўфабрыкаты з рубленага мяса для дзіцячага харчавання: катлеты «Школьныя» з [[лактулоза]]й і «Здравачка» з [[Марская капуста|марской капустай]], дзіцячыя сасіскі з малаком, тэфтэлі «Казка», сардэлькі «Лапачка» і пельмені «Сібірскія экстра». У жніўні 2009 года ўсталявалі [[Лядоўня|лядоўню]] на 500 тонаў. На 2013 год «Ашмянскі мясакамбінат» збываў свае вырабы ў больш як 500 [[крама]]х Беларусі, у тым ліку праз 18 фірмавых крам «Пачастунак». Уласныя крамы размяшчаліся ў Мінску па вуліцы Платонава і ў 5 гарадах Гродзенскай вобласці: [[Астравец|Астраўцы]], Ашмянах, [[Наваельня|Наваельні]] (Дзятлаўскі раён), Смаргоні і [[Шчучын]]е. У іх вырабы завозілі двойчы на дзень. Экспарт ажыццяўлялі ў Літву і Расію. Выпускалі 200 відаў кілбасы і 60 відаў паўфабрыкатаў, частку якіх з 2005 года прыпраўлялі духмяным [[лафант]]ам вытворчасці мясцовага фермера<ref name="а">{{артыкул|аўтар=Таццяна Лазоўская, Віктар Пазнякоў.|загаловак=Гісторыю пішуць людзі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130921/1379751393-aat-ashmyanski-myasakambinat-gistoryyu-pishuc-lyudzi|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=21 верасня 2013|нумар=178 (27543)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1379751340_6.pdf 6]|issn=1990-763x}}</ref>. === Кіраўнікі === * К. Руткоўскі (1926—1927) * Фёдар Ваяводаў (1 кастрычніка 1945—1954) * [[Тамара Уладзіміраўна Філіповіч|Тамара Філіповіч]] (1980—2014) * [[Іван Лупіш]] (з 2015 года) {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|title=Форма заказу|url=http://oshmiasko.by/ru/production/order|publisher=ААТ «Ашмянскі мясакамбінат»|language=ru|date=2018|access-date=12 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127232502/http://oshmiasko.by/ru/production/order|archive-date=27 лістапада 2018|url-status=dead}} ** [http://oshmiasko.by/ru/partnership/for-partners Партнёрам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181205102110/http://www.oshmiasko.by/ru/partnership/for-partners |date=5 снежня 2018 }}{{ref-ru}} ** [http://oshmiasko.by/ru/production/price Спіс цэнаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181128114843/http://oshmiasko.by/ru/production/price |date=28 лістапада 2018 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Вытворцы прадуктаў харчавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Ашмянаў]] [[Катэгорыя:1903 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы харчовай прамысловасці Беларусі]] 85ibyium3cn8t0gdt1j91nd4s2elthi 0 591623 5171568 4343326 2026-07-26T23:11:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171568 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Шырвена Біржай | Лагатып = | ПоўнаяНазва = Futbolo klubas "Širvėna" | Мянушкі = | Горад = [[Біржай]], [[Літва]] | Заснаваны = [[1948]] Жальгірыс Біржай | Стадыён = [[Цэнтральны стадыён (Біржай)|Цэнтральны]], [[Біржай]] | Умяшчальнасць = 1 000 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Трэцяя ліга Літвы|Трэцяя ліга]] | Сезон = 2022 | Месца = 4 месца (зона Панявежыс) | Сайт = |pattern_la1= |pattern_b1= |pattern_ra1= |leftarm1=ffffff |body1=ffffff |rightarm1=ffffff |shorts1=000000 |socks1=ffffff | pattern_la2 = _middlesbrough1617h | pattern_b2 = _watford1718a | pattern_ra2 = _middlesbrough1617h | pattern_sh2 = _watford1718a | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 }} [[File:Biržai, stadionas.JPG|thumb|right|300px|[[Цэнтральны стадыён (Біржай)|Цэнтральны стадыён]], [[Біржай]]]] '''«Шырвена»''' ({{lang-lt|Futbolo klubas „Širvėna“}}) — [[Літва|літоўскі]] [[футбольны клуб]] з [[Біржай|Біржая]]. Заснаваны ў 1948 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Трэцяя ліга Літвы|Трэцяй лізе]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''Клас Б''' ** [[Выява:Silver medal icon.svg|15px]] '''2-е месца (5):''' 1953, 1954, 1955, 1956, 1957. * '''Другая ліга''' ** [[Выява:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1):''' 2015. ** [[Выява:Silver medal icon.svg|15px]] '''2-е месца (2):''' 2001, 2017. == Статыстыка выступленняў == {|class="wikitable" ! Сезон ! Узровень ! Ліга ! Месца |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1953''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''клас Б''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1954''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''клас Б''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1955''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''клас Б''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1956''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''клас Б''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1957''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''клас Б''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |} {|class="wikitable" ! Сезон ! Узровень ! Ліга ! Месца ! Зноскі |- | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| Другая ліга | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu13lyga2w.html |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2019 |archive-date=21 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021054341/http://almis.sritis.lt/ltu13lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| Другая ліга | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu14lyga2w.html |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2019 |archive-date=19 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119120940/http://almis.sritis.lt/ltu14lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| Другая ліга | bgcolor="#ffff00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu15lyga2w.html |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2019 |archive-date=20 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820034515/http://almis.sritis.lt/ltu15lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| Другая ліга | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu16lyga2w.html |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2019 |archive-date=16 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116200848/http://almis.sritis.lt/ltu16lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| Другая ліга | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"|'''2.''' | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2019 |archive-date=8 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608210521/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| Другая ліга | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"|'''8.''' | <ref>{{Cite web |url=http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2019 |archive-date=16 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116183350/http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |url-status=dead }}</ref> |- | |- | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| Другая ліга | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"|'''4.''' | |- | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"| Другая ліга | bgcolor="#ffffdd" style="text-align:center;"|'''4.''' | |- |} {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Літвы|Шырвена Біржай]] [[Катэгорыя:Біржай]] 3lwx26q9w6efq3jdih4vuayifdnou0t 0 592495 5171279 5132513 2026-07-26T15:02:35Z D.L.M.I. Bel 33064 5171279 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Залескі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Залескі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Валожынскі раён]] |Уключае = 22 населеныя пункты |Сталіца = [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 906 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Зале́скі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Пятроўшчынскі сельсавет''' у складзе [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчына]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Валожынскага раёна Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. 8 чэрвеня 1963 года ў склад сельсавета з [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]] перададзены 28 населеных пунктаў ([[Агароднікі (Ракаўскі сельсавет)|Агароднікі]], [[Аколіца Залессе]], [[Багданава (Ракаўскі сельсавет)|Багданава]], [[Будраўшчына (Ракаўскі сельсавет)|Будраўшчына]], [[Бухвалаўшчына]], [[Венгліншчына]], [[Воўкаўшчына (Валожынскі раён)|Воўкаўшчына]], [[Гаішча (Валожынскі раён)|Гаішча]], [[Гервелі]], [[Гермашышкі]], [[Гіневічы]], [[Гіравічы (Валожынскі раён)|Гіравічы]], [[Домінава]], [[Заблоцкаўшчына]], [[Загай (Валожынскі раён)|Загай]], [[Залессе (Валожынскі раён)|Залессе]], [[Зарэчча (Ракаўскі сельсавет)|Зарэчча]], [[Касцюкі (Валожынскі раён)|Касцюкі]], [[Крупшчына]], [[Крыніца (Ракаўскі сельсавет)|Крыніца]], [[Лабы]], [[Мацавічы (Валожынскі раён)|Мацавічы]], [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]], [[Пелікшты]], [[Стары Ракаў]], [[Туркаўшчына]], [[Шапавалы (Ракаўскі сельсавет)|Шапавалы]] і [[Эпімахі]]), у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]] перададзены 14 населеных пунктаў ([[Александрова (Маладзечанскі раён)|Александрова]], [[Бальцары]], [[Біцейкі]], [[Вілуцавічы]], [[Гасцілы]], [[Гердуцішкі]], [[Касталомшчына]], [[Кашына (Маладзечанскі раён)|Кашына]], [[Копцеўшчына (Маладзечанскі раён)|Копцеўшчына]], [[Кукелі]], [[Пажарышча (Маладзечанскі раён)|Пажарышча]], [[Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчына]], [[Такарэўшчына]] і [[Янаўшчына (Гарадоцкі сельсавет)|Янаўшчына]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Залессе (Валожынскі раён)|Залессе]], а сельсавет перайменаваны ў Залескі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Валожынскага раёна. 27 лістапада 1989 года ў склад ў склад [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]] перададзены 11 населеных пунктаў (вёскі [[Венгліншчына]], [[Гаішча (Валожынскі раён)|Гаішча]], [[Гермашышкі]], [[Гіравічы (Валожынскі раён)|Гіравічы]], [[Заблоцкаўшчына]], [[Крыніца (Ракаўскі сельсавет)|Крыніца]], [[Мацавічы (Валожынскі раён)|Мацавічы]], [[Пелікшты]], [[Стары Ракаў]], [[Туркаўшчына]] і [[Шапавалы (Ракаўскі сельсавет)|Шапавалы]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 лістапада 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Новы Двор. Скасаваны 28 мая 2013 года, тэрыторыя далучана да [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 906 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,8 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 22 населеныя пункты: вёскі [[Агароднікі (Ракаўскі сельсавет)|Агароднікі]], [[Багданава (Ракаўскі сельсавет)|Багданава]], [[Будраўшчына (Ракаўскі сельсавет)|Будраўшчына]], [[Воўкаўшчына (Валожынскі раён)|Воўкаўшчына]], [[Гервелі]], [[Гіневічы]], [[Залессе (Валожынскі раён)|Залессе]], [[Звяркі]], [[Караблі]], [[Карнюткі]], [[Касцюкі (Валожынскі раён)|Касцюкі]], [[Крупшчына]], [[Крэчаўцы]], [[Лабы]], [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]], [[Пугачы (Валожынскі раён)|Пугачы]], [[Салаўі (Валожынскі раён)|Салаўі]], [[Сасноўцы (Валожынскі раён)|Сасноўцы]], [[Сцяцкі (Валожынскі раён)|Сцяцкі]], [[Татарскія]], [[Татары (Валожынскі раён)|Татары]], [[Эпімахі]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Залескі (да 1963 года Пятроўшчынскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Радашковіцкі раён|child|загаловак=Пятроўшчынскі сельсавет у [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Валожынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Пятроўшчынскі сельсавет у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] (1960—1962)}} |спіс3 = {{Маладзечанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Залескі (да 1963 года Пятроўшчынскі) сельсавет у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Валожынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Залескі сельсавет у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] (1965—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радашковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] p0e97s4s8dfubwehcn6g7zpdahszvvx 5171301 5171279 2026-07-26T15:14:03Z D.L.M.I. Bel 33064 5171301 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Залескі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Залескі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Валожынскі раён]] |Уключае = 22 населеныя пункты |Сталіца = [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 906 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Зале́скі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Пятроўшчынскі сельсавет''' у складзе [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчына]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Валожынскага раёна Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. 8 чэрвеня 1963 года ў склад сельсавета з [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]] перададзены 28 населеных пунктаў ([[Агароднікі (Ракаўскі сельсавет)|Агароднікі]], [[Аколіца Залессе]], [[Багданава (Ракаўскі сельсавет)|Багданава]], [[Будраўшчына (Ракаўскі сельсавет)|Будраўшчына]], [[Бухвалаўшчына]], [[Венгліншчына]], [[Воўкаўшчына (Валожынскі раён)|Воўкаўшчына]], [[Гаішча (Валожынскі раён)|Гаішча]], [[Гервелі]], [[Гермашышкі]], [[Гіневічы]], [[Гіравічы (Валожынскі раён)|Гіравічы]], [[Домінава]], [[Заблоцкаўшчына]], [[Загай (Валожынскі раён)|Загай]], [[Залессе (Валожынскі раён)|Залессе]], [[Зарэчча (Ракаўскі сельсавет)|Зарэчча]], [[Касцюкі (Валожынскі раён)|Касцюкі]], [[Крупшчына]], [[Крыніца (Ракаўскі сельсавет)|Крыніца]], [[Лабы]], [[Мацавічы (Валожынскі раён)|Мацавічы]], [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]], [[Пелікшты]], [[Стары Ракаў]], [[Туркаўшчына]], [[Шапавалы (Ракаўскі сельсавет)|Шапавалы]] і [[Эпімахі]]), а ў склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]] са складу сельсавета перададзены 14 населеных пунктаў ([[Александрова (Маладзечанскі раён)|Александрова]], [[Бальцары]], [[Біцейкі]], [[Вілуцавічы]], [[Гасцілы]], [[Гердуцішкі]], [[Касталомшчына]], [[Кашына (Маладзечанскі раён)|Кашына]], [[Копцеўшчына (Маладзечанскі раён)|Копцеўшчына]], [[Кукелі]], [[Пажарышча (Маладзечанскі раён)|Пажарышча]], [[Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчына]], [[Такарэўшчына]] і [[Янаўшчына (Гарадоцкі сельсавет)|Янаўшчына]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Залессе (Валожынскі раён)|Залессе]], сельсавет перайменаваны ў Залескі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Валожынскага раёна. 27 лістапада 1989 года ў склад ў склад [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]] перададзены 11 населеных пунктаў (вёскі [[Венгліншчына]], [[Гаішча (Валожынскі раён)|Гаішча]], [[Гермашышкі]], [[Гіравічы (Валожынскі раён)|Гіравічы]], [[Заблоцкаўшчына]], [[Крыніца (Ракаўскі сельсавет)|Крыніца]], [[Мацавічы (Валожынскі раён)|Мацавічы]], [[Пелікшты]], [[Стары Ракаў]], [[Туркаўшчына]] і [[Шапавалы (Ракаўскі сельсавет)|Шапавалы]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 лістапада 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Новы Двор. Скасаваны 28 мая 2013 года, тэрыторыя далучана да [[Ракаўскі сельсавет|Ракаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=19 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 906 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,8 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 22 населеныя пункты: вёскі [[Агароднікі (Ракаўскі сельсавет)|Агароднікі]], [[Багданава (Ракаўскі сельсавет)|Багданава]], [[Будраўшчына (Ракаўскі сельсавет)|Будраўшчына]], [[Воўкаўшчына (Валожынскі раён)|Воўкаўшчына]], [[Гервелі]], [[Гіневічы]], [[Залессе (Валожынскі раён)|Залессе]], [[Звяркі]], [[Караблі]], [[Карнюткі]], [[Касцюкі (Валожынскі раён)|Касцюкі]], [[Крупшчына]], [[Крэчаўцы]], [[Лабы]], [[Новы Двор (Валожынскі раён)|Новы Двор]], [[Пугачы (Валожынскі раён)|Пугачы]], [[Салаўі (Валожынскі раён)|Салаўі]], [[Сасноўцы (Валожынскі раён)|Сасноўцы]], [[Сцяцкі (Валожынскі раён)|Сцяцкі]], [[Татарскія]], [[Татары (Валожынскі раён)|Татары]], [[Эпімахі]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Залескі (да 1963 года Пятроўшчынскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Радашковіцкі раён|child|загаловак=Пятроўшчынскі сельсавет у [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Валожынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Пятроўшчынскі сельсавет у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] (1960—1962)}} |спіс3 = {{Маладзечанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Залескі (да 1963 года Пятроўшчынскі) сельсавет у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Валожынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Залескі сельсавет у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] (1965—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радашковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] qnkujo6w4jkwv2q2jtp2bf0mf8kvfv0 0 593705 5171281 4792254 2026-07-26T15:03:58Z D.L.M.I. Bel 33064 5171281 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гарадоцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гарадоцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маладзечанскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1047 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гарадо́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Белеўскі сельсавет|Белеўскага]] і [[Пранчэйкаўскі сельсавет|Пранчэйкаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці. 9 жніўня 1960 года ў склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў ([[Бабры (Маладзечанскі раён)|Бабры]], [[Ваўчкі (Маладзечанскі раён)|Ваўчкі]], [[Дарахі (Маладзечанскі раён)|Дарахі]], [[Дровашы]], [[Куляшы (Маладзечанскі раён)|Куляшы]], [[Пранчэйкава]], [[Чэрнева (Маладзечанскі раён)|Чэрнева]], [[Чэрнеўшчына]] і [[Шалыгі (Маладзечанскі раён)|Шалыгі]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 жніўня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 24.</ref>. 8 чэрвеня 1963 года ў склад сельсавета з [[Пятроўшчынскі сельсавет|Пятроўшчынскага сельсавета]] перададзены 14 населеных пунктаў ([[Александрова (Маладзечанскі раён)|Александрова]], [[Бальцары]], [[Біцейкі]], [[Вілуцавічы]], [[Гасцілы]], [[Гердуцішкі]], [[Касталомшчына]], [[Кашына (Маладзечанскі раён)|Кашына]], [[Копцеўшчына (Маладзечанскі раён)|Копцеўшчына]], [[Кукелі]], [[Пажарышча (Маладзечанскі раён)|Пажарышча]], [[Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчына]], [[Такарэўшчына]] і [[Янаўшчына (Гарадоцкі сельсавет)|Янаўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. У 1973 годзе скасаваны вёскі [[Доўцавічы]] (злілася з вёскай Гарадок), [[Пяроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пяроўшчына]] (злілася з вёскай [[Белева (Маладзечанскі раён)|Белева]]), [[Кашына (Маладзечанскі раён)|Кашына]] і [[Кукелі]] (зліліся з вёскай [[Такарэўшчына]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. У 1974 годзе скасаваны хутары [[Біцейкі]], [[Касталомшчына]], [[Копцеўшчына (Маладзечанскі раён)|Копцеўшчына]], [[Янаўшчына (Гарадоцкі сельсавет)|Янаўшчына]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 24 мая 2000 года 7 населеных пунктаў (вёскі [[Бальцары]], [[Крывенкі]], [[Кухары (Маладзечанскі раён)|Кухары]], [[Русалішкі]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]], [[Сысуны (Маладзечанскі раён)|Сысуны]] і [[Такарэўшчына]]) перададзены ў склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]] (14 населеных пунктаў: [[Бабры (Маладзечанскі раён)|Бабры]], [[Ваўчкі (Маладзечанскі раён)|Ваўчкі]], [[Дарахі (Маладзечанскі раён)|Дарахі]], [[Дзяразкі]], [[Дровашы]], [[Ермакі (Маладзечанскі раён)|Ермакі]], [[Каменшчына (Маладзечанскі раён)|Каменшчына]], [[Краснаармейская]], [[Куляшы (Маладзечанскі раён)|Куляшы]], [[Пранчэйкава]], [[Селеўцы]], [[Чэрнева (Маладзечанскі раён)|Чэрнева]], [[Чэрнеўшчына]], [[Шалыгі (Маладзечанскі раён)|Шалыгі]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (17 населеных пунктаў) — 1010 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 96,4 % — [[беларусы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 1047 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} {{Маладзечанскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гарадоцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Радашковіцкі раён|child|загаловак=Гарадоцкі сельсавет у [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Маладзечанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гарадоцкі сельсавет у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радашковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] r73hskequwl0k7qat4in9rb20md468o 5171282 5171281 2026-07-26T15:04:36Z D.L.M.I. Bel 33064 5171282 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гарадоцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гарадоцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маладзечанскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1047 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гарадо́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Белеўскі сельсавет|Белеўскага]] і [[Пранчэйкаўскі сельсавет|Пранчэйкаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці. 9 жніўня 1960 года ў склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў ([[Бабры (Маладзечанскі раён)|Бабры]], [[Ваўчкі (Маладзечанскі раён)|Ваўчкі]], [[Дарахі (Маладзечанскі раён)|Дарахі]], [[Дровашы]], [[Куляшы (Маладзечанскі раён)|Куляшы]], [[Пранчэйкава]], [[Чэрнева (Маладзечанскі раён)|Чэрнева]], [[Чэрнеўшчына]] і [[Шалыгі (Маладзечанскі раён)|Шалыгі]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 жніўня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 24.</ref>. 8 чэрвеня 1963 года ў склад сельсавета з [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]] перададзены 14 населеных пунктаў ([[Александрова (Маладзечанскі раён)|Александрова]], [[Бальцары]], [[Біцейкі]], [[Вілуцавічы]], [[Гасцілы]], [[Гердуцішкі]], [[Касталомшчына]], [[Кашына (Маладзечанскі раён)|Кашына]], [[Копцеўшчына (Маладзечанскі раён)|Копцеўшчына]], [[Кукелі]], [[Пажарышча (Маладзечанскі раён)|Пажарышча]], [[Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчына]], [[Такарэўшчына]] і [[Янаўшчына (Гарадоцкі сельсавет)|Янаўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. У 1973 годзе скасаваны вёскі [[Доўцавічы]] (злілася з вёскай Гарадок), [[Пяроўшчына (Маладзечанскі раён)|Пяроўшчына]] (злілася з вёскай [[Белева (Маладзечанскі раён)|Белева]]), [[Кашына (Маладзечанскі раён)|Кашына]] і [[Кукелі]] (зліліся з вёскай [[Такарэўшчына]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. У 1974 годзе скасаваны хутары [[Біцейкі]], [[Касталомшчына]], [[Копцеўшчына (Маладзечанскі раён)|Копцеўшчына]], [[Янаўшчына (Гарадоцкі сельсавет)|Янаўшчына]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 24 мая 2000 года 7 населеных пунктаў (вёскі [[Бальцары]], [[Крывенкі]], [[Кухары (Маладзечанскі раён)|Кухары]], [[Русалішкі]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]], [[Сысуны (Маладзечанскі раён)|Сысуны]] і [[Такарэўшчына]]) перададзены ў склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]] (14 населеных пунктаў: [[Бабры (Маладзечанскі раён)|Бабры]], [[Ваўчкі (Маладзечанскі раён)|Ваўчкі]], [[Дарахі (Маладзечанскі раён)|Дарахі]], [[Дзяразкі]], [[Дровашы]], [[Ермакі (Маладзечанскі раён)|Ермакі]], [[Каменшчына (Маладзечанскі раён)|Каменшчына]], [[Краснаармейская]], [[Куляшы (Маладзечанскі раён)|Куляшы]], [[Пранчэйкава]], [[Селеўцы]], [[Чэрнева (Маладзечанскі раён)|Чэрнева]], [[Чэрнеўшчына]], [[Шалыгі (Маладзечанскі раён)|Шалыгі]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (17 населеных пунктаў) — 1010 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 96,4 % — [[беларусы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 1047 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} {{Маладзечанскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гарадоцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Радашковіцкі раён|child|загаловак=Гарадоцкі сельсавет у [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Маладзечанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гарадоцкі сельсавет у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радашковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] l8nrxe15ks48xijv0yzqsbaq24t936j 0 594873 5171231 4373181 2026-07-26T13:05:32Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171231 wikitext text/x-wiki [[File:Panorama ul. Emilii Plater w Warszawie radek kołakowski.jpg|thumb|Варшава — найбуйнейшы цэнтр і гандлёвы хаб]] [[Польшча]] мае развітую '''эканоміку''', шостую па памерах у [[ЕС]]. Краіна адзначаецца вельмі высокім паказчыкам індэкса чалавечага развіцця, для яе характэрны высокі ўзровень жыцця і жыццёвыя стандарты, якасныя і ўсеагульныя адкукацыя і ахова здароўя. Паводле класіфікацыі [[Сусветны банк|Сусветнага банка]] адносіцца да дзяржаў з высокім прыбыткам. Прадукцыя польскага машынабудавання, хімічнай і харчовай прамысловасці, сельскай гаспадаркі экспартуецца і на ўсход, і на захад. Польшча з’яўляецца членам [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]], [[Вышаградская група|Вышаградскай групы]]. == Галоўныя асаблівасці == Эканоміка Польшчы — адна з найбольш дынамічных у Еўропе, асабліва сярод дзяржаў былога сацлагера. На яе развіцці адбілася правядзенне рыначных рэформ і ўступленне Польшчы ў ЕС. Сёння эканоміка Польшчы [[Рыначная эканоміка|рыначная]]. Большая частка маёмасці, у тым ліку, банкаўскага сектару, прыватызаваная. Нацыянальная валюта — [[злоты]], аднак Польшча рыхтуецца да ўвядзення [[еўра]]. Варшаўская фондавая біржа — найбуйнейшая ў Цэнтральнай Еўропе, самыя значныя польскія кампаніі фармуюць на ёй індэкс WIG30. З 500 найбуйнейшых кампаній Цэнтральнай Еўропы, 200 — польскія (PKN Orlen — нафтаперапрацоўка, PGE Polska — энергетыка і інш.). Польшча з'яўляецца рэгіянальным лідарам па прыцягненні замежных інвестыцый, аб'ём жа польскіх інвестыцый за мяжу на 2014 склаў каля 300 млрд. злотых. На сферу паслуг прыходзіцца 57,4 % ВУП, унёсак прамысловасці — 40 %, у сельскай гаспадарцы, дзе занята 11 % эканамічна актыўнага насельніцтва, ствараецца ўсяго 2,5 % ВУП. Тэмпы росту [[ВУП]] у 2015-17 гадах складалі ад 3 да 5 % штогод — адзін з найлепшых паказчыкаў у ЕС, [[інфляцыя]] — 2 % у 2017 і -0,6 % у 2016.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/pl.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180618203840/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/pl.html |date=18 чэрвеня 2018 }}</ref> Польскі ВУП (паводле ППЗ) у 2017 склаў 70 % ад сярэдняга па ЕС, у 2004 гэтая доля была ўсяго 50 %.<ref>https://euobserver.com/economic/139415</ref> Да '''моцных бакоў эканомікі''' Польшчы адносяцца: шматлікая і якасная працоўная сіла, ёмісты ўнутраны рынак, малы узровень беспрацоўя, невялікая знешняя запазычанасць, стабільная валюта, разнастайны экспарт. == Прамысловасць == {{Main|Прамысловасць Польшчы}} [[File:Bełchatów Elektrownia.jpg|thumb|[[Бэлхатоўская ЦЭС|Белхатуўская ЦЭС]] — найбуйнейшая буравугальная электрастанцыя свету, штогод вырабляе 27-28 ТВт*гдз электраэнергіі — 20 % нацыянальнай вытворчасці]] Вядучыя галіны прамысловасці — машынабудаванне, чорная і каляровая металургія, паліўная, хімічная і лёгкая. Большасць машынабудаўнічых прадпрыемстваў з’яўляюцца даччынымі падраздзяленнямі вядучых заходніх кампаній. Польшча займаецца вытворчасцю адзення, электронікі, аўтамашын, аўтобусаў, верталётаў, лакаматываў, самалётаў, караблёў, ваеннай тэхнікі, лекаў, ежы. Польшча займае адно з першых месцаў у свеце па вытворчасці рыбалоўных суднаў, таварных і пасажырскіх вагонаў, цеплавозаў і электравозаў. Харчовая прамысловасць у Польшчы адна з найбольш буйных у [[ЕС|Еўрасаюзе]]. У '''энергетыцы''' Польшчы асаблівае месца займае ''вугальная прамысловасць''. Штогод здабываецца каля 100 млн тон вугалю (кампаніі Węglokoks, Kompania Węglowa and JSW). Па здабычы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] Польшча лідзіруе ў Еўропе. Значная частка яго экспартуецца. Асноўны каменнавугальны басейн — Верхнесілезскі. Запасы нафты і прыроднага газу параўнальна малыя. Уся спажываемая краінай нафта — імпартная. Частка яе паступае па нафтаправодзе з Расіі, а частка дастаўляецца марскімі шляхамі. Вялікі нафтаперапрацоўчы завод працуе ў [[Плоцк]]у. Імпартуецца з Расіі і прыродны газ. На вугалі, пераважна бурым, базуецца электраэнергетыка. У 2017 на ўзнаўляльных крыніцах (уключаючы ГЭС) стваралася 10,9 % электраэнергіі. Да 2020 іхнюю долю плануецца давесці да 15 %. [[File:Manufaktura18.jpg|thumb|left|Старапрамысловы раён [[Лодзь|Лодзі]]]] Нягледзячы на агульны спад вытворчасці ў '''чорнай металургіі''', Польшча застаецца буйным вытворцам (больш за 10 млн тон у 2017 і 2018) і экспарцёрам сталі. Галоўныя камбінаты чорнай металургіі размешчаны ў Верхняй Сілезіі. Жалезная руда імпартуецца з Расіі, Украіны і Бразіліі. Значная частка сталі выплаўляецца з металалому. Каляровая металургія прадстаўлена свінцова-цынкавай і меднай галінамі. Па выплаўцы рафінаванай медзі і срэбра Польшча — еўрапейскі лідар (кампанія KGHM Polska Miedź з штаб-кватэрай у [[Любін]]е) [[File:Solaris Bolechowo (003).jpg|thumb|Зборка аўтобусаў Solaris побач з Познанню]] У '''машынабудаванні''' вядучыя пазіцыі належаць транспартнаму, які выпускае легкавыя і грузавыя аўтамабілі, марскія судны, лакаматывы і вагоны. Асноўныя прадпрыемствы размяшчаюцца ў буйных гарадах (Варшава, Познань). Легкавыя аўтамабілі вырабляюць прадпрыемствы вядомых фірм («Фіат», «Фальксваген», «Опель» і г. д.). Суднабудаванне сканцэнтравана на поўначы краіны, у [[Гдыня|Гдыні]], [[Шчэцін]]е, [[Гданьск]]у. '''Хімічная прамысловасць''' базуецца на ўласнай сыравіне (вуглі, прыроднай серы, [[Кухонная соль|кухоннай солі]]). Вырабляе серную кіслату, фосфарныя і азотныя ўгнаенні, лекавыя сродкі. Вядучая галіна '''лёгкай прамысловасці''' — тэкстыльная, канцэнтруецца ў раёне горада Лодзь. Прадукцыя швейнай і абутковай прамысловасці пастаўляецца на знешнія рынкі. == Сельская гаспадарка == {{Main|Сельская гаспадарка Польшчы}} [[File:Gora Cisowa 03.jpg|thumb|left|Мазурскі сельскагаспадарчы пейзаж]] За сацыялістычным часам польскае земляўласцніцтва, у адрозненні ад астатніх сфер гаспадаркі, заставалася прыватным. Былыя землі нешматлікіх дзяржаўных прадпрыемстваў сёння здадзеныя ў арэнду фермерам, якім увогуле належыць больш за 90 % угоддзяў. Прадукцыйнасць сучаснай сельскай гаспадаркі адносна невысокая. Фермы невялікія (сярэдні памер каля 8 га) і часта цераспалосныя. Больш за палову фермераў працуюць выключна на здавальненне сваіх патрэбаў. Затое 9 % гаспадароў з надзеламі больш за 15 га трымаюць амаль палову зямлі. Польшча з’яўляецца адным з еўрапейскіх лідараў па плошчы раллі і вытворчасці многіх відаў сельскагаспадарчай прадукцыі. Вядучая галіна сельскай гаспадаркі — ''жывёлагадоўля''. Дамінуе развядзенне свіней і буйной рагатай жывѐлы. Свінагадоўля забяспечвае каля паловы вытворчасці ўсёй прадукцыі жывёлагадоўлі. Значную ролю адыгрывае птушкагадоўля (вытворчасць курыных яек). Польскія жывёлаводы моцна залежаць ад імпарту кармавой пшаніцы, фуражу, расліннага масла і бялковай мукі, якімі краіна не забяспечвае сябе ў поўным аб'ёме. У ''раслінаводстве'' вядучае месца займае вытворчасць збожжавых культур — пшаніцы і [[жыта]]. Вялікія плошчы заняты пад [[ячмень]] і авёс, кармавыя культуры, бульбу, рапс, цукровыя буракі. Польшча займае першае ў ЕС па валавым зборы бульбы і жыта, адно з першых — па цукровых бураках, першае ў свеце — па [[трыцікале]], шостае ў свеце па зборы і экспарце яблыкаў. Польшча пастаўляе на экспарт мясапрадукты і жывую жывёлу, клубніцы і іншыя ягады, яблыкі, агародніну, тытунёвыя вырабы, цукар, бульбу, алкагольныя і іншыя напоі. == Сфера Паслуг == === Транспарт === {{Main|Транспарт у Польшчы}} [[File:Wezelsosnicafromthesky.JPG|thumb|Скрыжаванне аўтастрад А1 і А4 побач з [[Глівіцы|Глівіцамі]]]] Становішча Польшчы ў цэнтры Еўропы прадвызначыла важную ролю транзітнага транспарту ў гаспадарцы. Тэрыторыю Польшчы ва ўсіх напрамках перасякаюць найважнейшыя транс’еўрапейскія магістралі. ''Аўтамабільны'' транспарт адыгрывае важную ролю ва ўнутраных грузавых і пасажырскіх перавозках, у замежнагандлёвых сувязях з еўрапейскімі краінамі.Краіна мае густую сетку аўтамабільных дарог (найважнейшыя з іх пазначаны літарамі і лічбамі: A1, A2, A4, A6, A8, A18). На 2017 працягласць новых хуткасных аўтастрад складала 3421 км. Апроч гэтага, у краіне дзейнічае праграма мадэрнізацыі рэгіянальных і мясцовых дарог. [[File:PKP ED250 Pendolino at Gliwice.jpg|thumb|left|Хуткасны цягнік PKP ED250 Pendolino на вакзале у [[Глівіцы|Глівіцах]]]] Важнае месца ў транспартнай сістэме краіны займае ''чыгуначны'' транспарт. Паводле яго грузаабароту, асноўная частка якога прыпадае на перавозкі вугалю, Польшча саступае ў Еўропе толькі Германіі. Галоўны чыгуначны вузел — Верхнесілезскі — злучаны жалезнымі магістралямі з найбуйнейшымі гарадамі краіны, у тым ліку партовымі цэнтрамі. На 2015 год працягласць чыгунак складае 19 000 км. Высокі ўзровень электрафікаванасці чыгунак. Кампанія Польская Дзяржаўная чыгунка (PKP) праводзіць мадэрнізацыю як шляхоў зносін, так і рухомага складу, які будзе мець магчымасць разганяцца да 200 км/гадз на усіх участках. А паміж галоўнымі гарадамі чыгуначнікі з 2015 ладзяць хуткаснае спалучэнне (да 300 км/гадз). Па ўсім балтыйскім узбярэжжы цягенецца ланцужок ''партоў''. Пры гэтым вылучаюцца два марскія партовыя комплексы: Гданьск — Гдыня і Шчэцін — Свінауйсце. У Гданьска-Гдыньскім комплексе збудавана глыбакаводная гавань для буйнатанажных (акіянічных) суднаў — гэта адзіны падобны партовы комплекс на Балтыцы. Круглагадовыя паромныя пераправы злучаюць Польшчу з краінамі Паўночнай Еўропы. З ''унутраных водных'' шляхоў краіны самы важны — рака [[Одра]]. Яна звязана каналамі з Верхнесілезскім басейнам і марскім портам [[Свінауйсце]], з рачной сеткай Германіі і Віслай. Вісла ад Варшавы да Гданьска даступная для суднаў грузападымальнасцю больш за 500 т. У Польшчы выключна добра развіты ''паветраны'' транспарт. Найбуйнейшы аэрапорт — Варшаўскі [[аэрапорт імя Фрыдэрыка Шапена]], хаб для нацыянальнай авіякампаніі LOT, што з'яўляеца адной з найстарэйшых авіякампаній свету: год заснавання — 1929. Да самых вядомых міжнародных аэрапортаў краіны адносяца Кракаўскі імя [[Ян Павел II (Папа Рымскі)|Яна Паўла ІІ]], Уроцлаўскі імя [[Мікалай Капернік|Каперніка]] і Гданьскі імя [[Лех Валенса|Леха Валенсы]]. === Турызм === {{Main|Турызм у Польшчы}} [[File:Zamek w Ojcowie 1.JPG|thumb|Замак у Айцове на Шляху арліных гнёздаў]] Турызм з'яўляецца адным з найважнейшых сектараў сферы паслуг. Ад часу ўступлення ў ЕС у 2004 паскорана развіваецца міжнародны турызм. Найбольш прывабныя для адпачынку горныя раёны Польшчы, узбярэжжа Балтыйскага мора, Мазурскія азёры і Белавежская пушча, гістарычныя цэнтры (Кракаў, [[Варшава]], [[Люблін]]). Усяго ў Польшчы 15 аб'ектаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] з іх 14 культурных. Самы папулярны сярод турыстаў горад — [[Кракаў]] — старая сталіца і месца каранацыі ў далейшым, цэнтр Залатога веку польскага Адраджэння. Цалкам зруйнаваны падчас Другой сусветнай вайны стары горад у Варшаве быў адноўлены і з'яўляецца галоўнай славутасцю стаіцы. Вялікую прывабнасць мае [[Уроцлаў]] — у ансамбль вялікай Рынкавай плошчы ўваходзяць ажно дзве ратушы, ўроцлаўскі заапарк налічвае ўжо больш за 150 гадоў гісторыі і надзвычай багатую калекцыю відаў, на кожным кроку турыстаў сустрэнуць мілыя [[Уроцлаўскія гномы|гномы]]. У Польшчы звыш 100 замкаў, большая іх частка захавалася ў Ніжняй Сілезіі і уздоўж Шляху арліных гнёздаў паміж Кракавам і Чэнстаховай. Яснагурскі манастыр у Чэнстахове штогод кліча да сябе сотні тысяч паломнікаў-каталікоў. Сярод відаў актыўнага турызму ў Польшчы шырока прадстаўлены гарналыжны турызм, водныя віды, хайкінг і склалазанне. Развіваецца [[Агратурызм|аграрны (сельскі) турызм]]. == Знешні гандаль == Найбуйнейшымі гандлёвымі партнёрамі Польшчы з'яўляюцца Германія, Чэхія, Вялікабрытанія, Францыя і Італія. Польшча славіцца экспартам вырабаў харчовай прамысловасці: шакаладу, молочнай прадукцыі, вэнджанай рыбы, мясных прадуктаў, марожанай гародніны і садавіны. Па выніках 2016 года тавараабарот Польшчы з [[Беларусь|Беларуссю]] склаў $ 2 млрд. Віцэ-прэм'ер [[Міхаіл Русы]] адзначыў, што ёсць патэнцыял для дасягнення $ 3 млрд. Асноўныя пазіцыі экспарту з Беларусі ў Польшчу - нафтапрадукты, калійныя ўгнаенні, пліты ДСП, неапрацаваныя лесаматэрыялы, мінеральныя ўгнаенні; з Польшчы ў Беларусь - яблыкі, таматы, малако і вяршкі, лекі і інш.<ref>https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-polsha-dolzhny-uvelichit-tovarooborot-do-3-mlrd-rusyj-264095-2017/</ref> {{Зноскі}} {{Польшча ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Эканоміка}} [[Катэгорыя:Эканоміка Польшчы| ]] m8mn1evlcry5cscald06m8fuetso4dc 0 594874 5171227 4373173 2026-07-26T13:04:29Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171227 wikitext text/x-wiki [[File:Manufaktura18.jpg|thumb|Старапрамысловы раён [[Лодзь|Лодзі]]]] '''Прамысловасць''' — найважнейшая галіна гаспадаркі [[Польшча|Польшчы]], у якой ствараецца каля 40 % ВУП і фармуецца большая частка экспарту. Вядучыя галіны прамысловасці — машынабудаванне, чорная і каляровая металургія, паліўная, хімічная і лёгкая. Большасць машынабудаўнічых прадпрыемстваў з’яўляюцца даччынымі падраздзяленнямі вядучых заходніх кампаній. Польшча займаецца вытворчасцю адзення, электронікі, аўтамашын, аўтобусаў, верталётаў, лакаматываў, самалётаў, караблёў, ваеннай тэхнікі, лекаў, ежы. Польшча займае адно з першых месцаў у свеце па вытворчасці рыбалоўных суднаў, таварных і пасажырскіх вагонаў, цеплавозаў і электравозаў. Харчовая прамысловасць у Польшчы адна з найбольш буйных у [[ЕС|Еўрасаюзе]]. == Энергетыка == [[File:Bełchatów Elektrownia.jpg|thumb|[[Бэлхатоўская ЦЭС|Белхатуўская ЦЭС]] — найбуйнейшая буравугальная электрастанцыя свету, штогод вырабляе 27-28 ТВт*гдз электраэнергіі — 20 % нацыянальнай вытворчасці]] У энергетыцы Польшчы асаблівае месца займае ''вугальная прамысловасць''. Штогод здабываецца каля 100 млн тон вугалю (кампаніі Węglokoks, Kompania Węglowa and JSW). Па здабычы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] Польшча лідзіруе ў Еўропе. Значная частка яго экспартуецца. Асноўны каменнавугальны басейн — Верхнесілезскі. Запасы нафты і прыроднага газу параўнальна малыя. Уся спажываемая краінай нафта — імпартная. Частка яе паступае па нафтаправодзе з Расіі, а частка дастаўляецца марскімі шляхамі. Вялікі нафтаперапрацоўчы завод працуе ў [[Плоцк]]у. Імпартуецца з Расіі і прыродны газ. На вугалі, пераважна бурым, базуецца электраэнергетыка. У 2017 на ўзнаўляльных крыніцах (уключаючы ГЭС) стваралася 10,9 % электраэнергіі. Да 2020 іхнюю долю плануецца давесці да 15 %. == Металургія == Нягледзячы на агульны спад вытворчасці ў '''чорнай металургіі''', Польшча застаецца буйным вытворцам (больш за 10 млн тон у 2017 і 2018) і экспарцёрам сталі. Галоўныя камбінаты чорнай металургіі размешчаны ў Верхняй Сілезіі. Жалезная руда імпартуецца з Расіі, Украіны і Бразіліі. Значная частка сталі выплаўляецца з металалому. '''Каляровая металургія''' прадстаўлена свінцова-цынкавай і меднай галінамі. Па выплаўцы рафінаванай медзі і срэбра Польшча — еўрапейскі лідар (кампанія KGHM Polska Miedź з штаб-кватэрай у [[Любін]]е) == Машынабудаванне == [[File:Solaris Bolechowo (003).jpg|thumb|Зборка аўтобусаў Solaris побач з Познанню]] У машынабудаванні вядучыя пазіцыі належаць транспартнаму, які выпускае легкавыя і грузавыя аўтамабілі, марскія судны, лакаматывы і вагоны. Асноўныя прадпрыемствы размяшчаюцца ў буйных гарадах (Варшава, Познань). Легкавыя аўтамабілі вырабляюць прадпрыемствы вядомых фірм («Фіат», «Фальксваген», «Опель» і г. д.). Суднабудаванне сканцэнтравана на поўначы краіны, у [[Гдыня|Гдыні]], [[Шчэцін]]е, [[Гданьск]]у. == Іншыя галіны == '''Хімічная прамысловасць''' базуецца на ўласнай сыравіне (вуглі, прыроднай серы, [[Кухонная соль|кухоннай солі]]). Вырабляе серную кіслату, фосфарныя і азотныя ўгнаенні, лекавыя сродкі. Вядучая галіна '''лёгкай прамысловасці''' — тэкстыльная, канцэнтруецца ў раёне горада [[Лодзь]]. Прадукцыя швейнай і абутковай прамысловасці пастаўляецца на знешнія рынкі. {{Зноскі}} {{Польшча ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Прамысловасць}} [[Катэгорыя:Прамысловасць Польшчы| ]] 07gy8950ek78yu7o6hkgptousx4b6b0 0 596166 5171275 4813689 2026-07-26T14:47:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171275 wikitext text/x-wiki '''Усеагульны нацыянальны кангрэс''' ({{lang-ar| المؤتمر الوطني العام}}) — былы заканадаўчы орган [[Лівія|Лівіі]], аднапалатны парламент з [[2012]] па [[2014]] гады. Сфарміравана пасля выбараў [[7 ліпеня]] 2012 года. [[4 жніўня]] 2014 года новым заканадаўчым органам становіцца [[Палата прадстаўнікоў Лівіі]]. [[8 жніўня]] 2012 г. [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]], які кіраваў краінай з канца [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]], афіцыйна перадаў уладу Усеагульнаму нацыянальнаму кангрэсу<ref name="Gnan-8-Aug-Meet">{{Cite news|first=Michel |last=Cousins |title=National Congress to meet on 8 August: NTC |newspaper=Libya Herald |date=24 ліпеня 2012 |url=http://www.libyaherald.com/?p=11495 |accessdate=26 ліпеня 2012 }}</ref><ref name="Ben-Sassi-8-Aug-Tarab-Post">{{Cite news |title=NTC to Transfer Power to Newly-Elected Libyan Assembly August 8 |newspaper=Tripoli Post |date=2 жніўня 2012 |url=http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=8936 |accessdate=4 жніўня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120807043644/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=8936 |archivedate=2012-08-07 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/world/middle-east/2012/08/08/libya-transitional-rulers-hand-over-power/uMPkXd9vTSSHg589mU9ykJ/story.html |title=Libya's transitional rulers hand over power |author=Esam Mohamed |agency=Associated Press|date=8 жніўня 2012 |publisher=Boston.com}}</ref>. УНК павінен быў сфармаваць кабінет міністраў і падрыхтаваць праект Канстытуцыі. == Склад == Усеагульны нацыянальны кангрэс меў 200 месцаў. Большасць месцаў (39) на выбарах атрымаў ліберальны «Альянс нацыянальных сіл», які ўзначальваў былы прэм’ер-міністр Пераходнага нацыянальнага савета Махмуд Джыбрыль, на другім месцы (17) ісламісцкая Партыя справядлівасці і развіцця<ref>{{cite news|url=http://www.newsru.com/world/18jul2012/congress.html|title=ЦИК: В Ливии выборы во Всеобщий национальный конгресс выиграли либералы|publisher=NEWSRu|date=18 ліпеня 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18721576|title=Libya elections: Do any of the parties have a plan?|publisher=BBC News|date=6 ліпеня 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18341022|title=Q&A: Libya's General National Congress election|date=7 ліпеня 2012|publisher=BBC News|accessdate=8 жніўня 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120708082143/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18341022|archivedate=8 ліпеня 2012}}</ref><ref>{{Cite news |author=Margaret Coker |title=Libya Election Panel Battles Ghosts |newspaper= The Wall Street Journal |date=22 чэрвеня 2012 |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702303444204577462401509471274.html}}</ref>. [[10 жніўня]] 2012 года УНК выбраў сваім спікерам лідара «Нацыянальнага фронту» Мухамеда аль-Макрыфа<ref>[http://www.rg.ru/2012/08/10/kongress-anons.html Всеобщий национальный конгресс Ливии возглавил Мухаммед аль-Макриф]</ref>, а [[31 кастрычніка]] 2012 года зацвердзіў новы кабінет урада на чале з Алі Зейданам<ref>[http://www.libyaherald.com/2012/10/31/congress-votes-to-approve-zeidan-government-six-members-referred-to-integrity-commission/ Congress votes to approve Zeidan Government; six members referred to Integrity Commission] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210618061840/https://www.libyaherald.com/2012/10/31/congress-votes-to-approve-zeidan-government-six-members-referred-to-integrity-commission/ |date=18 чэрвеня 2021 }}, Lybia Herald (31.10.12). {{ref-en}}</ref>. == Ліквідацыя == [[4 жніўня]] 2014 года новым заканадаўчым органам краіны афіцыйна становіцца [[Палата прадстаўнікоў Лівіі]]. Аднак паралельна пачынае дзейнічаць непрызнаны парламент — [[Новы Усеагульны нацыянальны кангрэс]], ваенныя фарміраванні якога захопліваюць сталіцу Лівіі горад [[Трыпалі]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.gnc.gov.ly Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805003945/http://www.gnc.gov.ly/ |date=5 жніўня 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Парламенты паводле краін|Лівія]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] 1cu09vkems9a0arjds9coa4kv58f85h 0 596510 5171746 4735910 2026-07-27T11:27:59Z Ueschar 151377 дапаўненне 5171746 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Генрых II дэ Бурбон-Кандэ | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Henri II de Bourbon, prince de Condé}} | выява = HenriIIdeBourbon-Conde.jpg | шырыня = 300px | апісанне выявы = Генрых II Кандэ. Партрэт невядомага мастака. [[Шанціі (сядзіба)|Музей Кандэ, Шанціі]] | пасада = [[прынц Кандэ]] | парадак = 3 | сцяг = Blason pays fr Dombes.svg | перыядпачатак = [[1 верасня]] [[1588]] | перыядканец = [[26 снежня]] [[1646]] | папярэднік = [[Генрых I Кандэ]] | пераемнік = [[Людовік II дэ Бурбон-Кандэ]] | дата нараджэння = 1.9.1588 | месца нараджэння = [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], [[Францыя]] | дата смерці = 26.12.1646 | месца смерці = [[Парыж]], Францыя | род = [[Бурбоны-Кандэ]] | бацька = [[Генрых I Кандэ]] | маці = [[Шарлота Кацярына дэ Ла Трэмуй]] | жонка = [[Шарлота Маргарыта дэ Манмарансі]] | дзеці = [[Ганна Жэнеўева дэ Бурбон-Кандэ|Ганна Жэнеўева]], [[Людовік II дэ Бурбон-Кандэ|Людовік II]], [[Арман дэ Бурбон-Канці|Арман]] | аўтограф = }} {{цёзкі|Генрых II}} '''Ге́нрых II Кандэ́''' ({{lang-fr|Henri II de Bourbon-Condé}}; {{IPA|[ɑ̃.ʁi dø də buʁ.bɔ̃ kɔ̃.de]}}; [[1 верасня]] [[1588]], [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], [[Францыя]] — [[26 снежня]] [[1646]], [[Парыж]], Францыя, поўнае імя — '''Ге́нрых II дэ Бурбо́н-Кандэ́''') — французскі арыстакрат з дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]], 3-і [[прынц Кандэ]], 1-ы герцаг Манмарансі з 1633 года, герцаг Энгіенскі ў 1588—1621 гадах і герцаг Шатару. Стаў прынцам Кандэ адразу пасля нараджэння, якое адбылося ўжо пасля смерці яго бацькі, прынца [[Генрых I Кандэ|Генрыха I Кандэ]]. У час рэгенцтва [[Марыя Медычы|Марыі Медычы]] Генрых II змагаўся за палітычны ўплыў, але пацярпеў паражэнне. У 1616 годзе быў арыштаваны і на працягу трох гадоў знаходзіўся ў зняволенні — спачатку ў [[Бастылія|Бастыліі]], а потым у [[Венсенскі замак|Венсенскім замку]]. Будучы католікам, удзельнічаў у ваенных дзеяннях супраць [[гугеноты|гугенотаў]] на поўдні Францыі.<ref name="БелЭн">{{Кніга |аўтар = Чаркасаў Д. М. |частка = Кандэ |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |адказны = рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя |год = 1998 |том = 7 |старонкі = 582 }}</ref> У [[1609]] годзе ажаніўся з [[Шарлота Маргарыта дэ Манмарансі|Шарлотай Маргарытай дэ Манмарансі]]. Паколькі яго жонка стала аб’ектам заляцанняў [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрыха IV]], Генрых II быў вымушаны часова выехаць разам з ёй з Францыі. Меў трох дзяцей, якія сталі аднымі з галоўных удзельнікаў [[Фронда|Фронды]]: * [[Ганна Жэнеўева дэ Бурбон-Кандэ]] ([[1619]]—[[1679]]), жонка [[Генрых II дэ Лангвіль|Генрыха II Арлеанскага, герцага Лангвіля]]; * [[Людовік II дэ Бурбон-Кандэ|Луі II Кандэ]] ([[1621]]—[[1686]]), вядомы як Вялікі Кандэ, спадчыннік бацькі і герцаг Энгіенскі ў 1621—1646 гадах; * [[Арман дэ Бурбон-Канці|Арман дэ Бурбон]] ([[1629]]—[[1666]]), першы [[прынц Канці]]. З ім звязаны гістарычны анекдот, які адлюстроўвае палітычнае становішча ў Францыі ў час кіравання [[Людовік XIII|Людовіка XIII]]. Нібыта прынц Кандэ распавядаў пра медаль, на аверсе якога быў выбіты профіль Людовіка XIII з надпісам «Rex Franc. et Nav.» («Кароль Францыі і Навары»), а на рэверсе — профіль кардынала [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Рышэльё]], акружаны словамі «Nil sine consilio» («Нічога без парады»). У «Мемуарах» [[Франсуа VI дэ Ларошфуко|Франсуа дэ Ларошфуко]] прынцу дадзена неадназначная характарыстыка: «Прынц Кандэ, вялікі палітык, выдатны прыдворны, але да асабістых спраў належаў больш, чым да дзяржаўных, усе свае дамаганні абмяжоўваў толькі адным — узбагачацца»{{sfn|Ларошфуко|1971|с=32}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Чаркасаў Д. М. |частка = Кандэ |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |адказны = рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя |год = 1998 |том = 7 |старонкі = 582 }} * Bitsch, Caroline. ''Vie et carrière d’Henri II de Bourbon, prince de Condé (1588—1646)''. — Paris : Honoré Champion, 2008. * {{britannica-link|131355|Henri II de Bourbon, 3e prince de Condé|2012-06-27}} * {{кніга |аўтар = Франсуа де Ларошфуко |загаловак = Мемуары. Максимы |адказны = пер. с франц. [[Ананій Самуілавіч Бабовіч|А. С. Бобовича]] |месца = Л. |выдавецтва = [[Навука (выдавецтва)|Наука, Ленинградское отделение]] |год = 1971 |старонак = 280 |серыя = [[Літаратурныя помнікі|Литературные памятники]] |ref = Ларошфуко }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прынцы Кандэ]] [[Катэгорыя:Бурбоны]] [[Катэгорыя:Французскія дзяржаўныя дзеячы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Французскія ваеначальнікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі рэлігійных войнаў у Францыі]] [[Катэгорыя:Пасмяротныя дзеці]] 0qixs3iazza6qx6r5p23z8dncwhtw0v 5171749 5171746 2026-07-27T11:29:07Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Генрых II Бурбон-Кандэ]] у [[Генрых II Кандэ]]: Уніфікацыя назваў 5171746 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Генрых II дэ Бурбон-Кандэ | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Henri II de Bourbon, prince de Condé}} | выява = HenriIIdeBourbon-Conde.jpg | шырыня = 300px | апісанне выявы = Генрых II Кандэ. Партрэт невядомага мастака. [[Шанціі (сядзіба)|Музей Кандэ, Шанціі]] | пасада = [[прынц Кандэ]] | парадак = 3 | сцяг = Blason pays fr Dombes.svg | перыядпачатак = [[1 верасня]] [[1588]] | перыядканец = [[26 снежня]] [[1646]] | папярэднік = [[Генрых I Кандэ]] | пераемнік = [[Людовік II дэ Бурбон-Кандэ]] | дата нараджэння = 1.9.1588 | месца нараджэння = [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], [[Францыя]] | дата смерці = 26.12.1646 | месца смерці = [[Парыж]], Францыя | род = [[Бурбоны-Кандэ]] | бацька = [[Генрых I Кандэ]] | маці = [[Шарлота Кацярына дэ Ла Трэмуй]] | жонка = [[Шарлота Маргарыта дэ Манмарансі]] | дзеці = [[Ганна Жэнеўева дэ Бурбон-Кандэ|Ганна Жэнеўева]], [[Людовік II дэ Бурбон-Кандэ|Людовік II]], [[Арман дэ Бурбон-Канці|Арман]] | аўтограф = }} {{цёзкі|Генрых II}} '''Ге́нрых II Кандэ́''' ({{lang-fr|Henri II de Bourbon-Condé}}; {{IPA|[ɑ̃.ʁi dø də buʁ.bɔ̃ kɔ̃.de]}}; [[1 верасня]] [[1588]], [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], [[Францыя]] — [[26 снежня]] [[1646]], [[Парыж]], Францыя, поўнае імя — '''Ге́нрых II дэ Бурбо́н-Кандэ́''') — французскі арыстакрат з дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]], 3-і [[прынц Кандэ]], 1-ы герцаг Манмарансі з 1633 года, герцаг Энгіенскі ў 1588—1621 гадах і герцаг Шатару. Стаў прынцам Кандэ адразу пасля нараджэння, якое адбылося ўжо пасля смерці яго бацькі, прынца [[Генрых I Кандэ|Генрыха I Кандэ]]. У час рэгенцтва [[Марыя Медычы|Марыі Медычы]] Генрых II змагаўся за палітычны ўплыў, але пацярпеў паражэнне. У 1616 годзе быў арыштаваны і на працягу трох гадоў знаходзіўся ў зняволенні — спачатку ў [[Бастылія|Бастыліі]], а потым у [[Венсенскі замак|Венсенскім замку]]. Будучы католікам, удзельнічаў у ваенных дзеяннях супраць [[гугеноты|гугенотаў]] на поўдні Францыі.<ref name="БелЭн">{{Кніга |аўтар = Чаркасаў Д. М. |частка = Кандэ |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |адказны = рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя |год = 1998 |том = 7 |старонкі = 582 }}</ref> У [[1609]] годзе ажаніўся з [[Шарлота Маргарыта дэ Манмарансі|Шарлотай Маргарытай дэ Манмарансі]]. Паколькі яго жонка стала аб’ектам заляцанняў [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрыха IV]], Генрых II быў вымушаны часова выехаць разам з ёй з Францыі. Меў трох дзяцей, якія сталі аднымі з галоўных удзельнікаў [[Фронда|Фронды]]: * [[Ганна Жэнеўева дэ Бурбон-Кандэ]] ([[1619]]—[[1679]]), жонка [[Генрых II дэ Лангвіль|Генрыха II Арлеанскага, герцага Лангвіля]]; * [[Людовік II дэ Бурбон-Кандэ|Луі II Кандэ]] ([[1621]]—[[1686]]), вядомы як Вялікі Кандэ, спадчыннік бацькі і герцаг Энгіенскі ў 1621—1646 гадах; * [[Арман дэ Бурбон-Канці|Арман дэ Бурбон]] ([[1629]]—[[1666]]), першы [[прынц Канці]]. З ім звязаны гістарычны анекдот, які адлюстроўвае палітычнае становішча ў Францыі ў час кіравання [[Людовік XIII|Людовіка XIII]]. Нібыта прынц Кандэ распавядаў пра медаль, на аверсе якога быў выбіты профіль Людовіка XIII з надпісам «Rex Franc. et Nav.» («Кароль Францыі і Навары»), а на рэверсе — профіль кардынала [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Рышэльё]], акружаны словамі «Nil sine consilio» («Нічога без парады»). У «Мемуарах» [[Франсуа VI дэ Ларошфуко|Франсуа дэ Ларошфуко]] прынцу дадзена неадназначная характарыстыка: «Прынц Кандэ, вялікі палітык, выдатны прыдворны, але да асабістых спраў належаў больш, чым да дзяржаўных, усе свае дамаганні абмяжоўваў толькі адным — узбагачацца»{{sfn|Ларошфуко|1971|с=32}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Чаркасаў Д. М. |частка = Кандэ |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |адказны = рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя |год = 1998 |том = 7 |старонкі = 582 }} * Bitsch, Caroline. ''Vie et carrière d’Henri II de Bourbon, prince de Condé (1588—1646)''. — Paris : Honoré Champion, 2008. * {{britannica-link|131355|Henri II de Bourbon, 3e prince de Condé|2012-06-27}} * {{кніга |аўтар = Франсуа де Ларошфуко |загаловак = Мемуары. Максимы |адказны = пер. с франц. [[Ананій Самуілавіч Бабовіч|А. С. Бобовича]] |месца = Л. |выдавецтва = [[Навука (выдавецтва)|Наука, Ленинградское отделение]] |год = 1971 |старонак = 280 |серыя = [[Літаратурныя помнікі|Литературные памятники]] |ref = Ларошфуко }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прынцы Кандэ]] [[Катэгорыя:Бурбоны]] [[Катэгорыя:Французскія дзяржаўныя дзеячы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Французскія ваеначальнікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі рэлігійных войнаў у Францыі]] [[Катэгорыя:Пасмяротныя дзеці]] 0qixs3iazza6qx6r5p23z8dncwhtw0v 10 605253 5171376 4703541 2026-07-26T18:12:49Z Naikii2015 134520 ілюстрацыя 5171376 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Сумскі раён | загаловак = [[Выява:Flag of Sumy Raion.svg|25px|]] Населеныя пункты [[Сумскі раён|Сумскага раёна]] | выява = [[Выява:Coat of Arms of Sumy Raion.svg|50px|]] | стыль_цела = | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = [[Пасёлак гарадскога тыпу|Пгт]] | спіс1 = * [[Нызы]] * [[Стэпаніўка]] * [[Хацінь]] | загаловак2 = [[Вёска|Вёскі]] | спіс2 = * [[Аблогы]] * [[Алэксандрыўка (Сумскі раён)|Алэксандрыўка]] * [[Алэксііўка (Сумскі раён)|Алэксііўка]] * [[Апалонскэ (Сумскі раён)|Апалонскэ]] * [[Андрыіўка (Сумскі раён)|Андрыіўка]] * [[Барвінкавэ (Сумскі раён)|Барвінкавэ]] * [[Басіўка (Сумскі раён)|Басіўка]] * [[Бэздрык]] * [[Бытыця]] * [[Білаводы]] * [[Білавусіўка (Сумскі раён)|Білавусіўка]] * [[Бандарыўшчына]] * [[Браўкавэ (Сумскі раён)|Браўкавэ]] * [[Бурчак (Сумскі раён)|Бурчак]] * [[Буцыкавэ]] * [[Вакаліўшчына]] * [[Васюкіўшчына]] * [[Вэлыка Чэрнэччына]] * [[Вэлыкы Яр]] * [[Вэлыкі Вільмы]] * [[Вэрбовэ (Сумскі раён)|Вэрбовэ]] * [[Вэрхня Сыроватка]] * [[Вэсэліўка (Сумскі раён)|Вэсэліўка]] * [[Вызырыўка]] * [[Вышнэвэ (Сумскі раён)|Вышнэвэ]] * [[Вільшанка (Сумскі раён)|Вільшанка]] * [[Вадалагы]] * [[Валадымырыўка (Сумскі раён)|Валадымырыўка]] * [[Гірнэ (Сумскі раён)|Гірнэ]] * [[Глынянэ (Сумскі раён)|Глынянэ]] * [[Галавашыўка (Сумскі раён)|Галавашыўка]] * [[Графскэ (Сумскі раён)|Графскэ]] * [[Грыцэнкавэ]] * [[Дзіброва (Сумскі раён)|Дзіброва]] * [[Дацэнкіўка (Сумскі раён)|Дацэнкіўка]] * [[Елысэенкавэ]] * [[Жураўка (Сумскі раён)|Жураўка]] * [[Закумскэ]] * [[Залізняк]] * [[Зацарнэ]] * [[Зэлэна Рошча (Сумскі раён)|Зэлэна Рошча]] * [[Зэлэны Гай (Сумскі раён)|Зэлэны Гай]] * [[Капітаніўка (Сумскі раён)|Капітаніўка]] * [[Кардашыўка (Сумскі раён)|Кардашыўка]] * [[Кэкынэ]] * [[Кіндраціўка (Сумскі раён)|Кіндраціўка]] * [[Канонэнкавэ (Сумскі раён)|Канонэнкавэ]] * [[Карчакіўка]] * [[Касіўшчына]] * [[Касцянтыніўка (Сумскі раён)|Касцянтыніўка]] * [[Кроўнэ]] * [[Лынтварыўка]] * [[Лыпняк (вёска)|Лыпняк]] * [[Лікарскэ]] * [[Локня (Сумскі раён)|Локня]] * [[Лугавэ (Сумскі раён)|Лугавэ]] * [[Любачэвэ]] * [[Малі Вільмы]] * [[Мар’іўка (Сумскі раён)|Мар’іўка]] * [[Мыкільскэ (Сумскі раён)|Мыкільскэ]] * [[Мыкалаіўка (Сумскі раён)|Мыкалаіўка]] * [[Мылавыдзіўка (Сумскі раён)|Мылавыдзіўка]] * [[Могрыця]] * [[Маскаліўшчына]] * [[Надтачыевэ]] * [[Над’ярнэ (Сумскі раён)|Над’ярнэ]] * [[Ныжня Сыроватка]] * [[Ныконці]] * [[Нава Січ (Сумскі раён)|Нава Січ]] * [[Навэнькэ (Сумскі раён)|Навэнькэ]] * [[Новамыкалаіўка (Сумскі раён)|Новамыкалаіўка]] * [[Новамыхайліўка (Сумскі раён)|Новамыхайліўка]] * [[Навасэлыця (Сумскі раён)|Навасэлыця]] * [[Новасуханіўка]] * [[Паўлючкы]] * [[Пэрэхрэсціўка (Сумскі раён)|Пэрэхрэсціўка]] * [[Пэршэ Траўня (Сумскі раён)|Пэршэ Траўня]] * [[Пэчышчэ]] * [[Пысарыўка (Сумскі раён)|Пысарыўка]] * [[Підлісніўка]] * [[Пастольнэ (Сумскі раён)|Пастольнэ]] * [[Пушкарыўка (Сумскі раён)|Пушкарыўка]] * [[Радзькіўка (Сумскі раён)|Радзькіўка]] * [[Рыбці (Сумскі раён)|Рыбці]] * [[Рудніўка]] * [[Сад (Сумская вобласць)|Сад]] * [[Садкы (Сумскі раён)|Садкы]] * [[Сэвэрыніўка (Сумскі раён)|Сэвэрыніўка]] * [[Сыманіўка (Сумскі раён)|Сыманіўка]] * [[Склярыўка]] * [[Саколынэ (Сумскі раён)|Саколынэ]] * [[Салідарнэ (Сумскі раён)|Салідарнэ]] * [[Сафііўка (Сумскі раён)|Сафііўка]] * [[Спаскэ (Сумскі раён)|Спаскэ]] * [[Старэ Сэло (Сумскі раён)|Старэ Сэло]] * [[Стэпанэнкавэ]] * [[Стэпнэ (Стэпаніўская пасялковая абшчына)]] * [[Стэпнэ (Хацінская пасялковая абшчына)]] * [[Стэцькіўка (Сумскі раён)|Стэцькіўка]] * [[Сцінка (Сумскі раён)|Сцінка]] * [[Сула (Сумская вобласць)|Сула]] * [[Тэрэшкіўка (Сумскі раён)|Тэрэшкіўка]] * [[Такары (Сумскі раён)|Такары]] * [[Харкіўшчына (вёска)|Харкіўшчына]] * [[Хомынэ (Сумскі раён)|Хомынэ]] * [[Храпіўшчына]] * [[Чэрвона Дзіброва (Сумскі раён)|Чэрвона Дзіброва]] * [[Чэрвоны Кут (Сумскі раён)|Чэрвоны Кут]] * [[Чэрнэцкэ (Сумскі раён)|Чэрнэцкэ]] * [[Шапашныкавэ (Сумскі раён)|Шапашныкавэ]] * [[Шэўчэнкавэ (Сумскі раён)|Шэўчэнкавэ]] * [[Шпыліўка]] * [[Юнакіўка]] * [[Яблуніўка (Сумскі раён)|Яблуніўка]] * [[Ясэны (Сумскі раён)|Ясэны]] * [[Яструбынэ]] | загаловак3 = [[Пасёлак|Пасёлкі]] | спіс3 = * [[Варачынэ]] * [[Захарыўскэ (Сумская вобласць)|Захарыўскэ]] * [[Іволжанскэ]] * [[Кыяныця]] * [[Мала Карчакіўка]] * [[Мар’інэ (Сумскі раён)|Мар’інэ]] * [[Рогізнэ (Сумскі раён)|Рогізнэ]] |стыль_унізе = |унізе = Гл. таксама [[Сумскі гарадскі савет]]. }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Сумская вобласць|Сумскі раён]] </noinclude> sbm8d797sy32679uiv8dcpha2c6u3zz 100 611366 5171338 5168146 2026-07-26T16:25:02Z JerzyKundrat 174 /* 2026 */ 5171338 wikitext text/x-wiki {{таксама}} [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў]] == 2026 == * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[5 ліпеня]]: Памёр [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]], беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[10 чэрвеня]]: У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[7 чэрвеня]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[6 мая]]: Памёр [[Тэд Цёрнер]], амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[18 красавіка]]: У Кіеве адбылася [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|стральба з захопам закладнікаў]], ёсць ахвяры. * [[12 красавіка]]: Прайшлі парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). * [[7 красавіка]]: Двухтыднёвае «перамір’е» ў [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. * [[19 сакавіка]]: Памёр [[Чак Норыс]], амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[17 сакавіка]]: Загінуў [[Алі Ларыджані]], сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[1 сакавіка]]: Аятала [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часова выконваючым абавязкі Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[28 лютага]]: Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е, загінулі каля 180 чалавек. * [[19 лютага]]: Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[6 лютага]]: Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}»'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[18 студзеня]]: У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2025)|сутыкнуліся два цягнікі]]. == 2025 == * [[28 снежня]]: ** Памерла [[Брыжыт Бардо]], французская актрыса, спявачка, фотамадэль, абаронца жывёл. ** Пачаліся масавыя пратэсты ў [[Іран]]е. * [[21 снежня]]: Памёр [[Мікіта Мелказёраў]], беларускі блогер і журналіст. * [[14 снежня]]: У час святкавання [[Ханука|Ханукі]] на пляжы ў [[Сідней|Сіднеі]] здзейснены тэрарыстычны акт. * [[10 снежня]]: Амерыканскія вайскоўцы [[Захоп танкера Skipper|захапілі венесуэльскі танкер]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. * [[9 снежня]]: ** Былы лідар суданскага апалчэння «[[Джанджавід]]» [[Алі Кушайб]] прысуджаны [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судом]] да 20 гадоў пазбаўлення волі за [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынства]] і [[Злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствы супраць чалавечнасці]]. ** [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя]] ўключана ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. * [[29 лістапада]]: Памёр [[Том Стопард]], брытанскі драматург. * [[21 лістапада]]: Здзейснена [[Выкраданне школьнікаў у штаце Нігер (2025)|выкраданне школьнікаў]] у штаце Нігер у [[Нігерыя|Нігерыі]]. * [[11 лістапада]]: Пад [[Руставі]] ([[Грузія]]) [[Катастрофа Lockheed C-130 пад Руставі (2025)|разбіўся турэцкі ваенна-транспартны самалёт]]. * [[7 лістапада]]: Памёр [[Вячаслаў Рагойша]], беларускі філолаг, літаратуразнаўца. * [[24 кастрычніка]]: ** [[Прэзідэнт Ірландыі|Прэзідэнтам Ірландыі]] абарана [[Кэтрын Коналі]]. ** На [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках]] у [[Іст-Брансвік (Нью-Джэрсі)|Іст-Брансвіку]] ([[Нью-Джэрсі]]) пахаваны пісьменнік [[Мікола Цэлеш]], які згінуў у 1976 годзе, расследаванне абставін яго смерці працягваецца. * [[22 кастрычніка]]: [[Прэмія імя Сахарава|Прэміяй імя Сахарава]] ўганараваны журналісты [[Анджэй Пачобут]] і {{нп3|Мзія Амаглабелі|Мзіяй Амаглабелі|ka|მზია ამაღლობელი}}. * [[21 кастрычніка]]: Былы [[прэзідэнт Францыі]] [[Нікаля Сарказі]] прыбыў у турму для адбывання зняволення. * [[13 кастрычніка]]: Пасля пратэстаў на [[Мадагаскар]]ы збег з краіны прэзідэнт [[Андры Радзуэліна]], уладу захапілі ваенныя. * [[11 кастрычніка]]: Памерла амерыканская актрыса [[Даян Кітан]]. * [[10 кастрычніка]]: Буйное [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|дарожна-транспартнае здарэнне]] адбылося ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]]. * [[3 кастрычніка]]: ** [[Сара Малалі]] стала першай у гісторыі жанчынай, зацверджанай на пасадзе [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|Архібіскупа Кентэрберыйскага]]. ** Спынена выданне газеты «[[Вечерний Могилёв]]». * [[21 верасня]]: Лёгкаатлетка [[Марыя Жодзік]] заваявала срэбра ў [[Скачок у вышыню|скачках у вышыню]], адзіны медаль на чэмпіянаце свету для каманды [[Польшча|Польшчы]]. * [[15 верасня]]: [[Арман Дзюпланціс]] усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6&nbsp;м 30&nbsp;см. * [[28 жніўня]]: {{нп5|Пратэсты ў Інданезіі (2025)|Пратэсты|en|August 2025 Indonesian protests}} ў [[Інданезія|Інданезіі]] ўзмацніліся пасля забойства паліцыяй аднаго з дэманстрантаў. * [[22 чэрвеня]]: [[ЗША]] нанеслі ўдары па ядзерных аб’ектах [[Іран]]а. * [[21 чэрвеня]]: Вызвалены [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] і яшчэ шэраг асуджаных у Беларусі асоб. * [[13 чэрвеня]]: [[Ізраіль]] нанёс удар па аб’ектах ядзернай і ракетнай інфраструктуры [[Іран]]а. * [[12 чэрвеня]]: Пад [[Ахмадабад]]ам пацярпеў крушэнне пасажырскі самалёт [[Boeing 787]], загінулі 270 чалавек. * [[22 мая]]: [[Наталля Пяткевіч]] прызначана віцэ-прэм'ерам Беларусі, [[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] узначаліў [[НАН Беларусі|Нацыянальную Акадэмію навук]]. * [[17 мая]]: Фінал конкурсу песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|Еўрабачанне]]» адбыўся ў [[Базель|Базелі]]. * [[10 мая]]: [[Індыя]] і [[Пакістан]] дамовіліся аб спыненні агню. * [[5 мая]]: Платформа [[Skype]] спыняе сваю працу. * [[1 мая]]: [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Таджыкістане|Беларусы — удзельнікі грамадзянскай вайны ў Таджыкістане]] атрымалі статус ветэранаў баявых дзеянняў за мяжой. * [[30 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Украіна]] падпісалі пагадненне па карысных выкапнях. * [[16 красавіка]]: Кітаянка [[Цзюй Вэньцзюнь]] абараніла тытул чэмпіёнкі свету па [[шахматы|шахматах]]. * [[13 красавіка]]: ** Адкрываецца [[Сусветная выстаўка (2025)|Сусветная выстаўка 2025 года]] ў [[Осака|Осацы]]. ** [[Узброеныя сілы Расіі]] нанеслі ракетны ўдар па [[Сумы|Сумах]]. * [[5 красавіка]]: [[ЗША]] ахапілі [[Пратэсты ў ЗША (2025)|масавыя пратэсты]] супраць палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. * [[4 красавіка]]: ** Прэзідэнт [[Арменія|Арменіі]] [[Ваагн Хачатуран]] падпісаў закон аб пачатку працэсу ўступлення краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. ** Капітан «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» [[Аляксандр Міхайлавіч Авечкін|Аляксандр Авечкін]] зраўняўся з рэкордам [[Уэйн Грэцкі|Уэйна Грэцкі]] па колькасці закінутых шайб у рэгуляным сезоне [[НХЛ]]. * [[21 сакавіка]]: Здзейснены [[Напад на мячэць Фамбіты|напад на мячэць Фамбіты]] ([[Нігер]]). * [[20 сакавіка]]: [[Крысці Ковентры]] абрана прэзідэнтам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]], стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе. * [[18 сакавіка]]: ** [[Ізраіль]] аднавіў удары па [[Сектар Газа|Газе]]. ** Здзейснена [[Замах на Хасана Шэйха Махмуда|спроба замаху]] на прэзідэнта [[Самалі]] [[Хасан Шэйх Махмуд|Хасана Шэйха Махмуда]]. * [[13 сакавіка]]: [[Міністэрства абароны Расіі]] заявіла аб вызваленні [[Суджа|Суджы]]. * [[28 лютага]]: [[Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025)|Сустрэча]] [[Уладзімір Зяленскі|Уладзіміра Зяленскага]] і [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] ў [[Белы дом|Белым доме]] скончылася безвынікова. * [[25 лютага]]: У [[Амдурман]]е здарылася [[Катастрофа Ан-26 у Амдурмане|авіяцыйная катастрофа]] з самалётам [[Ан-26]] [[Ваенна-паветраныя сілы Судана|ВПС Судана]]. * [[23 лютага]]: [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2025)|Парламенцкія выбары]] адбыліся ў [[Германія|Германіі]], перамог блок [[ХДС/ХСС]] на чале з [[Фрыдрых Мерц|Фрыдрыхам Мерцам]]. * [[14 лютага]]: Лаўрэатам [[Прэмія імя Міхася Стральцова|Літаратурнай прэміі імя Міхася Стральцова]] стаў паэт і перакладчык [[Кастусь Цвірка]]. * [[4 лютага]]: Учынены [[Стральба ў школе «Campus Risbergska»|напад на школу]] ў горадзе [[Эрэбру]] ([[Швецыя]]). * [[23 студзеня]]: Памёр [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|Віктар Гардзей]], беларускі пісьменнік. * [[22 студзеня]]: У гатэлі на гарналыжным курорце Картаклая ([[Турцыя]]) адбыўся [[Пажар на курорце Карталкая (2025)|пажар]]. * [[16 студзеня]]: Памёр [[Дэвід Лінч]], амерыканскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[2 студзеня]]: Памерла [[Агнеш Келеці]], венгерская [[Гімнастыка|гімнастка]], пяціразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[1 студзеня]]: ** [[Балгарыя]] і [[Румынія]] канчаткова далучыліся да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. ** У [[Новы Арлеан|Новым Арлеане]] падчас святкавання [[Новы год|Новага года]] здзейснены [[Тэракт у Новым Арлеане (2025)|тэрарыстычны акт]]. ** У чарнагорскім [[Цэтынэ]] ўчынена [[Масавае забойства ў Цэтынэ (2025)|масавае забойства]]. == 2024 == * [[29 снежня]]: Пры [[Аварыя грузавіка на мосце Гелана|аварыі на мосце Гелана]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] 71 чалавек загінуў. * [[26 снежня]]: Памёр [[Манмахан Сінгх]], дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] (2004—2014). * [[23 снежня]]: Сухагруз «[[Ursa Major]]» затануў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] на поўдзень ад [[Картахена (Іспанія)|Картахены]]. * [[20 снежня]]: ** У [[Магдэбург]]у здзейснены [[Наезд на натоўп у Магдэбургу (2024)|наезд на натоўп]] на калядным кірмашы. ** Вынесены прысуд па [[справа Дамініка Пеліко|справе Дамініка Пеліко]], які абвінавачаны ў згвалаваннях з прымяненнем наркотыкаў. * [[17 снежня]]: Памёр [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]], палітык, член [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўным Савеце Беларусі]] (1990—1995). * [[15 снежня]]: У выніку крушэння двух танкераў у [[Керчанскі праліў|Керчанскім праліве]] адбыўся [[Разліў нафты ў Керчанскім праліве (2024)|разліў нафты]]. * [[13 снежня]]: Месэнджар [[Viber]] заблакаваны [[Раскамнагляд]]ам на тэрыторыі [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. * [[11 снежня]]: Указам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзіміру Карызне]] прысвоена ганаровае званне [[Народны паэт Беларусі]]. * [[8 снежня]]: Ізраільская армія [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)|ўварвалася ў Сірыю]]. * [[5 снежня]]: Курс [[Bitcoin]] падняўся вышэй за $&nbsp;100&nbsp;000. * [[4 снежня]]: [[ЮНЕСКА]] паведаміла аб уключэнні ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[выцінанка|выцінанкі]] — традыцыйнага мастацтва выразання з паперы ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[30 лістапада]]: У [[Сірыя|Сірыі]] антыўрадавыя сілы ў ходзе [[Наступленне на паўночным захадзе Сірыі (2024)|наступлення]] [[Баі за Алепа (2024)|ўзялі]] горад [[Алепа]]. * [[27 лістапада]]: ** Паміж [[Ізраіль|Ізраілем]] і [[Ліван]]ам уступіла ў сілу 60-дзённае перамір’е. ** [[Сірыйская апазіцыя]] пачала [[Аперацыя «Стрымліванне агрэсіі»|аперацыю «Стрымліванне агрэсіі»]], найбуйнейшае наступленне з 2020 года. * [[11 лістапада]]: Здзейснены [[Наезд на натоўп у Чжухаі (2024)|наезд на натоўп]] у кітайскім Чжунхаі. * [[28 кастрычніка]]: [[Археалогія|Археолагі]] абвясцілі аб знаходжанні ў мексіканскім штаце [[Кампечэ]] руін другога па велічыні на паўвостраве [[Юкатан]] старажытнага горада [[Цывілізацыя мая|майя]] — [[Валерыяна]]. * [[26 кастрычніка]]: ** Ізраільская армія [[Аперацыя «Дні пакаяння»|нанесла ўдары]] па тэрыторыі [[Іран]]а. ** Прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Грузіі (2024)|парламенцкія выбары]] ў [[Грузія|Грузіі]]. * [[24 кастрычніка]]: [[Прэмія імя Сахарава]] «За свабоду думкі» прысуджана венесуэльскім палітыкам [[Марыя Карына Мачада|Марыі Карыне Мачада]] і [[Эдмунда Гансалес]]у. * [[23 кастрычніка]]: Здзейснены [[Тэракт у штаб-кватэры Türk Havacılık ve Uzay Sanayii|тэракт]] у штаб-кваэры турэцкай кампаніі Türk Havacılık ve Uzay Sanayii. * [[18 кастрычніка]]: Памёр [[Генадзь Апанасавіч Цыхун]], беларускі мовазнавец. * [[16 кастрычніка]]: [[Ізраіль]]скай арміяй забіты [[Ях’я Сінвар]], лідар палесцінскага руху [[ХАМАС]] у [[сектар Газа|сектары Газа]]. * [[15 кастрычніка]]: [[Выбух бензавоза ў Маджаі]] ў [[Нігерыя|Нігерыі]] прывёў да шматлікіх ахвяр. * [[14 кастрычніка]]: ** Памёр [[Філіп Зімбарда]], амерыканскі псіхолаг. ** Лаўрэатамі [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] сталі [[Даран Аджэмаглу]], [[Сайман Джонсан]] і [[Джэймс Робінсан (эканаміст)|Джэймс Робінсан]]. * [[3 кастрычніка]]: На поўдзень [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] абрынуліся [[Паводкі ў Босніі і Герцагавіне (2024)|паводкі]]. * [[2 кастрычніка]]: Назіралася кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 2 кастрычніка 2024 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1 кастрычніка]]: ** Прэм’ер-міністрам [[Японія|Японіі]] стаў [[Сігэру Ісіба]]. ** [[Ізраіль]]ская армія [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|ўварвалася]] ў [[Ліван]] для барацьбы з групоўкай «[[Хезбала]]». ** [[Іран]] нанёс [[Ракетны ўдар Ірана па Ізраілі (кастрычнік 2024)|ракетны ўдар]] па Ізраілі. * [[27 верасня]]: ** Памерла [[Мэгі Сміт]], брытанская актрыса. ** З-за праліўных дажджоў [[Непал]] ахапілі [[Паводкі ў Непале (2024)|паводкі]]. * [[25 верасня]]: Памёр [[Ісмаіл Мустафавіч Александровіч|Ісмаіл Александровіч]], беларускі інжынер-будаўнік і мусульманскі дзеяч. * [[23 верасня]]: [[Ізраіль]] пачаў [[Бамбардзіроўкі Лівана Ізраілем (2024)|масавыя бамбардзіроўкі]] [[Ліван]]а. * [[20 верасня]]: Упершыню [[Суперкубак Беларусі па валейболе]] выйграла [[гомель]]ская «[[Энергія Гомель|Энергія]]». * [[17 верасня]]: Атрады ісламістаў [[Напад на Бамако (2024)|напалі]] на [[Бамако]], сталіцу [[Малі]]. * [[11 верасня]]: Памёр [[Альберта Фухіморы]], палітык, Прэзідэнт [[Перу]] з 1990 да 2000 года. * [[7 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] пачаліся [[Пратэсты ў Францыі (2024)|пратэсты]] супраць прызначэння [[Мішэль Барнье|Мішэля Барнье]] [[Прэм’ер-міністр Францыі|прэм’ер-міністрам]]. * [[3 верасня]]: ** У выніку расійскага ракетнага ўдару па [[Ваенны інстытут тэлекамунікацый і інфарматызацыі імя Герояў Крут|Ваенным інстытуце]] ў [[Палтава|Палтаве]] загінула звыш пяцідзесяці асоб. ** Плывец [[Ігар Бокі]] выйграў дваццаць першы залаты медаль на [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульнях]]. * [[1 верасня]]: Упершыню з пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[Еўропа|Еўропе]], крайне правая палітычная партыя «[[Альтэрнатыва для Германіі]]» перамагла на [[Зямельныя выбары ў Цюрынгіі (2024)|выбарах]]. * [[24 жніўня]]: Ля [[Порт-Судан]]а [[Абваленне плаціны Арбаат|абрынулася плаціна Арбаат]]. * [[18 жніўня]]: Памёр [[Ален Дэлон]], французскі кінаакцёр, акцёр тэатра, рэжысёр, прадзюсар, сцэнарыст. * [[9 жніўня]]: Пад [[Сан-Паўлу]] ([[Бразілія]]) [[Катастрофа ATR 72 пад Сан-Паўлу|пацярпеў крушэнне]] самалёт ATR 72. * [[3 жніўня]]: ** Першыя ў гісторыі залатыя алімпійскія медалі для [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] выйграла [[Жульен Альфрэд]], а для [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Тэа Лафон]]. ** Амерыканская плыўчыха [[Кэці Ледэкі]] стала дзевяціразовай алімпійскай чэмпіёнкай, зраўняўшыся па колькасці тытулаў з [[Ларыса Латыніна|Ларысай Латынінай]]. ** Нямецкая конніца [[Ізабель Верт]] стала першай спартсменкай, якая выйграла залатыя медалі на сямі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]]. * [[2 жніўня]]: [[Іван Уладзіміравіч Літвіновіч|Іван Літвіновіч]] стаў першым у гісторыі [[скачкі на батуце|скачкоў на батуце]] двукразовым алімпійскім чэмпіёнам. * [[31 ліпеня]]: Загінуў [[Ісмаіл Ханія]], палесцінскі палітык, кіраўнік палітбюро [[ХАМАС]]. * [[17 ліпеня]]: Памёр [[Мікалай Фёдаравіч Дамашкевіч]], дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[16 ліпеня]]: ** Памёр [[Міхаіл Нікіфаравіч Вяргеенка]], беларускі футбаліст і трэнер. ** У [[Бангладэш]] у ходзе [[пратэсты ў Бангладэш (2024)|студэнцкіх пратэстаў]] за адмену {{нп5|сістэма квот на дзяржаўныя пасады ў Бангладэш|сістэмы квот||Quota system of Bangladesh Civil Service}} загінулі больш за сто чалавек, у краіне ўведзена каменданцкая гадзіна і [[Цэнзура|абмежаваны інтэрнэт]]. * [[15 ліпеня]]: Памёр [[Валерый Паўлавіч Чайка]], беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога і афармленчага мастацтва. * [[14 ліпеня]]: ** На тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] абрынуўся [[Ураган у Беларусі (13—14 ліпеня 2024)|ўраган]], найбольш пацярпела [[Гомельская вобласць]]. ** [[Футбол]]ьная зборная [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] ў шаснаццаты раз выйграла [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]. * [[8 ліпеня]]: [[Узброеныя Сілы Расійскай Федэрацыі]] здзейснілі [[Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года|ракетны абстрэл]] [[Украіна|Украіны]], атакаваны [[Кіеў]] і іншыя гарады. * [[7 ліпеня]]: Украінская лёгкаатлетка [[Яраслава Магучых]] усталявала сусветны рэкорд у скачках у вышыню сярод жанчын. * [[1 ліпеня]]: Памёр [[Васіль Апанасавіч Равяка|Васіль Равяка]], [[Герой Беларусі]], работнік сельскай гаспадаркі. * [[27 чэрвеня]]: Міністрам замежных спраў [[Беларусь|Беларусі]] прызначаны [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]]. * [[26 чэрвеня]]: ** Закрыўся [[інтэрнэт]]-сэрвіс [[ICQ]]. ** У [[Балівія|Балівіі]] адбылася [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Балівіі (2024)|спроба дзяржаўнага перавароту]]. * [[24 чэрвеня]]: ** Каманда «[[Фларыда Пантэрз]]» упершыню выйграла {{нп5|Кубак Стэнлі|Кубак Стэнлі|en|Stanley Cup}}. ** Загінуў [[Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка]], беларускі дыпламат. * [[22 чэрвеня]]: Памерла [[Лідзія Сымонаўна Савік]], беларуская літаратуразнаўца. * [[17 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Бостан Селтыкс]]» сталі чемпіёнамі [[НБА]] ў рэкордны васямнаццаты раз. * [[16 чэрвеня]]: ** [[Мірная канферэнцыя па Украіне (чэрвень 2024)|Мірная канферэнцыя па Украіне]] завяршылася ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. ** Спецназам ліквідаваны тэрарысты, якія [[Захоп закладнікаў у СІЗА Растова-на-Доне|захапілі двух закладнікаў]] у следычым ізалятары [[Растоў-на-Доне|Растова-на-Доне]] (Расія). * [[14 чэрвеня]]: [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|Чэмпіянат Еўропы]] па [[футбол]]е стартаваў у [[Германія|Германіі]]. * [[10 чэрвеня]]: ** У выніку [[Катастрофа Dornier 228 у Чыкангава (2024)|крушэння ваеннага транспартніка]] ў [[Малаві]] загінулі дзевяць чалавек, у тым ліку віцэ-прэзідэнт [[Саўлас Чыліма]]. ** У Кітаі адзначылі [[Свята драконавых лодак]]. * [[7 чэрвеня]]: У авіякатастрофе загінуў амерыканскі астранаўт [[Уільям Элісан Андэрс]]. * [[27 мая]]: Прайшлі [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбары ў Каардынацыйную раду]], арганізаваныя [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускай апазіцыяй]]. * [[25 мая]]: ** Закрыўся [[Канскі кінафестываль 2024|77-ы Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Анора]]» рэжысёра [[Шон Бэйкер|Шона Бэйкера]]. ** Завяршыла сезон польская [[футбол]]ьная [[Экстракляса 2023/2024|Экстракляса]], чэмпіёнам упершыню стала «[[ФК Ягелонія Беласток|Ягелонія]]» з [[Беласток]]а. ** [[Гродна|Гродзенскі]] «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]» выйграў матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубак Беларусі]] па футболе. ** Расійская армія нанесла шэраг авіяракетных удараў па [[Харкаў|Харкаву]]. * [[24 мая]]: [[Баскетбол]]ьны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» у шаснаццаты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. * [[19 мая]]: ** «[[Манчэстэр Сіці]]» ў чацвёрты раз запар першынстваваў у [[футбол]]ьнай [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. ** У [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] адбылася [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (2024)|спроба дзяржаўнага перавароту]]. * [[8 красавіка]]: Памёр [[Пітэр Хігс]], брытанскі фізік-тэарэтык. * сакавік—красавік: [[Паводка ў Казахстане (2024)|Паводка]] ў [[Казахстан]]е называецца самым вялікім стыхійным бедствам у краіне за апошнія 80 гадоў. * [[29 лютага]]: Памёр [[Браян Малруні]], канадскі палітык і адвакат, 18-ы прэм’ер-міністр Канады (1984—1993). * [[29 лютага]]: [[Пажар у ГЦ «Green Cozy Cottage»]] ([[Дака]], [[Бангладэш]]) прывёў да гібелі людзей. * [[27 лютага]]: Памёр [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалай Рыжкоў]], савецкі і расійскі дзяржаўны і партыйны дзеяч, старшыня СМ СССР (1985—1991). * [[11 лютага]]: Загіуў [[Келвін Кіптум]], кенійскі лёгкаатлет, сусветны рэкардсмен у марафонскім бегу. * [[7 лютага]]: За дзень да ўсеагульный выбараў у [[Пакістан]]е адбыўся [[Двайны тэракт у Белуджыстане (2024)|двайны тэракт]]. * [[6 лютага]]: Былы прэзідэнт [[Чылі]] [[Себасцьян Піньера]] загінуў пры падзенні верталёта. * [[15 студзеня]]: [[Іран]] нанёс [[Ракетны абстрэл Эрбіля (2024)|ракетны ўдар]] па горадзе [[Эрбіль]] ([[Ірак]]). * [[7 студзеня]]: Памёр [[Франц Бекенбаўэр]], нямецкі футбаліст, чэмпіён свету, як ігрок і трэнер, двухразовы ўладальнік тытула футбаліста года ў Еўропе. * [[5 студзеня]]: Памёр [[Марыу Загалу]], бразільскі футбаліст, чатырохразовы чэмпіён свету па футболе, як ігрок і трэнер. * [[2 студзеня]]: Здзейснены [[Замах на Лі Чжэ Мёна|замах]] на лідара Дэмакратычнай партыі Карэі Лі Чжэ Мёна. * [[2 студзеня]]: У аэрапорце [[Токіа]] здарылася [[Сутыкненне ў аэрапорце Ханэда|сутыкненне двух самалётаў]]. * [[1 студзеня]]: Членамі групы [[БРІКС]] сталі [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Саудаўская Аравія]] і [[ААЭ]]. * [[1 студзеня]]: Спыніла існаванне самаабвешчаная [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]. == 2023 == * [[31 снежня]]: Здзейснена хакерская атака на сайт [[БелТА]], дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва Рэспублікі Беларусь. * [[26 снежня]]: Узброеныя сілы Украіны нанеслі ракетны ўдар па [[Феадосія|Феадосіі]], атакаваны расійскі вялікі дэсантны карабель [[Новачаркаск (карабель)|«Новачаркаск»]]. * [[22 снежня]]: [[Францыя]] завяршыла [[Крызіс у Нігеры|вывад войск]] з [[Нігер]]а. * [[21 снежня]]: У выніку [[Стральба на філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта|стральбы]] на філасофскім факультэце [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] ў [[Прага|Празе]] загінулі 15 чалавек. * [[15 снежня]]: На тле частых атак еменскіх [[Хусіты|хусітаў]] на {{нп3|Кантэйнеравоз|кантэйнеравозы|ru|Контейнеровоз}} ў [[Баб-эль-Мандэбскі праліў|Баб-эль-Мандэбскім праліве]] лідар кантэйнерных перавозак {{нп3|Maersk||uk|Maersk}} заявіў аб прыпыненні праходу сваіх суднаў праз [[Чырвонае мора]]. * [[29 лістапада]]: Памёр [[Генры Кісінджэр]], [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дыпламат і эксперт у галіне міжнародных адносін. * [[8 лістапада]]: Здзейснена [[разня ў Ардамата]] на паўднёвым захадзе [[Судан]]а, большасць ахвяр яе былі этнічнымі масалітамі. * [[28 кастрычніка]]: Памёр [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец|Аляксей Ненадавец]], беларускі літаратуразнаўца. * [[28 кастрычніка]]: [[Пажар на шахце імя Кастэнкі|Пажар на шахце]] ў [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а прывёў да гібелі людзей. * [[25 кастрычніка]]: [[Стральба ў Льюістане]] (штат [[Мэн (штат)|Мэн]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), здзейснена масавае забойства. * [[21 кастрычніка]]: Памёр [[Бобі Чарльтан]], англійскі футбаліст, [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|чэмпіён свету]]. * [[16 кастрычніка]]: Памёр [[Марці Ахцісаары]], Прэзідэнт Фінляндыі (1994—2000), лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[13 кастрычніка]]: Памерла [[Луіза Глюк]], [[ЗША|амерыканская]] [[паэт]]эса, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]]. * [[13 верасня]]: Памёр [[Мірча Снегур]], першы [[Прэзідэнт Малдовы]] (1991—1996). * [[22 жніўня]]: Памёр [[Тота Кутуньё]], італьянскі спявак, аўтар песень. * [[16 жніўня]]: Памёр [[Віктар Філімонавіч Карамазаў|Віктар Карамазаў]], беларускі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: Памёр [[Мілан Кундзера]], чэшскі і французскі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: Памёр [[Алесь Пушкін]], беларускі мастак, палітвязень. * [[12 чэрвеня]]: Памёр [[Сільвіа Берлусконі]], італьянскі прадпрымальнік, дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[24 мая]]: Памерла [[Ціна Цёрнер]], амерыканская спявачка, аўтар песень, актрыса і танцоўшчыца. * [[22 красавіка]]: Памёр [[Арцемій (Кішчанка)]], беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[27 лютага]]: Памёр [[Аляксей Дудараў]], беларускі драматург. * [[17 лютага]]: У [[Карачы]] ([[Пакістан]]) баевікі [[Напад на паліцэйскае ўпраўленне Карачы (2023)|атакавалі]] паліцэйскае ўпраўленне. * [[5 лютага]]: Памёр [[Первез Мушараф]], ваенны і палітычны дзеяч, былы Прэзідэнт Пакістана. * [[29 студзеня]]: Памёр [[Дзмітрый Паўлычка]], украінскі паэт, грамадска-палітычны дзеяч. * [[28 студзеня]]: [[Арына Сабаленка]] выйграла жаночы [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе]], упершыню атрымаўшы перамогу ў адзіночным разрадзе на турніры «Вялікага шлема». * [[18 студзеня]]: Загінуў [[Дзяніс Анатольевіч Манастырскі|Дзяніс Манастырскі]], міністр унутраных спраў Украіны. * [[16 студзеня]]: Памерла [[Джына Лалабрыджыда]], італьянская кінаактрыса, рэжысёр, фатограф. * [[15 студзеня]]: Памёр [[Вахтанг Кікабідзэ]], грузінскі эстрадны спявак, акцёр. * [[10 студзеня]]: Памёр [[Джэф Бэк]], брытанскі рок-музыкант, гітарыст. * [[10 студзеня]]: Памёр [[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II]], апошні кароль Грэцыі. * [[7 студзеня]]: Памёр [[Рыгор Іванавіч Шацько]], беларускі акцёр. == 2022 == * [[31 снежня]]: Памёр [[Бенедыкт XVI]], 265-ы [[Папа Рымскі]]. * [[29 снежня]]: Памёр [[Пеле]], бразільскі футбаліст, спартыўны функцыянер. * [[25 снежня]]: Памёр [[Віталь Іванавіч Еўмянькоў|Віталь Еўмянькоў]], беларускі літаратуразнаўца, пісьменнік, журналіст. * [[19 снежня]]: Памёр [[Аляксандр Іванавіч Родзін|Алесь Родзін]], беларускі мастак. * [[16 снежня]]: Памёр [[Алег Мікалаевіч Гулак|Алег Гулак]], беларускі праваабаронца. * [[11 снежня]]: Памёр [[Анджэла Бадаламенці]], амерыканскі кінакампазітар. * [[10 снежня]]: [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] за свайго зняволенага мужа [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] атрымала Наталля Пінчук, нобелеўская прамова ўпершыню ў гісторыі прагучала па-беларуску. * [[9 снежня]]: У [[Стоўбцы|Стоўбцах]] у [[Касцёл Святога Казіміра (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра]] адбылася цырымонія перапахавання парэшткаў [[Фабіян Малішоўскі|Фабіяна Малішоўскага]]. * [[4 снежня]]: Капсула кітайскага касмічнага карабля «[[Шэньчжоу-14]]» з трыма касманаўтамі ​​на борце прызямлілася ва [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]]. * [[3 снежня]]: Памёр [[Вітаўт Кіпель]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык. * [[3 снежня]]: На фоне [[карупцыя|карупцыйнага]] скандалу пачаліся [[Пратэсты ў Манголіі (2022)|пратэсты]] ў [[Манголія|Манголіі]]. * [[1 снежня]]: [[Саломапляценне]] [[Беларусь|Беларусі]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. * [[30 лістапада]]: Памёр [[Цзян Цзэмінь]], дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Кітай|Кітая]]. * [[30 лістапада]]: Вызвалілася большасць асуджаных па [[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|«справе студэнтаў»]] у [[Беларусь|Беларусі]]. * [[26 лістапада]]: Памёр [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзімір Макей]], беларускі дзяржаўны дзеяч, ваенны, дыпламат. * [[20 лістапада]]: Памерла аргенцінская актывістка, адна з заснавальніц Асацыяцыі [[Маці з плошчы Мая|маці Пласа-дэ-Мая]] [[Хібі дэ Банафіні]]. * [[17 лістапада]]: Акруговы суд у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] прызнаў расіяніна [[Ігар Гіркін|Ігара Гіркіна]] і яго дваіх падначаленых вінаватымі і датычнымі да [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам|знішчэння самалёта «Boeing» MH17]] і забойства яго пасажыраў у небе над [[Данбас]]ам у ліпені 2014 года. * [[16 лістапада]]: [[Міжнародны паралімпійскі камітэт]] прыпыніў членства параалімпійскіх камітэтаў Расіі і [[Паралімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Беларусі]]. * [[14 лістапада]]: Памёр [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, перакладчык, гісторык літаратуры; доктар гуманітарных навук. * [[11 лістапада]]: Украінскія войскі ўвайшлі ў [[Херсон]]. * [[7 лістапада]]: Памёр [[Міхась Тычына]], беларускі літаратуразнавец і крытык, пісьменнік; доктар філалагічных навук. * [[23 кастрычніка]]: Памёр [[Генадзь Ільіч Мурамцаў]], беларускі скульптар, педагог. * [[20 кастрычніка]]: [[Ліз Трас]] абвесціла аб адстаўцы з пасады Прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі. * [[18 кастрычніка]]: [[Ульф Крыстэрсан]] заступіў на пасаду Прэм'ер-міністра [[Швецыя|Швецыі]]. * [[16 кастрычніка]]: Памерла [[Алена Міхалюк]], беларускі грамадскі дзеяч у Вялікабрытаніі. * [[15 кастрычніка]]: Памёр [[Алесь Жук]], беларускі пісьменнік, публіцыст, перакладчык. * [[30 верасня]]: У [[Масква|Маскве]] адбылася цырымонія падпісання дагавораў аб далучэнні да [[Расія|Расіі]] [[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] абласцей. * [[23 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Уладзіміравіч Іваноў]], артыст балета, педагог. Народны артыст Беларусі. * [[13 верасня]]: Памёр [[Жан-Люк Гадар]], франка-швейцарскі кінарэжысёр, акцёр, сцэнарыст. * [[6 верасня]]: Пачалося [[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)|контрнаступленне]] Узброеных сіл Украіны ў Харкаўскай вобласці. * [[3 верасня]]: У [[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Добруш]]ы адкрыты помнік [[І. Шамякін]]у. * [[14 жніўня]]: [[Пажар у царкве Эль-Гізы]] на ўскраіне [[Каір]]а. * [[14 жніўня]]: [[Выбух у гандлёвым цэнтры «Сурмалу»]] ў [[Ерэван]]е. * [[20 ліпеня]]: [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] апублікавала справаздачу аб [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|інцыдэнце з рэйсам Ryanair 4978]], які адбыўся 23 мая 2021 года ў Беларусі. * [[8 ліпеня]]: Памёр [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]], дзяржаўны дзеяч [[Ангола|Анголы]], прэзідэнт краіны (1979—2017). * [[21 чэрвеня]]: Памёр [[Сергій (Гардун)]], беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч, прафесар. * [[8 чэрвеня]]: Памёр [[Серж Мінскевіч]], беларускі паэт і перакладчык. * [[29 мая]]: Улады [[Нарвегія|Нарвегіі]] афіцыйную назву [[Беларусь|Беларусі]] змянілі з ''Hviterussland'' на ''Belarus''. * [[26 мая]]: Памёр [[Янка Запруднік]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, палітолаг. * [[13 мая]]: Памёр [[Халіфа ібн Зайд ан-Нахаян]], Прэзідэнт [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] з 2004 г. * [[10 мая]]: Памёр [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]], украінскі дзяржаўны дзеяч, першы [[Прэзідэнт Украіны]]. * [[3 мая]]: Памёр [[Аляксандр Васільевіч Сукала|Аляксандр Сукала]], беларускі вучоны ў галіне педыятрыі. * [[3 мая]]: Памёр [[Ежы Лявінскі]], каталіцкі царкоўны дзеяч, педагог. * [[22 красавіка]]: Памёр беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч, архіепіскап Пінскі і Лунінецкі [[Сцяфан (Корзун)]]. * [[21 красавіка]]: Памёр былы прэзідэнт Кеніі [[Мваі Кібакі]]. * [[3 красавіка]]: Памёр [[Уладзімір Крукоўскі]], беларускі мастак. * [[28 сакавіка]]: Памёр [[Алесь Барскі]], беларускі паэт, літаратуразнавец; доктар філалагічных навук. * [[23 сакавіка]]: Памерла [[Мадлен Олбрайт]], першая жанчына на пасадзе дзяржаўнага сакратара ЗША. * [[14 сакавіка]]: Памёр [[Мікола Гіль]], беларускі пісьменнік, журналіст, перакладчык. Брат [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]]. * [[11 сакавіка]]: Памёр [[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|Аляксей Пяткевіч]], беларускі літаратуразнавец, краязнавец. * [[9 сакавіка]]: У [[Канада|Канадзе]] завяршыўся [[Чэмпіянат свету па гарналыжным спорце сярод юніёраў 2022]]. * [[20 лютага]]: Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп [[Юзаф Станеўскі]] благаславіў мемарыяльную дошку ў памяць пра айца [[Казімір Жыліс|Казіміра Жыліса]], усталяваную на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Індура)|касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Індура|Індуры]]. * [[15 лютага]]: Памёр [[Павел Жук (выдавец)|Павел Жук]], выдавец беларускага незалежнага друку. * [[10 лютага]]: Адкрыты для руху [[пуцеправод па праспекце Пераможцаў (Мінск)|пуцеправод па праспекце Пераможцаў]] у [[Мінск]]у. * [[5 лютага]]: Памёр [[Эрнст Сабіла]], беларускі пратэстанцкі рэлігійны і грамадскі дзеяч. * [[5 лютага]]: Памёр [[Абдзіжаміл Нурпеісаў]], Народны пісьменнік Казахстана. * [[31 студзеня]]: Галоўным трэнерам [[зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы па футболе]] прызначаны [[Чэслаў Міхневіч]]. * [[19 студзеня]]: Памёр [[Анатоль Аляксандравіч Малафееў]], палітык, дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[14 студзеня]]: Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Расійскай Федэрацыі ў Рэспубліцы Беларусь прызначаны [[Барыс Вячаслававіч Грызлоў]]. == 2021 == * [[31 снежня]]: Памёр [[Васіль Пятровіч Шаранговіч]], беларускі графік, народны мастак Беларусі, прафесар. * [[30 снежня]]: Памёр [[Міхаіл Антонавіч Казінец]], беларускі дырыжор, педагог. Народны артыст Беларусі. * [[26 снежня]]: Памёр [[Дэсманд Туту]], першы чарнаскуры епіскап у [[ПАР]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[11 снежня]]: Памёр [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг]], дырыжор, мастацкі кіраўнік і дырэктар Нацыянальнага акадэмічнага канцэртнага аркестра Рэспублікі Беларусь, прафесар. * [[3 снежня]]: Памёр [[Ламін Дзіяк]], сенегальскі і міжнародны спартыўны функцыянер, палітык. * [[28 лістапада]]: Памёр [[Аляксандр Барысавіч Градскі]], савецкі і расійскі музыкант, адзін з заснавальнікаў рускага року. * [[27 лістапада]]: Памёр [[Мікола Мятліцкі]], беларускі паэт. * [[24 лістапада]]: Памёр [[Алег Арсеневіч Вараб’ёў]], заслужаны архітэктар Беларусі. * [[23 лістапада]]: Памёр [[Чон Ду Хван]], дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэспублікі Карэя. * [[21 лістапада]]: Памерла [[Ніна Іванаўна Русланава]], савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. * [[20 лістапада]]: Памёр [[Анатоль Сяргеевіч Карамышаў]], беларускі архітэктар. * [[18 лістапада]]: Памёр [[Дзяніс Юр’евіч Коўба]], беларускі футбаліст і трэнер. * [[17 лістапада]]: Памёр [[Сяргей Філімонаў (тэлевядучы)|Сяргей Філімонаў]], вядучы тэлепраграмы «[[Відзьмо-невідзьмо]]». * [[15 лістапада]]: Памёр [[Віктар Максімавіч Чарнабаеў]], спявак, народны артыст Беларускай ССР. * [[11 лістапада]]: Памёр [[Фрэдэрык Вілем дэ Клерк]], былы прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру. * [[11 лістапада]]: Памёр [[Яўген Іванавіч Чазаў]], савецкі і расійскі кардыёлаг, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[4 лістапада]]: Памёр [[Алег Анатольевіч Макушнікаў]], беларускі археолаг і гісторык. * [[26 кастрычніка]]: Памёр [[Ро Дэ У]], дзяржаўны і палітычны дзеяч Рэспублікі Карэя. * [[22 кастрычніка]]: Памёр [[Юрый Станкевіч]], беларускі празаік, драматург, сцэнарыст. * [[20 кастрычніка]]: Памёр [[Барыс Барысавіч Цітовіч|Барыс Цітовіч]], беларускі мастак. * [[18 кастрычніка]]: Памёр [[Колін Паўэл]], дзяржаўны дзеяч ЗША. * [[14 кастрычніка]]: Памёр [[Аляксандр Іванавіч Арастовіч]], беларускі палітык, кандыдат тэхнічных навук, палітвязень. * [[1 кастрычніка]]: Памёр [[Канстанцін Севярынец]], беларускі журналіст, паэт, перакладчык. * [[26 верасня]]: Памёр [[Сяргей Рыгоравіч Герасімец|Сяргей Герасімец]], футбаліст года Беларусі — 1993. * [[17 верасня]]: Памёр [[Абдэль Азіз Бутэфліка]], Прэзідэнт [[Алжыр]]а з 1999 да 2019 года. * [[11 верасня]]: Польскі [[футбаліст]] [[Роберт Левандоўскі]] забіў за [[ФК Баварыя|«Баварыю»]] ў 17-м матчы запар і ўсталяваў новы рэкорд для гульцоў нямецкіх клубаў. * [[8 верасня]]: Памёр [[Ігар Іванавіч Шклярэўскі]], савецкі і расійскі паэт, перакладчык * [[8 верасня]]: Загінуў [[Яўген Мікалаевіч Зінічаў]], міністр Расійскай Федэрацыі па справах грамадзянскай абароны, надзвычайных сітуацыях і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў * [[7 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі]], беларускі гісторык * [[6 верасня]]: Памёр [[Жан-Поль Бельмандо]], французскі акцёр * [[21 жніўня]]: Памерла [[Галіна Аляксандраўна Арлова]], актрыса, Народная артыстка Беларусі. * [[12 жніўня]]: Памёр [[Сяргей Георгіевіч Багласаў]], беларускі архітэктар. * [[1 жніўня]]: Беларуская дэлегацыя адхіліла лёгкаатлетку [[Крысціна Ціманоўская|Крысціну Ціманоўскую]] ад удзелу ў [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульнях]] і паспрабавала адправіць яе ў Мінск. * [[31 ліпеня]]: Беларускі батутыст [[Іван Літвіновіч]] выйграў залаты медаль на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпіядзе ў Токіа]]. * [[29 ліпеня]]: [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС Беларусі]] накіравала два верталёты для дапамогі з тушэннем [[Лясныя пажары ў Турцыі (2021)|лясных пажараў]] у [[Турцыя|Турцыі]]. * [[3 ліпеня]]: Памёр [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі]], скульптар, народны мастак Беларусі. * [[18 чэрвеня]]: Памёр [[Алег Вільгельмавіч Іоў|Алег Іоў]], беларускі археолаг. * [[12 чэрвеня]]: Памёр [[Ігар Мікалаевіч Жалязоўскі|Ігар Жалязоўскі]], беларускі канькабежац. * [[21 мая]]: Памёр [[Вітольд Ашурак]], беларускі грамадскі і палітычны актывіст, палітычны зняволены. * [[14 красавіка]]: Памёр [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|Анатоль Клышка]], беларускі пісьменнік, педагог, публіцыст, перакладчык. * [[13 красавіка]]: Памёр [[Леанід Леанідавіч Барткевіч|Леанід Барткевіч]], беларускі спявак і музыкант. * [[9 красавіка]]: Памёр муж брытанскай каралевы [[Елізавета II| Елізаветы II]] [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]]. * [[15 лютага]]: Памерла [[Марыя Аркадзеўна Бяспалая|Марыя Бяспалая]], доктар гістарычных навук. * [[15 лютага]]: Памёр [[Лявон Дзейка]], беларускі палітык і грамадскі дзеяч. * [[26 студзеня]]: [[Чэмпіянат свету па сучасным пяцібор’і 2021]] перанесены з [[Мінск]]а ў [[Каір]]. * [[21 студзеня]]: Прэм’ер-міністр [[Манголія|Манголіі]] [[Ухнаагійн Хурэлсух]] падаў у адстаўку. * [[17 студзеня]]: У [[Расія|Расіі]] затрыманы апазіцыйны палітык [[Аляксей Навальны]], які вяртаўся на радзіму з [[Германія|Германіі]]. * [[17 студзеня]]: Памёр доктар гістарычных навук [[Леанід Лыч]]. * [[14 студзеня]]: Памёр [[Леанід Шчамялёў]], народны мастак Беларусі. * [[12 студзеня]]: Памёр ганаровы [[Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі]] [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]]. * [[5 студзеня]]: Памёр [[Анатоль Кірылавіч Цітоў]], беларускі гісторык і геральдык. == [[2020]] == * [[11 снежня]]: Памёр паўднёвакарэйскі кінарэжысёр [[Кім Кі Дук]]. * [[9 снежня]]: Памёр [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]], прэм’ер-міністр Беларусі ў перыяд з 1990 па 1994 гады. * [[8 снежня]]: Памёр [[Яўген Іванавіч Шапашнікаў]], маршал авіяцыі, апошні міністр абароны СССР. * [[20 лістапада]]: Памёр Патрыярх Сербскі [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней]]. * [[16 лістапада]]: Запуск [[SpaceX Crew-1]] з астранаўтамі [[Майкл Скот Хопкінс|М. Хопкінс]], [[Віктар Джэром Гловер|В. Гловерам]], [[Саіці Нагуці|С. Нагуці]], [[Шэнан Уолкер|Г. Уолкер]]. * 11—12 лістапада: [[Гібель Рамана Бандарэнкі]]. * [[6 лістапада]]: Памёр [[Міхаіл Міхайлавіч Жванецкі]], расійскі пісьменнік-сатырык. * [[29 кастрычніка]]: Памёр [[Міхаіл Кліменцьевіч Вінаградаў]], беларускі архітэктар, двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь. * [[20 кастрычніка]]: Памёр [[Юрый Іванавіч Варонежцаў]], беларускі навуковец-фізік, палітык і грамадскі дзеяч. * [[10 кастрычніка]]: Памёр [[Валерый Аляксеевіч Шчукін]], беларускі палітык, праваабаронца, журналіст. * [[10 верасня]]: Памёр [[Уладзімір Іванавіч Адамушка]], беларускі гісторык і архівіст. * [[6 ліпеня]]: Памёр [[Эніа Марыконэ]], італьянскі кампазітар, аранжыроўшчык і дырыжор. * [[2 ліпеня]]: Памёр [[Яўген Неміроўскі]], расійскі кнігазнаўца. * [[26 чэрвеня]]: Памёр [[Юзаф Трубовіч]], найстарэйшы каталіцкі святар у Беларусі. * [[7 чэрвеня]]: Памёр беларускі мастак [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]]. * [[6 чэрвеня]]: Памёр вікарый Навагрудскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы [[Пётр (Карпусюк)]]. * [[23 мая]]: Памёр [[Арнольд Міхневіч]] — беларускі мовазнаўца. * [[18 мая]]: Памёр [[Пётр Вандзілоўскі]] — беларускі дырыжор, педагог. * [[6 мая]]: Памёр протаіерэй [[Іаан (Харашэвіч)]] — беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[красавік]]: Памёр [[Фёдар Пятровіч Сянько]] (83) — савецкі дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч<ref>[https://grodnonews.by/news/zhizn/na_84_m_godu_ushel_iz_zhizni_geroy_sotsialisticheskogo_truda_fedor_senko.html На 84-м году ушел из жизни Герой Социалистического Труда Федор Сенько]</ref>. * [[красавік]]: Памерлв [[Паўліна Сурвіла]] (56) — [[ЗША|амерыканскі]] этнамузыколаг і мастачка беларускага паходжання<ref>[https://www.svaboda.org/a/30577059.html Памерла Паўліна Сурвіла, выканаўчы дырэктар Цэнтру беларускіх дасьледаваньняў у ЗША]</ref>. * [[22 студзеня]]: Прэзідэнтам [[Грэчаская Рэспубліка|Грэчаскай Рэспублікі]], упершыню прызначана жанчына '''[[Катэрына Сакеларапулу]]'''. == [[2019]] == === [[14 снежня]] === * Памёр тройчы (1992, 2000, 2002) лепшы беларускі хакеіст [[Уладзімір Віктаравіч Цыплакоў|Уладзімір Цыплакоў]]. === [[12 жніўня]] === * Беларус [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] перамог на міжнародных спаборніцтвах Google Code Jam, стаўшы шосты раз запар лепшым праграмістам свету. == [[2018]] == === [[24 лістапада]] === * Міністр транспарту і камунікацый Беларусі [[Анатоль Аляксандравіч Сівак]] прызначаны новым [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта|Старшынёй Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref>[https://www.tvr.by/news/prezident/na_dolzhnost_predsedatelya_mingorispolkoma_naznachen_anatoliy_sivak/ На должность председателя Мингорисполкома назначен Анатолий Сивак]</ref>. === [[20 кастрычніка]] === * З касмодрома [[Куру (касмадром)|Куру]] ў французскай [[Французская Гвіяна|Гвіяне]] да [[Меркурый|Меркурыя]] стартавала місія [[BepiColombo]]<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bca8fa69a794795d6e3d2ca Европейская миссия BepiColombо успешно стартовала к Меркурию]</ref>. * У [[Будапешт|Будапешце]] ([[Венгрыя]]) стартаваў [[Чэмпіянат свету па барацьбе 2018|чэмпіянат свету па спартыўнай барацьбе]]<ref>[https://tass.ru/sport/5698103 Чемпионат мира по спортивной борьбе стартует в Будапеште]</ref>. === [[19 кастрычніка]] === * Падчас індуісцкага свята [[Віджаядашамі|Дусшэра]] каля горада [[Амрытсар]] у індыйскім штаце [[Пенджаб (штат)|Пенджаб]] у натоўп людзей урэзаўся цягнік. Загінула больш за 60 чалавек і каля 100 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-45920254|title=В Индии поезд врезался в толпу, погибли более 60 человек|publisher=[[BBC]]|date=2018-10-20|accessdate=2018-10-20}}</ref> (паводле іншых звестак загінула каля 200 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://snob.ru/news/167150|title=Поезд врезался в толпу людей в Индии. Погибло более 50 человек|publisher=Сноб|date=2018-10-19|accessdate=2018-10-20}}</ref>). * У [[Нідэрланды|Нідэрландах]] упершыню выдалі пашпарт з нейтральным полам (Х)<ref>{{Cite news|title=First Dutch gender-neutral passport issued|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-45914813|work=BBC News|date=2018-10-19|accessdate=2018-10-20|language=en-GB}}</ref>. === [[18 кастрычніка]] === * Міжнародная група астраномаў выявіла на адлегласці больш за два мільярды [[Светлавы год|светлавых гадоў]] ад Сонца гіганцкую структуру, прота[[Скопішча галактык|скопішча галактык]], названую [[Гіперыён (скопішча галактык)|Гіперыёнам]]<ref>[https://lenta.ru/news/2018/10/18/hyperion/ На краю Вселенной обнаружили гигантский объект]</ref>. * У раёне станіцы [[Далжанская (Краснадарскі край)|Далжанская]] Краснадарскага краю пацярпеў крушэнне ваенны навучальны самолёт [[Л-39]] «Альбатрос» с двума членамі экіпажа. На месцы падзення самалёта ў Азоўскім моры знойдзены фрагменты цел абодвух загінулых лётчыкаў<ref>[https://lenta.ru/news/2018/10/20/dead/ Пилоты упавшего в Азовском море Л-39 объявлены погибшими]</ref> і каля 50 частак самалёта<ref>[https://info24.ru/news/istochnik-na-meste-krushenija-l-39-nashli-fragmenty-tela.html?utm_source=vk&utm_medium=free Источник: на месте крушения самолёта Л-39 нашли фрагменты тела]</ref>. === [[17 кастрычніка]] === * У політэхнічным каледжы ў [[Керч]]ы [[Масавае забойства ў Керчанскім політэхнічным каледжы|адбыўся выбух]], загінула не менш за 20 чалавек<ref>[https://meduza.io/news/2018/10/17/v-kerchi-proizoshel-vzryv-v-kolledzhe-est-pogibshie В Керчи произошел взрыв в колледже. 10 человек погибли, 50 пострадали]</ref>. * У [[Канада|Канадзе]] ўступіў у сілу закон пра легалізацыю [[марыхуана|марыхуаны]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29548279.html|title=В Канаде вступил в силу закон о легализации марихуаны|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-17|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * У [[Брусель|Бруселі]] пачаўся саміт [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/17/eu-summit-possible-scenario-political-editor-opinion|title=Саммит ЕС: ставки высоки|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-17|accessdate=2018-10-17}}</ref>. * [[Цэнтральная выбарчая камісія]] спыніла падрыхтоўку да рэферэндума па правядзенні пенсійнай рэформы<ref>[https://www.eg.ru/society/645614-cik-otkazal-v-referendume-po-pensionnoy-reforme-079243/ ЦИК отказал в референдуме по пенсионной реформе]</ref>. * У [[Магас]]е скончыўся першы этап бестэрміновага [[Пратэст інгушоў (2018)|мітынгу супраць перадачы зямель Чачні]]. Урад Інгушэціі ўзгадніў працяг мітынгу з 31 кастрычніка па 2 лістапада<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2018/10/17/146019-organizatory-mitinga-v-stolitse-ingushetii-ob-yavili-o-priostanovke-aktsii Организаторы митинга в столице Ингушетии объявили о временной приостановке акции]</ref><ref>[https://zen.yandex.ru/media/mbkhmedia/itogi-dvuh-nedel-protestov-v-ingushetii-chto-budet-dalshe-5bc8c0a78cff6400aae1d34e?&from=channel Итоги двух недель протестов в Ингушетии: что будет дальше?]</ref>. === [[16 кастрычніка]] === * Прэм'ер-міністр Арменіі [[Нікол Ваваевіч Пашынян|Нікол Пашынян]] абвясціў аб сваёй адстаўцы<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/633617|title=Премьер-министр Армении объявил о своей отставке|publisher=[[Інтэрфакс]]|date=2018-10-16|accessdate=2018-10-16}}</ref>. * У [[Венгрыя|Венгрыі]] курсы аб [[Гендэрныя даследаванні|гендэрных даследаваннях]] былі выключаныя са спісаў навучальных праграм у магістратуры ўніверсітэтаў краіны, так як, на думку венгерскіх чыноўнікаў, змест гэтых праграм падрывае хрысціянскія каштоўнасці і традыцыйныя ўяўленні аб сям'і<ref>[https://regnum.ru/news/2502189.html Венгрия исключает курсы по гендерным исследованиям из вузов]</ref>. === [[15 кастрычніка]] === * Шведская Новая акадэмія прысудзіла альтэрнатыўную Нобелеўскую прэмію па літаратуры французскай пісьменніцы [[Марыз Кандэ]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/15/new-acacemy-alternative-nobel-prize-in-literature|title="Альтернативную Нобелевскую премию по литературе" присудили Мариз Конде|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-15|accessdate=2018-10-15}}</ref>. * [[РПЦ|Руская праваслаўная царква]] [[Разрыў еўхарыстычных зносін паміж Рускай праваслаўнай царквой і Канстанцінопальскім патрыярхатам (2018)|разарвала адносіны і спыніла еўхарыстысныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі патрыярхат|Канстанцінопальскім патрыярхатам]].<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/religion/20181015/1530711825.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=РПЦ разорвала отношения с Константинопольским патриархатом|publisher=[[РІА Навіны]]|date=2018-10-15|accessdate=2018-10-15}}</ref> === [[14 кастрычніка]] === * У французскім Ліёне пачаўся 10-ы [[Кінафестываль імя братоў Люм'ер]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2018/10/14/festival-lumiere-opening|title=Открылся кинофестиваль имени братьев Люмьер|publisher=[[Euronews]]|date=2018-10-14|accessdate=2018-10-14}}</ref>. * На [[Парламенцкія выбары ў Люксембургу (2018)|выбарах у Люксембургу]] большасць месцаў захавала [[Хрысціянска-сацыяльная народная партыя (Люксембург)|Хрысціянска-сацыяльная народная партыя]]<ref>[https://ria.ru/world/20181015/1530642225.html На парламентских выборах в Люксембурге победила консервативная партия ХСНП]</ref>. * [[Францыск (папа рымскі)|Папа рымскі Францыск]] прылічыў да ліку святых забітага ў Сан-Сальвадоры архіепіскапа [[Оскар Арнульфа Рамера|Оскара Рамера]], а таксама [[Павел VI|папу Паўла VI]] і яшчэ пяць чалавек<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-45855417 Убитый сальвадорский архиепископ Оскар Ромеро причислен к лику святых]</ref>. === [[13 кастрычніка]] === * Экіпажам верталёта Мі-24 са складу Аб'яднаных сіл Украіны ў небе над [[Лісічанск]]ам збіты шматфункцыянальны беспілотны комплекс «[[Арлан-10]]». Абломкі БПЛА былі знойдзены ў раёне пасёлка [[Бароўскае (Луганская вобласць)|Бароўскае]]<ref>[https://lb.ua/society/2018/10/13/409902_ukrainskiy_vertolet_mi24_sbil.html Украинский вертолёт Ми-24 сбил ещё один беспилотник РФ над Лисичанском]</ref>. * [[Урад Рэспублікі Інгушэція|Урад Інгушэціі]] ўзгадніў правядзенне [[Пратэст інгушоў (2018)|мітынгу супраць пагаднення аб мяжы з Чачнёй]] у [[Магас]]е на два дні — 16 і 17 кастрычніка. Раней была ўзгоднена акцыя з 8 па 15 кастрычніка 2018 года<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2018/10/13/145913-pravitelstvo-ingushetii-soglasovalo-prodlenie-mitinga-protiv-peredachi-zemel-chechne-na-dva-dnya Правительство Ингушетии согласовало продление митинга против передачи земель Чечне на два дня]</ref>. === [[18 красавіка]] === У [[Кішынёў|Кішынёве]] ўрачыста адкрыты '''[[бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|бюст Францыска Скарыны]]''' насупраць [[пасольства Беларусі ў Малдове]]<ref name="belta">[http://www.belta.by/culture/view/bjust-frantsiska-skoriny-otkryt-v-kishineve-299351-2018/ Бюст Франциска Скорины открыт в Кишиневе]</ref>. === [[16 лютага]] === * Украінскі спявак '''[[ALEKSEEV]]''' прадставіць [[Беларусь]] на '''[[Еўрабачанне 2018|Еўрабачанні 2018]]'''<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/29044512.html «Я беларускі сьпявак». Хто такі ALEKSEEV, які прадставіць Беларусь на Эўравізіі]</ref>. === [[18 студзеня]] === * [[Мінгарвыканкам]] прысвоіў дзевяці станцый чацвёртай лініі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]] назвы '''[[Політэхнічная (станцыя метро, Мінск)|«Політэхнічная»]]''', '''[[Кіеўскі сквер (станцыя метро)|«Кіеўскі сквер»]]''', '''[[Альшэўская (станцыя метро)|«Альшэўская»]]''', '''[[Цівалі (станцыя метро)|«Цівалі»]]''', '''[[Тучынка (станцыя метро)|«Тучынка»]]''', '''[[Берасцейская (станцыя метро, Мінск)|«Берасцейская»]]''', '''[[Лакаматыўная (станцыя метро, Мінск)|«Лакаматыўная»]]''', '''[[Праспект Міру (станцыя метро, Мінск)|«Праспект Міру»]]''' і '''[[Козырава (станцыя метро)|«Козырава»]]'''<ref>[https://euroradio.fm/zacverdzhany-nazvy-novyh-stancyy-4-y-linii-minskaga-metro Зацверджаныя назвы новых станцый 4-й лініі мінскага метро]</ref>. == [[2017]] == === [[12 снежня]] === * [[Палесцінская нацыянальная адміністрацыя|Палесцінскі]] рух [[ХАМАС]] абвясціў трэцюю [[інтыфада|інтыфад]]у [[Ізраіль|Ізраіл]]ю. === [[9 снежня]] === * [[Ірак]] абвясціў пра поўнае [[Грамадзянская вайна ў Іраку|вызваленне]] сваёй тэрыторыі ад баявікоў [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-42294931 Ірак абвясціў пра заканчэнне вайны з «Ісламскай дзяржавай»]</ref>. === [[7 снежня]] === * Закрыты адзіны ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] '''[[Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)|мост цераз Прыпяць]]'''<ref>[https://auto.tut.by/news/road/572079.html Под Житковичами треснул и просел автомобильный мост через Припять]</ref>. * Рэктарам [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] прызначана беларускамоўны гісторык '''[[Ірына Кітурка]]'''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=201494 Рэктарам Гродзенскага ўніверсітэта стала беларускамоўны гісторык]</ref>. === [[6 снежня]] === * Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] заявіў, што [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] афіцыйна прызнаюць [[Іерусалім]] [[Палітычны статус Іерусаліма|сталіцай Ізраіля]] і даручыў [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартаменту ЗША]] падрыхтаваць фізічны перанос амерыканскага пасольства з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авів]]а ў Іерусалім<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2017/12/06/744407-tramp-izrailya Трамп абвясціў пра прызнанне Іерусаліма сталіцай Ізраіля]</ref>. === [[5 снежня]] === * [[Вярхоўны суд ЗША]] палічыў законным [[:en:Executive Order 13780|указ]] прэзідэнта [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], які забараняе ўезд у краіну грамадзянам [[Іран]]а, [[Чад]]а, [[Лівія|Лівіі]], [[Самалі]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Емен]]а<ref>[https://republic.ru/posts/88151 Вярхоўны суд ЗША дазволіла ўвесці забарону на ўезд у краіну грамадзян шасці краін].</ref>. * У [[Анахайм (Каліфорнія)|Анахайме]] ([[ЗША]]) завяршыўся [[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 2017]]<ref>[https://rsport.ria.ru/trend/weightlifting_wc_25092017/ Чэмпіянат свету-2017 па цяжкай атлетыцы ў ЗША, 28 лістапада — 5 снежня].</ref>. * [[Канстытуцыйны суд Аўстрыі]] прыняў пастанову, якая з 2019 года легалізуе [[Грамадзянскія партнёрствы ў Аўстрыі|аднаполыя шлюбы ў Аўстрыі]]<ref>[https://www.kp.ru/online/news/2953565/ Канстытуцыйны суд Аўстрыі ўхваліў зняволенне аднаполых шлюбаў].</ref>. * [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] вырашыў, што [[Алімпійскія спартсмены ад Расіі на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018|зборная Расіі]] не зможа выступаць пад сваім сцягам на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018|Алімпіядзе-2018]] у Паўднёвай Карэі<ref>[https://meduza.io/feature/2017/12/05/na-olimpiade-2018-ne-budet-sbornoy-rossii-glavnoe-iz-resheniya-mezhdunarodnogo-olimpiyskogo-komiteta На Алімпіядзе-2018 не будзе зборнай Расіі. Галоўнае з рашэння Міжнароднага алімпійскага камітэта]</ref>. * [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Украінская паліцыя]] затрымала былога губернатара Адэскай вобласці [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]], аднак яго прыхільнікі сілай вызвалілі свайго лідара з-пад арышту<ref>[https://www.golos-ameriki.ru/a/saakashvili-detained-in-kyev/4149715.html Міхаіл Саакашвілі вызвалены высілкамі прыхільнікаў]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} 304eswfvznk6iqyw5519xxz1x79f95n 0 612126 5171212 4760559 2026-07-26T12:31:51Z 5171212 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Унія (значэнні)}} {{Музычны калектыў|Назва=Унія|Горад=[[Мінск]]<br />[[Магілёў]]|Краіна=Беларусь|Мова=[[беларуская мова|беларуская]]|Гады=[[1990]] — [[2002]]<br />[[2011]]<br/>[[2020]]—ц.ч.}} '''Мужчынскі хор «Унія»''' — камерны [[хор]] пад кіраўніцтвам [[Кірыла Насаеў|Кірылы Насаева]]. Таксама «Унія» з’яўляецца першым мужчынскім хорам у Беларусі. == Гісторыя == Камерны хор «Унія» быў заснаваны ў [[1990]] годзе. У [[1993]] годзе заняў першае месца на фестывалі духоўнай музыкі [[Магутны Божа|«Магутны Божа»]], у [[1995]] годзе стаў лаўрэатам конкурса імя Шуберта ў [[Вена|Вене]], даваў канцэрты ў [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Турцыя|Турцыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]]. З [[1995]] года пры [[Магілёўская філармонія|Магілёўскай філармоні]]і. У [[1996]] годзе годзе хор запісаў праграму «Музыка Літвы і Кароны», якая была выдадзена на касетах і стала рарытэтам. У [[1998]] годзе была выдадзена яшчэ адна ўнікальная праграма — «Беларускія маршы і песні. Лірыка змагання», прысвечаная [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З [[2001]] года хор зноў працуе ў Мінску. У тым жа [[2001]] годзе Кірыла Насаеў прыняў рашэнне аб прыпыненні дзейнасці хору, бо на пачатку 2000-х фінансаванне скончылася. Апошні канцэрт «Унія» дала ў лістападзе [[2002]] г. у Мінску. У [[2011]] годзе хор аднавіўся дзеля аднаго канцэрта ў мінскім [[Палац культуры прафсаюзаў|Палацы прафсаюзаў]] [[16 лістапада]]. У жніўні [[2020]] года хор аднавіў сваю дзейнасць выступам на прыступках [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Белдзяржфілармоніі]]. Удзельнікі хора зрабілі гэта, каб падтрымаць беларусаў падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў]] і каб ушанаваць памяць свайго кіраўніка Кірыла Насаева. [[17 кастрычніка]] [[2020]] года прайшоў канцэрт гурта ў [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвоным касцёле Мінска]]<ref>{{cite web|url = https://interfax.by/news/afisha/kontserty/1285197/|title = Канцэрт мужчынскага хора "УНІЯ" пройдзе ў Чырвоным касцёле ў Мінску|date = 2020-10-17|work = [[Інтэрфакс-Захад]]|language = ru|accessdate = 2020-11-26|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201204161630/https://interfax.by/news/afisha/kontserty/1285197/|archivedate = 4 снежня 2020|url-status = dead}}</ref>. == Творчасць == Вылучаецца арыгінальнай манерай канцэртнага выканання музычных твораў. У першапачатковым рэпертуары манастырскія напевы 15-17 стст., пазней — рэлігійныя і свецкія творы (больш за 200 з розных эпох), у тым ліку гімны, апрацоўкі народных песень, духоўная музыка кампазітараў 16-20 стст. ([[Вацлаў з Шамотул]], [[Цыпрыян Базылік]], [[М. Равенскі]], [[А. Рагачэўскі]], [[М. Шчаглоў]], [[М. Бутома]]) і сучасных аўтараў ([[А. Літвіноўскі]], [[І. Маціеўскі]], [[В. Кузняцоў]]) і іншыя. Даволі знакамітыя выкананні хору «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі|Ваяцкі марш]]» і [[Пагоня (песня)|«Пагоня»]], творчыя праекты «[[Музыка Літвы і Кароны]]» ([[1996]]), «[[Музыка беларускіх храмаў]]», «[[Беларускія маршы і песні]] (Лірыка змагання)» (1998; гэта супольны праект рэдакцыі газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]») {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vk.com/club32015992 Суполка ў сацыяльнай сетцы «У Кантакце»] * [http://kamunikat.org/7660.html?pub_start=4720&pubid=9705 Пра «Беларускія маршы і песні»]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.svaboda.org/a/29371851.html Пра творчасць] * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=62159 Пра канцэрт у 2011 годзе і сам хор] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Хоры Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1990 годзе]] m022dmheriy8iin485rnn0j7f4q78m9 0 639863 5171698 3603081 2026-07-27T09:29:07Z ~2026-41548-20 171742 озеро 5171698 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Баба́еўскі раён''' ({{lang-ru|Бабаевский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласці]] ў [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца горад [[Бабаева]], які размешчаны за 292 км ад [[Волагда|Волагды]]. == Геаграфія == Бабаеўскі раён мяжуе з [[Кічменгска-Гарадзецкі раён|Кічменгска-Гарадзецкім]], [[Белазерскі раён (Валагодская вобласць)|Белазерскім]], [[Кадуйскі раён|Кадуйскім]], [[Усцюжэнскі раён|Усцюжэнскім]] і [[Чагадошчанскі раён|Чагадошчанскім]] раёнамі, а таксама з [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласцю]] на захадзе. Плошча раёна складае 9233,30 км². Езеро Каин остров == Гісторыя == Бабаеўскі раён быў утвораны 1 жніўня 1927 года ў адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна станам на 2017 год складала 19 831 чалавек. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.babaevo-adm.ru/ Сайт раённай адміністрацыі] {{ref-ru}} {{Валагодская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Валагодскай вобласці]] [[Катэгорыя:Бабаеўскі раён| ]] il3dhxixeyv3cgxgryg1jv1eqy3nu30 5171702 5171698 2026-07-27T09:58:17Z Hanylka 41646 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-41548-20|~2026-41548-20]]) і адноўлена версія 3603081, зробленая Artsiom91: Не беларуская мова 5171702 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Баба́еўскі раён''' ({{lang-ru|Бабаевский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласці]] ў [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца горад [[Бабаева]], які размешчаны за 292 км ад [[Волагда|Волагды]]. == Геаграфія == Бабаеўскі раён мяжуе з [[Кічменгска-Гарадзецкі раён|Кічменгска-Гарадзецкім]], [[Белазерскі раён (Валагодская вобласць)|Белазерскім]], [[Кадуйскі раён|Кадуйскім]], [[Усцюжэнскі раён|Усцюжэнскім]] і [[Чагадошчанскі раён|Чагадошчанскім]] раёнамі, а таксама з [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласцю]] на захадзе. Плошча раёна складае 9233,30 км². == Гісторыя == Бабаеўскі раён быў утвораны 1 жніўня 1927 года ў адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]]. == Насельніцтва == Насельніцтва раёна станам на 2017 год складала 19 831 чалавек. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.babaevo-adm.ru/ Сайт раённай адміністрацыі] {{ref-ru}} {{Валагодская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Валагодскай вобласці]] [[Катэгорыя:Бабаеўскі раён| ]] btd57eluhf23lgqs726ee25j2rg9k1a 0 642063 5171703 4581399 2026-07-27T09:59:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171703 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} [[Барон]] <small>(з 1917)</small> '''Франц фон Рор Дэнта''' ({{Lang-de|Franz Rohr von Denta}}; [[30 кастрычніка]] [[1854]], [[Арад (Румынія)|Арад]], [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерская імперыя]] (цяпер [[Румынія]]) — [[9 снежня]] [[1927]], [[Лізінг (Вена)]]) — аўстрыйскі [[военачальнік]], [[генерал-фельдмаршал]], апошні камандуючы [[1-я армія (Аўстра-Венгрыя)|1-й аўстра-венгерскай арміі]]. == Біяграфія == Унук цесляра з Паўночнай [[Чэхія|Чэхіі]]. Сын афіцэра [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|Узброеных сіл]] [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай Імперыі]]. Франц Дэнта навучаўся ў кадэцкім корпусе, па яго заканчэння ў 1876 годзе быў прызначаны [[Лейтэнант|лейтэнантам]] у 3-ці [[полк]] Галіцыйскага ўланскага палка экс-герцага Кароля. Пасля паспяховага завяршэння курсу ў Тэрэзіянскай акадэміі быў пераведзены ў [[Генеральны штаб]] і да 1896 года стаў [[Палкоўнік|палкоўнікам]]. З верасня 1897 па красавік 1901 года — начальнік [[Штаб|штаба]] II [[Корпус (ваенная справа)|корпуса]] арміі Аўстра-Венгрыі. 1 мая 1903 года быў выраблены ў [[Генерал-маёр|генерал-маёры]], камандаваў 73 [[Брыгада (войска)|брыгадай]] ландсвера ў [[Браціслава|Прэсбурзе]]. У 1909 годзе прызначаны Генеральным інспектарам ваенных навучальных устаноў. Павышаны ў званні да [[Генерал кавалерыі|генерала кавалерыі]] ў 1911 годзе і ў 1913 годзе прызначаны камандуючым каралеўскім венгерскім гонведам. Удзельнік Першай сусветнай вайны. Пасля пачатку вайны генерал Рор быў накіраваны на абарону гістарычных цэнтраў Імперыі, атрымаў пад сваё камандаванне ўсе войскі ад [[Грац|Граца]] да [[Інсбрук|Інсбрука]], уключаючы [[Штырыя (герцагства)|Штырыю]], [[Карынтыя|Карынтыю]], [[Крайна|Карніёлу]], [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Ціроль]] і [[Форарльберг]]. Пасля ўступлення Італіі ў вайну дзейнічаў на [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|Італьянскім фронце]]. У маі 1915 года Рор атрымаў камандаванне [[Група армій|групай армій]], якая насіла яго імя. Да лютага 1916 года паспяхова абараняў мяжу Карынтыі з войскамі сваёй армейскай групы Рора, а затым да чэрвеня 1916 года камандаваў [[10-я армія (Аўстра-Венгрыя)|10-й арміяй]], затым да лютага 1917 года — [[11-я армія (Аўстра-Венгрыя)|11-й арміяй]]. У лютым 1917 года прыняў камандаванне [[1-я армія (Аўстра-Венгрыя)|1-й аўстра-венгерскай арміі]]. 30 студзеня 1918 года пасля [[Факшанскае перамір’е|перамір’я з Румыніяй]] стаў [[Генерал-фельдмаршал|генерал-фельдмаршалам]]. У красавіку 1917 года быў падараваны ў [[дваранства]] і прыняў тытул Рор фон Дэнта. Сярод іншых яго пасад — ганаровы пост капітана венгерскай Trabantenleibgarde (лейб-гвардыі). Пасля [[Распад Аўстра-Венгерскай імперыі|распаду Аўстра-Венгерскай Імперыі]] [[барон]] Рор быў прызначаны [[Фельдмаршал|фельдмаршалам]] новай незалежнай венгерскай арміі. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{hrono|http://hrono.ru/biograf/bio_r/ror_fon.php}} * [https://web.archive.org/web/20120928002917/http://www.oocities.org/veldes1/rohr.html Franz Rohr Freiherr von Dénta] {{ref-en}} * [http://www.austro-hungarian-army.co.uk/biog/rohr.htm Franz Freiherr Rohr von Denta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116000825/http://www.austro-hungarian-army.co.uk/biog/rohr.htm |date=16 лістапада 2020 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рор фон Дэнта Франц}} [[Катэгорыя:Аўстрыйскія генерал-фельдмаршалы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Тэрэзіянскай ваеннай акадэміі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя арміямі ў Першай сусветнай вайне (Аўстра-Венгрыя)]] 091fn4tdtx8qjw6o3kt4sid1cedg6f2 0 642705 5171582 4379922 2026-07-27T00:56:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171582 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт камп’ютарных сістэм і сетак БДУІР | арыгінал = | вну = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = [[1980]] | закрыты = | дэкан = Сяргей Мікалаевіч Несцярэнкаў | размяшчэнне = | адрас = [[Мінск]], [[Вуліца Гікалы (Мінск)|Вуліца Гікалы]], 9 | каардынаты = | сайт = http://fksis.bsuir.by/ }} '''Факультэт камп’ютарных сістэм і сетак БДУІР (ФКСІС БДУІР)''' — адзін з факультэтаў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі]]. == Гісторыя == Гісторыя факультэта пачынаецца з [[1964]] года, з факультэта аўтаматыкі і вылічальнай тэхнікі, які быў створаны разам з Мінскім радыётэхнічным інстытутам і які з’яўляўся папярэднікам сучаснага ФКСІС. У [[1980]] годзе факультэт аўтаматыкі і вылічальнай тэхнікі быў рэарганізаваны і падзелены на два факультэты — факультэт вылічальнай тэхнікі і факультэт аўтаматызацыі кіравання. У [[1995]] годзе факультэт вылічальнай тэхнікі быў перайменаваны ў факультэт камп’ютарных сістэм і сетак.<ref>{{Cite web |url=http://fksis.bsuir.by/general-info/about/history |title=Гісторыя факультэта |access-date=10 мая 2020 |archive-date=2 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502101358/http://fksis.bsuir.by/general-info/about/history |url-status=dead }}</ref> === Падзеі 2020 года === Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, шматлікія студэнты ўніверсітэта падтрымалі пратэсты. [[26 кастрычніка]] па закліку [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] яны далучыліся да агульнанацыянальнай забастоўкі. [[27 кастрычніка]] [[Аляксандр Лукашэнка]] запатрабаваў адлічваць усіх студэнтаў і звальняць выкладчыкаў, якія прымаюць удзел у несанкцыянаваных акцыях<ref name="nashaniva-адлічваць">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261389 Лукашэнка запатрабаваў адлічваць і звальняць пратэстуючых студэнтаў, медыкаў, рабочых]</ref>. Дэкан факультэта камп’ютарных сістэм і сетак [[Марына Лукашэвіч]] адмовілася падпісваць загад аб адлічэнні студэнтаў свайго факультэта і напісала заяву на звальненне па ўласным жаданні<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261490 Дэкан ФКСіC БДУІР звальняецца. Яна адмовілася адлічваць студэнтаў.]</ref>. == Склад факультэта == Факультэт мае ў сваім складзе наступныя кафедры: * Вышэйшай матэматыкі * Інфарматыкі * Праграмнага забеспячэння інфармацыйных тэхналогій * Электронных вылічальных машын * Электронных вылічальных сродкаў * Фізікі * Філасофіі == Дэканы == * [[Аляксандр Яфімавіч Ляўсенка]] (1980–1982) * Марына Міхайлаўна Лукашэвіч (?-2020) * Наталля Баброва (2020—2022) * Сяргей Мікалаевіч Несцярэнкаў (з 2022) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://fksis.bsuir.by/ Афіцыйны партал ФКСІС БДУІР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200502101323/http://fksis.bsuir.by/ |date=2 мая 2020 }} {{БДУІР}} [[Катэгорыя:1980 год у Мінску]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1980 годзе]] [[Катэгорыя:Факультэт камп’ютарных сістэм і сетак БДУІР| ]] bdgksznekcb34a436dpt58zga3s311v 0 645220 5171727 4735841 2026-07-27T10:56:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171727 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Францішак Ляхоцкі |Арыгінал імя = Franciszek Lachocki |Жанчына = |Фота = |Памер = |Подпіс = |Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[паэт]] |Гады актыўнасці = |Кірунак = |Жанр = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Роспіс = |Апісанне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} '''Франці́шак Ляхо́цкі''' ({{lang-pl|Franciszek Lachocki}}; {{ДН|||1899}}, {{МН|Пружаны||}}, [[Расійская імперыя]] — [[13 верасня]] [[1988]], [[Пенсільванія]], [[ЗША]]) — польскі паэт-эмігрант беларускага паходжання. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Пружана]]х у сям’і мясцовага шляхціца Міхаіла. Унук [[Ксаверый Ляхоцкі|Ксаверыя Ляхоцкага]], [[Спіс маршалкаў шляхты Пружанскага павета|маршалка пружанскай шляхты]] ў канцы XIX стагоддзя. Дзяцінства правёў у маёнтку сям’і ў вёсцы [[Росахі (Пружанскі раён)|Росахі]]. У 1915 годзе сям’я эвакуіраваная ўглыб [[Расійская імперыя|Расіі]]. Па вяртанні ў Пружаны жыў на [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|вуліцы Замкавай]], працаваў школьным інспектарам, пасля ў фінаддзеле. Арыштаваны 24 сакавіка 1940 года з [[Польскі паход РСЧА|прыходам у Заходнюю Беларусь Саветаў]]. 21 жніўня асуджаны на 8 гадоў у папраўча-працоўным лагеры ва [[Ухта|Ухце]], а яго сям’я дэпартаваная ў [[Казахская ССР|Казахстан]]. 8 верасня 1941 года амніставаны і разам з сынамі далучыўся да фарміраванай [[Армія генерала Андэрса|Арміі генерала Андэрса]]. У 1942 годзе разам з арміяй пакінуў [[СССР]], ваяваў у I корпусе ў Шатландыі. Пасля вайны асеў у Вялікабрытаніі, дзе скончыў курсы садаводства і агародніцтва, працаваў па спецыяльнасці. З 1950 года — у [[ЗША]], горад [[Блумфілд]]. Некаторы час вёў ліставанне з настаўніцай з Пружанаў Варварай Шпакоўскай. Памёр 13 верасня 1988 года. Пахаваны ў {{нп3|Дойлстаўн|Дойлстаўне||Doylestown, Pennsylvania}} ([[Пенсільванія]]). Рэабілітаваны 12 ліпеня 1989 года<ref>{{cite web| date = 25 кастрычніка 2010| url = http://www.belorussiatelefon.com/blog/brestskaya-oblast/ne-gublyajce-majgo-prozvishcha| title = «Не губляйце майго прозвішча…»| work = Брестская область| publisher = Новости Беларуси| access-date = 28 лістапада 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Творчасць == Паэтычныя зборнікі «Ластаўчыны гнёзды» (1970), «Дом з лістоўніцы» (1971), «На бярозавай кары» (1980), «За карункавыя вечары» (1984), «Над Мухаўцам» і «Палессе» (1987), у якіх апяваў роднае [[Палессе]]. Апавяданне «Споведзь». Па смерці Францішка Ляхоцкага яго кнігі перадаў польскаму аддзелу бібліятэкі ў [[Нью-Брытэн (Канектыкут)|Нью-Брытэне]] ([[Канектыкут]], [[ЗША]]) [[Ян Вуйцік]]<ref>{{артыкул|аўтар=Stanisława Mocek.|загаловак=Forum czytelników|выданне=[[Echa Polesia]]|год=2009|нумар=4 (24)|старонкі=64}}</ref>. === Пераклады на беларускую мову === * {{кніга|аўтар = Ляхоцкі Францішак.|загаловак = Палессе|арыгінал = Polesie|месца = [[Студзіводы]]|выдавецтва = Orthdruk|старонкі = 64|серыя = бібліятэка Беларускага Гістарычнага Таварыства|isbn = 978-83-925074-9-9}} (пераклад [[Віктар Швед]]). 9 кастрычніка 2010 года гэты пераклад быў прэзентаваны ў «[[Пружанскі палацык|Пружанскім палацыку]]». {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рупліўцы Пружаншчыны |частка = Ляхоцкі Францішак |год = 2008 |старонкі = 167—168 }} * {{артыкул | аўтар = Наталля Пракаповіч. | загаловак = Доўгая дарога дамоў, ці Адкрыццё паэта Францішака Ляхоцкага | спасылка = http://c4u.omniton.net/by/72/60/1543/%D0%94%D0%BE%D1%9E%D0%B3%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B0-%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%9E-%D1%86%D1%96-%D0%90%D0%B4%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91-%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%B0%D0%BA%D0%B0-%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0.htm | выданне = [[Газета для вас]] | месца = [[Івацэвічы]] | год = 22 кастрычніка 2010 | нумар = 773 }}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=16101 Кароткі жыццяпіс]{{Недаступная спасылка}} на [[Камунікат|Камунікаце]] * [http://echapolesia.pl/index.php?mact=Echa,cntnt01,showarticle,0&cntnt01issue_id=31&cntnt01article_id=238&cntnt01returnid=15 Franciszek Lachocki]{{ref-pl}} // Echa Polesia {{DEFAULTSORT:Ляхоцкі Францішак}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Імігранты ЗША]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пенсільваніі]] 9ugq3hv1crt4y0tgzf3mqowzn2phg0k 0 660121 5171596 4876669 2026-07-27T03:32:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171596 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Фараж Ахмад Нажмудзін''' або '''мула Крэкар''' ({{lang-ku|مەلا کرێکار}} ''Mela Krêkar''; {{lang-ar|ملا كريكار}} ''Mullā Krīkār''; [[7 ліпеня]] [[1956]], [[Сулейманія]], [[Ірак]]) — [[курды|курдскі]] [[ісламізм|ісламіст]], [[джыхад]]зіст<ref>[http://www.vg.no/nyheter/utenriks/artikkel.php?artid=148318 Mullah Krekar oppført på FNs terrorliste.]{{ref-no}}</ref>, лідар тэрарыстычнай арганізацыі «[[Ансар аль-Іслам]]». == Біяграфія == Ён прыехаў у [[Нарвегія|Нарвегію]] ў якасці бежанца з [[Курдыстан]]а ў [[1991]] годзе. Яго жонка і чацвёра дзяцей атрымалі нарвежскае грамадзянства, але не сам Крэкар. Пазней ён быў першапачатковым лідарам ісламісцкай ўзброенай групоўкі «Ансар аль-Іслам», якая была створана і пачала дзейнічаць у Паўночным Іраку, калі ён меў яшчэ статус бежанца ў Нарвегіі. Крэкар сцвярджаў, аднак, што не ведаў загадзя аб розных тэрарыстычных нападах, учыненых групай, якую ён узначальваў. З лютага [[2003]] года ў дачыненні да яго дзейнічае пастанова аб высылцы, дзеянне якой прыпыняецца да таго часу, пакуль іракскі ўрад не гарантуе, што ён не будзе падвергнуты катаванням або пакаранню смерцю. Нарвегія прыхільна міжнародным дагаворах, якія забараняюць высылку асобы без такой гарантыі<ref>{{cite web|url=http://www.regjeringen.no/en/dep/ud/Whats-new/news/2009/conditions_krekar.html?id=571419|title=Conditions for the return of Mullah Krekar to Iraq remain unchanged|first=Ministry of Foreign|last=Affairs|date=19 July 2009|publisher=}}</ref>. Па стане на [[8 снежня]] [[2006]] года ён быў унесены ў спіс тэрарыстаў [[ААН]]<ref>"[http://www.vg.no/nyheter/utenriks/artikkel.php?artid=148318 mullah Krekar oppført på FNs terrorliste]", VG</ref>, а 8 лістапада 2007 года быў прызнаны Вярхоўным судом Нарвегіі «небяспечным для нацыянальнай бяспекі»<ref>"[http://www.nrk.no/nyheter/1.3987075 Høyesterett: Mulla Krekar fare for rikets sikkerhet]", NRK</ref>. [[26 сакавіка]] [[2012]] года Крэкар быў прысуджаны да 5 гадоў турэмнага зняволення за неаднаразовыя пагрозы забойствам нарвежскім палітыкам і курдам, калі яны будуць праводзіць пэўныя грамадзянскія акцыі супраць яго. Ён абскардзіў гэты турэмны прысуд. На наступны дзень, 27 сакавіка 2012 года, ён быў арыштаваны нарвежскай паліцэйскай службай бяспекі (PST) і нарвежскай паліцыяй і ўзяты пад варту і заключаны ў турму. Гэта адбылося пасля таго, як з ім былі сказагы некаторыя заявы пагрозлівага характару<ref>"[http://www.dagbladet.no/2012/03/27/nyheter/mulla_krekar/pst/varetekt/innenriks/20865736/ PST vil varetektsfengsle Krekar]", Dagbladet</ref> [[26 сакавіка]] [[2020]] года Крэкар быў экстрадаваны ў [[Італія|Італію]]<ref>"[https://www.nrk.no/norge/krekar-sendt-ut-av-landet-_-frp-feirer-med-kake-1.14961558 Krekar sendt ut av landet – Frp feirer med kake]", NRK. "[...] på en hasteinnkalt pressekonferanse torsdag ettermiddag. – Krekar er ikke lenger i Norge. Krekar er i dag utlevert til Italia, sa Mæland."</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/12/03/AR2006120301088.html "The CIA and The Militant Who Eluded It in Norway"] – By Craig Whitlock (journalist), The Washington Post, December 4, 2006. * [https://web.archive.org/web/20041211131431/http://www.insightnewstv.com/d80/ mullah Krekar Interview] (Windows Media Video) – By Jonathan Miller (reporter), Ivan O'Mahoney (producer), Insight News Television * [http://www.aftenposten.no/english/local/article705480.ece "Krekar contradicts his own defense"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20051127075550/http://www.aftenposten.no/english/local/article705480.ece |date=27 November 2005 }} – By Inger Anne Olsen, ''Aftenposten'', 9 January 2004 * [http://www.pwhce.org/krekar.html mullah Krekar: Leader of Kurdish Ansar al-Islam] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201006033359/http://www.pwhce.org/krekar.html |date=6 кастрычніка 2020 }} – By Trevor Stanley, in Perspectives on World History and Current Events (PWHCE), 2005 * [http://www.aftenposten.no/english/local/article1250670.ece "Krekar can be expelled soon"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060614084541/http://www.aftenposten.no/english/local/article1250670.ece |date=14 June 2006 }} – ''Aftenposten/Norsk Telegrambyrå'', 16 March 2006 * [http://www.aftenposten.no/english/local/article1109447.ece "Krekar threatens Norway"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012102801/http://www.aftenposten.no/english/local/article1109447.ece |date=12 October 2007 }} – ''Aftenposten'', 06 Sep 2005 * [http://www.aftenposten.no/english/local/article2038440.ece "mullah Krekar linked to pro al-Qaida sites"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071009180401/http://www.aftenposten.no/english/local/article2038440.ece |date=9 October 2007 }} – ''Aftenposten'', 09 Oct 2007 [[Катэгорыя:Зняволеныя]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя лідары]] myrpef1549huwe5qvc0icqf70n94syk 0 661022 5171676 5008570 2026-07-27T08:44:21Z EUPBR 142515 5171676 wikitext text/x-wiki {{Сайт |імя = Culture.pl |лагатып = Culture Pl.png |url = |скрыншот = |подпіс = |камерцыйны = Не |тып = [[Вэб-партал|інтэрнэт-партал]] |рэгістрацыя = |мовы = [[польская мова|польская]], [[англійская мова|англійская]], [[руская мова|руская]] |наведвальнасць = |размяшчэнне = |уладальнік = |аўтар = |адкрыты = 2001 |закрыты = |цяперашні стан = |абарот = |чысты прыбытак = }} '''Culture.pl''' — [[Вэб-партал|інтэрнэт-партал]], прысвечаны польскай культуры, створаны і выдадзены {{нп5|Інстытут Адама Міцкевіча|Інстытутам Адама Міцкевіча|pl|Instytut Adama Mickiewicza}}<ref>[https://www.racyja.com/kultura/instytut-adama-mitskevicha-salidarny-z/ Інстытут Адама Міцкевіча салідарны з прадстаўнікамі культуры Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200928023710/https://www.racyja.com/kultura/instytut-adama-mitskevicha-salidarny-z/ |date=28 верасня 2020 }}. racyja.com</ref>. Партал накіраваны на прасоўванне дасягненняў польскіх мастакоў у свеце і на пашырэнне культурнай дасведчанасці польскага атрымальніка. Ён мае нумар ISSN 1734-0624. == Гісторыя == Партал быў створаны ў сакавіку 2001 годзе. Ён з самага пачатку быў задуманы як самастойны вычарпальна крыніца інфармацыі аб польскай культуры, як для палякаў, так і для замежнікаў. Яго канцэпцыю і структуру распрацаваў Анджэй Любамірскі, які быў галоўным рэдактарам да 2008 года. З 2004 года партал быў двухмоўным ([[польская мова|польская]] / [[англійская мова|англійская]]), а ў 2015 годзе была запушчана [[руская мова|рускамоўная]] версія<ref>{{cite web|title = Culture.pl w nowej odsłonie. Ruszyła rosyjska wersja portalu - Telewizja Polska SA|publisher = www.tvp.pl|url = http://www.tvp.pl/kultura/v4kultura/v4zajawki-wydawnicze/culturepl-w-nowej-odslonie-ruszyla-rosyjska-wersja-portalu/18917576|accessdate = 2020-11-11}}{{ref-pl}}</ref>. На партале таксама ёсць артыкулы на беларускай мове<ref>[https://culture.pl/ru/article/gary-poter-i-belaruskaya-mytnya Гары Потэр і беларуская мытня]</ref><ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7817/Artykul/2582186,%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0-%D0%B2%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B Інстытут імя Адама Міцкевіча вырашыў падтрымаць беларускіх дзеячаў культуры.] Беларуская Служба Polskieradio.pl</ref>. У 2010 годзе партал заняў першае месца ў рэйтынгу польскамоўных культурных парталаў паводле звестак [[штомесячнік]]а {{нп5|Press|«Press»|pl|Press}}. Партал выйграў «Гарантыю культуры» ў 2015 годзе, прадастаўленую {{нп5|TVP Kultura|TVP «Kultura»|pl|TVP Kultura}} у намінацыі «Культура ў сетцы»<ref>{{cite web|url = http://tvpkultura.tvp.pl/19698995/gwarancje-kultury|title = TVP Kultura-Telewizja Polska S.A|publisher = tvpkultura.tvp.pl|accessdate = 2020-11-11|archive-date = 4 верасня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190904091756/https://tvpkultura.tvp.pl/19698995/gwarancje-kultury|url-status = dead}}{{ref-pl}}</ref>. == Апісанне == Партал пра найбольш цікавых з’явах і тэндэнцыях ў польскай культуры, найбуйнейшы і самы рознабаковы крыніца інфармацыі аб культурных падзеях у Польшчы і за яе межамі, дзеячах польскай культуры і іх творах. Паводле ўласнай інфармацыі, сайт змяшчае больш за 38 000 артыкулаў (падзеі, біяграфіі, эсэ, апісанні ўстаноў і г.д.), падзеленых на наступныя вобласці: музыка, выяўленчае мастацтва, кіно, тэатр, танцы, літаратура, коміксы, архітэктура, фатаграфія, дызайн. Партал уключае тэксты пра мастакоў і іх творы, інфармацыю пра 700 культурных устаноў: музеі, галерэі, філармоніі, тэатры і акадэміі мастацтваў. Партал таксама мае ўласныя каналы на сайтах «[[Vimeo]]» і «[[YouTube]]», дзе можна паглядзець усе фільмы і [[мультымедыя]], вырабленыя парталам. == Галоўныя рэдактары Culture.pl == * Анджэй Любамірскі (2001 — ліпень 2008) * Марак Ханке (жнівень 2008 — студзень 2009) * Эльжбета Савіцкая (люты 2009 — красавік 2012) * Вераніка Кастырка (красавік 2012 — снежань 2016) * Джон Бычам (са снежня 2016) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://culture.pl/pl Афіцыйная старонка] {{ref-pl}}/{{ref-en}}/{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя|#ffcbdb}} [[Катэгорыя:Культура Польшчы]] [[Катэгорыя:Сайты Польшчы]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:2001 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Англійская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]] 3p22szlr5j2k0f30irf8z56ktcffnnh 5171677 5171676 2026-07-27T08:46:11Z EUPBR 142515 /* */ 5171677 wikitext text/x-wiki {{Сайт |імя = Culture.pl |лагатып = Culture.pl 03.png |url = |скрыншот = |подпіс = |камерцыйны = Не |тып = [[Вэб-партал|інтэрнэт-партал]] |рэгістрацыя = |мовы = [[польская мова|польская]], [[англійская мова|англійская]], [[руская мова|руская]] |наведвальнасць = |размяшчэнне = |уладальнік = |аўтар = |адкрыты = 2001 |закрыты = |цяперашні стан = |абарот = |чысты прыбытак = }} '''Culture.pl''' — [[Вэб-партал|інтэрнэт-партал]], прысвечаны польскай культуры, створаны і выдадзены {{нп5|Інстытут Адама Міцкевіча|Інстытутам Адама Міцкевіча|pl|Instytut Adama Mickiewicza}}<ref>[https://www.racyja.com/kultura/instytut-adama-mitskevicha-salidarny-z/ Інстытут Адама Міцкевіча салідарны з прадстаўнікамі культуры Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200928023710/https://www.racyja.com/kultura/instytut-adama-mitskevicha-salidarny-z/ |date=28 верасня 2020 }}. racyja.com</ref>. Партал накіраваны на прасоўванне дасягненняў польскіх мастакоў у свеце і на пашырэнне культурнай дасведчанасці польскага атрымальніка. Ён мае нумар ISSN 1734-0624. == Гісторыя == Партал быў створаны ў сакавіку 2001 годзе. Ён з самага пачатку быў задуманы як самастойны вычарпальна крыніца інфармацыі аб польскай культуры, як для палякаў, так і для замежнікаў. Яго канцэпцыю і структуру распрацаваў Анджэй Любамірскі, які быў галоўным рэдактарам да 2008 года. З 2004 года партал быў двухмоўным ([[польская мова|польская]] / [[англійская мова|англійская]]), а ў 2015 годзе была запушчана [[руская мова|рускамоўная]] версія<ref>{{cite web|title = Culture.pl w nowej odsłonie. Ruszyła rosyjska wersja portalu - Telewizja Polska SA|publisher = www.tvp.pl|url = http://www.tvp.pl/kultura/v4kultura/v4zajawki-wydawnicze/culturepl-w-nowej-odslonie-ruszyla-rosyjska-wersja-portalu/18917576|accessdate = 2020-11-11}}{{ref-pl}}</ref>. На партале таксама ёсць артыкулы на беларускай мове<ref>[https://culture.pl/ru/article/gary-poter-i-belaruskaya-mytnya Гары Потэр і беларуская мытня]</ref><ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7817/Artykul/2582186,%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0-%D0%B2%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B Інстытут імя Адама Міцкевіча вырашыў падтрымаць беларускіх дзеячаў культуры.] Беларуская Служба Polskieradio.pl</ref>. У 2010 годзе партал заняў першае месца ў рэйтынгу польскамоўных культурных парталаў паводле звестак [[штомесячнік]]а {{нп5|Press|«Press»|pl|Press}}. Партал выйграў «Гарантыю культуры» ў 2015 годзе, прадастаўленую {{нп5|TVP Kultura|TVP «Kultura»|pl|TVP Kultura}} у намінацыі «Культура ў сетцы»<ref>{{cite web|url = http://tvpkultura.tvp.pl/19698995/gwarancje-kultury|title = TVP Kultura-Telewizja Polska S.A|publisher = tvpkultura.tvp.pl|accessdate = 2020-11-11|archive-date = 4 верасня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190904091756/https://tvpkultura.tvp.pl/19698995/gwarancje-kultury|url-status = dead}}{{ref-pl}}</ref>. == Апісанне == Партал пра найбольш цікавых з’явах і тэндэнцыях ў польскай культуры, найбуйнейшы і самы рознабаковы крыніца інфармацыі аб культурных падзеях у Польшчы і за яе межамі, дзеячах польскай культуры і іх творах. Паводле ўласнай інфармацыі, сайт змяшчае больш за 38 000 артыкулаў (падзеі, біяграфіі, эсэ, апісанні ўстаноў і г.д.), падзеленых на наступныя вобласці: музыка, выяўленчае мастацтва, кіно, тэатр, танцы, літаратура, коміксы, архітэктура, фатаграфія, дызайн. Партал уключае тэксты пра мастакоў і іх творы, інфармацыю пра 700 культурных устаноў: музеі, галерэі, філармоніі, тэатры і акадэміі мастацтваў. Партал таксама мае ўласныя каналы на сайтах «[[Vimeo]]» і «[[YouTube]]», дзе можна паглядзець усе фільмы і [[мультымедыя]], вырабленыя парталам. == Галоўныя рэдактары Culture.pl == * Анджэй Любамірскі (2001 — ліпень 2008) * Марак Ханке (жнівень 2008 — студзень 2009) * Эльжбета Савіцкая (люты 2009 — красавік 2012) * Вераніка Кастырка (красавік 2012 — снежань 2016) * Джон Бычам (са снежня 2016) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://culture.pl/pl Афіцыйная старонка] {{ref-pl}}/{{ref-en}}/{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя|#ffcbdb}} [[Катэгорыя:Культура Польшчы]] [[Катэгорыя:Сайты Польшчы]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:2001 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Англійская мова ў інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Руская мова ў інтэрнэце]] iw1fodw2kxqym6x1qiwdlobzgu6i7cj 0 669214 5171586 5065886 2026-07-27T01:53:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171586 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта}} '''Факультэт супрацьпаветранай абароны Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь''' — адзін з факультэтаў [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя == У 1995 годзе шляхам аб’яднання 2-га, 3-га і часткі 1-га факультэтаў [[Мінскае вышэйшае ваеннае інжынернае вучылішча|Мінскага вышэйшага ваеннага інжынернага вучылішча]] быў створаны факультэт супрацьпаветранай абароны Ваеннай акадэміі. == Склад == У склад факультэта ўваходзяць камандаванне, дывізіён курсантаў у складзе 5 курсаў, кафедры тактыкі і ўзбраення радыётэхнічных войскаў, тактыкі і ўзбраення [[зенітныя ракетныя войскі|зенітных ракетных войскаў]], тактыкі і ўзбраення СПА [[сухапутныя войскі|сухапутных войскаў]]. == Спецыяльнасці == Падрыхтоўка афіцэрскіх кадраў вядзецца па адной спецыяльнасці — «Эксплуатацыя радыётэхнічных сістэм» і 9 спецыялізацыях па ўзорах ўзбраення [[супрацьпаветраная абарона|супрацьпаветранай абароны]] для радыётэхнічных, зенітных ракетных войскаў і СПА сухапутных войскаў. == Начальнікі == * [[Сяргей Іванавіч Круглік]]<ref>{{Cite web |url=https://www.mil.by/by/education/varb/faculties/air_defense/ |title=Факультэт супрацьпаветранай абароны |access-date=8 снежня 2025 |archive-date=30 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830050958/https://www.mil.by/by/education/varb/faculties/air_defense/ |url-status=dead }}</ref> * [[Уладзімір Рычардавіч Драгун]]<ref>{{Cite web |url=https://varb.mil.by/faculties/air_defense/ |title=Факультет ПВО |access-date=8 снежня 2025 |archive-date=16 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916174037/https://varb.mil.by/faculties/air_defense/ |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://varb.mil.by/faculties/air_defense/ Старонка факультэта на сайце ВАРБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916174037/https://varb.mil.by/faculties/air_defense/ |date=16 верасня 2025 }} {{Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Факультэты Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь|Супрацьпаветранай абароны]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Супрацьпаветраная абарона]] lt43tg7u5ue5n1cuy0c7c6reqfmrl2r 0 670346 5171454 5171118 2026-07-26T19:58:32Z Цімур 27525 /* Вокладка */ 5171454 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}</ref> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Канцэпцыя == {{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>.}} [[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>]] [[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «"Сяржанта Пепера" прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан<ref name="SergeyKnyazev"/>. Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}. У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})<ref name="Irvin/Mojo">{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}</ref>, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — "Sgt. Pepper" пасталеў [на фоне папярэдніх работ "The Beatles"] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне "The Beatles" загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}. == Вокладка == {{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>.}} === Пярэдняя вокладка === {{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}} Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»<ref name="Humphries/MojoSpecial">{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}</ref>. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).</ref>. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню<ref>{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).</ref>. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»<ref>{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».</ref>. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.</ref>. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}. Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж "высокай" і "нізкай" культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}. Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»<ref name="Fleming/RS">{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}. === Задняя вокладка === Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: "Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма "Я люблю вас!" Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!" ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»<ref name="Fleming/RS" />. На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.</ref>. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]<ref>{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}</ref> (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] l7ppgjaljnsui2v5v9xibw4gmd14jr6 5171463 5171454 2026-07-26T20:12:40Z Цімур 27525 5171463 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}</ref> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Канцэпцыя == {{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>.}} [[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>]] [[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «"Сяржанта Пепера" прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан<ref name="SergeyKnyazev"/>. Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}. У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})<ref name="Irvin/Mojo">{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}</ref>, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — "Sgt. Pepper" пасталеў [на фоне папярэдніх работ "The Beatles"] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне "The Beatles" загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}. == Вокладка == {{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>.}} === Пярэдняя вокладка === {{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}} Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»<ref name="Humphries/MojoSpecial">{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}</ref>. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).</ref>. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню<ref>{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).</ref>. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»<ref>{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».</ref>. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.</ref>. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}. Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж "высокай" і "нізкай" культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}. Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»<ref name="Fleming/RS">{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}. === Задняя вокладка === Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: "Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма "Я люблю вас!" Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!" ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»<ref name="Fleming/RS" />. На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.</ref>. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]<ref>{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}</ref> (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}. == Выпуск == === Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску === Першапачаткова альбом быў анансаваны праз пірацкую радыёстанцыю {{нп1|Wonderful Radio London|«Radio London»|en|Wonderful Radio London}} 12 мая, афіцыйны анонс адбыўся падчас радыёшоў [[Кені Эверэт]]а «Where It’s At» на BBC праз восем дзён{{sfn|Miles|2001|pp=264, 265}}. Вядоўца паставіў у эфір увесь альбом цалкам, за выключэннем «A Day in the Life»{{sfn|Miles|2001|p=265}}. Напярэдадні трансляцыі Эпстайн зладзіў урачысты фуршэт для музычных журналістаў і дыджэяў у сваім асабняку ў [[Белгравія|Белгравіі]], у цэнтры Лондана{{sfn|Norman|2008|p=496}}<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Wawzenek|title=50 Years Ago: The Beatles Experience an Amazing Series of Pre-'Sgt. Pepper' Highs and Lows – All on a Single Day|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|website={{нп1|Ultimate Classic Rock|Ultimate Classic Rock|en|Ultimate Classic Rock}}|date=2017-05-19|access-date=2020-06-10|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716001141/https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|url-status=live}}</ref>. Гэтае мерапрыемства стала новай формай прасоўвання поп-музыкі і павысіла значнасць выпуску альбома як медыйнай падзеі{{sfn|Gould|2007|p=395}}. Рэпарцёр «[[Melody Maker]]» апісаў яго як першае «праслхоўванне» ў гісторыі індустрыі, назваўшы такое рашэнне тыповым для схільных да інавацый «The Beatles»<ref>{{cite magazine|first=Jack|last=Hutton|title=Beatles Listen-in|magazine=[[Melody Maker]]|date=1967-05-27|page=5}}</ref>. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] j7kdy5glyuvq1sapgr75xkey7cs2tyg 5171474 5171463 2026-07-26T20:28:26Z Цімур 27525 /* Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску */ 5171474 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}</ref> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Канцэпцыя == {{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>.}} [[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>]] [[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «"Сяржанта Пепера" прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан<ref name="SergeyKnyazev"/>. Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}. У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})<ref name="Irvin/Mojo">{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}</ref>, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — "Sgt. Pepper" пасталеў [на фоне папярэдніх работ "The Beatles"] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне "The Beatles" загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}. == Вокладка == {{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>.}} === Пярэдняя вокладка === {{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}} Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»<ref name="Humphries/MojoSpecial">{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}</ref>. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).</ref>. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню<ref>{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).</ref>. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»<ref>{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».</ref>. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.</ref>. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}. Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж "высокай" і "нізкай" культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}. Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»<ref name="Fleming/RS">{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}. === Задняя вокладка === Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: "Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма "Я люблю вас!" Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!" ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»<ref name="Fleming/RS" />. На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.</ref>. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]<ref>{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}</ref> (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}. == Выпуск == === Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску === Першапачаткова альбом быў анансаваны праз пірацкую радыёстанцыю {{нп1|Wonderful Radio London|«Radio London»|en|Wonderful Radio London}} 12 мая, афіцыйны анонс адбыўся падчас радыёшоў [[Кені Эверэт]]а «Where It’s At» на BBC праз восем дзён{{sfn|Miles|2001|pp=264, 265}}. Вядоўца паставіў у эфір увесь альбом цалкам, за выключэннем «A Day in the Life»{{sfn|Miles|2001|p=265}}. Напярэдадні трансляцыі Эпстайн зладзіў урачысты фуршэт для музычных журналістаў і дыджэяў у сваім асабняку ў [[Белгравія|Белгравіі]], у цэнтры Лондана{{sfn|Norman|2008|p=496}}<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Wawzenek|title=50 Years Ago: The Beatles Experience an Amazing Series of Pre-'Sgt. Pepper' Highs and Lows – All on a Single Day|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|website={{нп1|Ultimate Classic Rock|Ultimate Classic Rock|en|Ultimate Classic Rock}}|date=2017-05-19|access-date=2020-06-10|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716001141/https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|url-status=live}}</ref>. Гэтае мерапрыемства стала новай формай прасоўвання поп-музыкі і павысіла значнасць выпуску альбома як медыйнай падзеі{{sfn|Gould|2007|p=395}}. Рэпарцёр «[[Melody Maker]]» апісаў яго як першае «праслухоўванне» ў гісторыі індустрыі, назваўшы такое рашэнне тыповым для схільных да інавацый «The Beatles»<ref>{{cite magazine|first=Jack|last=Hutton|title=Beatles Listen-in|magazine=[[Melody Maker]]|date=1967-05-27|page=5}}</ref>. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] ioct5pm2ghw1kkwdvsoajzrye5qzyug 0 672632 5171584 4328950 2026-07-27T01:24:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171584 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі | арыгінал = | вну = | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = | закрыты = | дэкан = [[Андрэй Раманавіч Плоцкі]] | размяшчэнне = | адрас = 230009, г. [[Гродна]], [[Вуліца Горкага (Гродна)|вул. Горкага]], 80 | каардынаты = | сайт = }} '''Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі''' — адзін з факультэтаў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]]. == Гісторыя == Факультэт дзейнічае з 1 студзеня 2017 года. Загад рэктара Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта № 386 «Аб стварэнні факультэта павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі» быў падпісаны 30 снежня 2016 года. == Адукацыя == На факультэце ажыццяўляецца рэалізацыя адукацыйных праграм дадатковай адукацыі дарослых: павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўка кіруючых работнікаў і спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй. У цяперашні час на факультэце праводзіцца павышэнне кваліфікацыі на 17 кафедрах, арганізавана 23 цыклы. Перападрыхтоўка кіруючых работнікаў і спецыялістаў, якія маюць вышэйшую адукацыю, ажыццяўляецца ў межах спецыяльнасці «Агульная медыцынская практыка», навучанне адбываецца на 15 кафедрах. На цыклах павышэння кваліфікацыі адбываюцца як традыцыйныя формы заняткаў, так і заняткі з выкарыстаннем сімуляцыйнага абсталявання лабараторыі практычнага навучання<ref>{{Cite web |url=http://www.grsmu.by/by/university/structure/faculties/faculty_of_advanced_training/ |title=Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі |access-date=13 сакавіка 2021 |archive-date=15 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415031637/http://www.grsmu.by/by/university/structure/faculties/faculty_of_advanced_training/ |url-status=dead }}</ref>. == Дэканы == * [[Андрэй Раманавіч Плоцкі]] (з 2017) {{зноскі}} {{ГрДМУ}} [[Катэгорыя:Факультэты ГрДМУ|Павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]] [[Катэгорыя:2017 год у Гродне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2017 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Максіма Горкага (Гродна)]] 2rsdb4a4iufg6zvj20afr4rzf3uyvy9 0 678391 5171696 4790044 2026-07-27T09:22:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171696 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo jeuxfrancophonie.svg|thumb|Эмблема гульняў]] '''Франкафонскія гульні''' ({{lang-fr|Jeux de la Francophonie}}) — міжнарожныя спаборніцтвы, якія праходзяць з 1989 года пры ўдзеле краін — членаў арганізацыі «[[Франкафонія]]» (у тым ліку дзяржаў-назіральнікаў)<ref name="Canada">{{cite web |url = https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/games-francophonie-about.html |title = About the Games of La Francophonie |website = Canada.ca |lang = en |accessdate = }}</ref>. == Агульная інфармацыя == Пастанова аб правядзенні Франкафонскіх гульняў была прынята ў 1987 годзе на саміце краін Франкафоніі ў [[Квебек (правінцыя)|Квебеку]] ([[Канада]])<ref name="Canada" />. Гульні праходзяць раз у чатыры гады, у год, які ідзе за [[Летнія Алімпійскія гульні|алімпійскім]], і ўключаюць, падобна [[Старажытныя Алімпійскія гульні|Алімпійскім гульням старажытнасці]], як спартыўныя спаборніцтвы, так і спаборніцтвы ў розных відах мастацтва. Месцам правядзення кожных другіх Франкафонскіх гульняў, згодна з першапачатковай задумай, абіраецца краіна, якая не ўваходзіць у лік [[Развітыя краіны|развітых]]<ref name="Britannica">''André Munro''. [https://www.britannica.com/topic/Organisation-Internationale-de-la-Francophonie Organisation Internationale de la Francophonie]</ref>. Акрамя таго, звычайна чаргуюцца паўночныя і паўднёвыя краіны. Парадак быў парушаны ў ходзе падрыхтоўкі да IX Франкафонскіх гульняў, калі канадская правінцыя [[Нью-Брансуік]], якая павінна была іх праводзіць, адмовілася ад гэтага права. Пасля таго, як у сваю чаргу адмовіліся [[Шэрбрук]] (Канада) і [[Нант]] ([[Францыя]]), правядзенне ўзяла на сябе [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]<ref>{{cite web |url = https://www.lapresse.ca/debats/opinions/2020-02-16/rdc-l-organisation-des-jeux-de-la-francophonie-bat-de-l-aile |title = RDC: l’organisation des Jeux de la Francophonie bat de l’aile |author = Isidore Kwansja Ngembo |website = La Presse |lang = fr |date = 2020-02-16 |accessdate = }}</ref>. Узрост удзельнікаў гульняў абмежаваны дыяпазонам ад 18 да 35 гадоў<ref name="Canada" />. У выпадку краін, дзе па-французску размаўляе толькі частка насельніцтва (у тым ліку [[Бельгія]] і Канада), да ўдзелу ў гульнях дапускаюцца толькі прадстаўнікі гэтай катэгорыі насельніцтва<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zw9rcdm/revision/2 |title = The French-speaking World: Francophone games |website = BBC |lang = en |accessdate = 2021-02-28}}</ref>. == Храналогія == {| class="wikitable" |- ! Гульні !! Год !! Месца правядзення !! Дэлегацый !! Удзельнікаў |- | I || 1989 || {{Сцяг|Маўрытанія}} [[Касабланка]]/[[Рабат]] || 38 || 1700 |- | II || 1994 || {{Сцяг|Францыя}} [[Парыж]] || 45 || 2700 |- | III || 1997 || {{Сцяг|Мадагаскар}} [[Антананарыву]] || 30 || 2300 |- | IV || 2001 || {{Сцяг|Канада}} [[Атава]]/[[Хал (Квебек)|Хал]] || 51 || 2400 |- | V || 2005 || {{Сцяг|Нігер}} [[Ніямей]] || 44 || 2500 |- | VI || 2009 || {{Сцяг|Ліван}} [[Бейрут]] || 40 || 2500 |- | VII || 2013 || {{Сцяг|Францыя}} [[Ніца]] || 54 || 3200 |- | VIII || 2017 || {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Абіджан]] || 53 || 4000 |- | IX || ''2021'' || {{Сцяг|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} ''[[Кіншаса]]'' || || |} == Мэты, праграма, удзельнікі == Гульні спрыяюць культурнай разнастайнасці, дасканаласці і салідарнасці, з’яўляючыся часткай арыгінальнай і ўнікальнай канцэпцыі, якая аб’ядноўвае франкамоўную моладзь, якая займаецца мастацтвам і спортам. Мэта гульняў — пашыраць у франкамоўных краінах веданне французскай мовы, адкрываць таленты ў мастацтве і спорце, спрыяць умацаванню міжнародных сувязяў<ref>{{cite web |author = |url = https://www.francotnl.ca/fr/organismes/fjtnl/jeux-de-la-francophonie-53726/jeux-de-la-francophonie-53726-53730/ |title = Les Jeux de la Francophonie |lang = fr |website = FFTNL |publisher = |date = |accessdate = |archive-date = 13 красавіка 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210413170533/https://www.francotnl.ca/fr/organismes/fjtnl/jeux-de-la-francophonie-53726/jeux-de-la-francophonie-53726-53730/ |url-status = dead }}</ref>. Гэта адзіныя буйныя міжнародныя гульні, у якіх прадстаўлены як культурныя, так і спартыўныя падзеі. Гульні прапануюць выключную магчымасць прадэманстраваць шырыню і арыгінальнасць французскай культуры, а таксама спартыўныя і артыстычныя таленты ў франкамоўных краінах па ўсяму свету. Франкафонскія гульні арганізуе Міжнародны камітэт Гульняў франкамоўных краін (CIJF) і Камітэт краіны-арганізатара (CNJF) пад эгідай [[Франкафонія|OIF]]<ref>{{cite web |author = |url = https://www2.gnb.ca/content/gnb/fr/ministeres/jeux/francophonie.html |title = Quelques mots sur les Jeux de la Francophonie |lang = fr |website = Le gouvernement du Nouveau-Brunswick |publisher = |date = |accessdate = |archive-date = 20 мая 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210520124843/https://www2.gnb.ca/content/gnb/fr/ministeres/jeux/francophonie.html |url-status = dead }}</ref>. Гульні ўключаюць як спартыўныя спаборніцтвы, так і культурныя мерапрыемствы па наступным дысцыплінам: песня; вусныя гісторыі і апавяданні; творчы танец; жангляванне мячом; хіп-хоп (танец); гіганцкія лялькі; літаратура (новыя творы); жывапіс і скульптура/інсталяцыя; фатаграфіі і лічбавая творчасць. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{official|jeux.francophonie.org|Гульняў фанкафоніі}} {{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мультыспартыўныя спаборніцтвы]] [[Катэгорыя:Французская мова]] 9yy67slb3sq4l58az0mwku34k29oavl 0 681505 5171297 3872360 2026-07-26T15:10:30Z 5171297 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Усевалад Родзевіч''' ({{Датанараджэння|11|9|1916}}, [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Піншчына]] — {{Датасмерці|17|7|1998}}, [[Сідней]], [[Аўстралія]]) — беларускі грамадскі дзеяч, лейтэнант [[Беларуская краёвая абарона|БКА]]. == Біяграфічныя звесткі == Усевалад Родзевіч нарадзіўся ў сям’і праваслаўнага вайсковага святара. Вучыўся ў польскай гімназіі ў [[Пінск]]у, пазней — у Гандлёвай акадэміі ў [[Львоў|Львове]]. Мабілізаваны ў [[Узброеныя сілы Польшчы|польскае войска]] ў 1939 годзе, трапіў у нямецкі палон. Па вызваленні з палону з падачы [[Гестапа]] трапіў у [[канцэнтрацыйны лагер]] ў [[Трыр]]ы. Адтуль здолеў вярнуцца ў [[Беларусь]] і стаў ад’ютантам Прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]], лейтэнантам БКА. Удзельнічаў на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]]. Па вайне некаторы час жыў у [[Мюнхен]]е, а з 1949 года разам з сям’ёй выехаў у Аўстралію, дзе пасяліўся ў [[Сідней|Сіднеі]]. Быў сябром [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі|Беларускага аб’яднання ў Аўстраліі]]. Пазней удзельнічаў у нацыянальных дзеях, ладжаных [[Беларускі культурна-грамадскі клуб|Беларускім культурна-грамадскім клубам]]. Меў намер напісаць мемуары, але не паспеў. == Спасылкі == * {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be-tarask|загаловак=Родзевіч Усевалад|месца=[[Нью-Ёрк]] — [[Менск]]|год=2014|старонкі=182—183|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-07-01}} {{DEFAULTSORT:Родзевіч Усевалад}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] 0rc2pae60th5pejgwyll790zk4am80q 0 684836 5171615 4680626 2026-07-27T05:06:18Z StarDeg 16311 5171615 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кастылья}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Педра Кастылья | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Педра Кастылья''' ({{lang-es|José Pedro Castillo Terrones}}; нар. {{ДН|19|10|1969}}, Пунья, [[Такабамба]], [[Чота]], [[Кахамарка]], [[Перу]]) — перуанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. [[6 ліпеня]] [[2021]] года абраны ў [[Усеагульныя выбары ў Перу (2021)|другім туры усеагульных выбараў]] і ўступіў на пасаду [[Прэзідэнт Перу|Прэзідэнта Перу]] [[28 ліпеня]]. У снежні 2022 г. зрынуты з пасады [[Кангрэс Рэспублікі Перу|Кангрэсам Рэспублікі Перу]], што акрэсліў як антыканстытуцыйны пераварот. Улада перайшла да віцэ-прэзідэнта [[Дзіна Балуартэ|Дзіны Балуартэ]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Перу}} {{DEFAULTSORT:Кастылья Педра}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Перу]] a2sufurrrajia8bbh2tnrnnajh060vj 0 694814 5171412 5151088 2026-07-26T18:55:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171412 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Уільям Эска Мёрнер''' ({{lang-en|William Esco Moerner}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[Фізічная хімія|фізіка-хімік]] і [[Хімічная фізіка|хімік-фізік]], які працуе ў галіне [[Біяфізіка|біяфізікі]] і візуалізацыі асобных малекул. Яму прыпісваюць дасягненне першага аптычнага выяўлення і спектраскапіі адной малекулы ў [[Фізіка кандэнсаванага стану|кандэнсаваных фазах]] разам са сваім пастдокам Лотарам Кадорам<ref name="Reich Kapon">{{Cite journal|title=Foreword by the Guest Editors|publisher=Wiley|volume=49|issn=0021-2148|doi=10.1002/ijch.201090002}}</ref><ref name="Moerner Kador pp. 2535–2538">{{Cite journal|title=Optical detection and spectroscopy of single molecules in a solid|publisher=American Physical Society (APS)|volume=62|issn=0031-9007|doi=10.1103/physrevlett.62.2535}}</ref>. Аптычнае даследаванне адзінкавых малекул пасля стала шырока карыстаным эксперыментам з адзінкавымі малекуламі ў хіміі, фізіцы і біялогіі<ref name="Single Molecule Spectroscopy in Chemistry, Physics and Biology 2010">{{Cite book|editor-last=Gräslund|editor-first=Astrid|title=Springer Series in Chemical Physics|chapter=Single Molecule Spectroscopy in Chemistry, Physics and Biology|publisher=Springer Berlin Heidelberg|publication-place=Berlin, Heidelberg|year=2010|volume=96|isbn=978-3-642-02596-9|doi=10.1007/978-3-642-02597-6|page=|url=http://cds.cern.ch/record/1339402}}</ref>. У 2014 годзе атрымаў [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскую прэмію па хіміі]]<ref name="nobelprize.org">[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2014/ «Nobel Prize in Chemistry 2014.» ''Nobelprize.org''] (accessed October 8, 2014).</ref><ref name="sunobelwinner">[http://news.stanford.edu/news/2014/october/moerner-nobel-prize-100814.html «Professor W.E. Moerner wins the Nobel Prize in Chemistry.»] ''Stanford Report'', October 8, 2014 (accessed October 8, 2014).</ref>. [[Файл:Bacteria-3D-Double-Helix.jpg|міні| Гэта выява паказвае 3D-малюнак звышраздзялення паверхні клетак бактэрый Caulobacter crescentus (шэры) і пазначанага бялку (CreS, аранжава-чырвоны), атрыманых з дапамогай метаду актыўнай кантрольнай мікраскапіі з падвойнай спіраллю адной малекулы.]] == Ранняе жыццё і адукацыя == Мёрнер нарадзіўся ў сям’і Берты Фрэнсіс (Робінсан) і Уільяма Альфрэда Мёрнера<ref>{{Cite web |url=http://obits.dignitymemorial.com/dignity-memorial/obituary.aspx?n=William-Moerner&lc=4411&pid=159836374&mid=5234796 |title=Dignitymemorial.com |access-date=29 лістапада 2021 |archive-date=26 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326135855/http://obits.dignitymemorial.com/dignity-memorial/obituary.aspx?n=William-Moerner&lc=4411&pid=159836374&mid=5234796 |url-status=dead }}</ref>. Ён быў скаўтам у бойскаўтах Амерыкі і стаў скаўтам арлом<ref>{{Cite web|url=http://scoutingnewsroom.org/blog/eagle-scout-william-e-moerner-shares-nobel-prize-chemistry/|title=Eagle Scout William E. Moerner Shares Nobel Prize in Chemistry|date=October 15, 2014|access-date=29 лістапада 2021|archive-date=11 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711033702/https://www.scoutingnewsroom.org/blog/eagle-scout-william-e-moerner-shares-nobel-prize-chemistry/|url-status=dead}}</ref>. Ён вучыўся ў Вашынгтонскім універсітэце ў Сет-Луісе на бакалаўрыяце ў якасці навуковага супрацоўніка Аляксандра З. Лангсдорфа і атрымаў тры ступені: ступень бакалаўра навук па [[Фізіка|фізіцы]] з адзнакай, ступень бакалаўра навук па [[Электратэхніка|электратэхніцы]] з адзнакай і бакалаўра мастацтваў па [[Матэматыка|матэматыцы]] з адзнакай у 1975 годзе<ref name="engineering.wustl.edu">[https://engineering.wustl.edu/alumniawards.aspx?year=2013 Engineering Alumni Achievement Award, Washington University, 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140502102909/https://engineering.wustl.edu/alumniawards.aspx?year=2013|date=May 2, 2014}} (accessed May 1, 2014).</ref>.За гэтым рушыла ўслед аспірантура, часткова падтрыманая стыпендыяй для выпускнікоў Нацыянальнага навуковага фонду, у [[Карнельскі ўніверсітэт|Карнельскім універсітэце]] ў групе Альберта Дж. Сіверса III<ref>[http://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=52873 Academic Family Tree]. Accessed May 9, 2014.</ref>. Тут ён атрымаў ступень магістра і [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] па фізіцы ў 1978 і 1982 гадах адпаведна. Яго доктарская дысертацыя была па дынаміцы вагальнай рэлаксацыі рэжыму малекулярнай прымешкі, узбуджанай ІЧ-лазерам, у рашотках галогенідаў шчолачна<ref>Moerner, W. E. 1982. ''Vibrational relaxation dynamics of an IR-laser-excited molecular impurity mode in alkali halide lattices.'' Thesis (Ph. D.)--Cornell University, Jan. 1982. 591 pages. [http://www.worldcat.org/oclc/745512160 Worldcat.org]</ref>. На працягу ўсіх школьных гадоў Мёрнер быў выдатнікам з 1963 па 1982 год і атрымаў прэмію дэкана за незвычайна выключныя поспехі ў вучобе, а таксама прэмію Ітана А. Х. Шэплі за выдатныя дасягненні, калі скончыў каледж<ref name="kanlin556">Kan, L., & Lin, S. H. (2011). ''[http://searchworks.stanford.edu/view/9087828 Wolf Prize in chemistry : an epitome of chemistry in 20th century and beyond]''. Singapore: World Scientific. p. 556.</ref>. == Кар’ера і праца == Мёрнер працаваў у даследчым цэнтры IBM Almaden у [[Сан-Хасэ (Каліфорнія)|Сан-Хасэ]], штат Каліфорнія, у якасці навуковага супрацоўніка з 1981 па 1988 год, менеджэра з 1988 па 1989 год і кіраўніка праекта з 1989 па 1995 год. Пасля прызначэння запрошаным прафесарам фізічнай хіміі ў [[Швейцарская вышэйшая тэхнічная школа Цюрыха|Швейцарскую вышэйшую тэхнічную школу Цюрыха]] (1993—1994), ён заняў пасаду заслужанага старшыні фізічнай хіміі на кафедры хіміі і біяхіміі ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега|Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Дыега]], з 1995 па 1998 год. У 1997 годзе ён быў прызначаны Робертам Бёрнсам Вудвардам запрошаным прафесарам [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] . Яго даследчая група пераехала ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт]] у 1998 годзе, дзе ён стаў прафесарам хіміі (1998), прафесарам Гары С. Мошэра (2003) і прафесарам прыкладной фізікі (2005)<ref name="kanlin556"/><ref name="sufacultychem">[http://chemistry.stanford.edu/faculty/w-moerner Stanford University. Department of Chemistry. Faculty. W. E. Moerner.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111012090228/http://chemistry.stanford.edu/faculty/w-moerner |date=12 кастрычніка 2011 }} (accessed May 15, 2014).</ref><ref>[http://www.stanford.edu/dept/app-physics/cgi-bin/person/moerner-w-e Stanford University. Department of Applied Physics. W. E. Moerner] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140502212216/http://www.stanford.edu/dept/app-physics/cgi-bin/person/moerner-w-e/ |date=2 мая 2014 }}</ref>. Мёрнер быў прызначаны старшынёй кафедры хіміі з 2011 па 2014 год<ref name="suprofiles">[https://profiles.stanford.edu/w-moerner W. E. Moerner | Stanford University Profiles] (accessed May 15, 2014).</ref>. Яго бягучыя вобласці даследаванняў і інтарэсаў уключаюць: спектраскапію адной малекулы і мікраскапію звышраздзялення, [[Фізічная хімія|фізічную хімію]], [[Хімічная фізіка|хімічную фізіку]], [[Біяфізіка|біяфізіку]], захоп наначасціц, нанафатоніку, фотарэфракцыйныя палімеры і спектральнае выпальванне дзірак<ref name="sufacultychem" /><ref>{{Cite journal|title=William E. Moerner plenary presentation: Single-molecule spectroscopy, imaging, and photocontrol -- foundations for super-resolution microscopy|journal=SPIE Newsroom|publisher=SPIE-Intl Soc Optical Eng|date=5 March 2015|issn=1818-2259|doi=10.1117/2.3201503.17|page=|last1=Spie}}</ref>. Па стане на май 2014 года Мёрнер быў пазначаны ў якасці саветніка факультэта ў 26 дысертацыях, напісаных аспірантамі Стэнфарда<ref>[http://searchworks.stanford.edu/?f%5Bformat%5D%5B%5D=Thesis&q=%22Moerner%2C+W.+E.+%22&search_field=search_author&sort=pub_date_sort+desc%2C+title_sort+asc Stanford Searchworks]. Accessed May 9, 2014.</ref>. Па стане на 16 мая 2014 года ў поўным рэзюмэ Мёрнера пазначана 386 публікацый<ref name="fullcv">[http://www.stanford.edu/group/moerner/cv/moerner_current.pdf Full CV for W. E. (William Esco) Moerner] (accessed May 15, 2014).</ref>. Апошнія рэдакцыйныя і кансультатыўныя саветы, у якіх працаваў Мёрнер, уключаюць: член савета навуковых кансультантаў Нацыянальнага інстытута біямедыцынскай візуалізацыі і біяінжынерыі (NIBIB)<ref>[http://www.nibib.nih.gov/about-nibib/nibib-board-scientific-counselors/nibib-board-scientific-counselors-roster NIBIB Board of Scientific Counselors] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013093810/http://www.nibib.nih.gov/about-nibib/nibib-board-scientific-counselors/nibib-board-scientific-counselors-roster |date=13 кастрычніка 2014 }} (accessed May 14, 2014).</ref>; член кансультатыўнага савета Інстытута атамных і малекулярных навук, Акадэміка Сініца, Тайвань<ref>[http://www.iams.sinica.edu.tw/en/?link=advisors Institute of Atomic and Molecular Sciences, Academica Sinica, Taiwan, Advisory Board] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141012231433/http://www.iams.sinica.edu.tw/en/?link=advisors |date=12 кастрычніка 2014 }} (accessed May 14, 2014).</ref>; член кансультатыўнай рэдакцыйнай калегіі па хімічнай фізіцы<ref>[http://www.journals.elsevier.com/chemical-physics-letters/editorial-board/ ''Chemical Physics Letters'' Editorial Board, Advisory Editorial Board Member] (accessed May 14, 2014).</ref>; член кансультатыўнага савета Цэнтра біямедыцынскай візуалізацыі ў Стэнфардзе<ref>[http://cbis.stanford.edu/people/ Center for Biomedical Imaging at Stanford. People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517132423/http://cbis.stanford.edu/people/ |date=17 мая 2014 }}(accessed May 15, 2014).</ref>; і старшыня камітэта па ахове здароўя і бяспецы Стэнфардскага ўніверсітэта<ref name="suprofiles"/>. == Узнагароды == * 2001 — {{нп5|Earle K. Plyler Prize for Molecular Spectroscopy}} * 2008 — [[Прэмія Вольфа па хіміі]] * 2009 — {{нп5|Прэмія Ірвінга Лэнгмюра|||Irving Langmuir Prize}} * 2013 — {{нп5|Прэмія Петэра Дэбая|||Peter Debye Award}} * 2014 — [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] З’яўляецца ганаровым членам таварыств: старэйшы член Інстытута інжынераў электратэхнікі і электронікі 17 чэрвеня 1988 года<ref name="fullcv"/> і член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] з 2007 года<ref>[http://news.stanford.edu/news/2007/may9/nas-050907.html Mark Schwartz and Lisa Trei. 2007. «Five professors among new members elected to National Academy of Sciences.»] ''Stanford Report'', May 3, 2007.</ref><ref name="Nair pp. 6357–6357">{{Cite journal|last=Nair|first=P.|title=QnAs with W. E. Moerner|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-04-24_109_17/page/6357|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=17|date=9 April 2012|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1204426109|pages=6357|pmid=22493263|pmc=3340104|bibcode=2012PNAS..109.6357N}}</ref>. Ён таксама з’яўляецца членам Аптычнага таварыства Амерыкі, 28 мая 1992 года<ref name="fullcv" /><ref>[https://www.osa.org/en-us/connect/fellows_directory/ Optical Society of America. Fellow Members Directory.] (Members and registered users may search for current Fellow Members on-line in a directory.) Moerner is listed a Fellow for 1992 (accessed May 14, 2014).</ref>; [[Амерыканскае фізічнае таварыства|Амерыканскага фізічнага таварыства]], 16 лістапада 1992 года<ref>[http://www.aps.org/programs/honors/fellowships/index.cfm APS Fellows] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140707002814/http://www.aps.org/programs/honors/fellowships/index.cfm |date=7 ліпеня 2014 }} (accessed May 1, 2014).</ref>; [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскаё акадэміі мастацтваў і навук]], 2001 год<ref>[http://news.stanford.edu/news/2001/may2/academy-52.html «Three Stanford professors elected to American Academy of Arts and Sciences.»] ''Stanford Report'', May 2, 2001.</ref> і [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі па развіцці навукі]], 2004 год<ref>[http://news.stanford.edu/news/2003/november5/aaasfellows-115.html Mark Shwartz. 2003. «Five professors join the ranks of noted science fellows.»] ''Stanford Report'', November 5, 2003.</ref>. == Асабістае жыццё == Мёрнер нарадзіўся 24 чэрвеня 1953 года на базе ВПС Паркс у Плезантане, штат Каліфорнія. Ад нараджэння сям’я называла яго ініцыяламі WE, каб адрозніць яго ад бацькі і дзеда, якіх таксама завуць Уільямам<ref name="kanlin556"/>. Ён вырас у Тэхасе, дзе вучыўся ў сярэдняй школе Томаса Джэферсана ў [[Сан-Антоніа]]. Ён удзельнічаў у шматлікіх мерапрыемствах у сярэдняй школе: гурт, прамова і дэбаты, каманда па матэматыцы і прыродазнаўстве, бі-фі-хім, маска і малаток, нацыянальнае ганаровае таварыства, бойскауты, радыёаматарскі клуб, рускі клуб, клуб сацыяльнага форуму, тамада. Мёрнер і яго жонка Шэран маюць аднаго сына Дэніэла<ref>[http://www.tjhsmustangs.com/mustangspotlight?mode=PostView&bmi=1458707 ''Thomas Jefferson High School Alumni Association — Blog: Mustang Spotlight'' on W. E. Moerner '71] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129080641/http://www.tjhsmustangs.com/mustangspotlight?mode=PostView&bmi=1458707 |date=29 лістапада 2021 }} (retrieved September 16, 2013).isad</ref>. {{Зноскі|2}} == Спасылкі == * Хімія дрэва: [http://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=52873 Уільям Э. Мёрнер Падрабязнасці] * [http://www.stanford.edu/group/moerner/ Галоўная старонка лабараторыі WE Moerner у Стэнфардскім універсітэце] * [https://profiles.stanford.edu/w-moerner WE Moerner Профіль у Стэнфардскім універсітэце] * [http://www.visiblelegacy.com/?p=d&q=FMI:3493 WE Moerner Профіль у Visible Legacy] * [https://scholar.google.com/citations?hl=en&user=upREfesAAAAJ&view_op=list_works Профіль Google Scholar для WE Moerner] * [http://65.54.113.26/Author/2999536/w-e-moerner Старонка Microsoft Academic Search for WE Moerner] * [https://www.youtube.com/watch?v=VBmgvIATbCc Апісанне працы Мёрнера] : Прэмія за дасягненні выпускнікоў Вашынгтонскага універсітэта {{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па хіміі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мёрнер Уільям}} [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Фізікахімікі ЗША]] ha490vf2djdoljazabht5wdgbbdn9yv 0 697765 5171380 4067502 2026-07-26T18:15:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171380 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Уэльваўскі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = Escudouhu.svg |выява = Universidad de Huelva, facultad de la Merced (2).jpg |арыгінал = {{lang-es|Universidad de Huelva}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1993 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Уэльва]] |кампус = |адрас = |сайт = http://www.uhu.es/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Уэльваўскі ўніверсітэт''' ({{lang-es|Universidad de Huelva}}) — [[Іспанія|іспанская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у горадзе [[Уэльва]] ў [[Аўтаномныя супольнасці Іспаніі|аўтаномнай супольнасці]] [[Андалусія]]. == Структура == * Вышэйшая тэхнічная інжынерная школа * Факультэт сацыяльнай работы * Факультэт медсястрынства * Факультэт адукацыі, псіхалогіі і спорту * Факультэт навук аб працы * Факультэт бізнесу * Факультэт эксперыментальных навук * Юрыдычны факультэт * Гуманітарны факультэт {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.uhu.es/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241213210541/https://www.uhu.es/ |date=13 снежня 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Іспаніі}} [[Катэгорыя:Універсітэты Іспаніі]] [[Катэгорыя:Уэльва]] dslg81zzuldsnksw77qwvxl5y0q7ezs 0 701092 5171682 5008326 2026-07-27T08:55:20Z Ueschar 151377 Больш распаўсюджаная форма 5171682 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ардон}} {{цёзкі2|Бранштэйн}} {{Мастак}} '''Мардэхай Ардон''' (пры нараджэнні Макс (Мордхэ Эліэзэр) Бранштэйн; {{ДН|13|7|1896}}, [[Тухаў]], Галіцыя, Аўстра-Венгрыя — {{ДС|18|6|1992}}, Іерусалім) — ізраільскі мастак. == Жыццё і творчасць == Нарадзіўся на тэрыторыі цяперашняй Польшчы ў веруючай яўрэйскай сям’і. У 1921—1925 гадах вучыўся ў школе Баухауса ў [[Дэсаў]], дзе яго выкладчыкамі былі [[Паўль Клее]], [[Васіль Кандзінскі]], Ліянель Фейнінгер і [[Іаганес Ітэн]]. Асабліва моцным аказаўся ўплыў на работы М. Ардона творчасці П. Клее. У 1926 годзе паступіў у [[Мюнхенская акадэмія выяўленчага мастацтва|мюнхенскую Акадэмію мастацтваў]] і пад кіраўніцтвам Макса Дзёрнера пазнаёміўся з тэхнікай малюнка старых майстроў. Асабліва мастак знаходзіўся пад уражаннем жывапісу Рэмбранта і [[Эль Грэка]]. У 1933 годзе, пасля прыходу ў Германіі да ўлады [[НСДАП]], эмігрыраваў ў брытанскую Палесціну. Тут ён выкладаў у заснаванай у 1906 годзе Школе мастацтваў Бецалель (цяпер — Акадэмія мастацтваў і дызайну Бецалель). Адным з яго вучняў быў [[Якаў Агам]], адзін з заснавальнікаў [[кінетычнае мастацтва|кінетычнага мастацтва]]. У 1959 годзе прымаў удзел у міжнароднай выстаўцы сучаснага мастацтва documenta II у Каселі. У 1963 годзе яму прысудзілі Дзяржаўную прэмію Ізраіля. У 2014 годзе яго карціна «Абуджэнне» (1969) была прададзена на Sotheby’s за 821.000 долараў. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ардон Мардэхай}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мюнхенскай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Ізраіля]] aiz1alyl2oktkww3i93npwe9pasfk66 0 701980 5171572 4984356 2026-07-26T23:37:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171572 wikitext text/x-wiki [[File:9P135 Fagot missile launcher at Engineering Technologies 2012.jpg|thumb|300px|9П135 «Фагот» на выставе «[[Тэхналогіі ў машынабудаванні]]», 2012.]] '''«Фагот»''' ([[індэкс ГРАУ]] — '''9К111''', [[Кодавыя абазначэнні НАТА|па класіфікацыі МА ЗША і НАТА]] — '''AT-4 ''Spigot''''', {{lang-en|Кран (утулка)}}<ref>{{cite web|title=Designations of Soviet and Russian Military Aircraft and Missiles|url=http://www.designation-systems.net/non-us/soviet.html|publisher=Designation-Systems.Net|lang=en|accessdate=2010-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ZFGDZcJ?url=http://www.designation-systems.net/non-us/soviet.html|archivedate=2012-02-19|url-status=live}}</ref>) — [[СССР|савецкі]]/[[Расійская Федэрацыя|расійскі]] пераносны [[супрацьтанкавы ракетны комплекс]] з паўаўтаматычным камандным навядзеннем па правадах. Прызначаны для паразы візуальна назіраных нерухомых і рухомых з хуткасцямі да 60 км/г мэтаў (браняванай тэхнікі праціўніка, хованак і агнявых сродкаў) на далёкасцях да 2 км, а ракетай [[Конкурс (СТРК)|9М113]] — да 4 км. Распрацаваны ў [[Канструктарскае бюро прыборабудавання|КБ прыборабудавання]] ([[Тула]]) і [[Цэнтральны навукова-даследчы інстытут дакладнага машынабудавання|ЦНДІТДакМаш]]<ref name="Shunkov">Шунков В. Полная энциклопедия вооружения России. — 2014. — С. 47—48. — ISBN 5-45-754030-8.</ref>. Прыняты на ўзбраенне ў [[1970]] годзе. Мадэрнізаваны варыянт — 9М111-2, варыянт ракеты з павялічанай далёкасцю палёту і падвышанай [[бронепрабівальнасць|бронепрабівальнасцю]] — 9М111М.<ref name=IS_rocket1>{{cite web|title=Противотанковый ракетный комплекс 9К111 «Фагот»|url=http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/fagot/fagot.shtml|publisher=Балтийский Государственный Технический Университет. Информсистема «Ракетная техника»|accessdate=2010-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ZFGhmJq?url=http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/fagot/fagot.shtml|archivedate=2012-02-19|url-status=live}}</ref> У комплекс уваходзяць: * складаная партатыўная пускавая з апаратурай кіравання і механізмам пуску; * ракета ў пускавым кантэйнеры 9М111 (або 9М113). == Канструкцыя і прынцып дзеяння == СТРК спрацоўвае па наступным крокам<ref>{{Cite web|url=http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/fagot/fagot.shtml|title=Переносный противотанковый комплекс 9К111 'Фагот' {{!}} Ракетная техника|publisher=rbase.new-factoria.ru|accessdate=2016-04-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://worldweapon.ru/strelok/fagot.php|title=ПТРК 9К111 «Фагот» {{!}} Вооружение России и других стран Мира|publisher=worldweapon.ru|accessdate=2016-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424150555/http://worldweapon.ru/strelok/fagot.php|archivedate=24 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref> # Аператар візуальна наводзіць комплекс на мэту па аптычнаму прыцэлу. Сам СТРК не ўмее выяўляць і суправаджаць мэты, таму лічыцца паўаўтаматычным. # Аператар аддае каманду на пуск СТКР і спрацоўвае вышыбны рухавік. # Ракета 9М111, пакінуўшы СТРК, выпроствае рулі з тонкай нержавеючай сталі, якія проста за кошт іх пругкасці згортваюцца пры ўстаўцы ў ТПК. # За ракетай пачынае з шпулькі размотвацца провад кіравання. # Пасля таго як СТКР пакінуў СТРК, адкрываецца ахоўная шторка з лямпай у хваставой частцы ракеты. # Аптычны прыёмнік 9Ш119М1 на СТРК выяўляе вуглавыя каардынаты СТКР па працы лямпы і пачынае па провадзе аддаваць каманды па ўтрымліванні СТКР на лініі прыцэльвання. Прыёмнік 9Ш119М1 таксама можа паведаміць аператару, калі мэта спрабуе ставіць светлавыя перашкоды пры палёце СТКР. # Каманды, якія прымаюцца ад СТРК, ракета аддае на рулі электрамагнітнымі прывадамі. Пры гэтым пры аддачы каманд ракета выкарыстоўвае таксама дадзеныя ўбудаванага ў яе [[гіраскоп]]у для ўліку сваёй бягучай кутняй арыентацыі ў прасторы. Траекторыя палёту ракеты — спіраль. # Паколькі СТРК не бачыць саму мэту, а толькі следчыць за прыцэлам аператара, то аператару неабходна самому ўтрымліваць мэту ў прыцэле, калі яна рухаецца, што патрабуе спецыяльнай падрыхтоўкі. == Ракета 9М111 == [[Файл:POLK 9K111 Fagot.jpg|thumb|Ракета 9М113 «Конкурс» (у пускавой устаноўцы) і ракета 9М111М «Факторыя» ў пускавым кантэйнеры (стаіць).]] * Далёкасць стральбы: 70—2000 м<ref name="Shunkov" /> * Хуткастрэльнасць: 3 стрэл./ мін. * Сярэдняя хуткасць палёту ракеты: 183 м/с<ref name="Shunkov" /> * Максімальная хуткасць палёту: 240 м/с * Час палёту на максімальную далёкасць: 11 з * Памеры ракеты, мм: ** калібр (дыяметр корпуса): 120 ** даўжыня: 863 ** размах крылаў: 369 * Памеры кантэйнера, мм: ** даўжыня: 1098 ** Шырыня: 150 ** вышыня: 205 * Маса ракеты ў ТПК: 13,42 кг. * Маса ракеты без ТПК: 13 кг. * Вага [[кумулятыўныя боепрыпасы|кумулятыўнай баявой часткі]]: 2,5 * [[Бронепрабівальнасць]]: да 600 мм<ref name="Shunkov" /> * Бронепрабівальнасць (пад вуглом 60°): 200 мм<ref name=IS_rocket1/> == Мадыфікацыі == <gallery widths=300 heights=270 class="center"> Файл:2014-07-31. Батальон «Донбасс» под Первомайском 34 (cropped).jpg|З 120-мм ракетай 9М111 «Фагот». Файл:Фагот ПТРК 9К111.jpg|З 135-мм ракетай 9М113 «Конкурс». Файл:9K111 Fagot (12-05-2021) 01.jpg|«Фагот» у [[3-я мотастралковая дывізія|3-й мсд]]''. 12 мая 2021. </gallery> === Ракеты === * '''9М111''' ''Фагот'' (НАТА: '''AT-4''' ''Spigot'' і '''AT-4A''' ''Spigot A'') — на ўзбраенні з 1970 года. Калібр ракеты 120 мм. * '''9М111-2''' ''Фагот'' (НАТА: '''AT-4B''' ''Spigot B'') — ракета з мадэрнізаванай ДК. Калібр ракеты — 120 мм. Максімальная далёкасць стральбы — 2000 м. Бронепрабівальнасць БЧ — да 460 мм гамагеннай броні. * '''9М111М''' ''Факторыя'' / ''Фагот-М'' (НАТА: '''AT-4C''' ''Spigot C'') — змененая канструкцыя корпуса і варонкі баявой часткі для размяшчэння зарада павялічанай масы і бронепрабівальнасці. Максімальная далёкасць стральбы — 2500 м<ref>[http://btvt.narod.ru/4/fagot.htm ПТРК 9К111 «ФАГОТ»]</ref><ref>[http://www.onlinedisk.ru/file/610277/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120324015901/http://www.onlinedisk.ru/file/610277/ |date=24 сакавіка 2012 }} ПТУРС «9М111М». Техническое описание и инструкция по эксплуатации. Министерство обороны СССР Москва 1983</ref> * '''9М113''' ''Конкурс'' — калібр ракеты 135 мм. Максімальная далёкасць стральбы — 75-3000 м. бронепрабівальнасць кумулятыўнай БЧ — да 600 мм. * '''9М113М''' ''Конкурс-М'' — калібр ракеты 135 мм. Далёкасць стральбы — 75-4000 м. Бронепрабівальнасць тандэмна-кумулятыўнай БЧ — да 800 мм за ДЗ. === Пускавыя прылады === * '''9П135''' — маса ПП 22,5 кг. можа выкарыстоўвацца толькі з ракетамі серыі '''9М111''' ''Фагот''. * '''9П135М''' — можа прымяняцца для стральбы і навядзення як ракет '''9М111''' ''Фагот'', як і '''9М113''' ''Конкурс''. * '''9П135М1''' — мадэрнізаваная версія 9П135. * '''9П135М2''' — мадэрнізаваная версія 9П135. * '''9П135М3''' — паступіла на ўзбраенне ў пачатку 1990-х гадоў. Мае 13 кг [[цеплавізар]] з далёкасцю навядзення да 2500 м (ноччу). * '''9С451М2''' — ПП з начным прыцэлам, забяспечаным сістэмай аўтаматычнага зацямнення. == Эксплуатацыя == [[Файл:9K111 operators.png|thumb|center|500px|Аператары СТРК «Фагот»]] Наяўнасць СТРК «Фагот» ва УС краін свету ацэньваецца наступнымі лікамі<ref>[http://www.army-guide.com/rus/product3319.html Army Guide — 9К111 Фагот, Управляемая противотанковая ракетная установка<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>: {{Кал|4}} * [[Азербайджан]]: ? * [[Алжыр]]: 100 * [[Ангола]]: 100 * [[Арменія]] — 12 адзінак, па стане на [[2016]]<ref>Александр Храмчихин. [https://vpk-news.ru/articles/29587 Форпост с вопросами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200620172721/https://vpk-news.ru/articles/29587 |date=20 чэрвеня 2020 }} // Газета «Военно-промышленный курьер», 9 марта 2016, номер 9(624)</ref> * [[Афганістан]]: 100 * [[Беларусь]]: 500 * [[Балгарыя]]: 222 * [[Боснія і Герцагавіна]]: 52 * [[Венгрыя]]: 50 * [[В’етнам]] * [[ГДР]] * [[Грэцыя]]: 262 * [[Грузія]] — некаторая колькасць, па стане на 2017 год<ref>Military Balance 2017</ref>. * [[Індыя]]: 100 * [[Іарданія]] * [[Іран]] * [[Ірак]] * [[Емен]]: 100 * [[Казахстан]] * [[Кіргізія]]: 24<ref>[https://vpk.name/news/152383_poteshnaya_gvardiya.html Потешная гвардия — ВПК.name<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * [[КНДР]] * [[Куба]]: 100 * [[Кувейт]]: 100 * [[Лівія]]: 100 * [[Малдова]]: у складзе БМД-1 * [[Мазамбік]]: 10 * [[Нікарагуа]] * [[Перу]] * [[Польшча]]: 100 * "'[[Расія]]: 1000"' * [[Румынія]] * [[Сербія]]: 250 * [[Сірыя]]: 100 * [[Славакія]]: 50 * [[Славенія]]: 10 (выведзены з эксплуатацыі) * [[Узбекістан]] * [[Украіна]]: 800 * [[Фінляндыя]]: некалькі сотняў ПП 9П135М-1 (выведзены з эксплуатацыі) і мадэрнізаваных ракет 9М111-2 * [[Харватыя]]: 81<ref>The Military Balance 2010.p.124</ref> * [[Чэхаславакія]] * [[Чэхія]]: 50 * [[Эфіопія]]: 50 {{Канец кал}} Комплекс 9К111 «Фагот» экспартаваўся ў многія краіны свету і ўжываўся ў многіх лакальных канфліктах. Так, у [[2004]] годзе была затрымана машына з СТРК у Паўднёвай Асеціі.<ref>{{cite web|title=Президент Грузии Михаил Саакашвили отдал приказ о пресечении любых передвижений вооружённых людей и оружия в Цхинвальском регионе Южной Осетии|url=http://rg.ru/2004/07/20/saakashvili.html|publisher=«Российская газета»|accessdate=2010-01-16|archiveurl=|archivedate=}}</ref> «Фагот» актыўна выкарыстоўваўся падчас [[Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|вайны ў Паўднёвай Асэтыі]], у прыватнасці падчас бою ў сяле [[Нікозі]].<ref>{{cite web|title=Записки с кавказской войны|url=https://utro.ru/articles/2008/08/20/761041.shtml|publisher=Газета «Утро»|accessdate=2010-01-16}}</ref> У жніўні 2015 года было апублікавана відэа, на якім у ходзе [[Грамадзянская вайна ў Емене|ўзброенага канфлікту ў Емене]], паўстанцам-[[Хусіты|хусітам]] атрымоўвалася знішчыць з дапамогай СТРК «Фагот» танкі амерыканскага вытворчасці [[M1 Abrams]], якія складаліся на ўзбраенні [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]<ref>[http://www.ruscur.ru/news/0/10/03/100354.shtml Йеменцы уничтожили американские «Абрамсы» советскими ракетами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151005041442/http://www.ruscur.ru/news/0/10/03/100354.shtml |date=5 кастрычніка 2015 }}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * Ангельский Р. Д. Отечественные противотанковые комплексы: Иллюстрированный справочник. — М.: ООО «Издательство ACT», 2002. — 192 с. — (Военная техника). — 10 000 экз. — ISBN 5-17-011744-2. * А. В. Карпенко. «Российское ракетное оружие 1943-1993». — СПб.: Пика, 1993. — 180 с. == Спасылкі == * [http://btvt.info/3attackdefensemobility/fagot.htm ПТРК 9К111 «ФАГОТ»] Сайт «Сталь и Огонь. Танковая мощь» * [http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/fagot/fagot.shtml Противотанковый ракетный комплекс 9К111 «Фагот»] Информационная система «Ракетная техника» * [http://film-stars.ru/ont/udarnay_sila/109-udarnaya-sila058-solo-dlya-fagota.html Документальный фильм: Ударная сила — Соло для Фагота] * [http://www.onlinedisk.ru/file/610272/ Снаряд «9М111»]{{Недаступная спасылка}} Техническое описание и инструкция по эксплуатации. Министерство обороны СССР Москва 1975 * [http://www.onlinedisk.ru/file/610207/ ПТУРС «9М113»]{{Недаступная спасылка}} Техническое описание и инструкция по эксплуатации. Министерство обороны СССР Москва 1978 * [http://www.onlinedisk.ru/file/610280/ ПТРК «9М111»]{{Недаступная спасылка}} Переносной противотанковый комплекс 9К111 Министерство обороны СССР Москва 1981 * [http://www.onlinedisk.ru/file/610277/ ПТУРС «9М111М»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120324015901/http://www.onlinedisk.ru/file/610277/ |date=24 сакавіка 2012 }} Министерство обороны СССР Москва 1983 * [http://www.onlinedisk.ru/file/626965/ Пусковая Установка «9П135М»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120405103302/http://www.onlinedisk.ru/file/626965/ |date=5 красавіка 2012 }} 9П135М-1 Техническое описание 1979 [[Катэгорыя:Ракетная зброя]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Зброя СССР]] eaow6iaeel30zewu9npqvqmzom3wdba 0 706234 5171306 4765617 2026-07-26T15:22:45Z 5171306 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Данілевіч}} '''Аляксандр Станіслававіч Данілевіч''' (нар. {{ДН|30|11|1974}}) — беларускі [[юрыст]]. [[Кандыдат юрыдычных навук]], [[дацэнт]]. == Біяграфія == Скончыў [[юрыдычны факультэт БДУ]] ў 1996 г. З 1996 года працуе ў сістэме адукацыі, з 2003 года на [[факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэце міжнародных адносін БДУ]]. У 2005 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Рашэнне міжнароднага арбітражнага суда», у гэтым жа годзе [[Вышэйшы атэстацыйны камітэт Рэспублікі Беларусь]] прысвоіў А. С. Данілевічу навуковае званне «[[дацэнт]]». У 2005 г. уключаны ў рэкамендацыйны спіс арбітраў Міжнароднага арбітражнага суда пры [[Беларуская гандлёва-прамысловая палата|БелГПП]], выбраны арбітрам<ref name="bsu"/>. Практыкуючы адвакат, член [[Мінская гарадская калегія адвакатаў|Мінскай гарадской калегіі адвакатаў]]<ref name="bsu"/>. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ваеннага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў 2022 годзе падпісаўся пад антываенным зваротам адвакатаў і юрыстаў. За гэта атрымаў ад калегіі адвакатаў вымову, бо быццам бы «парушыў прафесійную этыку адваката», падпісаўшы зварот. Таксама з ім не працягнуў кантракт БДУ<ref>[https://dcsfxzu8xls6u.cloudfront.net/288539 «Страшна ў Марыупалі, а тут бздура нейкая». З БДУ звальняюць дацэнта, бо падпісаў антываенны зварот 18.04.2022]</ref>. 21 траўня 2022 года затрыманы і адпраўлены ў [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|СІЗА КДБ]]. 10 красавіка 2023 года Данілевічу прызначылі 10 гадоў пазбаўлення волі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/za-dapamohu-herasimeni-i-apejkinu-advakat-asudza|title=«За дапамогу Герасімені і Апейкіну» адвакат асуджаны на двухзначны тэрмін|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-04-10}}</ref>. 28 чэрвеня 2022 года [[праваабарончы цэнтр «Вясна»]] прызнаў Данілевіча вязнем сумлення<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/108181|title=Заява аб прызнанні 14 новых палітычных зняволеных|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-06-28}}</ref>. У ліпені 2026 года стала вядома, што Аляксандр Данілевіч выйшаў на волю<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/400464|title=Выйшаў на свабоду адвакат Аляксандр Данілевіч|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-07-22}}</ref>. == Дзейнасць == Спецыялізуецца на пытаннях міжнароднага камерцыйнага арбітражу, міжнароднага грамадзянскага працэсу, міжнароднага сямейнага права і спартыўнага права. Унесены ў міжнародны даведнік Who’s Who Legal у раздзелы «Арбітраж», «Вырашэнне спрэчак» і «Спорт і забавы»<ref name="bsu"/>. У 2016 г. прызначаны арбітрам ад Рэспублікі Беларусь у {{нп5|Міжнародны цэнтр па ўрэгуляванні інвестыцыйных спрэчак|Міжнародным цэнтры па ўрэгуляванні інвестыцыйных спрэчак (МЦУІС)|ru|Международный центр по урегулированию инвестиционных споров}} у г. [[Нью-Ёрк]]<ref name="bsu"/>. Аўтар шэрагу артыкулаў і манаграфій па пытаннях міжнароднага камерцыйнага арбітражу, міжнароднага прыватнага права і спартыўнага права, апублікаваных у часопісах «{{нп5|International Sports Law Journal||d|Q96325154}}», «[[Третейский суд]]», «[[Веснік Вышэйшага Гаспадарчага Суда Рэспублікі Беларусь]]», «[[Беларускі часопіс міжнароднага права і міжнародных адносін]]», «[[Прамыслова-гандлёвае права]]», «[[Юрыст (часопіс)|Юрыст]]»; аўтар дапаможніка «Міжнародны камерцыйны арбітраж» 2004 г., сааўтар навучальнага дапаможніка «Міжнародны камерцыйны арбітраж» 2017 г., аўтар раздзелаў «Міжнароднае прыватнае права. Беларусь» і «Спартыўнае права. Беларусь» у Сусветнай энцыклапедыі права, раздзела «Міжнароднае прыватнае права. Беларусь» у Энцыклапедыі міжнароднага прыватнага права і шэрагу іншых публікацый<ref name="bsu"/>. Член дысцыплінарнага камітэта еўрапейскай асацыяцыі «{{нп5|Рэгбі Еўропы||ru|Регби Европы}}» (г. [[Парыж]], [[Францыя]])<ref name="bsu"/>. Валодае англійскай, французскай і італьянскай мовамі<ref name="bsu"/>. == Узнагароды == Уладальнік прыза «Феміда» ў намінацыі «Трацейскі (міжнародны арбітражны) суд», вышэйшай грамадскай юрыдычнай ўзнагароды ў Беларусі, заснаванай [[Беларускі саюз юрыстаў|Беларускім саюзам юрыстаў]] (2016 г.)<ref name="bsu">[https://fir.bsu.by/departments/il/il-staff/il-danilevich Данилевич Александр Станиславович. Кафедра международного права]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://fir.bsu.by/departments/il/il-staff/il-danilevich Данилевич Александр Станиславович. Кафедра международного права]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Данілевіч Аляксандр Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] 0vhhu1xycupu9iut9hbhhnhil925khv 0 708316 5171747 5156920 2026-07-27T11:28:07Z Ілля Касакоў 21245 5171747 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Biarezań.png|thumb|200px|[[Герб Беразіна]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Беразіно|Беразіна]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Parvus Alexander.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Львовіч Парвус|Аляксандр Парвус]]]] [[Файл:HANA ROVINA THE DYBBUK 1920.jpg|thumb|175px|[[Хана Ровіна]]]] [[Файл:Szostak major.jpg|thumb|175px|[[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]]]] == А == * [[Сямён Львовіч Абугаў]] (1877—1950) — расійскі [[жывапісец]] і [[педагог]] родам з Беларусі. * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік]] (1929—2003) — беларускі жывапісец. == Б == * [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]] (нар. 1957) — беларускі [[археолаг]]. * [[Марыя Веньямінаўна Бярковіч]] (1910—1993) — беларускі [[мастак]] кіно і [[Графіка (мастацтва)|графік]]. == Г == * [[Шлойма Грынглоз]] (1885—1920) — пісьменнік. * [[Меер Гурвіч]] — ваенны, журналіст. * [[Шоіл Гурвіч]] — настаўнік, журналіст. == Д == * [[Сяргей Дзмітрыевіч Дзярновіч]] (нар. 1974) — беларускі археолаг. == Ж == * [[Барыс Сямёнавіч Жухаўцаў]] (1908—1997) — мастак<ref>https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/zhuhovtsev-bs-1908</ref>. == М == * [[Арн Майзель]] — пісьменнік. * Арн Майзельсон (1892—1984) — паэт. * [[Уладзімір Пятровіч Міклуш]] (нар. 1948) — беларускі [[вучоны]]. * [[Дзмітрый Леанідавіч Мірончык]] (нар. 1976) — беларускі дыпламат. == П == * [[Аляксандр Львовіч Парвус]] (1867—1924) — дзеяч сацыял-дэмакратычнага руху, публіцыст. * [[Іван Раманавіч Пастарнацкі]] (1848—1887) — доктар, прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. == Р == * [[Арн Рапапорт]] * [[Хана Ровіна]] (1893—1980) — расійская і [[ізраіль]]ская [[актрыса]] тэатра Габіма. == С == * [[Яўген Антонавіч Сідаровіч]] (нар. 1928) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[фізіялогія|фізіялогіі]], [[экалогія|экалогіі]], [[інтрадукцыя|інтрадукцыі]] раслін і [[ахова навакольнага асяроддзя|ахове навакольнага асяроддзя]]. * [[Яўген Якаўлевіч Старобінец]] (1906—1952) — савецкі геолаг<ref>https://www.oil-industry.net/test_autor.php?ELEMENT_ID=239911</ref> * [[Рыгор Лазаравіч Старобінец]] (1910—2001) — беларускі хімік. == Ф == * [[Анатоль Міхайлавіч Фоміч]] (1925—?) — беларускі савецкі гаспадарчы, дзяржаўны і палітычны дзеяч. == Ш == * [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак]] (1898—1961) — польскі вайсковец, палкоўнік бранятанкавых войскаў Войска Польскага ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенная Польская Рэспубліка]]). Адзін з арганізатараў бранятанкавых войскаў у міжваеннай Польшчы. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Беразіна| ]] hb632u3rpf4f8qzbh0bhf6cspap0sqv 0 713216 5171690 4161617 2026-07-27T08:58:46Z Ueschar 151377 У адпаведнасці з галоўным артыкулам 5171690 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бэн-Егуда}} {{Пісьменнік}} '''Хемда Бэн-Егуда''' ({{Lang-he|חֶמְדָּה בֵּן־יְהוּדָה}}; пры нараджэнні&nbsp;— ''Бейла Ёнас'', [[4 ліпеня]] [[1873]], [[Верхнядзвінск|Дрыса]]&nbsp;— [[25 жніўня]] [[1951]], [[Іерусалім]])&nbsp;— ізраільская пісьменніца, перакладчыца. Другая жонка [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэра Бэн-Егуды]]. == Біяграфія == Бэйла Ёнас нарадзілася ў сям’і яўрэйскага пісьменніка і паэта Шлома-Нафталі-Герца Ёнаса і Рыўкі-Леі Барабаш. Была пятым дзіцем з сямі дзяцей. Скончыўшы гімназію, паступіла на вышэйшыя жаночыя курсы. Пасля смерці сваёй старэйшай сястры&nbsp;— {{нп3|Дэвара Бэн-Егуда|Дэвары Ёнас|uk|Девора Бен-Єгуда}}, першай жонкі [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэра Бэн-Егуды]], выйшла замуж за яго і перасялілася ў&nbsp;[[Іерусалім]]. Па прыбыцці ў [[Зямля Ізраільская|Эрэц-Ісраэль]] пісала апавяданні на [[Іўрыт|іўрыце]], артыкулы ў газеце «На-Цві». Дапамагала&nbsp;[[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэру Бэн-Егуду]]&nbsp;ў яго літаратурнай дзейнасці. Шмат зрабіла для падрыхтоўкі публікацыі навуковай і літаратурнай спадчыны Бэн-Егуды. Пасля смерці Эліэзэра Бэн-Егуды працягнула (сумесна з сынам Егудам) праект «Поўнага слоўніка старажытнага і сучаснага іўрыту». {{зноскі}} == Спасылкі == * {{З|РЕЭ|http://www.rujen.ru/index.php/БЕН-ИЕГУДА_Хемда}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэн-Егуда Хемда}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Ізраіля]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Ізраіля]] irn737h9564nrhfmcdrd325ym952q7z 0 715494 5171591 5098916 2026-07-27T02:29:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171591 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт экранных мастацтваў БДАМ | арыгінал = | вну = | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = | закрыты = | дэкан = [[Павел Уладзіміравіч Іваноў]] | размяшчэнне = | адрас = Беларусь, г. [[Мінск]] | каардынаты = | сайт = }} '''Факультэт экранных мастацтваў БДАМ''' — адзін з факультэтаў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай акадэміі мастацтваў]]. == Апісанне == Факультэт быў створаны на базе кафедра кінатэлемастацтва ў красавіку 2010 года. == Спецыяльнасці (напрамках спецыяльнасцей) == '''Рэжысура кіно і тэлебачання''' * Рэжысура кіно і тэлебачання (тэлебачанне); * Рэжысура кіно і тэлебачання (гукарэжысура); '''Рэжысура кіно і тэлебачання (кіно):''' * Мастацкі фільм; * Дакументальны фільм; * Анімацыйныя дзеянні '''Кінатэлеаператарства''' * Кінатэлеаператарства (тэлеаператарства); * Кінатэлеаператарства (кінааператарства) '''Мастацтвазнаўства''' * Мастацтвазнаўства (арганізацыя кінатэлеаператарства); * Мастацтвазнаўства (кінатэледраматургія) == Кафедры == * Кафедра рэжысуры кіно і тэлебачання * Кафедра кінатэлеаператарства * Кафедра менеджменту, гісторыі і тэорыі экранных мастацтваў == Дэканы == {{Div col|2}} * [[Павел Уладзіміравіч Іваноў]] {{Div col end}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://bdam.by/факультэт-экранных-мастацтваў/ Мастацкі факультэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220805090128/https://bdam.by/%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%8D%D1%82-%D1%8D%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%9E/ |date=5 жніўня 2022 }} * [https://nastgaz.by/hto-stvarae-ekrannae-mastatstva/ Хто стварае «экраннае» мастацтва?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240908094649/https://nastgaz.by/hto-stvarae-ekrannae-mastatstva/ |date=8 верасня 2024 }} {{Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Факультэты Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Факультэт экранных мастацтваў БДАМ| ]] sc4s5zniiq2pu84j3t46f51p536q3uz 0 718615 5171581 4345487 2026-07-27T00:52:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171581 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт замежных навучэнцаў | арыгінал = | вну = | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = | закрыты = | дэкан = | размяшчэнне = | адрас = 230009, г. [[Гродна]], [[Вуліца Горкага (Гродна)|вул. Горкага]], 80 | каардынаты = | сайт = }} '''Факультэт замежных навучэнцаў ''' — адзін з факультэтаў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]]. == Гісторыя == У 1995 годзе была прынятамрашэнне арганізаваць факультэт замежных студэнтаў. Першы выпуск замежных студэнтаў адбыўся ў 1998 годзе. == Дэканы == * [[Яўген Мікалаевіч Хацім]] (1995—1998) * [[Ларыса Аляксандраўна Пірагова]] (1998—2002) * [[Ігар Пятровіч Багдановіч]] (2002—2007) * [[Ала Анатолеўна Маслоўская]] (2007—2009) * [[Андрэй Раманавіч Плоцкі]] (2009—2013) * [[Аляксандр Аляксандравіч Сцянько]] (з 2013) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.grsmu.by/by/university/structure/faculties/01/ Замежных навучэнцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220902125420/http://www.grsmu.by/by/university/structure/faculties/01/ |date=2 верасня 2022 }} {{ГрДМУ}} [[Катэгорыя:Факультэты ГрДМУ|Замежных навучэнцаў]] [[Катэгорыя:1995 год у Гродне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Максіма Горкага (Гродна)]] ht9oq4ix8wc2o2duv6a3nocilwunb5h 0 720496 5171716 4872720 2026-07-27T10:25:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171716 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Франчэска Донер''' (''Francesca Donner'', {{Lang-ko|프란체스카 도너}}), сапраўднае імя '''Францыска Марыя Барбара Донер''' ({{lang-de|Franziska Maria Barbara Donner}}; [[15 ліпеня]] [[1900]] — [[19 сакавіка]] [[1992]]) — другая жонка [[Лі Сын Ман]]а, першага прэзідэнта [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]]. Першая [[першая лэдзі Паўднёвай Карэі]] ў 1948—1960 гадах. == Імя == Паводле пасведчання пра нараджэнне яе імя — Францыска Донер. Пазней яна выкарыстоўвала [[Італьянская мова|італьянскае]] напісанне імя — Франчэска (''{{lang|it|Francesca}}''), нават у афіцыйных дакументах. Гэты варыянт яе імя выкарыстоўваецца ва ўсіх яе паўднёвакарэйскіх дакументах (у тым ліку ў [[пашпарт|пашпарце]])<ref>Yi Sun-ae 이순애 [Soonae Lee-Fink], ''Peurancheseuka Ri Seutori'' 프란체스카 리 스토리 [The story of Francesca Rhee] (Seoul: Raendeom Hauseu Jungang 랜덤하우스중앙 [Random House JoongAng], 2005), cover. ({{ISBN|89-5924-999-8}}.)</ref>. У Карэі Францыску Донер часта называлі проста «пані Франчэска» (''Lady Francesca''). Цікава, што ў карэйскім грамадстве яе таксама празвалі «Ходжудэк» (호주댁), з прыкладным значэннем «дама з [[Аўстралія|Аўстраліі]]». Гэтая памылковая назва ўзнікла праз блытаніну паміж сугучнымі па-карэйску Аўстрыяй (오스트리아 ''осытхырыя'') і Аўстраліяй (오스트레일리아 ''осытхырэілія''; альтэрнатыўная назва — 호주 ''ходжу'', ад якой і празванне). == Жыццяпіс == === Ранняе жыццё === Францыска Марыя Барбара Донер нарадзілася ў муніцыпалітэце Інцэрсдорф, прыгарадзе [[Аўстрыя|аўстрыйскай]] сталіцы [[Вена|Вены]], у сям’і прамыслоўца газіраваных напояў. Яна была дачкой Францыскі Герхартл і Рудольфа Донера<ref>{{Cite web|url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:24DR-Y74|title=FamilySearch.org|accessdate=20 лістапада 2023}}</ref>. Па заканчэнні школы пры мясцовым манастыры, яна паступіла ў [[Венскі ўніверсітэт]], у выніку атрымаўшы доктарскую ступень па мовах. Атрымаўшы спадчыну пасля смерці бацькі, Францыска некаторы час падарожнічала. Яна спынілася ў [[Жэнева|Жэневе]], дзе атрымала пасаду пры [[Ліга Нацый|Лізе Нацый]] як перакладчыца і дыпламатка нізкага ўзроўню. У 1933 годзе Францыска выпадкова пазнаёмілася з 58-гадовым карэйскім палітыкам у выгнанні [[Лі Сын Ман]]ам у адным з гатэляў Жэневы. У той час Лі жыў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]] і быў у Жэневе ў пошуках падтрымкі ў Лігі Нацыі для карэйскага руху за незалежнасць. Нягледзячы на значную розніцу ва ўзросце, Францыска і Лі знайшлі агульную мову. Неўзабаве Лі наведаў яе ў Аўстрыі і папрасіў яе рукі. Донер рушыла ўслед за ім у ЗША, і шлюб адбыўся ў 1934 году ў [[Нью-Ёрк]]у<ref>Yi Sun-ae, ''Peurancheseuka Ri Seutori'' (Seoul: Raendeom Hauseu Jungang, 2005).</ref>. Для абодвух гэта быў другі шлюб<ref>{{Cite book |last=Lew |first=Young Ick |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqwch |title=The Making of the First Korean President: Syngman Rhee's Quest for Independence, 1875-1948 |date=2014 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-3168-4}}</ref>. === Кар’ера === [[Файл:Francesca Walking with Syngman Rhee Clear Ver.jpg|міні|250пкс|злева|Францыска і Лі Сын Ман у рэзідэнцыі [[Ліхваджан]], Сеул, 10 траўня 1948.]] Першыя сумесныя гады Францыска і Лі правялі ў Нью-Ёрку і [[Вашынгтон]]е, а затым перабраліся на [[Гаваі]], дзе пражывала вялікая палітычна актыўная карэйская дыяспара. Лі Сын Ман быў лідарам карэйскага [[Урад у выгнанні|ўрада ў выгнанні]]. Францыска працавала яго сакратаром і памочніцай, асабліва пры падрыхтоўцы яго кнігі «Японія знутры» ({{lang-en|Japan Inside Out}}, 1940)<ref name=":0">{{Cite web |title=Rhee, Francesca Donner |url=https://digitalarchive.wilsoncenter.org/people/rhee-francesca-donner}}</ref>. Пасля [[Капітуляцыя Японіі|капітуляцыі Японіі]] ў кастрычніку 1945 года Лі Сын Ман вярнуўся ў Карэю пры падтрымцы ўрада ЗША, а Францыска рушыла ўслед за ім праз некалькі месяцаў<ref name=":0" />. [[Файл:Korea Dignitaries.jpg|міні|250пкс|Францыска Донер побач з мужам падчас сустрэчы з [[Чан Кайшы]], 1949 год.]] 3 сакавіка 1948 года Лі быў абраны першым прэзідэнтам Рэспублікі Карэя і займаў гэтую пасаду да 1960 года. Францыска ў гэты перыяд, з 1948 па 1960 год, была першай лэдзі краіны, стаўшы такім чынам першай з такім тытулам у новаўтворанай Рэспубліцы Карэя. Яна прысутнічала амаль на ўсіх публічных мерапрыемствах свайго мужа<ref name=":0" />. Перавыбранне Лі Сын Мана ў 1960 годзе суправаджаліся відавочнымі фальсіфікацыямі. 85-гадовы прэзідэнт таксама праяўляў відавочныя прыкметы старэчай [[Дэменцыя|дэменцыі]]. Пасля масавых беспарадкаў праз вынікі выбараў, што перарасло ў [[Красавіцкая рэвалюцыя (Паўднёвая Карэя)|Красавіцкую рэвалюцыю]], Лі Сын Ман быў змушаны зноў бегчы ў выгнанне на Гаваі. Францыска рушыла ўслед за ім, даглядаючы за ім, нават калі пасля [[інсульт]]у ён страціў здольнасць гаварыць. Яна заставалася побач з ім да самай ягонай смерці 19 ліпеня 1965 года, пасля чаго вярнулася ў Аўстрыю, якую яна пакінула на больш за 30 гадоў<ref name=":0" />. === Познія гады === Правёўшы пяць гадоў у Аўстрыі, Францыска вярнулася ў Карэю ў 1970 годзе. У 1970—1992 гадах яна жыла ў [[Сеул]]е, у рэзідэнцыі {{iw|Ліхваджан||ko|이화장}}, былым доме Лі Сын Мана, разам са сваім прыёмным сынам {{iw|Лі Ін Су (палітолаг)|Лі Ін Су|ko|이인수 (정치학자)}} і яго сям’ёй. Усынаўленне Інсу было аформлена незадоўга да смерці Лі Сын Мана на Гаваях; Францыска не мела сваіх біялагічных дзяцей. Сёння Ліхваджан пераўтвораны ў дом-музей, а Лі Ін Су і яго жонка працягваюць жыць там (па стане на травень 2006 года)<ref>{{Cite web |date=2023-11-02 |title=Adopted son of Syngman Rhee dies at age 92 |url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2023-11-02/national/socialAffairs/Adopted-son-of-Syngman-Rhee-dies-at-age-92/1904591 |access-date=2024-08-29 |website=koreajoongangdaily.joins.com |language=en}}</ref>. Як удава прэзідэнта Лі Францыска вяла даволі адасоблены лад жыцця, дэманструючы глыбокую прыхільнасць да карэйскай культуры: яна амаль заўсёды насіла [[Ханбок|традыцыйнае карэйскае адзенне]], гатавала і ела пераважна [[Карэйская кухня|карэйскую ежу]]. Яна абыходзілася без прыслугі, вяла дамашнюю гаспадарку самастойна. Рэдка выходзіла з дому, толькі па пятніцах наведвала могілкі, каб памаліцца на магіле мужа. Палітычная спадчына яе мужа да гэтага часу выклікае лютыя спрэчкі ў карэйскім грамадстве. А вось рэпутацыя пані Франчэскі ў карэйскім грамадстве практычна бездакорная; яна як і раней была вельмі папулярнай. Памерла 19 сакавіка 1992 года ў Сеуле. == Ушанаванне == У 2012 годзе ў [[Вена|венскім]] [[Дунайскі парк (Вена)|Дунайскім парку]], у раёне [[Донаўштат]], у яе гонар назвалі алею Францыскі-Донар-Лі ({{lang-de|Franziska-Donner-Rhee-Weg}}). Алея праходзіць уздоўж сажалкі ''Irissee'' і на ёй знаходзіцца Карэйскі культурны цэнтр ({{lang|de|Korea Kulturhaus}}), адкрыты ў 2012 годзе<ref>{{cite web|url=https://www.strassen-in-oesterreich.at/14327414-franziska-donner-rhee-weg-in-wien.html|title=Franziska-Donner-Rhee-Weg|website=Strassen-in-Oesterreich.at|access-date=21 лютага 2018|url-status=dead|archive-date=21 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221222309/http://www.strassen-in-oesterreich.at/14327414-franziska-donner-rhee-weg-in-wien.html}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Донер Францыска}} [[Катэгорыя:Першыя лэдзі Паўднёвай Карэі]] 5qacs1uys7o6jtlvezrj36se3snbn30 0 721205 5171526 4218577 2026-07-26T21:52:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171526 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{цёзкі2|Новік}} '''Мікалай Новік''':</noinclude> * [[Мікалай Аляксандравіч Новік]] — беларускі мовазнавец, педагог. * [[Мікалай Мікалаевіч Новік]] — беларускі прафсаюзны дзеяч. * [[Мікалай Пятровіч Новік]] (1914—2009) — савецкі дзеяч органаў дзяржаўнай бяспекі, генерал-маёр. <noinclude>{{Спіс цёзак-цёзак}}</noinclude> ia7qohzstmrmepenc0jnsmpomt0bj3a 0 722883 5171577 5003951 2026-07-27T00:23:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171577 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 2013 | закрыты = | дэкан = [[Віктар Аляксандравіч Белазаровіч]] | размяшчэнне = | адрас = 230009 [[Рэспубліка Беларусь]], г. [[Гродна]], [[Кастрычніцкая вуліца (Гродна)|вул. Кастрычніцкая]], 5 | каардынаты = | сайт = https://fh.grsu.by/ }} '''Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму ГрДУ імя Янкі Купалы''' — адзін з факультэтаў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. == Гісторыя == Створаны ў 2013 годзе шляхам аб’яднання [[факультэт гісторыі і сацыялогіі ГрДУ|факультэта гісторыі і сацыялогіі]] (заснаваны ў 1954 годзе як гістарычны факультэт і на працягу свайго існавання перайменоўваўся ў гісторыка-філалагічны (1956), гісторыка-педагагічны (1967), факультэт гісторыі і культуры (1994), гістарычны (2001), факультэт гісторыі і сацыялогіі (2007)), [[факультэт турызму і сэрвісу ГрДУ|факультэта турызму і сэрвісу]] (заснаваны на базе гуманітарнага факультэта ў 2008 годзе), кафедры журналістыкі і кафедры лінгвістыкі і міжкультурных камунікацый [[філалагічны факультэт ГрДУ|філалагічнага факультэта]]. == Кафедры == * Кафедра гісторыі Беларусі, археалогіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін * Кафедра ўсеагульнай і славянскай гісторыі * Кафедра паліталогіі і сацыялогіі * Кафедра турызму і культурнай спадчыны * Кафедра перакладу і міжкультурнай камунікацыі * Кафедра журналістыкі == Дэканы == * [[Аляксандр Мікалаевіч Нечухрын]] (2013—2017)<ref>{{Cite web |url=https://fh.grsu.by/index.php/st-gen-hist?id=730 |title=Нечухрин Александр Николаевич |access-date=25 лютага 2025 |archive-date=12 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250812220342/https://fh.grsu.by/index.php/st-gen-hist?id=730 |url-status=dead }}</ref> * [[Тамара Анатольеўна Піваварчык]] (2017—2020)<ref>{{Cite web |url=http://fh.grsu.by/index.php/faculty/administration |title=Администрация |access-date=9 снежня 2017 |archive-date=9 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209150058/http://fh.grsu.by/index.php/faculty/administration |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://fh.grsu.by/index.php/faculty/administration |title=Администрация |access-date=25 верасня 2020 |archive-date=25 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925002722/http://fh.grsu.by/index.php/faculty/administration |url-status=live }}</ref> * [[Віктар Аляксандравіч Белазаровіч]] (з 2020) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://fh.grsu.by/ Афіцыйны сайт ФГКіТ ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221020061558/https://fh.grsu.by/ |date=20 кастрычніка 2022 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Гісторыі, камунікацыі і турызму]] [[Катэгорыя:Гістарычныя факультэты|ГрДУ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:2013 год у Гродне]] 16zw0m2uv5xp1e1z68zkorx5sqlsoo6 0 725974 5171589 5167782 2026-07-27T02:10:26Z Stephan1000000 88014 24 5171589 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Тэлесерыял|жанр={{ubl|[[Баявік (кінажанр)|баявік]]|[[прыгоды]]|[[фэнтэзі]]<ref>{{cite news |last1=Jarvey |first1=Natalie |title=In the Battle of the Genre Shows, Does House of the Dragon or Rings of Power Take the Crown? |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |access-date=October 24, 2022 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |date=October 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024124058/https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |archive-date=October 24, 2022}}</ref>|[[Драма (жанр)|драма]]}}|сайт=https://www.hbo.com/house-of-the-dragon|imdb_id=11198330|беларуская_назва=Дом Цмока|OrigTitle=англ. House of the dragon|сцэнарыст=Джордж Рэйманд Рычард Марцін Раян Кандал Сара Хесс Шармен Деграте|рэжысёр=Мігель Сапочнік|у ролях=Пэдзі Кансідайн Мэт Сміт Алівія Кук Эма Д'Арсі Рыс Іванс Стыў Тусэн Іў Бэст Саная Мідзуна Фаб'ен Франкель Мілі Алкок Эмілі Кэры Грэм Мактавіш Мэцью Ніхэм Джэферсан Холруен Гары Коллет Том Глін-Карані Юэн Мітчэл Бэтані Антонія Фібі Кэмпбэл Фія Сабан|country=ЗША|сезонаў=3|студыя=HBO Entertainment|Звязаныя шоу=Гульня Тронаў |num_episodes=24|выява=House_of_the_dragon_logo.png}} '''«Дом Цмока»''' ({{Lang-en|House of the Dragon}}) — амерыканскі [[Фэнтэзі|фэнтэзійны]] тэлесерыял у жанры фэнтэзі, які з’яўляецца незалежным прыквелам «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульні тронаў]]» (2011—2019) і другім серыялам у франшызе «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Праект створаны [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджам Р. Р. Марцінам]] і {{Не перакладзена 4|Кондал, Райан|Райанам Кондалам|en|Ryan Condal}} для тэлеканала [[HBO]]. Абодва серыялы заснаваны на серыі раманаў Марціна «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Кондал і [[Сапочнік, Мігель|Мігель Сапочнік]] выступаюць шоуранерамі праекта. «Дом Цмока» заснаваны на некаторых частках рамана «Полымя і кроў» і яго дзеянні разгортваюцца прыкладна за 200 гадоў да падзей «Гульні тронаў», за 172 гады да нараджэння Дайнэрыс Таргарыен, нашчадка аднайменнага каралеўскага дома, і праз 100 гадоў пасля аб’яднання сямі каралеўстваў дзякуючы заваяванням Таргарыенаў. У серыяле апавядаецца пра пачатак канца Дома Таргарыенаў, падзеях, якія прывялі да грамадзянскай вайны за трон, вядомую як «Танец Драконаў», і пра саму вайну. Заказ на стварэнне «Дома цмока» паступіў у кастрычніку 2019 года, кастынг стартаваў у ліпені 2020 года, а асноўныя здымкі пачаліся ў красавіку 2021 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Прэм’ера серыяла адбылася 21 жніўня 2022 года, першы сезон складаецца з дзесяці серый. Праз пяць дзён пасля прэм’еры серыял быў падоўжаны на другі сезон. Сапочнік пасля першага сезона пакінуў пасаду шоуранера, пакінуўшы Кондала адзіным шоуранерам на другі сезон. Першы сезон атрымаў досыць станоўчыя водгукі, эксперты адзначылі аркі персанажаў, сцэнарый, музыку і акцёрскую ігру (асабліва Кансідайна, Сміта, Д’арсі, Алкок і Кук). Аднак тэмп апавядання, асабліва часовыя скокі, і асвятленне ў некаторых сцэнах падвергліся крытыцы. Прэм’еру серыяла на HBO Max і кабельных каналах паглядзелі больш за 10 мільёнаў гледачоў, што стала самым вялікім паказчыкам у гісторыі HBO. == Сюжэт == Серыял распавядае пра падзеі на выдуманым кантыненце [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вэстэросе]], якія адбываліся прыкладна за 200 гадоў да падзей «гульні тронаў». Сюжэт сканцэнтраваны на «Скокі Драконаў»- грамадзянскай вайне (129—131 год ад заваёвы Эйегона I), прычынай якой стала барацьба паміж двума галінамі дома Таргарыенаў. «Скокі» пачалася пасля балючай смерці караля Візерыса I, калі прынцэса Рэйніра, падтрыманая партыяй «чорных», і Эйгон Таргарыен, падтрыманы партыяй «зялёных», адначасова абвясцілі аб сваіх правах на Жалезны трон. === Выхад на хатніх носьбітах === Першы сезон выйдзе ў фарматах [[4K UHD Blu-ray]], стандартным [[Blu-ray]] і [[DVD]] 20 снежня 2022 года і будзе ўтрымліваць больш за гадзіну закулісных інтэрв’ю і відэа. == Гл. таксама == * Аповесць «[[Прынцэса і каралева]]» (2013) і яе прыквел «[[Прынц-разбойнік]]» (2014), напісаныя Джорджам Р. Р. Марцінам, пазней былі ўключаны ў сюжэтную лінію «Скокі драконаў» у рамане «Полымя і кроў». {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-22}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў фантастыкі]] [[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2022 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя тэлесерыялы]] olmtvunfvscelbrklwuu3pilcwcedn2 0 732637 5171224 4350695 2026-07-26T13:03:54Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171224 wikitext text/x-wiki '''Апрэтура тканін, Апрэт'''<ref>[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука, Барыс Андрэевіч]]. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя. Малы лексікон / Б. А. Лазука; [фота: Б. А. Лазука, М. П. Мельнікаў]. ― Мінск : Беларусь, 2015. — 170, [2] с. : каляр. іл., партр. ; 30 см. Фактычная дата выхаду ў свет ― 2014. ― Бібліяграфія: с. 170―171.</ref> ({{Lang-fr|apprêter}}&nbsp;— ''канчаткова аздабляць'')&nbsp;— цыкл заключных аздобных аперацый, якім падвяргаюць [[Тканіна|тканіны]] ў працэсе іх [[Вытворчасць|вытворчасці]]. Асноўнай аперацыяй апрэтурнай апрацоўкі тканін з’яўляецца [[Прасочванне|насычэнне]] тканін адмысловымі растворамі ([[Апрэты|апрэтамі]]) з мэтай паляпшэння іх знешняга выгляду і надання ім асаблівых уласцівасцей у адпаведнасці з іх прызначэннем. У выніку апрэтурнай апрацоўкі тканіны становяцца прыемнымі навобмацак, мяккімі, эластычнымі, бліскучымі або матавымі, воданепранікальнымі або вогнеўстойлівымі, незмінальнымі, даўгавечнымі і гэтак далей. Часцей за ўсё апрэтуру робяць {{нп3|Клейстэр|крухмальным клейстарам|uk|Клейстер}} або {{нп3|Жывёльны клей|жывёльным клеем|uk|Тваринний клей}} (касцяным або мяздровым). Такія апрэты надаюць тканінам калянасці, пругкасці і прыгожага выгляду, але яны вельмі няўстойлівыя і пасля мыцця знікаюць, з прычыны чаго знешні выгляд тканін рэзка пагаршаецца. Таму хімікамі-тэкстыльшчыкамі было распрацавана шмат нязмыўных апрэтаў рознага прызначэння. Для змякчэння тканін, павелічэння іх пругкасці ўжываюць апрэты з тлушчавымі рэчывамі (алеямі, мыламі) і з гіграскапічнасцю ([[Гліцэрына|гліцэрынам]], [[патака]]й, [[Хларыд натрыю|кухоннай соллю]]). Для надання тканінам воданепранікальнасці ўжываюць прэпараты, якія замяшчаюць [[гідрафільныя групы]] [[Цэлюлоза|цэлюлозы]] [[Гідрафобныя групы|гідрафобнымі]] (апрэты [[тэксцін]], [[салан]] і іншыя). Імі апрацоўваюць тканіны спецыяльнага прызначэння: [[брызент]]ы, [[Палатка|палаткі]], [[плашчовыя тканіны]]. У прэты для вогнеўстойлівай апрацоўкі тканін дадаюць [[растваральнае шкло]] або розныя [[мінеральныя солі]]. [[Баваўняныя тканіны|Баваўняныя]] і [[віскозныя тканіны]] апрэтуюць рознымі [[Штучныя смолы|штучнымі смоламі]]. Апрэтаванне [[Трыкатажнае палатно|трыкатажнага палатна]] і [[Трыкатажныя вырабы|трыкатажных вырабаў]] вырабляюць у асноўным пералічанымі сродкамі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Украінская савецкая энцыклапедыя}} * Копьев А.&nbsp;А.&nbsp;Несмываемый аппрет. М., 1947; * Абрамов С.&nbsp;А.&nbsp;Отделка трикотажних изделий М., 1957. {{Тэкстыль}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэкстыльная прамысловасць]] 6711v0nu4yjlfua64had2sjuyvhiqvr 0 737779 5171693 4490573 2026-07-27T09:14:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171693 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя=Франк Варжак | Арыгінал імя=Franck Varjac | Імя пры нараджэнні=Франк Шаверо, фр. Franck Chauvereau | Псеўданімы=Франк Варжак | Гады актыўнасці= | Дэбют=2000 | Значныя творы=L'agneau chaste (2000) }} '''Франк Варжа́к''' ({{Lang-fr|Franck Varjac}}), сапраўднае імя '''Франк Шаверо''' ({{Lang-fr|Franck Chauvereau}}; нар. 1960, [[Алжыр]]) — французскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Франк Варжак, які нарадзіўся ў 1960 годзе, правёў дзяцінства ў Алжыры. Вярнуўшыся на поўдзень [[Францыя|Францыі]] ва ўзросце дзесяці гадоў, ён жыве і працуе ў [[Нім]]е<ref>Franck Varjac, BABELIO, https://www.babelio.com/auteur/Franck-Varjac/46173</ref>. == Творчасць == Аўтар дэбютаваў у 2000 годзе. Ягоны першы раман ''L’Agneau chaste'' (Нявіннае ягня) меў незвычайны лёс<ref>André Roy, «L’agneau chaste» de Franck Varjac, 30 octobre 2021, Fugues, https://www.fugues.com/2000/10/30/lagneau-chaste-de-franck-varjac/</ref>. Першапачаткова сустрэты маўчаннем прэсы, паралізаванай тэмай — за прыкметным выключэннем Le Monde — ён заваяваў прыхільнасць шырокай публікі падчас перавыдання ў 2002 годзе ў кішэннай калекцыі «Minos»<ref>Przemysław SZCZUR, De Sébastien Roch à L’agneau chaste ou de la construction à la déconstruction de la matrice romanesque de la pédophilie, Écho des études romanes, 2015, 11(2):135-146, https://eer.cz/artkey/eer-201502-0009_de-sebastien-roch-agrave-l-agneau-chaste-ou-de-la-construction-agrave-la-deconstruction-de-la-matrice-roman.php</ref>. La Différence таксама выдала зборнік апавяданняў ''L’Œuf et le roc'' (Яйка і скала) у 2003 годзе<ref>Франк Варжак (Franck Varjac), ПрайдзіСвет, http://prajdzisvet.org/persons/v/frank-varzhak.html</ref>. Пэўны час аўтар знік з літаратурнай сцэны. У 2016 годзе вярнуся з [[раман]]ам ''Quentin Lussan'' (Квентэн Люсан)<ref>Franck Chauvereau, Librairie du Prenier-Film, https://www.librairie-du-premier-film.org/listeliv.php?base=paper&form_recherche_avancee=ok&auteurs=Franck%20Chauvereau{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Пераклады == Улетку 2023 года першы раман пісьменніка з’явіцца ў [[Лондан]]е ў [[пераклад]]зе [[Уладзіслаў Гарбацкі|Уладзіслава Гарбацкага]] на [[Беларуская мова|беларускую мову]]. == Творы == * 2002: L’Agneau chaste, Éditions de La Différence. * 2003: L’oeuf et le roc, Éditions de La Différence. * 2016: Quentin Lussan, Éditions Marivolle/Ramsay. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-04-26}} {{DEFAULTSORT:Варжак Франк}} [[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі]] qk0eu68ym3nsu1hy2jg2oiag7vcb81p 0 738254 5171473 5163725 2026-07-26T20:27:18Z DENAMAX 36236 5171473 wikitext text/x-wiki {{Камп’ютарная гульня |загаловак = Grand Theft Auto: San Andreas |выява = Grand Theft Auto San Andreas logo.svg |подпіс = Лагатып гульні |распрацоўшчыкі = {{сцяг|GBR||24px}} [[Rockstar North]]<br>{{сцяг|USA||24px}} [[Grove Street Games]]<br>{{сцяг|CAN||24px}} TransGaming |выдаўцы = [[File:Newworldmap.svg|26px|Увесь свет]] [[Rockstar Games]]<br>{{сцяг|RUS||24px}} [[1С]]<br>{{сцяг|Японія||24px}} [[Capcom]] |лакалізатар = {{сцяг|RUS||24px}} 1С |мовы інтэрфейсу = |серыя = ''[[Grand Theft Auto, серыя гульняў|Grand Theft Auto]]'' |дата анонсу = |даты выпуску = '''26 кастрычніка 2004'''<br>{{collapsible list|title=<small>(поўны спіс)</small>| ;PlayStation 2 :{{сцяг|USA||24px}} 26 кастрычніка {{vgy|2004}} :{{сцяг Еўропы|24px}} 29 кастрычніка 2004 :{{сцяг|Японія||24px}} 25 студзеня {{vgy|2007}} ;Xbox, Windows :{{сцяг|USA||24px}} 7 чэрвеня {{vgy|2005}} :{{сцяг Еўропы|24px}} 10 чэрвеня 2005 ;MacOS :[[File:Newworldmap.svg|26px|Увесь свет]] 12 лістапада {{vgy|2010}} ;Xbox 360 :{{сцяг|USA||24px}} 20 кастрычніка {{vgy|2008}} :{{сцяг Еўропы|24px}} 21 кастрычнік 2008 ;PlayStation 3 :{{сцяг|USA||24px}} 11 снежня {{vgy|2012}} :{{сцяг Еўропы|24px}} 12 снежня 2012 :[[File:Newworldmap.svg|26px|Увесь свет]] 1 снежня {{vgy|2015}} ;iOS :[[File:Newworldmap.svg|26px|Увесь свет]] 12 снежня {{vgy|2013}} ;Android :[[File:Newworldmap.svg|26px|Увесь свет]] 19 снежня 2013 ;Windows Phone :[[File:Newworldmap.svg|26px|Увесь свет]] 27 студзеня {{vgy|2014}} ;PlayStation 4 :[[File:Newworldmap.svg|26px|Увесь свет]] 5 снежня 2015}} |платформы = [[PlayStation 2]], [[Xbox]], [[Windows]], [[MacOS]], [[PlayStation&nbsp;3]], [[Xbox&nbsp;360]], [[iOS]], [[Android]], [[Windows&nbsp;Phone]], [[PlayStation&nbsp;4]] |рухавічок = [[RenderWare]] |жанры = [[шутар ад трэцяй асобы]] |рэжымы = [[аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі]], [[шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]] |рэйтынгі = {{Рэйтынгі гульняў |ACB=MA15+ |BBFC= |CERO=Z – {{abbr|18才以上のみ対象|ад 18 гадоў|0}} |ELSPA= |ESRB=M – {{abbr|Mature 17+|для дарослых, ад 17 гадоў|0}} |OFLCA= |OFLCZ= |PEGI=18 |USK=18}} |носьбіты = |сістэмныя патрабаванні = |кіраванне = |сайт = }} '''''Grand Theft Auto: San Andreas''''' (скарочана '''''GTA: San Andreas''''' або '''''GTA: SA''''') — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[шутар ад трэцяй асобы|шутара ад трэцяй асобы]] з элементамі [[шутар ад першай асобы|шутара ад першай асобы]], распрацаваная [[Rockstar North]] і выдадзеная [[Rockstar Games]]. Рэліз адбыўся 26 кастрычніка 2004 года ў ЗША. War Drum Studios (сучасная назва — [[Grove Street Games]]) распрацавала {{iw|Партаванне праграмнага забеспячэння|порт|ru|Портирование программного обеспечения}} для мабільных прылад, а пасля і для [[PlayStation 3]] і [[Xbox 360]]<ref name="Riot Pixels">{{Cite web |lang=be |url=https://be.riotpixels.com/games/grand-theft-auto-san-andreas/ |title=Grand Theft Autp: San Andreas - старонка гульні |website={{iw|Riot Pixels ||ru}} }}</ref>. == Распрацоўка == {{Загатоўка раздзела}} ''GTA: San Andreas'' працуе на рухавіку {{iw|RenderWare||ru}}<ref name="IGDb">{{Cite web |lang=en |url=https://www.igdb.com/games/grand-theft-auto-san-andreas |title=Grand Theft Auto: San Andreas (2004) |website={{iw|Internet Game Database||en|IGDB}} }}</ref>. == Гарачая Кава == {{Загатоўка раздзела}} Вакол {{iw|Мадыфікацыя (камп’ютарныя гульні)|мадыфікацыі|ru|Модификация (компьютерные игры)}} пад назвай «Hot Coffee» разгарэўся скандал ({{tr-en|Гарачая Кава}}), які паўплываў на культуру так, што доўгі час пасля чуліся яго водгаласы<ref name="HotCoffeeIGRO">{{Cite web |lang=ru |url=https://www.igromania.ru/news/106849/Hot_Coffee_snova_v_centre_skandala_kospleery_boykotiruyut_Starkon.html |first=Лена |last=Пи |date=15-07-2021 |title=Hot Coffee снова в центре скандала: косплееры бойкотируют «Старкон» |website=«{{iw|Игромания (часопіс)|Игромания|ru|Игромания (журнал)}}» }}</ref>. == Ацэнкі == {{Загатоўка раздзела}} {{Ацэнкі гульні |GR = {{abbr|PS2|PlayStation 2|0}}: 95.1%<ref name="GR">{{Cite web |lang=en |url=https://www.gamerankings.com/htmlpages2/914983.asp |title=Grand Theft Auto: San Andreas Reviews |website=[[GameRankings]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090120093510/https://www.gamerankings.com/htmlpages2/914983.asp |archive-date=20 студзеня 2009 |dead-url=yes}}</ref><br>XBOX: 92.3%<ref name="GR" /><br>{{abbr|PC|персанальны камп’ютар|1}} 92.1%<ref name="GR" /> |MC = {{abbr|PS2|PlayStation 2|0}}: 95/100<ref name="MCPS2">{{Cite web |lang=en |url=https://www.metacritic.com/game/playstation-2/grand-theft-auto-san-andreas |title=Grand Theft Auto: San Andreas for PlayStation 2 Reviews |website=[[Metacritic]]}}</ref><br>XBOX: 93/100<ref name="MCX">{{Cite web |lang=en |url=https://www.metacritic.com/game/xbox/grand-theft-auto-san-andreas |title=Grand Theft Auto: San Andreas for Xbox Reviews |website=Metacritic}}</ref><br>{{abbr|PC|персанальны камп’ютар|0}}: 93/100<ref name="MCPC">{{Cite web |lang=en |url=https://www.metacritic.com/game/pc/grand-theft-auto-san-andreas |title=Grand Theft Auto: San Andreas for PC Reviews |website=Metacritic}}</ref> |3DN = 9.3/10<ref name="3DN">{{Cite web |lang=ru |url=https://3dnews.ru/games/gta-sa |first=Александ |last=Снегов |date=12-06-2005 |title=Grand Theft Auto: San Andreas – первые впечатления / Игры |publisher={{iw|3DNews Daily Digital Digest|3DNews|ru}} }}</ref> |rev1=[[StopGame.ru]] |rev1Score = 4.4/5<ref name="STOPvod old">{{Cite web |lang=ru |url=http://stopgame.ru/review/grand_theft_auto_san_andreas/review.html |date=10-06-2005 |title=Обзор игры Grand Theft Auto: San Andreas :: Grand Theft Auto: San Andreas обзор // Обзоры игр |website={{iw|StopGame.ru||ru}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20060503084323/http://stopgame.ru/review/grand_theft_auto_san_andreas/review.html |archive-date=3 мая 2006 |dead-url=yes}}</ref><small>_{(старая)</small>}<br>«изумительно»<ref name="STOPvod new">{{Cite web |lang=ru |url=http://stopgame.ru/review/grand_theft_auto_san_andreas/review.html |date=10-06-2005 |title=Обзор игры Grand Theft Auto: San Andreas |website=StopGame.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103093755/http://stopgame.ru/review/grand_theft_auto_san_andreas/review.html |archive-date=3 лістапада 2016 |dead-url=yes}}</ref>_{<small>(новая)}</small> }} Гульня атрымала 95 балаў са 100 магчымых на [[Metacritic]] на платформе PlayStation 2<ref name="MCPS2" /> і 93 бала на Xbox<ref name="MCX" /> і PC<ref name="MCPC" />. == Саўндтрэк == === Радыё === Падчас язды на машыне, калі ўключана радыё, гулец можа паслухаць адну з радыёстанцый<ref name="STOPvod old" />: * «Bounce FM» — [[фанк]]; * «K-DST» — [[фолк-рок]]; * «K-Jah West» — [[рэгі]]; * «K-Rose» — [[кантры]]; * «Master Sounds» — фанк; * «Playback» — [[рэп]]; * «RADIO Los Santos» — [[Хіп-хоп, музыка|хіп-хоп]]; * «Radio X» — [[рок]], [[альтэрнатыўны рок]]; * «WCTR» (скар. «West Coast Talk Radio») — размоўнае. {{зноскі}} {{ВС}} {{Grand Theft Auto}} [[Катэгорыя:Grand Theft Auto|San Andreas]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2004 года]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Шутары ад трэцяй асобы]] [[Катэгорыя:Відэагульні з адкрытым светам]] [[Катэгорыя:Шматкарыстальніцкія гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows Phone]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Steam-гульні]] j2q90u6bidp4ktev1yfqfaf2gejd2tc 10 738638 5171543 5166031 2026-07-26T22:06:15Z JerzyKundrat 174 5171543 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}<!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--> |0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Нерон}}<!--пачаўся Вялікі пажар Рыма--> |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0723 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0730 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Людавіт Штур}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1023 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Ромул Аўгуст}}<!--Імператар Заходняй Рымскай імперыі з 31 кастрычніка 475--> <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} |1115 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> ec44t2kt7w5rbe7rwl0qm7cjb8lkyom 0 739286 5171335 5168212 2026-07-26T16:23:11Z JerzyKundrat 174 /* Ліпень */ 5171335 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], часткова даступнае для назірання на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] otpqpwkof6vyrq7qhahnrafehti863s 0 743689 5171697 5159436 2026-07-27T09:23:24Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера */ 5171697 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васілевіч}} {{Баскетбаліст}} '''Юлія Уладзіславаўна Васілевіч''' (нар. {{ДН|21|6|2001}}, [[Балхаш (горад)|Балхаш]], [[Казахстан]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Разыгрываючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР №7 г. Гродна<ref>[https://sdjushor7.by/o-shkole История школы]</ref>. Першы трэнер — [[Аляксандра Аляксандраўна Шымкавяк]]. Выступала ў складзе гродзенскіх «[[Вікторыя Гродна|Вікторыі]]» і «[[Алімпія Гродна|Алімпіі]]». У жніўні 2021 года папоўніла склад [[Мінск|сталічнага]] «[[Гарызонт Мінск|Гарызонта]]». Выступала ў жаночых зборных Беларусі [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2015—2017) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2019). У 2021 годзе дэбютавала за зборную Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D1%8E/ |title=Юлия Василевич |access-date=16 ліпеня 2023 |archive-date=16 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716073810/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D1%8E/ |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 2016—2018 — [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2018—2019 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] і [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2019—2021 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2021—2023 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2023—2025 — Дынама (Масква, Расія) * 2025—2026 — [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] * з 2026 — Дынама (Масква, Расія)<ref>[https://vk.ru/wall-33810374_6651 Юлия Василевич в сезоне 2026/27 будет защищать цвета московского «Динамо»]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025|2025]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/premer-liga/women/player/?id=162044 Профіль на сайце РФБ] * [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/2759-yuliya-vasilevich-mechtayu-igrat-za-natsionalnuyu-sbornuyu ЮЛИЯ ВАСИЛЕВИЧ: «МЕЧТАЮ ИГРАТЬ ЗА НАЦИОНАЛЬНУЮ СБОРНУЮ»] {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{DEFAULTSORT:Васілеві Юлія Уладзіславаўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Вікторыі» Гродна]] mg9es2wsx75t9x7ou0th370t3sqqfzl 0 744128 5171692 5149438 2026-07-27T09:10:32Z Slavazai1973 60865 /* Спасылкі */ 5171692 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Ганна Анатолеўна Нужная''' (нар. {{ДН|28|2|1992}}, [[Дружкіўка]], [[Украіна]]) — расійская баскетбалістка. Цэнтравая. Выступала за [[Жаночая зборная Расіі па баскетболе|зборную Расіі]]. Майстар спорту Расіі па баскетболе. == Біяграфія == З’яўляецца натуралізаваным гульцом, выступала ў 2011 годзе за [[Жаночая зборная Расіі па баскетболе U-19|зборную Расіі U-19]] у [[Чылі]] (8 месца). У сезоне 2012/13 з моладзевай камандай «Спарты энд К» выйграла золата чэмпіянату Расіі і стала найлепшай цэнтравай «Фіналу васьмі». У сезоне 2013/14 у складзе клуба «Растоў-Дон-ПФУ» стала чэмпіёнкай Суперлігі. З 2024 года — другі трэнер клуба «Гарызонт-2-РЦАП»<ref>[https://vk.com/wall-154201196_2147 Анна Нужная приостанавливает игровую деятельность и продолжает баскетбольную карьеру на позиции тренера молодежного состава Горизонт-2-РЦОП]</ref>. == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|2013/2014]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023|2023]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/women/player/?id=23203 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240129091414/https://russiabasket.ru/players/23203 |date=29 студзеня 2024 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Anna-Nuzhnaya/283272?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://basket-enisey.ru/news/?id=4045 Анна Нужная пополнила состав ЖК «Енисей»] * [https://www.wbcs.ru/farm/player.php?pl2_cid=74&pl2_id=39 НУЖНАЯ Анна] * [https://mlyn.by/05112023/czentrovaya-gorizonta-anna-nuzhnaya-rasskazala-pochemu-tanczam-predpochla-basketbol/ Центровая «Горизонта» Анна Нужная рассказала, почему танцам предпочла баскетбол] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нужная Ганна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Расіі па баскетболе]] a4ky3v9zf2ppr9i0mfsk4059emdclle 5171694 5171692 2026-07-27T09:18:23Z Slavazai1973 60865 /* Біяграфія */ 5171694 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Ганна Анатолеўна Нужная''' (нар. {{ДН|28|2|1992}}, [[Дружкіўка]], [[Украіна]]) — расійская баскетбалістка. Цэнтравая. Выступала за [[Жаночая зборная Расіі па баскетболе|зборную Расіі]]. Майстар спорту Расіі па баскетболе. == Біяграфія == З’яўляецца натуралізаваным гульцом, выступала ў 2011 годзе за [[Жаночая зборная Расіі па баскетболе U-19|зборную Расіі U-19]] у [[Чылі]] (8 месца). У сезоне 2012/13 з моладзевай камандай «Спарты энд К» выйграла золата чэмпіянату Расіі і стала найлепшай цэнтравай «Фіналу васьмі». У сезоне 2013/14 у складзе клуба «Растоў-Дон-ПФУ» стала чэмпіёнкай Суперлігі. У сезонах 2017/18 і 2022/23—2023/24 выступала за беларускі клуб «[[Гарызонт (баскетбольны клуб)|Гарызонт]]». З 2024 года — другі трэнер клуба «Гарызонт-2-РЦАП»<ref>[https://vk.com/wall-154201196_2147 Анна Нужная приостанавливает игровую деятельность и продолжает баскетбольную карьеру на позиции тренера молодежного состава Горизонт-2-РЦОП]</ref><ref>[https://betnews.by/eshhe-odna-basketbolistka-gorizonta-pereshla-na-trenerskuyu-rabotu/ ЕЩЕ ОДНА БАСКЕТБОЛИСТКА «ГОРИЗОНТА» ПЕРЕШЛА НА ТРЕНЕРСКУЮ РАБОТУ]</ref>. == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|2013/2014]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023|2023]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/women/player/?id=23203 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240129091414/https://russiabasket.ru/players/23203 |date=29 студзеня 2024 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Anna-Nuzhnaya/283272?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://basket-enisey.ru/news/?id=4045 Анна Нужная пополнила состав ЖК «Енисей»] * [https://www.wbcs.ru/farm/player.php?pl2_cid=74&pl2_id=39 НУЖНАЯ Анна] * [https://mlyn.by/05112023/czentrovaya-gorizonta-anna-nuzhnaya-rasskazala-pochemu-tanczam-predpochla-basketbol/ Центровая «Горизонта» Анна Нужная рассказала, почему танцам предпочла баскетбол] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нужная Ганна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Расіі па баскетболе]] peu2zl76whrn580xk1xt8vuvkg0jva6 0 745406 5171215 4822278 2026-07-26T12:44:29Z Johnsoniensis 44565 Bovard Hall across the Quad.jpg (at University of Southern California not here) 5171215 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Паўднёва-Каралінскі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = {{lang-en|University of South Carolina}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1801 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Калумбія (Паўднёвая Караліна)|Калумбія]], [[Паўднёвая Караліна]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |кампус = |адрас = |сайт = https://sc.edu/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Паўднёва-Каралінскі ўніверсітэт''' ({{lang-en|University of South Carolina}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам даследчага [[універсітэт|ўніверсітэта]], якая месціцца ў горадзе [[Калумбія (Паўднёвая Караліна)|Калумбія]] ў штаце [[Паўднёвая Караліна]]. З'яўляецца галаўной ўстановай Сістэмы Паўднёва-Каралінскага ўніверсітэта. == Агульная характарыстыка == Гэта флагман сістэмы вышэйшай адукацыі штата і яго буйнейшы ўніверсітэт па колькасці [[студэнт]]аў. Яго галоўны [[кампус]] займае больш за 145 га ў цэнтры горада [[Калумбія (Паўднёвая Караліна)|Калумбія]] — сталіцы штата. Тут захоўваецца самая вялікая калекцыя [[Роберт Бёрнс|Роберта Бёрнса]] і шатландскіх [[Літаратура|літаратурных]] матэрыялаў за межамі [[Шатландыя|Шатландыі]] і самая вялікая ў свеце калекцыя [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хемінгуэя]]. Заснаваны ў 1801 годзе як Паўднёва-Каралінскі каледж, універсітэт сёння прапануе больш за 350 праграм навучання, якія вядуць да атрымання ступеняў [[бакалаўр]]а, [[магістр]]а і [[Доктар філасофіі|доктара]] ў 14 каледжах і школах. == Гісторыя == * 1801 — Паўднёва-Каралінскі [[каледж]] * 1866 — Паўднёва-Каралінскі [[універсітэт|ўніверсітэт]] * 1880 — Паўднёва-Каралінскі каледж сельскай гаспадаркі і механікі * 1882 — Паўднёва-Каралінскі каледж * 1888 — Паўднёва-Каралінскі ўніверсітэт * 1890 — Паўднёва-Каралінскі каледж * 1906 — Паўднёва-Каралінскі ўніверсітэт == Структура == === Каледжы і школы === * Каледж мастацтваў і навук * Школа бізнесу * Каледж адукацыі * Каледж інжынерыі і вылічальнай тэхнікі * Школа аспірантуры * Каледж гасціннасці, рознічнага гандлю і спартыўнага менеджменту * Каледж інфармацыі і камунікацый * Школа права * Школа медыцыны ў Калумбіі * Школа медыцыны ў Грынвілі * Школа музыкі * Каледж медсястрынства * Каледж фармацыі * Школа грамадскага здароўя * Каледж сацыяльнай работы * Ганаровы каледж === Універсітэцкая сістэма === Сістэма Паўднёва-Каралінскага ўніверсітэта — гэта сістэма дзяржаўных універсітэцкіх [[кампус]]аў і ўстаноў адукацыі (напаўсамастойных універсітэтаў і каледжаў), створаная ў 1957 годзе для пашырэння адукацыйных магчымасцей жыхароў Паўднёвай Караліны, а таксама пашырэння ахопу Паўднёва-Каралінскім ўніверсітэтам усяго штата. Сістэма ўключае ў сябе флагманскі навукова-даследчы кампус у [[Калумбія (Паўднёвая Караліна)|Калумбіі]], 3 старэйшыя кампусы і 4 рэгіянальныя кампусы: * галоўны кампус (універсітэт) ў [[Калумбія (Паўднёвая Караліна)|Калумбіі]] (заснаваны ў 1801 годзе) * [[Паўднёва-Каралінскі ўніверсітэт паўночнай часткі штата|кампус (універсітэт) у паўночнай частцы штата]] (1967) * [[Паўднёва-Каралінскі ўніверсітэт у Эйкене|кампус (універсітэт) у Эйкене]] (1961) * кампус (каледж) у Боферце (1959) * кампус (каледж) у Ланкастары (1959) * кампус (каледж) у Самтэры (1966) * кампус (каледж) у Юніяне (1965) * кампус (каледж) Салкехаці ў Алендэйле і Валтэрбара (1965) == Гл. таксама == * [[Спіс універсітэтаў штата Паўднёвая Караліна]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://sc.edu/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з англійскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Універсітэты Паўднёвай Караліны]] kmagw2khy9idok5qk5ncogxj8st4igm 0 749924 5171578 5031510 2026-07-27T00:24:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171578 wikitext text/x-wiki {{Факультэт |назва=Факультэт гісторыі, паліталогіі і міжнародных адносін ПНУ імя Васіля Стафаніка |university=ПНУ імя Васіля Стафаніка |ранейшыя назвы=Гістарычны факультэт Станіслаўскага педагагічнага інстытута |заснаваны=1940 |дэкан=Прафесар [[Мікалай Васілевіч Кугуцяк]] }} '''Факультэт гісторыі, паліталогіі і міжнародных адносін''' [[Прыкарпацкі нацыянальны ўніверсітэт імя Васіля Стэфаныка|ПНУ імя Васіля Стафаніка]] ({{lang-ua|Факультет історії, політології і міжнародних відносин ПНУ імені Василя Стефаника}}) — падраздзяленне ўніверсітэта, якое вядзе сваю гісторыю з 1940 года. Станам на 2023 г. другі па велічыні гістарычны факультэт у Галіцыі<ref>{{Cite web|url=https://mi100.info/2023/06/05/pnu-uvijshov-v-top-10-najkrashhyh-vyshiv-ukrayiny/|title=ПНУ увійшов в ТОП-10 найкращих вишів України|publisher=Місто|date=05.06.2023|lang=ua}}</ref>. == Гісторыя == === 1940—1990 === Першым дэканам лічыцца П. Вялікі, гістарычны факультэт з’яўляецца адным з трох найстарэйшых навучальных падраздзяленняў універсітэта. Ён быў створаны ў наступным годзе пасля анексіі Усходняй Галіцыі Савецкім Саюзам. На першым курсе на факультэце вучылася рэкордная па тых часах колькасць студэнтаў — 300 чалавек. Навучанне вялося па праграме Народнага камісарыята асветы Украінскай ССР<ref>{{Cite web|url=https://ipmv.pnu.edu.ua/історія/|title=Історія — Факультет історії, політології і міжнародних відносин|lang=ua}}</ref>. У 1941 годзе, калі пачалася савецка-нямецкая вайна, выкладчыкі і студэнты факультэта пайшлі на фронт. У барацьбе з нямецкім нацызмам загінулі дэкан П. Вялікі, выкладчык І. Папоўскі, студэнты Майданскі, Карауш і інш. 30 жніўня 1944 г. інстытут аднавіў сваю дзейнасць, на гістарычны факультэт было залічана 49 студэнтаў. У 40-я гады ХХ ст. на факультэце працавалі такія вядомыя выкладчыкі гісторыі, як дацэнты Дзянісавец, П. Рушчанка, М. Струмінскі. 11 жніўня 1950 г. загадам Мінвуза СССР ад 24 ліпеня 1950 г. № 1234 Станіслаўскі настаўніцкі інстытут быў перафарміраваны ў Станіслаўскі дзяржаўны педагагічны інстытут<ref>{{Cite web|url=https://ksm.pnu.edu.ua/про-кафедру/|title=Про кафедру — Кафедра слов’янських мов Прикарпатського національного університету імені Василя Стефаника|lang=ua}}</ref>. У 1960-я гг. тут працавалі такія вядомыя гісторыкі, як [[Іван Кірылавіч Васюта]], [[Юхім Ізраілевіч Патлажан]]. У 1963 годзе [[Пятро Сцяпанавіч Фядорчак|Пятро Фядорчак]] стаў першым выпускніком факультэта, які абараніў кандыдацкую дысертацыю<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pnu.edu.ua/fedorchak-petro-stepanovych/|title=Федорчак Петро Степанович|lang=ua}}</ref>. У 1969 г. былі створаны дзве новыя кафедры: 1-я гісторыі СССР і УССР, 2-я кафедра ўсеагульнай гісторыі. У 1972 годзе Іван Кірылавіч Васюта стаў першым выкладчыкам факультэта, які абараніў доктарскую дысертацыю на тэму: «Аграрныя адносіны і рэвалюцыйная барацьба сялянства Заходняй Украіны 1919—1939 гг.». У 1972 годзе была створана новая кафедра факультэта піянерска-камсамольскай работы, якая дзейнічала да канца 80-х гадоў<ref>{{Cite web|url=https://pnu.edu.ua/vasiuta-ivan-kyrylovych-1973-1980/|title=Васюта Іван Кирилович|lang=ua|access-date=4 кастрычніка 2023|archive-date=12 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230312170107/https://pnu.edu.ua/vasiuta-ivan-kyrylovych-1973-1980/|url-status=dead}}</ref>. З Інстытута грамадскіх навук АН УССР (Львоў) на факультэт прыйшлі Уладзімір Васільевіч Грабавецкі і Аляксандр Юхімавіч Карпенка. У 1975 годзе першым прафесарам факультэта стаў І. К. Васюта. У 1977 годзе прафесарам стаў А. Ю. Карпенка, а ў 1978 годзе — П. С. Фядорчак. === 1990 — наш час === У 1991 годзе дэканам факультэта быў абраны Ігар Дзянісавіч Іванцаў. Намеснікам дэкана (з 1992 па 1999 гг.) стаў дацэнт Аляксандр Уладзіміравіч Марушчанка. У 1993 г. у выніку рэарганізацыі кафедры ўсеагульнай гісторыі была створана кафедра гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў, загадчыкам якой стаў прафесар [[Яраслаў Юр’евіч Забароўскі|Яраслаў Забароўскі]], а таксама кафедра новай і навейшай гісторыі, першым кіраўніком якой быў [[Мікалай Васілевіч Кугуцяк]]. У 1993 г. таксама была заснавана кафедра гісторыі славян, першым загадчыкам якой стаў прафесар П. С. Фядорчак (працаваў да 2006)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://kis.pnu.edu.ua/2018/05/04/pro-kafedru-istorii-slovian/|title=Про кафедру історії Центральної та Східної Європи і спеціальних галузей історичної науки|lang=ua}}</ref>. У 2000 годзе на гістарычным факультэце была адкрыта кафедра паліталогіі. У 2007 годзе на факультэце гісторыі і паліталогіі з’явілася кафедра міжнародных адносін. У 2017 годзе на факультэце была створана кафедра міжнародных эканамічных адносін. == Кафедры факультэта == * Кафедра гісторыі Украіны ПНУ імя Васіля Стэфаніка — доктар гістарычных навук, прафесар Ігар Яраслававіч Райкіўскі * [[Кафедра сусветнай гісторыі ПНУ імя Васіля Стэфаніка]] — доктар гістарычных навук, прафесар Алег Станіслававіч Жарнаклееў * Кафедра этналогіі і археалогіі ПНУ імя Васіля Стэфаніка — кандыдат гістарычных навук, дацэнт [[Багдан Пятровіч Таменчук]] * Кафедра гісторыі славян ПНУ імя Васіля Стэфаніка — доктар гістарычных навук, прафесар [[Уладзімір Лявонавіч Комар]] == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Гістарычныя факультэты]] [[Катэгорыя:Прыкарпацкі нацыянальны ўніверсітэт імя Васіля Стэфаныка]] s3dbd9tbfnb559vq8pwd4u6kn6bhrx8 0 752182 5171629 4740080 2026-07-27T05:55:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171629 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Фелікс Уфуэ-Буаньі''' ({{Lang-fr|Félix Houphouët-Boigny}}, пры нараджэнні '''Дзія Уфуэ''' ({{Lang-fr|Dia Houphouët}}<ref>{{Cite news|accessdate=2020-08-13|first=Kenneth B.|last=Noble|date=1994-02-08|website=The New York Times|title=For Ivory Coast's Founder, Lavish Funeral|url=https://www.nytimes.com/1994/02/08/world/for-ivory-coast-s-founder-lavish-funeral.html|archivedate=2021-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210719112856/https://www.nytimes.com/1994/02/08/world/for-ivory-coast-s-founder-lavish-funeral.html}}</ref>); [[18 кастрычніка]] [[1905]] — [[7 снежня]] [[1993]]) — [[Францыя|французскі]] і [[Кот-д’Івуар|івуарыйскі]] палітычны і дзяржаўны дзеяч. У 1956—1961 гадах займаў розныя міністэрскія пасады ва французскім ўрадзе. У 1960—1993 гадах — першы прэзідэнт незалежнага Кот-д’Івуара. == Біяграфія == Паводле яго афіцыйнай біяграфіі, нарадзіўся 18 кастрычніка 1905 года ў [[Ямусукра]] ў сям’і [[правадыр]]а з народа бауле (успадкуе гэты тытул у 1940 годзе)<ref>{{Cite web|url=http://www2.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche/(num_dept)/3874|title=Félix Houphouët-Boigny - Base de données des députés français depuis 1789 - Assemblée nationale|website=www2.assemblee-nationale.fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810165037/http://www2.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche/(num_dept)/3874|archive-date=2020-08-10|access-date=2020-08-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dialprod.com/memoire/parcours.html|title=Le parcours politique|website=web.archive.org|date=2008-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509075415/http://www.dialprod.com/memoire/parcours.html|archive-date=2008-05-09|access-date=2020-08-13|url-status=unfit}}</ref>. У 1918 годзе адправіўся ў [[Дакар]] вывучаць медыцыну, пасля чаго практыкаваў на працягу 15 гадоў. У 1944 годзе арганізаваў Сельскі афрыканскі сіндыкат, які ў 1946 годзе ператварыўся у [[Дэмакратычная партыя Кот-д’Івуара|Дэмакратычную партыю Кот-д’Івуара]]. У 1945 годзе быў абраны дэпутатам [[Кот-д’Івуар]]а ў [[Нацыянальная Асамблея Францыі|Нацыянальным Сходзе Францыі]]. У [[Парыж]]ы далучыўся да рэспубліканскага саюза супраціву, звязанага з [[Французская камуністычная партыя|французскай кампартыяй]]. Аднак пасля шэрагу няўдач, якія напаткалі Уфуэ-Буаньі і яго паплечнікаў, у канцы 1946 года было створана Афрыканскае дэмакратычнае аб’яднанне. Яго аддзяленні з’явіліся на ўсіх тэрыторыях [[Французская Заходняя Афрыка|Французскай Заходняй Афрыкі]], а яго старшынёй быў абраны Уфуэ-Буаньі. Знаходзячыся на гэтай пасадзе, палітык вывеў партыю з-пад камуністычнага ўплыву<ref>{{Кніга|спасылка=http://www.bookrags.com/biography/felix-houphouet-boigny/|загаловак=Felix Houphouët-Boigny Summary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201126133824/http://www.bookrags.com/biography/felix-houphouet-boigny/|archivedate=26 лістапада 2020}}</ref>. Пераабіраўся дэпутатам Нацыянальнага сходу Францыі ў 1946, 1951 і 1956 гадах. У 1953 годзе быў абраны старшынёй Івуарыйскай тэрытарыяльнай асамблеі. У 1956 годзе стаў мэрам [[Абіджан]]а — найбуйнейшага івуарыйскага горада. З 1956 па 1959 гады таксама займаў міністэрскія пасады ў французскіх урадах. Супрацоўнічаў з [[Прэзідэнт Францыі|прэзідэнтам Францыі]] [[Шарль дэ Голь|Шарлем дэ Голем]], з якім здзейсніў турнэ па тэрыторыях Французскай Заходняй Афрыкі, выступаючы за іх [[Аўтаномія|аўтаномію]]. У 1960 годзе дэ Голь пагадзіўся даць [[незалежнасць]] рэспублікам Французскай Заходняй Афрыкі. Уфуэ-Буаньі стаў спачатку прэм’ер-міністрам (жнівень—лістапад), а затым і прэзідэнтам Кот-д’Івуара. На пасадзе кіраўніка дзяржавы Уфуэ-Буаньі зарэкамендаваў сябе як прыхільнік свабоднага прадпрымальніцтва, вітаў замежныя інвестыцыі. Ён працягваў палітыку супрацоўніцтва з Францыяй: падчас яго прэзідэнцтва ў краіне працавалі французскія чыноўнікі, якія займалі важныя пасады ў сістэме ўлады. [[Файл:41658X1X2.jpg|злева|міні|Фелікс Уфуэ-Буаньі (справа) з прэзідэнтам [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|Румыніі]] [[Нікалае Чаўшэску]]. 1977 год]] Выступаў супраць [[СССР]] і [[Кітай|КНР]]. Аж да 1967 года не ўсталёўваў дыпламатычныя адносіны з Масквой, а затым разарваў іх у 1969 годзе пасля абвінавачванняў у прамой савецкай падтрымцы студэнцкіх пратэстаў 1968 года ў Нацыянальным універсітэце Кот-д’Івуара. Адносіны паміж дзвюма краінамі аднавіліся толькі ў лютым 1986 года, калі Уфуэ-Буаньі стаў праводзіць больш актыўную знешнюю палітыку. Цалкам на прэзідэнцкай пасадзе прабыў 33 гады, аж да сваёй смерці 7 снежня 1993 года. Уфуэ-Буаньі перажыў чатыры спробы [[Дзяржаўны пераварот|дзяржаўнага перавароту]] (у 1960-я гады), а з 1965 па 1990 год шэсць разоў пераабіраўся на прэзідэнцкую пасаду. На момант сваёй смерці быў самым даўгавечным прэзідэнтам у Афрыцы. == Памяць == У яго гонар у Кот-д’Івуары названы футбольны стадыён, на якім выступае [[Зборная Кот-д’Івуара па футболе|нацыянальная зборная]], і міжнародны аэрапорт Абіджана. Уфуэ-Буаньі праявіў сябе як міратворац, што было ацэнена ў 1989 годзе, калі [[ЮНЕСКА]] заснавала прэмію міру яго імя. У ліку ўзнагароджаных прэміяй за 20 гадоў — былы [[Прэзідэнт Фінляндыі|прэзідэнт]] [[Фінляндыя|Фінляндыі]] [[Марці Ахцісаары]] і былы [[Прэзідэнт Бразіліі|прэзідэнт]] [[Бразілія|Бразіліі]] [[Луіс Інасіу Лула да Сілва|Лула да Сілва]]<ref>[http://typo38.unesco.org/ru/unesco-home/services/pressservices/pressreleases-sing.html?tx_ttnews%5Bpointer%5D=3&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2706&tx_ttnews%5BbackPid%5D=202&cHash=5f9c6fe014 UNESCO.org: Президент Лула да Силва удостоен Премии мира ЮНЕСКО им. Феликса Уфуэ-Буаньи]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * Феликс Уфуэ-Буаньи (Люди и события) // Новое время. — М., 1960. — № 51. — С. 12. == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/UFUE-BUANI_FELIKS.html Біяграфія Фелікса Уфуэ-Буаньі на сайце krugosvet.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231106175448/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/UFUE-BUANI_FELIKS.html |date=6 лістапада 2023 }} * [http://www.wdl.org/ru/item/2544 Прамова спадара Уфуэ-Буаньі, дзяржаўнага міністра, якая прагучала на стадыёне Геа-Андрэ ў Абіджане 7 верасня 1958 года] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Уфуэ-Буаньі Фелікс}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Кот-д’Івуара]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Святога Міхаіла і Святога Георгія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] caowe0xih73xivpjn2kvz4h865gqasx 100 753022 5171324 5170468 2026-07-26T15:51:34Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5171324 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Павел Васілевіч Кукальнік|2026-07-26T12:18:23Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|SPARQL|2026-07-24T14:08:13Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Храматаграфія|2026-07-24T13:46:52Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Аляксей Васілевіч Пагарэлаў|2026-07-24T13:34:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міхаіл Львовіч Матусоўскі|2026-07-23T13:25:03Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|2026-07-23T07:37:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ірэна Матус|2026-07-23T07:34:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барыс Барысавіч Палынаў|2026-07-23T06:40:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Забарона беларускага друку|2026-07-22T17:29:54Z|~2026-39073-68}} {{Новы артыкул|Лілія Цітко|2026-07-22T15:19:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Мікалаеўна Палілава|2026-07-22T08:03:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карнеліс Калкман|2026-07-22T06:33:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адольф Карнеліс ван Бруген|2026-07-22T06:19:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пітэр Хартынг|2026-07-22T06:11:32Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cvpgjygwieq735jrixxolyvi1clwkwl 100 753287 5171321 5170862 2026-07-26T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5171321 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Тадэвуш Міцінскі|2026-07-26T11:00:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Арн Рапапорт|2026-07-25T20:36:11Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Станіслава Вадзімаўна Гліннік|2026-07-25T14:27:01Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|2026-07-25T12:09:26Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Геральдычная рада «Пагоня»|2026-07-24T16:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)|2026-07-24T14:16:50Z|Monarchist1636}} {{Новы артыкул|Пагараны (радовішча)|2026-07-24T13:23:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вялікі Лес (балота)|2026-07-24T13:01:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грычын|2026-07-24T12:52:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паганянскае балота|2026-07-24T12:48:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Павядайла|2026-07-24T12:29:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ордэн Нябеснай Апякункі Беларусі|2026-07-24T06:59:26Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ордэн Усяслава Чарадзея|2026-07-24T06:50:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ордэн Герояў Беларусі|2026-07-24T06:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ddpf7oxgfotc867wgjjxl6lo9w9xxwg 0 758089 5171447 5154117 2026-07-26T19:47:18Z Дзякуючы 171714 /* */ 5171447 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Макслайн |Лагатып = |ПоўнаяНазва =МЛ Віцебск |Мянушкі = |Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] |Заснаваны = 2021 |Расфармаваны = |Стадыён = |Умяшчальнасць = |Прэзідэнт ={{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Леонаў]] |Трэнер = {{Сцяг Расіі}} [[Філіп Сакалінскі]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 1 месца |Сайт = | pattern_la1 = _borderonblack | pattern_b1 = _collar | pattern_ra1 = _borderonblack | shorts1 = 8cff00 | pattern_sh1 = _yellow stripes | socks1 = 8cff00 | pattern_so1 = | leftarm1 = 8cff00 | body1 = 8cff00 | rightarm1 = 8cff00 | shorts2 = 101c00 | socks2 = 101c00 | pattern_la2 = _darkblueborder | pattern_sh2 = | pattern_b2 = _thinstripesonblack | pattern_ra2 = _darkblueborder | leftarm2 = 101c00 | body2 = 101c00 | rightarm2 = 101c00 | pattern_so2 = | shorts3 = f0f0f0 | socks3 = f0f0f0 | pattern_la3 = _whiteborder | pattern_sh3 = | pattern_b3 = _collar | pattern_ra3 = _whiteborder | leftarm3 = f0f0f0 | body3 = f0f0f0 | rightarm3 = f0f0f0 | pattern_so3 = }} '''«МЛ Вiцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з [[Віцебск]]а. Гістарычна звязаны з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]», з 2021 года выступае пад цяперашняй назвай, у 2023 годзе перабазаваўся ў Віцебск. У цяперашні час выступае ў Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі. == Гісторыя == У сярэдзіне 2010-х гадоў з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]» стаў супрацоўнічаць Андрэй Іваненка, які заняў пасаду камерцыйнага дырэктара клуба. Яго намаганнямі былі зроблены значныя крокі для папулярызацыі: быў запушчаны клубны сайт, пачалі праводзіцца забаўляльныя мерапрыемствы на стадыёне. Адной жа з самых громкіх акцый стала заяўка ў склад каманды вядомага беларускага спевака [[Дзмітрый Калдун|Дзмітрыя Калдуна]]<ref>{{cite web|date = 2015-04-29 |url = http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362 |title = 2-лига. Анонс сезона. Побьет ли Колдун рекорд Хоттабыча? |website = pressball.by|language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304210013/http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362|archive-date = 2016-03-04|url-status = dead}}</ref>, які, аднак, так і не з’явіўся на полі. У маі 2015 года Іваненка пакінуў сваю пасаду ў клубе<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1029579400.html |title = Иваненко покинул пост коммерческого директора рогачевского «Днепра» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. Пазней ён супрацоўнічаў з «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачамі]]» і «[[ФК Маладзечна|Маладзечнам]]», а ў 2020 годзе вярнуўся ў Рагачоў, калі мясцовая каманда зноў стала выступаць у Другой лізе. У пачатку 2021 года клуб канчаткова перайшоў у прыватнае валоданне Андрэя Іваненкі, ад спонсарства змяніў назву на «Макслайн». Узмацніўшы склад, рагачоўскі клуб у сезоне 2021 упэўнена перамог у Гомельскім дывізіёне, а ў плэй-оф Другой лігі дайшоў да фіналу, дзе ў дадатковы час саступіў «[[ФК Астравец|Астраўцу]]» (1:3). Другое месца дазволіла камандзе выйсці ў Першую лігу. У сезоне 2022 «Макслайн» значна ўзмацніўся, запрасіўшы сярод іншых былога футбаліста зборнай Беларусі [[Сяргей Балановіч|Сяргея Балановіча]]. Галоўным трэнерам каманды стаў малады [[Піліп Палякоў]], але ўжо ў маі ён пакінуў клуб, і яго месца заняў [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]]. Рагачоўскі клуб добра пачаў сезон, але пазней шэраг няўдач адкінуў каманду ў сярэдзіну табліцы. У ліпені Лагун быў звольнены, а галоўным трэнерам быў прызначаны [[Юрый Пунтус]]. Пад яго кіраўніцтвам «Макслайн» здолеў вярнуцца ў барацьбу за выхад у Вышэйшую лігу. Разграміўшы ў перадапошнім туры «[[ФК Астравец|Астравец]]» (5:0), рагачоўская каманда забяспечыла чацвёртае месца і стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», дзе перамагла (2:3, 3:1) і выйшла ў элітны дывізіён. Аднак, 28 лістапада 2022 года на паседжанні Выканкама АБФФ клубу было адмоўлена ў допуску для праходжання ліцэнзавання на ўдзел у Вышэйшай лізе з-за таго, што клуб з’яўляецца членам федэрацыі меней за належныя два гады<ref>{{cite web|date = 2022-11-28|url = https://football.by/news/169969 |title = "Макслайн" не может играть в высшей лиге в сезоне-2023. Зачем было проводить "стыки"? |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 30 лістапада АБФФ выпусціла афіцыйную заяву наконт адмовы<ref>{{cite web|date = 2022-11-30|url = https://football.by/news/170030 |title = АБФФ о "Макслайне": "Данный клуб полностью не соответствует требованиям, предъявляемым к клубам высшей лиги" |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 19 снежня 2022 года Арбітраж АБФФ адхіліў апеляцыю «Макслайна» на рашэнне выканкама, такім чынам яно стала канчатковым<ref>{{cite web|date = 2022-12-19|url = https://football.by/news/170626 |title = "Макслайн" VS арбитраж — 0:1. Хроника борьбы Рогачева за элитную прописку |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Неўзабаве клуб пакінуў галоўны трэнер Юрый Пунтус, які ўзначаліў наваполацкі «[[ФК Нафтан|Нафтан]]». У студзені 2023 года на паседжанні савета фундатараў і спонсараў клуба было вырашана, што «Макслайн» у сезоне 2023 прыме ўдзел у Першай лізе, пры гэтым перабазуецца ў іншы горад<ref>{{cite web|date = 2023-01-10|url = https://football.by/news/171068 |title = "Макслайн" остается в первой лиге и переезжает в другой город |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 2 сакавіка 2023 года клуб афіцыйна абвясціў, што пераязджае ў Віцебск<ref>{{cite web|date = 2023-03-02|url = https://football.by/news/172461 |title = Теперь официально. "Макслайн" сменил Рогачев на Витебск |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Каманда паспела добра ўзмацніцца перад пачаткам сезона. Галоўным трэнерам стаў [[Глеб Кулебін]], аднак ужо ў маі 2023 года пасля шэрагу няўдач ён быў звольнены, і неўзабаве «Макслайн» зноў узначаліў Юрый Пунтус. У ліпені 2023 года «Макслайн» пакінуў Андрэй Іваненка<ref>{{cite web|date = 2023-07-07|url = https://football.by/news/176436 |title = Андрей Иваненко покидает пост директора "Макслайна": "Две хозяйки на одной кухне не уживутся" |website = football.by|access-date = 2024-02-16|language = ru}}</ref>. Клуб яшчэ спрабаваў змагацца за выхад у Вышэйшую лігу, але не здолеў вытрымаць канкурэнцыі з боку магілёўскага «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» і «[[ФК Віцебск|Віцебска]]», у выніку скончыў сезон на 5-м месцы з 17. == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кудзін||1995}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Шчарбачэня]]||1996}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Кастамараў]]||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Артур Чудук||1996}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Альшанік]]||1999}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Бруй]]||2003}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Сяргей Балановіч]]||1987}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікалай Золатаў]]||1994}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Альфрэд Мазурыч]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2003}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Рыгоравіч Русак|Сяргей Русак]]||1993}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Андрэй Болван||2006}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Хачатуран]]||1987}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Амельянчук]]||2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікалай Уладзіміравіч Іваноў|Мікалай Іваноў]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Жук]]||1994}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Марока}}|ПА|Ясін Бара||1999}} {{Ігрок|61|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Стаўпец||1989}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Цімур Пухаў||1998}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Кірыленка]]||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|45|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзяніс Казлоўскі]]||1993}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Давід Аршакян||1994}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Міхаіл Маркін||1993}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Пятрашка]] (нар. 1988) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гольмак]] (нар. 1966) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Лукаш]] (нар. 1985) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !width=250|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=35|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | rowspan="2" | [[Сезон 2021 ФК Макслайн Рагачоў|2021]] || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — Гомельскі дывізіён]] (Д3) || '''1''' || 14 || 12 || 1 || 1 || <nowiki>62–11</nowiki> || '''37''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — плэй-оф]] (Д3) || style="background:silver"|'''2''' || 7 || 4 || 1 || 2 || <nowiki>18–10</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | rowspan="2" | 2022 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая]] (Д2) || '''4''' || 24 || 12 || 5 || 7 || <nowiki>45–34</nowiki> || '''41''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», 14-й каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшай лігі 2022]] (2:3, 3:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>5–4</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''5''' || 32 || 19 || 4 || 9 || <nowiki>84–52</nowiki> || '''61''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || Нядопуск і заставанне ў Першай лізе |- |} {{notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Юрый Мельнікаў]] (2020 — снежань 2021) * [[Піліп Палякоў]] (снежань 2021 — май 2022) * [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]] (май — ліпень 2022) * [[Юрый Пунтус]] (ліпень — снежань 2022) * [[Глеб Кулебін]] (сакавік — май 2023) * [[Андрэй Іваненка]] ({{в.а.}} у маі 2023) * [[Юрый Пунтус]] (май 2023 — чэрвень 2024) * [[Сяргей Кабельскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2024) * [[Віктар Пятрашка]] (з ліпеня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:ФК Макслайн| ]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Макслайн]] [[Катэгорыя:Спорт у Рагачове]] [[Катэгорыя:Спорт у Віцебску]] rv5pq7d2fagllrd4lna8th6cx0kd9xx 5171450 5171447 2026-07-26T19:52:52Z Дзякуючы 171714 /* */ 5171450 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Макслайн |Лагатып = |ПоўнаяНазва =МЛ Віцебск |Мянушкі =Гусі |Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] |Заснаваны = 2021 |Расфармаваны = |Стадыён =[[ЦСК «Віцебскі»]] |Умяшчальнасць =8200 |Прэзідэнт ={{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Леонаў]] |Трэнер = {{Сцяг Расіі}} [[Філіп Сакалінскі]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 1 месца |Сайт = | pattern_la1 = _borderonblack | pattern_b1 = _collar | pattern_ra1 = _borderonblack | shorts1 = 8cff00 | pattern_sh1 = _yellow stripes | socks1 = 8cff00 | pattern_so1 = | leftarm1 = 8cff00 | body1 = 8cff00 | rightarm1 = 8cff00 | shorts2 = 101c00 | socks2 = 101c00 | pattern_la2 = _darkblueborder | pattern_sh2 = | pattern_b2 = _thinstripesonblack | pattern_ra2 = _darkblueborder | leftarm2 = 101c00 | body2 = 101c00 | rightarm2 = 101c00 | pattern_so2 = | shorts3 = f0f0f0 | socks3 = f0f0f0 | pattern_la3 = _whiteborder | pattern_sh3 = | pattern_b3 = _collar | pattern_ra3 = _whiteborder | leftarm3 = f0f0f0 | body3 = f0f0f0 | rightarm3 = f0f0f0 | pattern_so3 = }} '''«МЛ Вiцебск»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з [[Віцебск]]а. Гістарычна звязаны з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]», з 2021 года выступае пад цяперашняй назвай, у 2023 годзе перабазаваўся ў Віцебск. У цяперашні час выступае ў Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі. == Гісторыя == У сярэдзіне 2010-х гадоў з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]» стаў супрацоўнічаць Андрэй Іваненка, які заняў пасаду камерцыйнага дырэктара клуба. Яго намаганнямі былі зроблены значныя крокі для папулярызацыі: быў запушчаны клубны сайт, пачалі праводзіцца забаўляльныя мерапрыемствы на стадыёне. Адной жа з самых громкіх акцый стала заяўка ў склад каманды вядомага беларускага спевака [[Дзмітрый Калдун|Дзмітрыя Калдуна]]<ref>{{cite web|date = 2015-04-29 |url = http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362 |title = 2-лига. Анонс сезона. Побьет ли Колдун рекорд Хоттабыча? |website = pressball.by|language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304210013/http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362|archive-date = 2016-03-04|url-status = dead}}</ref>, які, аднак, так і не з’явіўся на полі. У маі 2015 года Іваненка пакінуў сваю пасаду ў клубе<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1029579400.html |title = Иваненко покинул пост коммерческого директора рогачевского «Днепра» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. Пазней ён супрацоўнічаў з «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачамі]]» і «[[ФК Маладзечна|Маладзечнам]]», а ў 2020 годзе вярнуўся ў Рагачоў, калі мясцовая каманда зноў стала выступаць у Другой лізе. У пачатку 2021 года клуб канчаткова перайшоў у прыватнае валоданне Андрэя Іваненкі, ад спонсарства змяніў назву на «Макслайн». Узмацніўшы склад, рагачоўскі клуб у сезоне 2021 упэўнена перамог у Гомельскім дывізіёне, а ў плэй-оф Другой лігі дайшоў да фіналу, дзе ў дадатковы час саступіў «[[ФК Астравец|Астраўцу]]» (1:3). Другое месца дазволіла камандзе выйсці ў Першую лігу. У сезоне 2022 «Макслайн» значна ўзмацніўся, запрасіўшы сярод іншых былога футбаліста зборнай Беларусі [[Сяргей Балановіч|Сяргея Балановіча]]. Галоўным трэнерам каманды стаў малады [[Піліп Палякоў]], але ўжо ў маі ён пакінуў клуб, і яго месца заняў [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]]. Рагачоўскі клуб добра пачаў сезон, але пазней шэраг няўдач адкінуў каманду ў сярэдзіну табліцы. У ліпені Лагун быў звольнены, а галоўным трэнерам быў прызначаны [[Юрый Пунтус]]. Пад яго кіраўніцтвам «Макслайн» здолеў вярнуцца ў барацьбу за выхад у Вышэйшую лігу. Разграміўшы ў перадапошнім туры «[[ФК Астравец|Астравец]]» (5:0), рагачоўская каманда забяспечыла чацвёртае месца і стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», дзе перамагла (2:3, 3:1) і выйшла ў элітны дывізіён. Аднак, 28 лістапада 2022 года на паседжанні Выканкама АБФФ клубу было адмоўлена ў допуску для праходжання ліцэнзавання на ўдзел у Вышэйшай лізе з-за таго, што клуб з’яўляецца членам федэрацыі меней за належныя два гады<ref>{{cite web|date = 2022-11-28|url = https://football.by/news/169969 |title = "Макслайн" не может играть в высшей лиге в сезоне-2023. Зачем было проводить "стыки"? |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 30 лістапада АБФФ выпусціла афіцыйную заяву наконт адмовы<ref>{{cite web|date = 2022-11-30|url = https://football.by/news/170030 |title = АБФФ о "Макслайне": "Данный клуб полностью не соответствует требованиям, предъявляемым к клубам высшей лиги" |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 19 снежня 2022 года Арбітраж АБФФ адхіліў апеляцыю «Макслайна» на рашэнне выканкама, такім чынам яно стала канчатковым<ref>{{cite web|date = 2022-12-19|url = https://football.by/news/170626 |title = "Макслайн" VS арбитраж — 0:1. Хроника борьбы Рогачева за элитную прописку |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Неўзабаве клуб пакінуў галоўны трэнер Юрый Пунтус, які ўзначаліў наваполацкі «[[ФК Нафтан|Нафтан]]». У студзені 2023 года на паседжанні савета фундатараў і спонсараў клуба было вырашана, што «Макслайн» у сезоне 2023 прыме ўдзел у Першай лізе, пры гэтым перабазуецца ў іншы горад<ref>{{cite web|date = 2023-01-10|url = https://football.by/news/171068 |title = "Макслайн" остается в первой лиге и переезжает в другой город |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 2 сакавіка 2023 года клуб афіцыйна абвясціў, што пераязджае ў Віцебск<ref>{{cite web|date = 2023-03-02|url = https://football.by/news/172461 |title = Теперь официально. "Макслайн" сменил Рогачев на Витебск |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Каманда паспела добра ўзмацніцца перад пачаткам сезона. Галоўным трэнерам стаў [[Глеб Кулебін]], аднак ужо ў маі 2023 года пасля шэрагу няўдач ён быў звольнены, і неўзабаве «Макслайн» зноў узначаліў Юрый Пунтус. У ліпені 2023 года «Макслайн» пакінуў Андрэй Іваненка<ref>{{cite web|date = 2023-07-07|url = https://football.by/news/176436 |title = Андрей Иваненко покидает пост директора "Макслайна": "Две хозяйки на одной кухне не уживутся" |website = football.by|access-date = 2024-02-16|language = ru}}</ref>. Клуб яшчэ спрабаваў змагацца за выхад у Вышэйшую лігу, але не здолеў вытрымаць канкурэнцыі з боку магілёўскага «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» і «[[ФК Віцебск|Віцебска]]», у выніку скончыў сезон на 5-м месцы з 17. == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кудзін||1995}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Шчарбачэня]]||1996}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Кастамараў]]||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Артур Чудук||1996}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Альшанік]]||1999}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Бруй]]||2003}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Сяргей Балановіч]]||1987}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікалай Золатаў]]||1994}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Альфрэд Мазурыч]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2003}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Рыгоравіч Русак|Сяргей Русак]]||1993}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Андрэй Болван||2006}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Хачатуран]]||1987}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Амельянчук]]||2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікалай Уладзіміравіч Іваноў|Мікалай Іваноў]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Жук]]||1994}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Марока}}|ПА|Ясін Бара||1999}} {{Ігрок|61|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Стаўпец||1989}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Цімур Пухаў||1998}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Кірыленка]]||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|45|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзяніс Казлоўскі]]||1993}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Давід Аршакян||1994}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Міхаіл Маркін||1993}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Пятрашка]] (нар. 1988) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гольмак]] (нар. 1966) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Лукаш]] (нар. 1985) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !width=250|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=35|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | rowspan="2" | [[Сезон 2021 ФК Макслайн Рагачоў|2021]] || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — Гомельскі дывізіён]] (Д3) || '''1''' || 14 || 12 || 1 || 1 || <nowiki>62–11</nowiki> || '''37''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — плэй-оф]] (Д3) || style="background:silver"|'''2''' || 7 || 4 || 1 || 2 || <nowiki>18–10</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | rowspan="2" | 2022 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая]] (Д2) || '''4''' || 24 || 12 || 5 || 7 || <nowiki>45–34</nowiki> || '''41''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», 14-й каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшай лігі 2022]] (2:3, 3:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>5–4</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''5''' || 32 || 19 || 4 || 9 || <nowiki>84–52</nowiki> || '''61''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || Нядопуск і заставанне ў Першай лізе |- |} {{notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Юрый Мельнікаў]] (2020 — снежань 2021) * [[Піліп Палякоў]] (снежань 2021 — май 2022) * [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]] (май — ліпень 2022) * [[Юрый Пунтус]] (ліпень — снежань 2022) * [[Глеб Кулебін]] (сакавік — май 2023) * [[Андрэй Іваненка]] ({{в.а.}} у маі 2023) * [[Юрый Пунтус]] (май 2023 — чэрвень 2024) * [[Сяргей Кабельскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2024) * [[Віктар Пятрашка]] (з ліпеня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:ФК Макслайн| ]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Макслайн]] [[Катэгорыя:Спорт у Рагачове]] [[Катэгорыя:Спорт у Віцебску]] b62w27qj4qfo879gvn52u6lfgujpfhy 0 759269 5171283 4680385 2026-07-26T15:05:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5171283 wikitext text/x-wiki [[Файл:Westnik Zapadnoj Rossii 1866.jpg|thumb|Тытульная старонка часопіса (1866)]] '''«Вестник Западной России»''' ({{oldrus|«Вѣстникъ Западной Россіи»}}) — [[Расійская імперыя|расійскі]] штомесячны гісторыка-літаратурны часопіс «[[Заходнерусізм|заходнерускага]]» кірунку, які выдаваўся з [[1864]] па [[1871]] годы ў [[Вільня|Вільні]]; да гэтага меў назву «[[Вестник Юго-Западной и Западной России]]» і выдаваўся ў [[Кіеў|Кіев]]е (1862—1864). == Гісторыя == Часопіс быў заснаваны ў [[1862]] годзе гісторыкам і журналістам [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|Ксенафонтам Гаворскім]] і першапачаткова называўся «[[Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі|Вестник Юго-Западной и Западной России]]». Першы нумар часопіса выйшаў у [[Кіеў|Кіев]]е 1 ліпеня [[1862]] года. У жніўні 1864 года часопіс быў перайменаваны ў «Вестник Западной России», і выданне яго было перанесена ў [[Вільня|Вільню]]. З 1870 года К. Гаворскі адышоў ад кіраўніцтва часопісам праз цяжкую душэўную хваробу, і галоўным рэдактарам стаў [[Іван Анісімавіч Эрэміч|Іван Эрэміч]]. Пасля смерці Гаворскага ў [[1871]] годзе часопіс спыніў сваё існаванне<ref name="Govorsky">[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?ID=25886 Биография К. Говорского в ЭСБЕ.]</ref>. Часопіс карыстаўся матэрыяльнай падтрымкай [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага генерал-губернатара]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва-вешальніка]]<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|2|«Вестник Западной России»|Кузняева, С. А.|252—253}}</ref>. == Змест == [[Выява:Westnik Zapadnoj Rossii 1867.JPG|thumb|Вокладка часопіса (1867)]] У часопісе публікаваліся розныя даследаванні, прысвечаныя гісторыі, статыстыцы, этнаграфіі, краязнаўстве «заходнерускіх зямель», гістарычныя дакументы, архіўныя матэрыялы<ref name="ЭГБ"></ref>. Акрамя таго, друкаваліся мастацкія творы<ref name=":0">{{крыніцы/ЭКБ|2|«Вестник Западной России»|аўтар=[[С. В. Говін]]}}</ref>, публіцыстычныя і палемічныя артыкулы. Напачатку выступаў з пазіцый нацыянальнага адраджэння [[Украінцы|ўкраінцаў]] і [[Беларусы|беларусаў]], але хутка адышоў ад такога кірунку і стаў правадніком ідэі [[Заходнерусізм|заходнерусізму]]<ref name=":0" />; ухваляў мерапрыемствы па задушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]<ref name="ЭГБ"></ref>. Украінафільства таксама разглядалася рэдакцыяй часопіса як інструмент польскага ўздзеяння на маларускае насельніцтва<ref name="Govorsky" />. Падтрымліваў [[Русіфікацыя Беларусі|палітыку расійскіх улад]], накіраваную на стварэнне ў Беларусі рускамоўнай школы, насаджэнне расійскага чыноўніцтва і інш. Выступаў супраць польскага і [[Беларуская шляхта|беларускага дваранства]], [[Каталіцтва|каталіцкага духавенства]], [[уніяцтва]]. Змяшчаў матэрыялы па [[Археалогія|археалогіі]], [[Краязнаўства|краязнаўстве]], [[Статыстыка|статыстыцы]], [[Этнаграфія|этнаграфіі]] [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]]<ref name=":0" />. Часопіс падтрымліваў дзяржаўную палітыку, якая праводзіцца ў рэгіёне, выступаў органам кансерватыўнай думкі. Вакол часопіса ўтварылася кола аўтараў, якія адстойвалі ідэю [[Трыадзінства рускага народа|адзінства рускага народа ў трох яго галінах]], змагаліся з [[Паланізацыя|паланізацыяй]] і [[Каталіцтва|каталіцкім]] [[празелітызм]]ам. З часопісам супрацоўнічалі, напрыклад, [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|Панцеляймон Куліш]], [[Павел Васілевіч Кукальнік|Павел Кукальнік]], [[Міхаіл Уладзіміравіч Юзафовіч|Міхаіл Юзафовіч]] і іншыя. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|2|«Вестник Западной России»|аўтар=[[С. В. Говін]]}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160305074658/http://www.bogoslov.ru/data/099/391/1234/0713.djvu Абвяшчэнне пра працяг часопіса Веснік Паўднёва-заходняй і Заходняй Расіі ў 1864/65 годзе.] * [https://web.archive.org/web/20090331084242/http://starbel.narod.ru/el/v.htm Падборка нумароў часопіса з 1862 па 1869 год.] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы Расіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 1871 годзе]] 8il4v4t592pslpwrp7wnisb4bj2868t 10 759316 5171614 4680613 2026-07-27T05:02:41Z StarDeg 16311 5171614 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная табліца |імя = Прэзідэнты Перу |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак = {{Перу}} [[Прэзідэнт Перу|Прэзідэнты Перу]] |выява = [[Выява:Escudo nacional del Perú.svg|60px]] |клас_спісаў = hlist |спіс1 = * [[Хасэ дэ Сан-Марцін|Сан-Марцін]] (1821—1822) * [[Франсіска Хаўер дэ Луна Пісара|Луна Пісара]] (1822) * [[Хасэ дэ ла Мар|Мар]] (1822—1823) * [[Хасэ Бернарда дэ Талье|Талье]] (1823) * [[Хасэ дэ ла Рыва Агуэра|Рыва Агуэра]] (1823) * [[Антоніа Хасэ Сукрэ|Сукрэ]] (1823) * [[Хасэ Бернарда дэ Талье|Талье]] (1823—1824) * [[Сімон Балівар|Балівар]] (1824—1827) * [[Андрэс дэ Санта-Крус|Санта-Крус]] (1827) * [[Мануэль Саласар-і-Бакіхана|Саласар-і-Бакіхана]] (1827) * [[Хасэ дэ ла Мар|Мар]] (1827—1829) * [[Антоніа Гут’ерэс дэ ла Фуэнтэ|Гут’ерэс дэ ла Фуэнтэ]] (1829) * [[Аўгусцін Гамара|Гамара]] (1829—1833) * [[Франсіска Хаўер дэ Луна Пісара|Луна Пісара]] (1833) * [[Луіс Хасэ дэ Арбегоса|Арбегоса]] (1833—1834)(1834—1835) * [[Педра Пабла Бермудэс|Бермудэс]] (1834) * [[Філіпэ Сант’яга Салаверы|Салаверы]] (1835—1836) * [[Андрэс дэ Санта-Крус|Санта-Крус]] (1836—1838) * [[Аўгусцін Гамара|Гамара]] (1838—1841) * [[Мануэль Менендэс|Менендэс]] (1841—1842) * [[Хуан Крысастома Тарыка Гансалес|Тарыка Гансалес]] (1842) * [[Хуан Франсіска дэ Відаль|Відаль]] (1842—1843) * [[Хуста Фігерола|Фігерола]] (1843) * [[Мануэль Ігнасіа дэ Віванка|Віванка]] (1843—1844) * [[Дамінга Ньета|Ньета]] (1843—1844) * [[Рамон Кастылья|Кастылья]] (1843)(1844) * [[Дамінга Эліяс|Д. Эліяс]] (1844) * [[Мануэль Менендэс|Менендэс]] (1844) * [[Хуста Фігерола|Фігерола]] (1844) * [[Мануэль Менендэс|Менендэс]] (1844—1845) * [[Рамон Кастылья|Кастылья]] (1845—1851) * [[Хасэ Руфіна Эчэніке|Эчэніке]] (1851—1855) * [[Рамон Кастылья|Кастылья]] (1855—1862) * [[Мігель дэ Сан-Раман|Сан-Раман]] (1862—1863) * [[Рамон Кастылья|Кастылья]] (1863) * [[Педра Д’ес Кансека]] (1863) * [[Хуан Антоніа Песет|Песет]] (1863—1865) * [[Марыяна Ігнасіа Прада|Прада]] (1865) * [[Хуан Антоніа Песет|Песет]] (1865) * [[Педра Д’ес Кансека]] (1865) * [[Марыяна Ігнасіа Прада|Прада]] (1865—1868) * [[Педра Д’ес Кансека]] (1868) * [[Хасэ Бальта|Бальта]] (1868—1872) * [[Тамас Гут’ерэс|Гут’ерэс]] (1872) * [[Франсіска Д’ес Кансека|Ф. Д’ес Кансека]] (1872) * [[Марыяна Эрэнсія Севальяс|Эрэнсія Севальяс]] (1872) * [[Мануэль Парда|Парда]] (1872—1876) * [[Марыяна Ігнасіа Прада|Прада]] (1876—1879) * [[Нікалас дэ П’ерола|П’ерола]] (1879—1881) * [[Франсіска Гарсія Кальдэрон|Гарсія Кальдэрон]] (1881) * [[Лісарда Мантэра Флорэс|Мантэра Флорэс]] (1881—1883) * [[Андрэс Авеліна Касерэс|Касерэс]] (1883) * [[Мігель Іглесіяс|Іглесіяс]] (1883—1885) * [[Антоніа Арэнас|Арэнас]] (1885—1886) * [[Андрэс Авеліна Касерэс|Касерэс]] (1886—1890) * [[Рэміхіа Маралес Бермудэс|Маралес Бермудэс]] (1890—1894) * [[Хустыніяна Баргонья|Баргонья]] (1894) * [[Андрэс Авеліна Касерэс|Касерэс]] (1894—1895) * [[Мануэль Кандама|Кандама]] (1895) * [[Нікалас дэ П’ерола|П’ерола]] (1895—1899) * [[Эдуарда Лопес дэ Раманья|Лопес дэ Раманья]] (1899—1903) * [[Мануэль Кандама|Кандама]] (1903—1904) * [[Серапіа Кальдэрон|Кальдэрон]] (1904) * [[Хасэ Парда-і-Барэда|Парда-і-Барэда]] (1904—1908) * [[Аўгуста Легія|Легія]] (1908—1912) * [[Гільерма Білінгхёрст|Білінгхёрст]] (1912—1914) * [[Аскар Бенавідэс|Бенавідэс]] (1914—1915) * [[Хасэ Парда-і-Барэда|Парда-і-Барэда]] (1915—1919) * [[Аўгуста Легія|Легія]] (1919—1930) * [[Мануэль Марыя Понсэ Брусет|Понсэ Брусет]] (1930) * [[Луіс Мігель Санчэс Сера|Санчэс Сера]] (1930—1931) * [[Рыкарда Леонсіа Эліяс|Р. Л. Эліяс]] (1931) * [[Густава Хіменес|Хіменес]] (1931) * [[Давід Саманес Акампа|Саманес Акампа]] (1931) * [[Луіс Мігель Санчэс Сера|Санчэс Сера]] (1931—1933) * [[Аскар Бенавідэс|Бенавідэс]] (1933—1939) * [[Мануэль Прада-і-Угартэчэ|Прада-і-Угартэчэ]] (1939—1945) * [[Хасэ Бустамантэ-і-Рывера|Бустамантэ-і-Рывера]] (1945—1948) * [[Мануэль Адрыя|Адрыя]] (1948—1950) * [[Зенон Нар’ега Агуэра|Нар’ега Агуэра]] (1950) * [[Мануэль Адрыя|Адрыя]] (1950—1956) * [[Мануэль Прада-і-Угартэчэ|Прада-і-Угартэчэ]] (1956—1962) * [[Рыкарда Перэс Гадой|Перэс Гадой]] (1962—1963) * [[Нікалас Ліндлей|Ліндлей]] (1963) * [[Фернанда Белаундэ Тэры|Белаундэ Тэры]] (1963—1968) * [[Хуан Веласка Альварада|Веласка Альварада]] (1968—1975) * [[Франсіска Маралес Бермудэс|Маралес Бермудэс]] (1975—1980) * [[Фернанда Белаундэ Тэры|Белаундэ Тэры]] (1980—1985) * [[Алан Гарсія|Гарсіа Перэс]] (1985—1990) * [[Альберта Фухіморы|Фухіморы]] (1990—2000) * [[Валянцін Паніягуа|Паніягуа]] (2000—2001) * [[Алехандра Таледа|Таледа]] (2001—2006) * [[Алан Гарсія|Гарсіа Перэс]] (2006—2011) * [[Альянта Умала|Умала]] (2011—2016) * [[Педра Пабла Кучынскі|Кучынскі]] (2016—2018) * [[Марцін Віскара|Віскара]] (2018—2020) * [[Мануэль Мерына|Мерына]] (2020) * [[Франсіска Сагасці|Сагасці]] (2020—2021) * [[Педра Кастылья|Кастылья]] (2021—2022) * [[Дзіна Балуартэ|Балуартэ]] (2022-2025) }}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || [[Катэгорыя:Прэзідэнты Перу]][[Катэгорыя:Асобы]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Перу]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Прэзідэнты паводле краін|Перу]] </noinclude> mey2kynqacnanrs51px0j04o42kzhvg 0 763086 5171585 4785303 2026-07-27T01:43:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171585 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта|назва=Факультэт псіхалогіі ГрДУ імя Янкі Купалы|вну=[[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]]|дэкан=[[Вольга Генадзьеўна Мітрафанава]]|адрас=230005 [[Рэспубліка Беларусь]], г. [[Гродна]], [[Гаспадарчая вуліца (Гродна)|вул. Гаспадарчая]], 23|сайт=https://psf.grsu.by/}} '''Факультэт псіхалогіі ГрДУ''' — адзін з факультэтаў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. == Гісторыя == У 1981 годзе рашэннем Вучонага савета універсітэта было прынята стварыць кафедру псіхалогіі, якую ўзначаліла доктар псіхалагічных навук, прафесар [[С. Ў. Кандрацьева|Святлана Вітальеўна Кандрацьева]] (1926—2004). А ў 2000 годзе адбылося стварэнне факультэта псіхалогіі, у склад якога ўвайшлі кафедра агульнай і сацыяльнай псіхалогіі, кафедра ўзроставай і педагагічнай псіхалогіі і псіхалагічны цэнтр. == Кафедры == * Кафедра эксперыментальнай і прыкладной псіхалогіі * Кафедра ўзроставай і педагагічнай псіхалогіі * Кафедра агульнай і сацыяльнай псіхалогіі == Дэканы == * [[Вольга Генадзьеўна Мітрафанава]] == Спасылкі == * [https://psf.grsu.by/ Афіцыйны сайт ФП ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240408100556/https://psf.grsu.by/ |date=8 красавіка 2024 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Гаспадарчая вуліца (Гродна)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:2000 год у Гродне]] 0xtjtes5c8esu0lres20e0pnvw2lkv8 0 764892 5171709 5015697 2026-07-27T10:12:11Z 5171709 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шміт}} {{Асоба}} '''Томаш Шміт''' ({{lang-pl|Tomasz Szmydt}}; нар. [[27 красавіка]] [[1970]], [[Беласток]]<ref name="nzl">{{Cite web|url=https://niezalezna.pl/polska/tomasz-szmydt-sedzia-bialorus-kim-jest/517258|title=Tomasz Szmydt - kim jest sędzia, który uciekł na Białoruś? Jeszcze trzy tygodnie temu orzekał!|website=niezalezna.pl}}</ref>) — абвешчаны «польскім дысідэнтам» беларускімі прапагандыстамі<ref name="Звязда"/>-перабежчык<ref>[https://belsat.eu/news/07-05-2024-hto-taki-suddzya-shmyt Хто такі суддзя Шмыт, які папрасіў прытулку ў Беларусі, і чым ён можа нашкодзіць Польшчы]</ref>, суддзя Адміністрацыйнага ваяводскага суда ў Варшаве (2012–2024), суарганізатар т.зв. «хейтэрскага скандалу». У маі 2024 года ўцёк у [[Беларусь]] і папрасіў палітычнага прытулку. == Біяграфія == Дзяцінства правёў у Беластоку і [[Астралэнка|Астралэнцы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.szpital.ostroleka.pl/o-szpitalu/kronika/|title=Kronika. Początek działalności szpitala i lata wojenne|website=sp1.ostroleka.edu.pl}}</ref>. У 1989 скончыў 1-ю СШ імя Юзафа Бема ў Астралэнцы<ref>{{Cite web|url=https://www.moja-ostroleka.pl/art/1715158599/ostroleczanin-sedzia-tomasz-szmydt-juz-bryluje-w-rosyjskich-mediach-szokujace-ustalenia-w-jego-sprawie|title=Ostrołęczanin, sędzia Tomasz Szmydt, już bryluje w rosyjskich mediach! Szokujące ustalenia w jego sprawi|website=moja-ostroleka.pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://1lo.ostroleka.edu.pl/powojenne-dzieje-szkoly/|title=Powojenne dzieje szkoły|website=1lo.ostroleka.edu.pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fakt.pl/polityka/sasiedzi-z-ostroleki-mowia-ze-tomasz-szmydt-nie-mial-dobrych-relacji-w-rodzina/frcgfxv|title=Byliśmy w rodzinnej miejscowości sędziego Szmydta. Sąsiedzi mówią o jego trudnych relacjach z rodziną|website=fakt.pl}}</ref>. У 1996 годзе скончыў юрыдычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта. У 1998 годзе здаў судовы экзамен<ref name="pap">{{Cite web|url=https://www.pap.pl/aktualnosci/ucieczka-sedziego-szmydta-na-bialorus-szok-i-pytania-o-potencjalne-szkody|title=Ucieczka sędziego Szmydta na Białoruś - szok i pytania o potencjalne szkody|website=pap.pl}}</ref>. У 2001 стаў суддзёй Акруговага суда ў [[Цяханаў|Цяханаве]]<ref name="bder">{{Cite web|url=https://businessinsider.com.pl/prawo/tajemnice-sedziego-szmydta-rozwodnik-bez-majatku-z-kara-za-nekanie-dziennikarki/nqk2wtt|title=Tomasz Szmydt, czyli rozwodnik, bez majątku, z karą za nękanie dziennikarki. Wiemy, od kiedy dostaje tajne sprawy|website=businessinsider.com.pl}}</ref>. У красавіку 2006 года пачаў працаваць у раённым судзе ў [[Плоцк|Плоцку]], дзе выконваў, між іншым, функцыі інспектара ў галіне працоўнага права і сацыяльнага забеспячэння<ref name="bder" />. У 2012 годзе прэзідэнтам [[Браніслаў Камароўскі|Браніславам Камароўскім]] прызначаны ў Варшаўскі адміністрацыйны суд<ref name="nzl"/><ref name="niezależna">{{Cite web|url=https://niezalezna.pl/polityka/iustitia-i-po-chca-wiazac-szmydta-z-poprzednim-rzadem-przypomniano-komu-zawdziecza-on-kariere/517383|title=Iustitia i PO chcą „zapomnieć“ o początkach kariery Szmydta. Przypomniano, komu sędzia-zdrajca ją zawdzięcza|website=niezalezna.pl}}</ref><ref name="businessinsider">{{Cite web|url=https://businessinsider.com.pl/prawo/tajemnice-sedziego-szmydta-rozwodnik-bez-majatku-z-kara-za-nekanie-dziennikarki/nqk2wtt|title=Tomasz Szmydt, czyli rozwodnik, bez majątku, z karą za nękanie dziennikarki. Wiemy, od kiedy dostaje tajne sprawy|website=businessinsider.com.pl}}</ref> . 8 мая 2017 года быў накіраваны ў [[Міністэрства юстыцыі (Польшча)|Міністэрства юстыцыі]], дзе пачаў працаваць ва ўпраўленні адміністрацыйнага права, кіруючы праверачнай камісіяй, якая расследавала парушэнні падчас варшаўскай рэпрыватызацыі<ref name="wyborczapl">{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75398,30955138,w-sejmie-informacja-o-sedzim-ktory-uciekl-na-bialorus.html|title=Myrcha w Sejmie: Wszystko, co miało związek z sędzią Szmydtem, miało klauzulę "pilne"|website=wyborcza.pl}}</ref>. Са жніўня 2018 года быў галоўным спецыялістам аддзела адміністрацыйнага права, затым перайшоў на пасаду загадчыка<ref name="businessinsider"/>. У гэты перыяд дзяржаўны сакратар Міністэрства юстыцыі<ref>{{Cite web|url=http://ms.gov.pl/pl/informacje/news,8255,michal-wojcik-sekretarzem-stanu-w-ministerstwie.html|title=Michał Wójcik Sekretarzem Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości|website=ms.gov.pl|date=29 kwietnia 2016|access-date=13 мая 2024|archive-date=3 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803203055/http://ms.gov.pl/pl/informacje/news,8255,michal-wojcik-sekretarzem-stanu-w-ministerstwie.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Міхал Войцік (палітык)|Міхал Войцік]] выдаў Шміту дазвол на доступ да сакрэтнай інфармацыі<ref name="wyborczapl" />. 1 верасня стаў дырэктарам юрыдычнага дэпартамента Нацыянальнага савета судовай улады<ref name="businessinsider" />. У верасні прызначаны членам групы па дзейнасці міністра юстыцыі ў дысцыплінарных справах супраць суддзяў<ref name="businessinsider" />. У кастрычніку стаў суддзёй 2-га дэпартамента Варшаўскага адміністрацыйнага суда<ref name="businessinsider" />. Адначасна займаў пасаду дырэктара Юрыдычнага бюро [[Нацыянальная судовая рада|Нацыянальнай судовай рады]]<ref name="wg">{{Cite web|url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114884,30943673,kim-jest-sedzia-tomasz-szmydt-zrobilo-sie-o-nim-glosno-podczas.html|title=Kim jest sędzia Tomasz Szmydt? Zrobiło się o nim głośno podczas "afery hejterskiej"|website=wiadomosci.gazeta.pl}}</ref><ref name="onet">{{Cite web|url=https://wiadomosci.onet.pl/kraj/tomasz-szmydt-kim-jest-sedzia-ktory-prosi-o-azyl-polityczny-na-bialorusi/h2m3lee|title=Polski sędzia uciekł na Białoruś. Kim jest Tomasz Szmydt, bohater afery hejterskiej|website=wiadomosci.onet.pl}}</ref>. У снежні 2018 года працаваў у Вышэйшым адміністрацыйным судзе<ref name="businessinsider"/>. У 2019 годзе адзначыўся ў «хейтэрскім скандале». У рамках яго ўдзельнічаў у дыскрэдытацыі суддзяў, якія выступалі супраць абмежавання незалежнасці суда ўрадам [[Права і справядлівасць|ПіС]]. У кампаніі актыўна ўдзельнічала таксама тагачасная жонка Шміта, Эмілія<ref name="businessinsider" />. На гэтым фоне ён быў адхілены ад дэлегацыі ў Нацыянальнай радзе судовых органаў<ref name="businessinsider" /><ref name="wg" />. У 2022 годзе супраць яго была распачатая дысцыплінарная вытворчасць за пераслед журналіста<ref name="bs">{{Cite web|url=https://businessinsider.com.pl/prawo/sedzia-tomasz-szmydt-ma-juz-dyscyplinarke/34375jf|title=Sprawa Tomasza Szmydta. Ma sprawę dyscyplinarną. To już druga|website=businessinsider.com.pl}}</ref><ref name="onet" />. У маі 2024 года, у момант знаходжання ў водпуску<ref>[https://www.pap.pl/aktualnosci/oto-sprawy-ktorymi-zajmowal-sie-sedzia-szmydt-byly-wsrod-nich-niejawne Oto sprawy, którymi zajmował się sędzia Szmydt. Były wśród nich niejawne]</ref>, Шміт уцёк у [[Беларусь]]. 6 мая на прэс-канферэнцыі ў [[Мінск|Мінску]] суддзя папрасіў палітычнага прытулку і перад камерамі падпісаў заяву аб адмове ад статусу суддзі ў Польшчы<ref name="wyb">{{Cite web|url=https://wroclaw.wyborcza.pl/wroclaw/7,35771,30952341,siemoniak-sedzia-szmydt-byl-na-bialorusi-w-czerwcu-2023-polskie.html|title=Siemoniak ujawnia: Sędzia Szmydt był na Białorusi w 2023, służby PiS to przegapiły|website=wroclaw.wyborcza.pl}}</ref>. Сваё рашэнне перабежчык растлумачыў нязгодай з бягучай палітыкай краіны, пераследам і пагрозам за самастойную палітычную пазіцыю<ref name="Звязда">{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20240512/1715521017-tomash-shmit-raspavyou-da-chago-pryvyala-palyakau-palityka-varshavy |title=Томаш Шміт расказаў, да чаго прывяла палякаў палітыка Варшавы |access-date=13 мая 2024 |archive-date=13 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513152439/https://zviazda.by/be/news/20240512/1715521017-tomash-shmit-raspavyou-da-chago-pryvyala-palyakau-palityka-varshavy |url-status=dead }}</ref>. 7 мая старшыня Валаснога адміністрацыйнага суда ў Варшаве падаў хадайніцтва аб распачынанні дысцыплінарнай справы супраць Томаша Шміта<ref name="bs"/>. На наступны дзень [[Нацыянальная пракуратура]] падала запыт у дысцыплінарны суд Вышэйшага адміністрацыйнага суда аб вынясенні пастановы аб прыцягненні яго да крымінальнай адказнасці і санкцыянаванні затрымання і часовага арышту па абвінавачванні ў шпіянажы<ref name="nzl"/>. Патрабаванне было задаволена<ref>{{Cite web|url=https://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-tomasz-szmydt-pozbawiony-immunitetu-jest-zgoda-na-areszt,nId,7500133#crp_state=1|title=Tomasz Szmydt pozbawiony immunitetu. Jest zgoda na areszt|website=rmf24.pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2024-05-09/sprawa-tomasz-szmydta-pojawilo-sie-oswiadczenie-nsa/|title=Zwrot w sprawie Tomasza Szmydta. "Nie jest już sędzią WSA"|website=polsatnews.pl}}</ref>. 22 лістапада [[Аляксандр Лукашэнка]] даў былому польскаму суддзі [[палітычны прытулак]]<ref>[https://t.me/dwglavnoe/46429 Лукашенко предоставил убежище бежавшему польскому судье]</ref>. == Прыватнае жыццё == Двойчы быў жанаты. Мае 2 дачок<ref>{{Cite web|url=https://www.o2.pl/informacje/mroczna-przeszlosc-sedziego-szmydta-od-dawna-mial-problemy-7025710437595648a|title=Mroczna przeszłość sędziego Szmydta. Od dawna miał problemy|website=o2.pl}}</ref>. Яго другой жонкай была Эмілія Шміт, з якой ён расстаўся пасля «хейтэрскага скандалу»<ref>{{Cite web|url=https://wiadomosci.radiozet.pl/polska/polityka/mala-emi-byla-zona-zdrajcy-szmydta-kiedys-przyszedl-przerazony-nie-czulam-ze-to-ruska-onuca|title=Mała Emi, była żona zdrajcy Szmydta: Kiedyś przyszedł przerażony. Nie czułam, że to "ruska onuca"|website=wiadomosci.radiozet.pl}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суддзі]] [[Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны]] [[Катэгорыя:Перабежчыкі]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Польшчы]] njq20im6ix2mqatsj23upbi5z7dt5hc 0 764972 5171247 4736772 2026-07-26T13:26:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171247 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Урал Тансыкба́еў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-uz|Oʻrol Tansiqboyev}}; {{ДН|14|1|1904|1}}<ref name="БРЭ">{{ВРЭ}}</ref>{{sfn|ВСЭ|1976}}<ref name="РАМ">[https://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53928& Тансыкбаев Урал Тансыкбаевич (1904—1974)]{{ref-ru}} // [[Расійская акадэмія мастацтваў]]</ref> — {{ДС|18|4|1974}}) — узбекскі савецкі [[мастак]] казахскага паходжання, [[Народны мастак СССР]] (1963), правадзейны член [[Акадэмія мастацтваў СССР|Акадэміі мастацтваў СССР]] (1958). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Ташкент|Ташкенце]]. Скончыў сямігодку і працаваў на заводзе. У 1924—1928 гадах вучыўся ў студыі пры Музеі мастацтваў у Ташкенце. У 1928—1929 годзе вучыўся ў Пензенскім мастацка-педагагічным тэхнікуме ў [[Іван Сілыч Гарушкін-Саракапудаў|І. С. Гарушкін-Саракапудава]]. З 1930 года жыў пераважна ў Ташкенце<ref name="МГУ">[https://msu-gold.ru/persons/person/1121/ Тансыкбаев Урал Тансыкбаевич // Золотой фонд МГУ]</ref>. Памёр Урал Тансыкбаеў 18 красавіка 1974 года ў горадзе [[Нукус]]<ref name="РАМ" /><ref name="БРЭ" />{{sfn|ВСЭ|1976}}. == Творчасць == Першыя карціны Урала Тансыкбаева былі паказаны ў клубе завода, на якім ён працаваў. У мастацкіх выстаўках у [[СССР]] і за мяжой пачаў прымаць удзел у 1929 годзе. Творчасці мастака ўласцівы эпічная манументальнасць кампазіцыі, танальнае вырашэнне колеравага ладу, рэалістычнасць. Пісаў пераважна [[пейзаж]]ы, прысвечаныя прыродзе і людзям Узбекістана. Сярод твораў Урала Тансыкбаева: «Узбечка» (1928), «Барвяная восень» (1931), «Ружовы пейзаж з фігурай хлопчыка» (1933), «Таполі» (1934), «Аўтапартрэт» (1935), «Вясновыя працы» (1938), «Вясна» (1947), «Высакагорны сенакос» (1954), «Раніца на Кайракумскай ГЭС» (1957), «Ля мора» (1960), «Возера ў Маргузор» (1969), «На Чарвакскай будоўлі» (1970), «Мая песня» (1972), цыкл «Родны Узбекістан» (1971—1972) і іншыя. Аформіў першы казахскі [[балет]] «Калмакар і Мамын» В. В. Веліканава ў [[Казахскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя Абая|Казахскім акадэмічным тэатры оперы і балета]]. У 1952—1954 гадах выканаў [[пано]] ў павільёне Узбекскай ССР на [[ВДНГ СССР]] у [[Масква|Маскве]]. == Грамадская і дзяржаўная дзейнасць == У 1932 годзе Урал Тансыкбаеў уваходзіў у склад арганізацыйнага камітэта Саюза мастакоў Узбекскай ССР і стаў яго членам і членам праўлення<ref name="РАМ" />. Старшыня праўлення Саюза мастакоў Узбекскай ССР у 1956—1960 гадах, член праўлення [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]] у 1957—1974 гадах, сакратар праўлення Саюза мастакоў СССР у 1957—1968 гадах<ref name="РАМ" />. У 1959—1972 гадах — дэпутат Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР<ref name="РАМ" />. == Узнагароды і званні == * Заслужаны дзеяч мастацтваў Узбекскай ССР (1943) * Народны мастак Узбекскай ССР (1944) * Народны мастак СССР (1963) * Дзяржаўная прэмія Узбекскай ССР імя Хамзы (1973) * [[Ордэн Леніна]] (1964) * Тры [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1951, 1955, 1957) * Ордэн «Буюк хізматларі учун» (2001) — пасмяротна * Сярэбраны медаль Усесаюзнай мастацкай выстаўкі ў Маскве (1957) * Сярэбраны медаль на Сусветнай выстаўкі ЭКСПА-58 у [[Брусель|Бруселі]] (1958) * Медалі [[Файл:Ural Tansykbayev's monument in Almaty.jpg|thumb|left|Бюст каля Алмацінскага каледжа дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва імя Урала Тансыкбаева]] [[Файл:Ural Tansykbayev 2001 stamp of Uzbekistan.jpg|thumb|Блок [[Паштовая марка|паштовых марак]] Узбекістана]] [[Файл:Дом-музей Урала Тансыкбаева.JPG|thumb|{{нп3|Мемарыяльны дом-музей Урала Тансыкбаева|Дом-музей Урала Тансыкбаева|ru|Мемориальный дом-музей Урала Тансыкбаева}} ў [[Ташкент|Ташкенце]]]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тансыкба́еў Урал||426}} * Тансыкба́ев Урал // Популярная художественная энциклопедия. Архитектура. Живопись. Скульптура. Графика. Декоративное искусство. В 2 т. / Под ред. Полевого В. М. Ред. кол.: В. Ф. Маркузон, Д. В. Сарабьянов, В. Д. Синюков (зам. гл. ред.) — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986. — Книга II. М—Я, 1986. — С. 279. — 432 с, ил., 32 л. ил. — 200 000 экз.{{ref-ru}} * {{ВСЭ3|Тансыкба́ев Урал|25|267}} == Спасылкі == * [https://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53928& Тансыкбаев Урал Тансыкбаевич (1904—1974)]{{ref-ru}} // [[Расійская акадэмія мастацтваў]] * [https://msu-gold.ru/persons/person/1121/ Тансыкбаев Урал Тансыкбаевич // Золотой фонд МГУ] * [https://artmuseum.ru/author/f24ad51c-730d-41c3-917c-fd57050591a6 Тансыкбаев Урал]{{ref-ru}} // [[Чувашскі дзяржаўна мастацкі музей]] * [https://cultural.kz/ru/page/view?id=81 Урал Тансыкбаев — первая ласточка современной узбекской живописи // Казахский научно-исследовательский институт культуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240515165444/https://cultural.kz/ru/page/view?id=81 |date=15 мая 2024 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тансыкбаеў Урал}} [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Узбекістана]] [[Катэгорыя:Мастакі Казахстана]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 88pnyk5hoecrrboq6okeqqno5ubkt95 0 767740 5171588 4829670 2026-07-27T02:09:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171588 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт фізічнай культуры ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1990 | закрыты = | дэкан = Віктар Уладзіміравіч Храмаў | размяшчэнне = | адрас = {{BLR}}, 230003, г. Гродна, [[вуліца Захарава (Гродна)|вуліца Захарава]], 32 | каардынаты = | сайт = [https://ffc.grsu.by/] }} '''Факультэт фізічнай культуры Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы''' быў створаны ў 1990 годзе. Вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасцях 1-88 02 01-01 «Спартыўна-педагагічная дзейнасць» (трэнерская работа з указаннем віду спорту) і 1-03 02 01 «Фізічная культура». == Кафедры == * Спартыўных гульняў * Спартыўных дысцыплін * Фізічнага выхавання і спорту * Тэорыі фізічнай культуры і спартыўнай медыцыны == Аспірантура == * 13.00.04 Тэорыя і методыка фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі і аздараўленчай фізічнай культуры == Дэканы == * [[Уладзімір Максімавіч Карчэўскі]] (1994-?) * Віктар Уладзіміравіч Храмаў == Спасылкі == * [https://ffc.grsu.by/ Афіцыйны сайт факультэта фізічнай культуры ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240629114454/https://ffc.grsu.by/ |date=29 чэрвеня 2024 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Факультэт фізічнай культуры ГрДУ}} [[Катэгорыя:1990 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Факультэт фізічнай культуры]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1990 годзе]] nesvayfvmdj6w7ojhcil86amr9qps4p 0 767746 5171590 4792350 2026-07-27T02:24:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171590 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт эканомікі і кіравання ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1997 | закрыты = | дэкан = Марына Яўгенаўна Карпіцкая | размяшчэнне = | адрас = {{BLR}}, 230005, г. Гродна, [[вуліца Гаспадарчая (Гродна)|вуліца Гаспадарчая]], 23 | каардынаты = | сайт = [https://fem.grsu.by/] }} '''Факультэт эканомікі і кіравання Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы''' быў створаны ў 1997 годзе. == Кафедры == * Міжнароднага бізнесу і маркетынгу * Эканомікі і кіравання на прадпрыемстве * Матэматычнага і інфармацыйнага забеспячэння эканамічных сістэм * Фінансаў і бухгалтарскага ўліку == Аспірантура == * 08.00.13 Матэматычныя і інструментальныя метады эканомікі * 08.00.05 Эканоміка і кіраванне народнай гаспадаркай == Спасылкі == * [https://fem.grsu.by/ Афіцыйны сайт факультэта эканомікі і кіравання ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240703184018/https://fem.grsu.by/ |date=3 ліпеня 2024 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Факультэт эканомікі і кіравання ГрДУ}} [[Катэгорыя:1997 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Факультэт эканомікі і кіравання]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Эканамічныя факультэты|ГрДУ]] ti53wqgbh1ez8shu9x6o13lw30xbvzu 0 767747 5171576 4792357 2026-07-27T00:07:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171576 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт біялогіі і экалогіі ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Хіміка-біялагічны факультэт, біялагічны факультэт | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1963 | закрыты = | дэкан = Вольга Віктараўна Янчурэвіч | размяшчэнне = | адрас = {{BLR}}, 230012, г. Гродна, [[завулак Даватара (Гродна)|завулак Даватара]], 3/1 | каардынаты = | сайт = [https://fbe.grsu.by/] }} '''Факультэт біялогіі і экалогіі''' — адзін з факультэтаў [[ГрДУ|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. == Гісторыя == З’яўленню факультэта біялогіі і экалогіі папярэднічаў хіміка-біялагічны факультэт, які праіснаваў у Гродзенскім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя Янкі Купалы з 1963 па 1975 гады. На ім вялася падрыхтоўка настаўнікаў біялогіі з дадатковай спецыяльнасцю «хімія». У 1975 годзе ён быў зачынены. Але ў 1984 годзе, калі зноў узнікла патрэбнасць у біялагічных, педагагічных і навуковых кадрах, у Гродзенскім дзяржаўным універсітэце імя Я. Купалы быў адкрыты біялагічны факультэт, які ажыццяўляў падрыхтоўку па спецыяльнасці «Біялогія» з прысваеннем кваліфікацый: «Біёлаг. Выкладчык біялогіі і хіміі»; «Біёлаг. Выкладчык біялогіі і геаграфіі»; «Біёлаг. Выкладчык біялогіі. Практычны псіхолаг ва ўстановах адукацыі». Пасля адкрыцця спецыяльнасці «Экалогія» ў 1995 годзе факультэт быў перайменаваны ў факультэт біялогіі і экалогіі. == Кафедры == * Экалогіі * Батанікі * Хіміі і біятэхналогіі * Заалогіі і фізіялогіі чалавека і жывёл * Біяхіміі * Тэхналогіі, фізіялогіі і гігіены харчавання == Аспірантура == * Мікрабіялогія * Біяхімія * Фізіялогія чалавека і жывёл * Біяфізіка * Біятэхналогія == Спасылкі == * [https://fbe.grsu.by/ Афіцыйны сайт факультэта біялогіі і экалогіі ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240629124839/https://fbe.grsu.by/ |date=29 чэрвеня 2024 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Факультэт біялогіі і экалогіі ГрДУ}} [[Катэгорыя:1963 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Факультэт біялогіі і экалогіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Біялагічныя факультэты|ГрДУ]] c9y8pw9zm4ek1z1c3pitn2s99ek4khs 0 767748 5171583 4941675 2026-07-27T01:06:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171583 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Факультэт мастацтваў і дызайну ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 2006 | закрыты = | дэкан = Людміла Восіпаўна Чарнілоўская | размяшчэнне = | адрас = {{BLR}}, 230023, г. Гродна, [[вуліца Дзяржынскага (Гродна)|вуліца Дзяржынскага]], 28 | каардынаты = | сайт = [https://art.grsu.by/] }} '''Факультэт мастацтваў і дызайну''' — адзін з факультэтаў [[ГрДУ|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. Створаны ў 2006 годзе. == Кафедры == * Выяўленчага мастацтва * Дызайну * Музычнага мастацтва == Спасылкі == * [https://art.grsu.by/ Афіцыйны сайт факультэта мастацтваў і дызайну ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240629124919/https://art.grsu.by/ |date=29 чэрвеня 2024 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Факультэт мастацтваў і дызайну ГрДУ}} [[Катэгорыя:2006 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Факультэт мастацтваў і дызайну]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] hfvudwhpjn0n7usdf44bgn0et7tzpld 0 768269 5171332 4797822 2026-07-26T16:11:09Z Emilia Noah 155537 Шаблон. 5171332 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Леанід Юр’евіч Марго́лін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Беларусі (бацька — будаўнік, маці — сакратар-машыністка), быў пятым дзіцем у бацькоў. З дзяцінства захапляўся музыкай, па ўласным жаданні быў запісаны ў музычную школу, якую скончыў па класе [[баян]]а. У [[1972]] годзе, пасля канчатка 8-га класу, працягнуў атрыманне спецыяльнай адукацыі ў музычнай вучылішча ў горадзе [[Мазыр]] (Гомельская вобласць). Раўналежна самастойна асвойваў гульню на [[гітара|гітары]], [[клавішныя|клавішных]] і нават [[духавыя|духавых]] музычных інструментах. Вялікі ўплыў на яго творчасць аказалі гурты «[[Песняры]]» і «[[Deep Purple]]». У 1978—1980 гадах праходзіў службу ва Узброеных сілах СССР, хібна патрапіўшы ў [[будаўнічы батальён]]. Па месцы мінання службы, у вёсцы [[Раманцава]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]], пры раманцаўскім Дому культуры стварыў [[вакальна-інструментальны ансамбль]], якім застаўся кіраваць і пасля дэмабілізацыі. Каля 10 гадоў спяваў і гуляў у маскоўскіх рэстаранах. У 1995—1998 гадах працаваў у гурце [[Міхаіл Таніч|Міхаіла Таніча]] «[[Лесоповал (гурт)|Лесоповал]]». З 1998 года — нязменны [[аранжоўнік]] і [[Акампанемент|акампаніятар]] [[Алег Міцяеў|Алега Міцяева]]. Жанаты, мае двух дочак — Наталлю і Жану. == Творчасць == З 1998 года прымаў удзел у запісы ўсіх [[альбом]]аў Алега Міцяева ў якасці аранжыроўшчыка, акампаніятара і бэк-вакаліста. Напісаў музыку да альбома А. Міцяева «Ни страны, ни погоста…» («Ні краіны, ні пагоста…») (2002) на вершы [[Іосіф Бродскі|Іосіфа Бродскага]], да песні А. Міцяева «Благодать» («Мілата») з альбома «Запах снега» («Пах снегу») (2005). У [[2004]] годзе выпусціў сольны альбом «Время, послушное ветру» («Час, паслухмянае ветру») на вершы [[Мікалай Рубцоў|М. Рубцова]], А. Чуксінай, А. Міцяева, куды ўключыў песню «Крык птушкі» (словы Ю. Рыбчынскага, музыка У. Мулявіна), прысвечаную памяці свайго [[кумір]]а [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]]. == Спасылкі == * [http://www.margolin.ru/ Афіцыйны сайт Леаніда Марголіна] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марголін Леанід}} [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:кампазітары Расіі]] f9clxkfckgj2a8p9wl5xvf3my5v6sh1 5171333 5171332 2026-07-26T16:11:48Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5171333 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Леанід Юр’евіч Марго́лін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Беларусі (бацька — будаўнік, маці — сакратар-машыністка), быў пятым дзіцем у бацькоў. З дзяцінства захапляўся музыкай, па ўласным жаданні быў запісаны ў музычную школу, якую скончыў па класе [[баян]]а. У [[1972]] годзе, пасля канчатка 8-га класу, працягнуў атрыманне спецыяльнай адукацыі ў музычнай вучылішча ў горадзе [[Мазыр]] (Гомельская вобласць). Раўналежна самастойна асвойваў гульню на [[гітара|гітары]], [[клавішныя|клавішных]] і нават [[духавыя|духавых]] музычных інструментах. Вялікі ўплыў на яго творчасць аказалі гурты «[[Песняры]]» і «[[Deep Purple]]». У 1978—1980 гадах праходзіў службу ва Узброеных сілах СССР, хібна патрапіўшы ў [[будаўнічы батальён]]. Па месцы мінання службы, у вёсцы [[Раманцава]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]], пры раманцаўскім Дому культуры стварыў [[вакальна-інструментальны ансамбль]], якім застаўся кіраваць і пасля дэмабілізацыі. Каля 10 гадоў спяваў і гуляў у маскоўскіх рэстаранах. У 1995—1998 гадах працаваў у гурце [[Міхаіл Таніч|Міхаіла Таніча]] «[[Лесоповал (гурт)|Лесоповал]]». З 1998 года — нязменны [[аранжоўнік]] і [[Акампанемент|акампаніятар]] [[Алег Міцяеў|Алега Міцяева]]. Жанаты, мае двух дочак — Наталлю і Жану. == Творчасць == З 1998 года прымаў удзел у запісы ўсіх [[альбом]]аў Алега Міцяева ў якасці аранжыроўшчыка, акампаніятара і бэк-вакаліста. Напісаў музыку да альбома А. Міцяева «Ни страны, ни погоста…» («Ні краіны, ні пагоста…») (2002) на вершы [[Іосіф Бродскі|Іосіфа Бродскага]], да песні А. Міцяева «Благодать» («Мілата») з альбома «Запах снега» («Пах снегу») (2005). У [[2004]] годзе выпусціў сольны альбом «Время, послушное ветру» («Час, паслухмянае ветру») на вершы [[Мікалай Рубцоў|М. Рубцова]], А. Чуксінай, А. Міцяева, куды ўключыў песню «Крык птушкі» (словы Ю. Рыбчынскага, музыка У. Мулявіна), прысвечаную памяці свайго [[кумір]]а [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]]. == Спасылкі == *{{Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марголін Леанід}} [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:кампазітары Расіі]] hrvutpnng1zahnp25cqd9n5giznq7y4 5171367 5171333 2026-07-26T17:57:45Z Emilia Noah 155537 5171367 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}}{{Музыкант}} '''Леанід Юр’евіч Марго́лін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Беларусі (бацька — будаўнік, маці — сакратар-машыністка), быў пятым дзіцем у бацькоў. З дзяцінства захапляўся музыкай, па ўласным жаданні быў запісаны ў музычную школу, якую скончыў па класе [[баян]]а. У [[1972]] годзе, пасля канчатка 8-га класу, працягнуў атрыманне спецыяльнай адукацыі ў музычнай вучылішча ў горадзе [[Мазыр]] (Гомельская вобласць). Раўналежна самастойна асвойваў гульню на [[гітара|гітары]], [[клавішныя|клавішных]] і нават [[духавыя|духавых]] музычных інструментах. Вялікі ўплыў на яго творчасць аказалі гурты «[[Песняры]]» і «[[Deep Purple]]». У 1978—1980 гадах праходзіў службу ва Узброеных сілах СССР, хібна патрапіўшы ў [[будаўнічы батальён]]. Па месцы мінання службы, у вёсцы [[Раманцава]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]], пры раманцаўскім Дому культуры стварыў [[вакальна-інструментальны ансамбль]], якім застаўся кіраваць і пасля дэмабілізацыі. Каля 10 гадоў спяваў і гуляў у маскоўскіх рэстаранах. У 1995—1998 гадах працаваў у гурце [[Міхаіл Таніч|Міхаіла Таніча]] «[[Лесоповал (гурт)|Лесоповал]]». З 1998 года — нязменны [[аранжоўнік]] і [[Акампанемент|акампаніятар]] [[Алег Міцяеў|Алега Міцяева]]. Жанаты, мае двух дочак — Наталлю і Жану. == Творчасць == З 1998 года прымаў удзел у запісы ўсіх [[альбом]]аў Алега Міцяева ў якасці аранжыроўшчыка, акампаніятара і бэк-вакаліста. Напісаў музыку да альбома А. Міцяева «Ни страны, ни погоста…» («Ні краіны, ні пагоста…») (2002) на вершы [[Іосіф Бродскі|Іосіфа Бродскага]], да песні А. Міцяева «Благодать» («Мілата») з альбома «Запах снега» («Пах снегу») (2005). У [[2004]] годзе выпусціў сольны альбом «Время, послушное ветру» («Час, паслухмянае ветру») на вершы [[Мікалай Рубцоў|М. Рубцова]], А. Чуксінай, А. Міцяева, куды ўключыў песню «Крык птушкі» (словы Ю. Рыбчынскага, музыка У. Мулявіна), прысвечаную памяці свайго [[кумір]]а [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]]. == Спасылкі == *{{Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марголін Леанід}} [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:кампазітары Расіі]] jxfgsmeacpt35z3nqo6zn6g591ke7dk 5171632 5171367 2026-07-27T06:09:56Z DobryBrat 5701 арфаграфія, дапаўненне, стыль 5171632 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}}{{Музыкант}} '''Леанід Юр’евіч Марго́лін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 верасня 1957 года ў [[Жыткавічы|Жыткавічах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], быў пятым дзіцем у бацькоў. Бацька — будаўнік, маці — сакратар-машыністка. З дзяцінства захапляўся музыкай, па ўласным жаданні быў запісаны ў музычную школу, якую скончыў па класе [[баян]]а. У 1972 годзе, пасля заканчэння восьмага класа, працягнуў атрыманне спецыяльнай адукацыі ў музычнай вучылішча ў [[Мазыр]]ы (Гомельская вобласць). Раўналежна самастойна асвойваў гульню на [[гітара|гітары]], [[клавішныя|клавішных]] і нават [[духавыя|духавых]] музычных інструментах. Вялікі ўплыў на яго творчасць аказалі гурты «[[Песняры]]» і «[[Deep Purple]]». У 1978—1980 гадах праходзіў службу ва [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных сілах СССР]], хібна патрапіўшы ў [[будаўнічы батальён]]. Па месцы праходжання службы, пры Доме культуры ў вёсцы [[Раманцава]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] стварыў [[вакальна-інструментальны ансамбль]], якім застаўся кіраваць і пасля дэмабілізацыі. Каля 10 гадоў спяваў і гуляў у маскоўскіх рэстаранах. У 1995—1998 гадах працаваў у гурце [[Міхаіл Таніч|Міхаіла Таніча]] «[[Лесоповал (гурт)|Лесоповал]]». З 1998 года — нязменны [[аранжоўнік]] і [[Акампанемент|акампаніятар]] [[Алег Міцяеў|Алега Міцяева]]. Жанаты, меў двух дочак — Наталлю і Жану. Памёр 25 ліпеня 2026 года. == Творчасць == З 1998 года прымаў удзел у запісы ўсіх [[альбом]]аў Алега Міцяева ў якасці аранжыроўшчыка, акампаніятара і бэк-вакаліста. Напісаў музыку да альбома А. Міцяева «Ни страны, ни погоста…» («Ні краіны, ні пагоста…») (2002) на вершы [[Іосіф Бродскі|Іосіфа Бродскага]], да песні А. Міцяева «Благодать» («Мілата») з альбома «Запах снега» («Пах снегу») (2005). У [[2004]] годзе выпусціў сольны альбом «Время, послушное ветру» («Час, паслухмянае ветру») на вершы [[Мікалай Рубцоў|М. Рубцова]], А. Чуксінай, А. Міцяева, куды ўключыў песню «Крык птушкі» (словы Ю. Рыбчынскага, музыка У. Мулявіна), прысвечаную памяці свайго [[кумір]]а [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]]. == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марголін Леанід}} [[Катэгорыя:Музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:кампазітары Расіі]] lk7rthhaysbzv3dm5fekaog0731fkgq 0 769625 5171238 5142229 2026-07-26T13:09:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171238 wikitext text/x-wiki [[13 ліпеня|13]]—[[14 ліпеня]] [[2024]] года на тэрыторыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] абрынуўся [[ураган|ўраган]]. Найбольш пацярпела [[Гомельская вобласць]]. Каля 2000 населеных пунктаў па ўсёй краіне засталіся без электрычнасці. 7 чалавек загінулі. == Агульная сітуацыя == {{Гл. таксама|Клімат Беларусі}} У другі тыдзень ліпеня ў Беларусі ўсталявалася анамальна гарачае надвор’е. У сераду, 10-га чысла, абвешчаны аранжавы ўзровень пагрозы. Назіралася тэмпература да +32 па паўднёвай палове, у астатняй частцы +24—29. Без ападкаў. Самым гарачым днём стала субота, 13 ліпеня, калі паветра на поўдні і ў цэнтры краіны прагрэлася вышэй за 35 градусаў (абвешчаны чырвоны ўзровень небяспекі, чакалася спякота ў +35—37°С<ref>[https://www.belta.by/society/view/krasnyj-uroven-opasnosti-objjavili-sinoptiki-po-respublike-ozhidaetsja-zhara-37s-647603-2024 Красный уровень опасности объявили синоптики: по республике ожидается жара +37°С]</ref>). На метэастанцыі ў [[Жыткавічы|Жыткавічах]] былі зафіксаваныя рэкордныя з 1959 года +37,9. У [[Мінск|Мінску]] пабіты рэкорд 1936 года — +35,2. У гэты час сіноптыкі сталі папярэджваць пра верагоднасць магутных навальнічных дажджоў. Белгідрамет выдаў папярэджанне аб набліжэнні штармавых вятроў<ref>[https://people.onliner.by/2024/07/17/zhara-prodolzhaetsya-v-minske-pobit-temperaturnyj-rekord-88-letnej-davnosti Жара продолжается. В Минске побит температурный рекорд 88-летней давности]</ref>. Сіноптык Дзмітрый Рабаў заявіў, што ў бліжэйшыя дзесяцігоддзі клімат будзе мяняцца, адзначыўшы, што летам усё часцей і часцей будуць хвалі моцнай спёкі з ураганамі і штармамі<ref>[https://www.belarus.kp.ru/online/news/5908600/ Синоптик Рябов допустил ураганы и аномальную жару до конца лета 2024 в Беларуси]</ref>. Падобнае меркаванне выказаў акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук]] Уладзімір Логінаў. Як сказаў спецыяліст, у апошнія гады клімат у краіне ўсё больш становіцца падобным на [[Трапічны клімат|трапічны]], якому характэрны ўраганы і [[Тайфун|тайфуны]]<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/uragany_i_smerchi_mogut_povtoritsya_v_etom_godu_v_belarusi_akademik_nan/ |title=Ураганы и смерчи могут повториться в этом году в Беларуси – академик НАН |access-date=22 ліпеня 2024 |archive-date=21 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721204926/https://tochka.by/articles/life/uragany_i_smerchi_mogut_povtoritsya_v_etom_godu_v_belarusi_akademik_nan/ |url-status=dead }}</ref>. == Уздзеянне стыхіі == 13—14 ліпеня ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] пацярпелі 54 населеныя пункты ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскім]], [[Карэліцкі раён|Карэліцкім]], [[Навагрудскі раён|Навагрудскім]], [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]], [[Слонімскі раён|Слонімскім]], [[Смаргонскі раён|Смаргонскім]] раёнах. Пашкоджаны дахі 169 прыватных жылых дамоў, 29 сельскагаспадарчых будынкаў і 8 аўтамабіляў<ref name="onliner"/>. 14 ліпеня<ref name="белта"/> ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ў 12 населеных пунктах пашкоджаны 296 будынкаў, з іх 115 жылых дамоў (11 разбураныя<ref name="белта" />). Зафіксаваны вецер да 25 м/с і адзначаны выпадкі граду памерам з перапёлчыны яйка. Заяўлена аб 23 выпадках падзення дрэў, абясточана 459 трансфарматарных падстанцый, парушана электразабеспячэнне 37 населеных пунктаў. Найбольш пацярпелі [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] і [[Пінскі раён|Пінскі]] раёны<ref name="onliner"/>. У той жа дзень па тэрыторыі Гомельскай вобласці прайшлі моцныя ліўні са шквалістым ветрам. Ураганам тут павалена вялікая колькасць дрэў. Многія з іх упалі на лініі электраперадачы, што прывяло да масавых адключэнняў. Доступ да электрасетак апынуўся абцяжараны вялікай колькасцю паваленых дрэў і галінак. Найбольш складаная сітуацыя склалася ў [[Мазырскі раён|Мазырскім]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]], [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім]], [[Гомельскі раён|Гомельскім]] раёнах. У гарадах працавалі толькі некалькі крам, аснашчаных уласнымі генератарамі. Водазабеспячэнне і сувязь таксама цалкам адсутнічалі<ref name="onliner">[https://realt.onliner.by/2024/07/15/v-gomelskoj-oblasti-obyavlena-chrezvychajnaya-situaciya-posledstviya-uragana-v-belarusi В Гомельской области объявлена чрезвычайная ситуация. Последствия урагана в Беларуси] // Onliner, 15 июля 2024</ref>. Парывы ветру дасягалі 29 метраў за секунду. Сітуацыя пагаршалася спякотай вышэй за +30°C<ref name="онт">[https://ont.by/news/posledstviya-shtorma-i-borba-za-vosstanovlenie-kak-belarus-boretsya-so-stihiej Смертельный ураган и борьба за восстановление: как устраняют последствия по поручению Президента]</ref>. Тэхналагічныя парушэнні ў электрасетках былі зафіксаваныя на працягласці больш за 12,5 тыс. км, без электразабеспячэння ў Гомельскай вобласці засталіся 1175 населеных пунктаў. Ад паваленых дрэў і элементаў даху загінулі 6 чалавек, з іх двое дзяцей<ref name="белта"/>. Ветрам знесена каля 700 дарожных знакаў<ref>[https://web.archive.org/web/20240724232754/https://euroradio.fm/uragan-na-gomelshchyne-znyos-kalya-700-darozhnykh-znakau Ураган на Гомельшчыне знёс каля 700 дарожных знакаў] (Еўрарадыё, 24 ліпеня 2024)</ref>. У [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] пацярпелі каля 800 будынкаў, больш за 600 населеных пунктаў былі без святла, 5,5 тысяч гектараў лесу знішчаны<ref name="онт"/>, зарэгістравана падзенне 384 дрэў. У [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] ад падзення дрэва загінула пяцігадовая дзяўчынка. У [[Клічаўскі раён|Клічаўскім]], [[Краснапольскі раён|Краснапольскім]], [[Крычаўскі раён|Крычаўскім]], [[Бабруйскі раён|Бабруйскім]], Магілёўскім, [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]], [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]], [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскім]] раёнах назіраліся перабоі з электрычнасцю. Таксама ў выніку ўдару маланкі адбылося 3 пажары (адрыны ў Магілёўскім і Слаўгарадскім раёнах, жылы дом у [[Чавускі раён|Чавускім раёне]])<ref name="onliner"/>. У [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] стыхія больш за ўсё закранула [[Полацкі раён|Полацкі]] і [[Ушацкі раён|Ушацкі]] раёны. Пашкоджана 20 жылых дамоў, зафіксавана 53 выпадкі падзення дрэў. У адным з выпадкаў пацярпеў жыхар [[Ушачы|Ушачаў]]. Пашкоджаныя лініі электраперадач у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім]], [[Докшыцкі раён|Докшыцкім]], [[Мёрскі раён|Міёрскім]], Полацкім, Ушацкім і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім]] раёнах<ref name="onliner"/>. Па ўдакладненых даных выратавальных служб на 23 ліпеня, з прычыны прыроднага бедства ў 44 раёнах рэспублікі пацярпелі 2654 населеныя пункты (Брэсцкая вобласць – 33, Гомельская – 2272, Гродзенская – 54 і Магілёўская – 295). Пашкоджаны дахі 6210 жылых дамоў (3883 адноўлены), 302 аб’ектаў сацкультбыту (190 адноўлены), 2053 сельскагаспадарчых будынкаў (332 адноўлены), 18 вытворчых (3 адноўлены) будынкаў і 605 гаспадарчых пабудоў (65 адноўлены)<ref>{{Cite web |url=https://mchs.gov.by/operativnaya-informatsiya/sutochnye-svodki-mchs/v-rb/456965/ |title=Информация о чрезвычайных ситуациях №205 с 06-00 часов 22 июля 2024 г. до 06-00 часов 23 июля 2024 г. |access-date=23 ліпеня 2024 |archive-date=23 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723164956/https://mchs.gov.by/operativnaya-informatsiya/sutochnye-svodki-mchs/v-rb/456965/ |url-status=dead }}</ref>. Паводле інфармацыі [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]], падзення дрэў стала прычынай затрымкі 46 цягнікоў у Гомельскай і Магілёўскай абласцях, спазненне склала ад 6 хвілін да амаль 8 гадзін<ref>[https://tvrgomel.by/news/chto-izvestno-pro-uragannyy-veter-v-belarusi-15-iyulya-2024-posledstviya-buri-13-i-14-iyulya-pyat-po Беларусь 4 | Гомель Что известно про ураганный ветер в Беларуси 15 июля 2024]</ref>. == Ліквідацыя наступстваў == [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] ўзяў пад асабісты кантроль ліквідацыю наступстваў стыхіі<ref>[https://ctv.by/vvedyon-rezhim-chs-kakie-regiony-belarusi-bolshe-vsego-postradali-ot-uragana Введён режим ЧС! Какие регионы Беларуси больше всего пострадали от урагана?]{{Недаступная спасылка}} // СТВ, 16 июля 2024</ref>. У паўднёва-ўсходні рэгіён, які пацярпеў найбольш за ўсё, накіраваны аварыйныя брыгады з іншых абласцей. Сфарміраваны аператыўны штаб<ref name="onliner"/>. Энергетыкі, работнікі [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]] і [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства лясной гаспадаркі]] прыступілі да ліквідацыі наступстваў урагану адразу пасля яго заканчэння. Усяго ў вобласці было задзейнічана каля 1,5 тысячы чалавек і 276 адзінак тэхнікі<ref>[https://www.sb.by/articles/elektrichestvo-v-kazhdyy-dom-gendirektor-gomelenergo-o-khode-rabot-po-likvidatsii-posledstviy-uragan.html Электричество в каждый дом – гендиректор «Гомельэнерго» о ходе работ по ликвидации последствий урагана] // СБ. Беларусь Сегодня, 21 июля 2024</ref>, уключаючы 474 асобы з судзімасцю і 100 вайскоўцаў [[6-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада|6-й асобнай спецыяльнай міліцэйскай брыгады]]<ref>[https://web.archive.org/web/20240726000553/https://euroradio.fm/prybirac-nastupstvy-uraganu-na-gomelshchyne-adpravili-500-chalavek-z-sudzimascyu Прыбіраць наступствы ўрагану на Гомельшчыне адправілі 500 чалавек з судзімасцю] (Еўрарадыё, 25 ліпеня 2024)</ref>. Мясцовыя жыхары ініцыятыўна браліся дапамагаць прыбіраць завалы і паваленыя дрэвы, аказвалі садзейнічанне камунальнікам<ref name="белта" />. Міністр энергетыкі [[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] на селектарнай нарадзе далажыў, што, па даных на 19 ліпеня, электразабеспячэнне ў Гомельскай вобласці забяспечана ў частцы падачы электраэнергіі ўсім населеным пунктам, але ў 170 з іх — за кошт падключэння дызель-генератарных установак<ref name="белта">[https://www.belta.by/president/view/glavnoe-uroki-pochemu-lukashenko-sravnil-posledstvija-uragana-s-vojnoj-i-kogda-v-regionah-navedut-649180-2024/ "Главное - уроки". Почему Лукашенко сравнил последствия урагана с войной и когда в регионах наведут полный порядок] // Белта, 19 июля 2024</ref>. Паводле папярэдніх звестак, на поўнае аднаўленне электрасетак спатрэбіцца да месяца<ref>[https://realt.onliner.by/2024/07/19/kak-idet-ustranenie-posledstvij-uragana-na-gomelshhine «Напряжение подано везде, на остальное нужно не меньше месяца». Как идет устранение последствий урагана на Гомельщине]</ref>. У некаторых вёсках сеткі давялося адбудоўваць нанова, бо залева разбурыла іх практычна цалкам. Канчаткова электрычнасць адноўлена 26 ліпеня ў 22:40, калі вёска [[Лозкі (Калінкавіцкі раён)|Лозкі]] Калінкавіцкага раёна, апошні пацярпелы населены пункт, адключана ад перасоўнага дызельнага генератара і падключана да агульнай сеткі<ref>[https://web.archive.org/web/20240728152517/https://euroradio.fm/minenerga-vyarnula-elektrychnasc-u-aposhnyuyu-vyosku-shto-pacyarpela-ad-uraganu Мінэнерга вярнула электрычнасць у апошнюю вёску, што пацярпела ад урагану] (Еўрарадыё, 28 ліпеня 2024)</ref>. == Паўторная бура== У канцы месяца ўраган паўтарыўся. Парывы ветру дасягалі 25—27 м/с. Паваленымі дрэвамі пашкоджаны пяць аўтамабіляў у [[Гродна]] і ў [[Мінск]]у<ref>[https://vgr.by/2024/07/29/silnyj-veter-nadelal-bedy-v-belarusi-kakie-rajony-postradali-bolshe-vsego/ Сильный ветер наделал беды в Беларуси — какие районы пострадали больше всего] // Вечерний Гродно, 29 июля 2024</ref>. Паводле інфармацыі [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Мінэнерга]] на раніцу 29 ліпеня, за суткі без святла апынуліся 566 населеных пунктаў, зафіксаваны 91 выпадак падзення дрэў. Да ліквідацыі наступстваў непагадзі прыцягнутыя 246 чалавек і 105 адзінак тэхнікі. Энергетыкі і экстранныя службы краіны перайшлі на ўзмоцнены рэжым працы. На 29 і 30 ліпеня ў краіне аб’яўлены аранжавы ўзровень небяспекі з-за моцнага ветру<ref>[https://tochka.by/articles/life/nenastnyy_iyul_novaya_burya_v_belarusi_obestochila_bolee_500_naselennykh_punktov_/ Ненастный июль: новая буря в Беларуси обесточила более 500 населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240729073902/https://tochka.by/articles/life/nenastnyy_iyul_novaya_burya_v_belarusi_obestochila_bolee_500_naselennykh_punktov_/ |date=29 ліпеня 2024 }} // Tochka.by, 29 июля 2024</ref>. Па ўдакладненых даных МНС, за 28—29 ліпеня зафіксавана 316 выпадкаў падзення дрэў: у Брэсцкай вобласці — 29, Віцебскай — 7, Гомельскай — 15, Гродзенскай — 137, [[Мінская вобласць|Мінскай]] — 58, Магілёўскай — 18, Мінску — 52. Паваленымі дрэвамі пашкоджаныя 15 аўтамабіляў. З іх у Гомельскай вобласці — адзін транспартны сродак, Гродзенскай — чатыры, Магілёўскай — два, Мінску — восем. У Гродзенскім рэгіёне з-за паваленага дрэва адзін пасажырскі цягнік затрымаўся на 47 хвілін. Пацярпелі два чалавекі (у аграгарадку [[Ярэмічы]] [[Карэліцкі раён|Карэліцкага раёна]] і ў горадзе [[Бабруйск]]у Магілёўскай вобласці)<ref>[https://www.belta.by/society/view/mchs-v-belarusi-iz-za-grozovogo-fronta-postradali-vosem-naselennyh-punktov-651124-2024/ МЧС: в Беларуси из-за грозового фронта пострадали восемь населенных пунктов]</ref>. Напярэдадні сіноптык Дзмітрый Рабаў папярэдзіў пра пахаладанне, вецер і дажджы ў Беларусі на тыдні з 29 ліпеня па 4 жніўня. На надвор’е паўплывалі паўночна-заходнія вятры і больш прахалодныя паветраныя масы. Адпаведна, панізілася тэмпература. Адзначаны ваганні атмасфернага ціску<ref>[https://www.belarus.kp.ru/daily/27613.5/4964366/ Синоптик Дмитрий Рябов предупредил про похолодание, ветер и дожди в Беларуси на неделя с 29 июля по 4 августа] // Комсомольская правда, 27 июля 2024</ref>. == Выяўленыя праблемы == Лукашэнка раскрытыкаваў паводзіны службовых асоб рознага ўзроўню. Па заяве прэзідэнта, актыўных дзеянняў з іх боку для арганізацыі работ па ліквідацыі наступстваў, аператыўнай дапамогі пацярпелым рэгіёнам і людзям у дастатковай ступені не было. Не ўсюды было наладжана належнае ўзаемадзеянне паміж рознымі органамі пры прыняцці мер аператыўнага рэагавання, а часам замест аператыўных дзеянняў аб’яўляліся тэндэры па пошуку падрадчыкаў для правядзення рамонтных работ і ліквідацыі наступстваў стыхіі. Таксама раскрытыкаваная працэдура атрымання дапамогі з рэзерву матэрыяльных рэсурсаў. Аляксандр Лукашэнка заявіў аб неабходнасці ў цэлым мабілізоўваць насельніцтва і спецыялістаў для ліквідацыі наступстваў стыхіі, у тым ліку палітвязняў. Стыхію ён параўнаў з вайной, «''толькі няма стральбы з аўтаматаў і кулямётаў''»<ref name="белта"/>. 20 ліпеня ў Гомельскую вобласць прыехаў міністр па надзвычайных сітуацыях [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]]. Як заявіў чыноўнік падчас сваёй камандзіроўкі, «''мы прайгралі ў тым, што не чакалі такога разбуральнага ўрагану''». На думку міністра, службы «''захапіліся папераджальнай працай. Людзі атрымалі "чарговае паведамленне ад МНС" пра нейкую залеву, пра нейкі вецер і палічылі яе несур’ёзнай''». Акрамя таго, Сіняўскі выказаў нездаволенасць работай па аднаўленні электразабеспячэння, а таксама перадачы інфармацыі аб ходзе яго аднаўлення<ref>[https://gomel.mchs.gov.by/novosti/456793/ Министр по ЧС проводит работу в пострадавших от урагана регионах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240721200914/https://gomel.mchs.gov.by/novosti/456793/ |date=21 ліпеня 2024 }} // Учреждение Гомельское областное управление МЧС Республики Беларусь, 20 июля 2024</ref>. == Гл. таксама == * [[Хаўер (цыклон)]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} {{Катастрофы ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Падзеі 14 ліпеня]] [[Катэгорыя:Падзеі 13 ліпеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ліпень 2024 года]] [[Катэгорыя:2024 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Стыхійныя бедствы]] [[Катэгорыя:Ураганы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Катастрофы ў Беларусі]] i5xe8qhsb1n97nu9v3q2prg1vp5lzsv 0 777378 5171462 4878309 2026-07-26T20:11:56Z M.L.Bot 261 5171462 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ламекін''' (Lammechinus rex), магчыма, слушней '''Ламекіс''' або '''Ламікіс''' — адзін з уладароў [[Куршы|куршаў]] у 1230 годзе. Вядомы толькі заключэннем у 1230 годзе дагавора пра навяртанне і ахвяраванне (pactum) з папскім віцэ-легатам [[Балдуін Альнскі|Балдуінам Альнскім]]. З дагавора і згаданых там тапонімаў вынікае, што ўладанні Ламекіна ахоплівалі басейн Венты і ўключалі землі куршаў, згаданыя ў акце раздзелу 1253 года — часткова Бандаву, Вентаву і Біхавэланд (Піемарэ), землі ў сваю чаргу складаліся з грамад-кілігунд, а тыя з вёсак. У пантыфікаты [[Інакенцій III|Інакенція III]] (1198—1216) і [[Ганорый III|Ганорыя III]] (1216—1227) на гэтых землях сутыкнуліся два кірункі каталіцкага місіянерства. Рыжскі біскуп [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альберт]], [[Ордэн мечаносцаў]] і горад [[Рыга]] зброяй спрабавалі захапіць землі і прымусіць тутэйшыя народы ахрысціцца і быць сваімі падданымі (місіянерства рабства). Тым часам Каталіцкая царква агулам, праз легатаў [[Вільгельм Мадэнскі|Вільгельма Мадэнскага]] і Балдуіна Альнскага, спрабавала стварыць у краі свабодныя дзяржавы, падпарадкаваныя непасрэдна Папу, якія як «дзеці Божыя» захоўвалі б усе свае ранейшыя свабоды і правы (місіянерства свабоды). Калі рыжскі бок яшчэ не захапіў [[Курземе|Курземе (зямлю куршаў)]], віцэ-легат Балдуін Альнскі, імаверна, здолеў дасягнуць тут поспеху, не толькі абяцаннем Ламекіну і яго «язычнікам» «вечнай свабоды» ад імя Папы (якую яны самі мелі, бо не былі ні пад уладай Даніі, ні пад уладай Швецыі), але і з іншых прычын. Падчас зімняга голаду 1228/1229 года, за дапамогу куршы абяцалі біскупу Альберту прыняць каталіцкіх святароў праз два года, то бок на пачатку 1231 года. У 1230 годзе Рыжскі капітул, Ордэн мечаносцаў і горад Рыга разам прадыктавалі частцы куршаў (куршам Пябавы) умовы прыняцця «ярма хрысціянства», святароў і леннікаў, пасланых рыжскім біскупам з абавязкам аплаты дзесяціны царкве і аброку леннікам. Астатнія куршы баяліся трапіць пад рыжскую ўладу і верылі ў міласць Папы, такім чынам Ламекін з набліжанымі пагадзіліся з Балдуінам і гэта згода, імаверна, была зафіксавана актам ад 28.12.1230 года, які называецца дагаворам, але з дыпламатычнага пункту гледжання не мог быць такім. Пагадненне было зацверджана [[Грыгорый IX|Грыгорыем IX]] 11 лютага 1232 года (UB. I, 124; ср. UB I Reg. 139) на просьбу куршаў. Акт ад 28.12.1230 года сведчыць, што Ламекін і яго «язычнікі» прапанавалі прыняць хрысціянства неадкладна, перадаць свае землі, сябе і закладнікаў Папу; што з пункту гледжання царкоўнага права — навяртанне, а з пункту гледжання прыватнага права — ахвяра і хвала. Для гэтага Ламекін паабяцаў на працягу двух гадоў паслаць сваіх прадстаўнікоў у Рым да Папы. Апроч гэтага, куршы паабяцалі прызнаць біскупа, пастаўленага Папам для Курземе, сваім «бацькам і ўладаром» і падпарадкоўвацца яму на такіх самых умовах як жыхары [[Готланд (востраў)|Готланда]] падпарадкоўваюцца свайму біскупу. Балдуін абяцаў куршам вечную свабоду, пакуль яны не кінуць веры, і незалежнасць ад Даніі і Швецыі, а куршы абавязваліся ўдзельнічаць ва ўсіх абарончых і наступальных войнах супраць язычнікаў. У параўнанні з рыжскімі ўмовамі іншай частцы куршаў, акт Ламекіна быў выгаднейшы, у цывільным праве ён прыроўніваў куршаў да шведаў на Готландзе, а ў публічным праве — не аддаваў пад нейкія староннія ўлады. Балдуін восенню 1231 года адправіўся да Папы ў Рым, дзе быў прызначаны біскупам у Земгале ў студзені 1232 года, а таксама адміністратарам Курземе ў лютым 1232 года, таму, імаверна, ён узяў з сабой прадстаўнікоў Ламекіна, прадугледжаных актам. Але закладнікі, якія былі забеспячэннем акта ад Ламекіна для Папы, як засведчыў Грыгорый IX у лютым 1232 і лістападзе 1234 года, былі забраны ў Балдуіна рашэннем рыжскага біскупа Мікалая, Ордэна і Рыгі, якія падзялілі закладнікаў паміж сабой. Такім чынам, тэрыторыі Курземе, якія далі гэтых закладнікаў, фармальна перайшлі пад рыжскі кантроль. Пакуль Балдуін быў у Рыме, немцы з Рыгі пачалі захоп Курземе, каб фактычна ўзяць яе пад свой кантроль, а пасля забралі ў куршаў некаторыя «лісты свабоды» (litteras libertatis), то бок акты падпісаныя з Балдуінам, у тым ліку імаверна і акт Ламекіна. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20050313141829/http://www.historia.lv/alfabets/L/la/lamekins/encik/lamekins_lkv.htm Lamekins] // Latviešu konversācijas vārdnīca. 10.sējums, 19925.-19928.sleja. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] feb43kvuq3rczx2tuco23rtmluys597 0 780050 5171293 4911429 2026-07-26T15:09:23Z D.L.M.I. Bel 33064 5171293 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Кукелі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 35 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 01|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Куке́лі'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kukieli}}, {{lang-ru|Кукели}}) — былая [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. Скасавана ў 1973 годзе, далучана да вёскі [[Такарэўшчына]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} h81uxvgik1ex8r1bq6q3mx59afjxfh0 0 780051 5171290 4911497 2026-07-26T15:08:39Z D.L.M.I. Bel 33064 5171290 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кашына}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Кашына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 01|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ка́шына'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kašyna}}, {{lang-ru|Кашино}}) — былая [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. Скасавана ў 1973 годзе, далучана да вёскі [[Такарэўшчына]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} nc363smsiyjv19p78zib6ihs2py73jf 0 780052 5171287 4911659 2026-07-26T15:07:00Z D.L.M.I. Bel 33064 5171287 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Біцейкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 09|lat_sec = 09 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 57|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Біце́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biciejki}}, {{lang-ru|Битейки}}) — былы [[хутар]] у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Да 8 чэрвеня 1963 года хутар уваходзіў у склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. Скасаваны ў 1974 годзе<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} fsrd9ns9y9xlp7d2stxi9bd9yrz6ukg 0 780067 5171291 4911722 2026-07-26T15:08:55Z D.L.M.I. Bel 33064 5171291 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Копцеўшчына}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Копцеўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 07|lat_sec = 15 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 56|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ко́пцеўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kopcieŭščyna}}, {{lang-ru|Коптевщина}}) — былы [[хутар]] у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Да 8 чэрвеня 1963 года хутар уваходзіў у склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>.Скасаваны ў 1974 годзе<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} k5j2lr9h6pa4kfz6wwz1agadnbpmerv 0 780078 5171289 4911829 2026-07-26T15:08:29Z D.L.M.I. Bel 33064 5171289 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Касталомшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 09|lat_sec = 27 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 02|lon_sec = 05 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кастало́мшчына'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kastalomščyna}}, {{lang-ru|Костоломщина}}) — былы [[хутар]] у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Да 8 чэрвеня 1963 года хутар уваходзіў у склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. Скасаваны ў 1974 годзе<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} khni9u3m4l4xbdwc25mtrgo7tdwoczz 0 780079 5171296 4911831 2026-07-26T15:10:20Z D.L.M.I. Bel 33064 5171296 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Янаўшчына}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Янаўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 36 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 58|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Я́наўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Janaŭščyna}}, {{lang-ru|Яновщина}}) — былы [[хутар]] у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Да 8 чэрвеня 1963 года хуар уваходзіў у склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. Скасаваны ў 1974 годзе<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня і 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} cubb3by8em5u8zimrnnh2rqt6eufewr 3 780918 5171587 5167783 2026-07-27T02:00:07Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wikipedia translation of the week: 2026-31 */ новы падраздзел 5171587 wikitext text/x-wiki == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lhamana]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Parco3.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28709947 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''<br /> <small>''([[:fi:Lorrin Thurston]])&#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28731710 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''<br /> <small>''([[:en:Tread plate]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato. We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28751788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Renovating Action Party]]'''<br /> <small>''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Facial age estimation]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Facial age estimation''' is the use of artificial intelligence to estimate the age of a person based on their facial features. Computer vision techniques are used to analyse the facial features in the images of millions of people whose age is known and then deep learning is used to create an algorithm that tries to predict the age of an unknown person. The key use of the technology is to prevent access to age-restricted goods and services. Examples include restricting children from accessing internet pornography, checking that they meet a mandatory minimum age when registering for an account on social media, or preventing adults from accessing websites, online chat or games designed only for use by children. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div>--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:44, 29 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Paulo César Vinha State Park]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Capim dourado.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Paulo César Vinha State Park''' (Portuguese: Parque Estadual Paulo César Vinha) is a state park in the state of Espírito Santo, Brazil. It protects an area of dunes, lagoons and marshes along the Atlantic shore. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:35, 6 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Caledonian MacBrayne]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Cal-Mac HQ2005.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Caledonian MacBrayne''', in short form CalMac, is the trade name of CalMac Ferries Ltd, the major operator of passenger and vehicle ferries to the west coast of Scotland, serving ports on the mainland and 22 of the major islands. It is a subsidiary of holding company David MacBrayne, which is owned by the Scottish Government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 13 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 20 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:00, 27 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> 23ctxbttz2xokmoj7ct2ud15rnpe4m0 0 781317 5171608 5016025 2026-07-27T04:28:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171608 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Канапацкая}} '''Фаціма Мустафаўна Канапацкая''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[Праведнікі сусвету Беларусі|праведніца народаў свету]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1891 годзе ў сям’і [[Беларускія татары|беларускіх татараў]]. Яе муж, Сулейман Канапацкі, які працаваў сувязістам на [[Мінскі паштамт|галоўпаштамце]], быць рэпрэсаваны ў 1935 годзе<ref name="sovb"/>. У 1990-я гады стала вядома, што Сулейман быў расстраляны{{Sfn|Козак|2009|с=142}}. Падчас нямецкай акупацыі Мінска Фаціма пражывала ва ўласным доме з маці Фуршан Мацвееўнай (1857 г. н.) і дачкой Ганнай на [[Залінейны завулак (Мінск)|Залінейным завулку]] каля вуліцы [[Кальварыйская вуліца|Кальварыйскай]]{{Sfn|Козак|2009|с=142}}. На тэрыторыі Мінска акупантамі было створана [[Мінскае гета|яўрэйскае гета]], у яго трапілі знаёмыя сям’і Канапацкіх — Ісраэль і Фрума Давідсон з дзецьмі Рахель, Міра і Уладзімір. Фаціма са сваімі сваякамі перадавалі ў гета для іх прадукты. Калі Ісраэля перавялі ў [[Дразды (канцлагер)|лагер у Драздах]], ён пры спробе ўцёкаў адтуль быў паранены і схаваўся ў доме Канапацкіх. Праз некалькі тыдняў, ачуняўшы, ён вярнуўся ў гета<ref name="embassies">{{Cite web| date = 2021-11-29| url = https://embassies.gov.il/minsk/NewsAndEvents/Pages/Righteous-.aspx| title = Открытие памятных табличек на Аллее Праведников| publisher = Посольство Израиля в Беларуси| access-date = 2024-10-14| lang = ru| archive-date = 9 верасня 2024| archive-url = https://web.archive.org/web/20240909120640/https://embassies.gov.il/minsk/NewsAndEvents/Pages/Righteous-.aspx| url-status = dead}}</ref>. У чэрвені 1942 года Ісраэль зноў прыйшоў да Канапацкіх, ратуючыся ад чарговай нацысцкай акцыі ў гета. Ён год хаваўся ў іх хляве, дзе нацысты не змаглі яго знайсці. У чэрвені 1943 года, перад ліквідацыяй гета, уся сям’я Давідсонаў схавалася ў Канапацкіх, адкуль ноччу здолелі бегчы ў лес<ref name="sovb">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/na-pravednikakh-mir-derzhitsya.html|title=Коренная минчанка Анна Сулеймановна Трофимова — обладатель уникального почётного звания Праведник народов мира|author=Галина Улитенок, Александр Ружечка|date=2014-07-02|publisher=Советская Белоруссия|access-date=2024-10-14}}</ref>. Пасля вайны Давідсоны працягвалі падтрымліваць адносіны са сваімі выратавальнікамі. У канцы 1958 года Давідсоны з’ехалі ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчу]], а затым у [[Ізраіль]]. Сувязь з Канапацкімі перапынілася пасля [[Шасцідзённая вайна|араба-ізраільскай вайны 1967 года]] і аднавілася толькі ў 1994 годзе праз 9 гадоў пасля смерці Фацімы{{Sfn|Козак|2009|с=143}}. Фаціма Канапацкая памерла 3 снежня 1985 года{{Source-ref|Q77598447}}. == Шанаванне == Пасля таго як у 1994 годзе гісторыя выратавання Канапацкімі яўрэяў была апублікавана ў [[СМІ]], Ганна атрымала ліст з Ізраіля ад дачкі Ісраэля Давідсона, якая ініцыявала прызнанне подзвігу Фацімы і Ганны ў ізраільскім Інстытуце Катастрофы і гераізму «[[Яд ва-Шэм]]»{{Sfn|Козак|2009|с=143}}. 3 снежня 2003 года Мемарыял «Яд ва-Шэм» прысвоіў Фаціме Канапацкай і яе дачцэ Ганне (Айшы) Трафімавай (1926—2021) ганаровае званне «Праведнік народаў свету». У лістападзе 2021 года ў Мінску на «Алеі праведнікаў» на [[Яма (мемарыял)|мемарыяле «Яма»]] была адкрыта памятная шыльда ў гонар Фацімы Канапацкай і яе дачкі<ref name="embassies"/><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://minsknews.by/alleya-pravednikov-mira-v-minske-popolnilas-desyatyu-novymi-tablichkami/|title=Аллея Праведников мира в Минске пополнилась десятью новыми табличками|author=Тамара Хамицевич.|date=2021-11-29|publisher=Минск-новости|access-date=2024-10-14|archive-date=25 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125044206/https://minsknews.by/alleya-pravednikov-mira-v-minske-popolnilas-desyatyu-novymi-tablichkami/|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{кніга|мова=ru|загаловак=Праведники народов мира: живые свидетельства|адказны=Козак К. И. и др|месца=Мн.|выдавецтва=Логвинов И. П.|год=2009|старонак=292|isbn=978-985-6901-50-1|тираж=300|ref=Козак}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-26}} [[Катэгорыя:Мінскае гета]] [[Катэгорыя:Праведнікі народаў свету]] 869ewrzcspw1mdtcbyrxkvic9rpazjx 0 786553 5171606 4978279 2026-07-27T04:24:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171606 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Гаджыева}} '''Фаціма Гаджыахмедаўна Гаджыева''' (нар. {{ДН|||1985}}<ref name=":0">{{ЗЭК|NLB-ar3263832}}</ref>) — беларускі [[медык]]. [[Кандыдат медыцынскіх навук]] (2015), [[дацэнт]]. == Біяграфія == У [[2009]] годзе з адзнакай скончыла [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]. Пасля заканчэння навучання пачала працаваць на кафедры [[анатомія чалавека|анатоміі чалавека]] [[ГрДМУ]] ў якасці выкладчыка-стажора. У [[2010]]—[[2015]] гадах займала пасаду асістэнта кафедры<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=http://www.grsmu.by/ru/university/structure/chairs/cafedry_25/prof/300/|title=Гаджиева Фатима Гаджиахмедовна|last=|website=Гродненский государственный медицинский университет|access-date=2025-04-16|archive-date=3 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003115558/http://www.grsmu.by/ru/university/structure/chairs/cafedry_25/prof/300/|url-status=dead}}</ref>. У [[2010]]—[[2013]] гадах узначальвала Савет Студэнцкага навуковага таварыства (СНТ) ГрДМУ. З [[2014]] года з’яўляецца старшынёй першаснай [[прафсаюз|прафсаюзнай арганізацыі]] студэнтаў універсітэта<ref name=":1" />. У [[2014]] годзе абараніла [[Кандыдацкая дысертацыя|кандыдацкую дысертацыю]] на тэму «Варыянтная анатомія магістральных артэрый верхніх і ніжніх канечнасцяў чалавека». У [[2016]] годзе атрымала вучонае званне дацэнта<ref name=":1" />. У [[2015]]—[[2024]] гадах займала пасаду загадчыцы кафедры нармальнай анатоміі. З [[2024]] года працуе [[дацэнт]]ам гэтай жа кафедры<ref name=":1" />. == Навуковая дзейнасць == Вобласць навуковых інтарэсаў: варыянтная анатомія сасудзістага рэчышча чалавека<ref name=":0" />. З’яўляецца аўтарам больш як 30 навуковых публікацый<ref name=":1" />. == Узнагароды == За высокія творчыя дасягненні і ўклад у навуковую дзейнасць ГрДМУ Фаціма Гаджыева была ўзнагароджана Ганаровай граматай рэктарату і прафкама (2012, 2013), а таксама Ганаровай граматай Прэзідыума [[Беларускі прафсаюз работнікаў аховы здароўя|Рэспубліканскага камітэта Беларускага прафсаюза работнікаў аховы здароўя]] (2019, 2023). У [[2023]] годзе атрымала падзяку [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":1" />. Акрамя таго, у розныя гады была ўдастоена падзячных лістоў ад [[Брэсцкае абласное следчае ўпраўленне|Брэсцкага абласнога следчага ўпраўлення]] (2009), старшыні [[Гродзенскі абласны Савета дэпутатаў|Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў]] (2012) і аддзела адукацыі [[Гродзенскі гарадскі выканаўчы камітэт|Гродзенскага гарвыканкама]] (2012)<ref name=":1" />. Па выніках 2012—2013 навучальнага года стала лаўрэатам прэміі [[Спецыяльны фонд Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] за асаблівы ўклад у развіццё здольнасцяў адораных навучэнцаў і студэнтаў. У [[2014]] годзе была ўзнагароджана грамадскай узнагародай — [[медаль М. І. Пірагова|медалём М. І. Пірагова]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаджыева Фаціма Гаджыахмедаўна}} [[Катэгорыя:медыкі Беларусі]] 1vtlhnx9mri8ef2c4tuey0igch0nanc 0 792120 5171706 5046190 2026-07-27T10:10:06Z Ueschar 151377 Папраўлена арфаграфія, дададзены спасылкі, уніфікаваны ўласныя назвы 5171706 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | імя = Нафталі Цві Егуда Берлін | арыгінал імя = נפתלי צבי יהודה ברלין | выява = | дата нараджэння = 1816 | месца нараджэння = [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 10 жніўня 1893 | месца смерці = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | грамадзянства = [[Расійская імперыя]] | галіна = [[Талмуд]], [[рабіністычная літаратура]] | Жонка = Рэйна-Бацья з Валожыну <br> Бацья-Мірыям Эпштэйн | месца працы = [[Валожынскі ешыбот]] }} '''Нафта́лі Цві Егуда́ Берлі́н''' ({{lang-he|נפתלי צבי יהודה ברלין}} {{IPA|[nafˈtali tsvi jehuˈda beʁˈlin]}}; [[1816]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] — [[10 жніўня]] [[1893]], [[Варшава]]), таксама вядомы як '''Гірш-Лейб Берлін''' і пад абрэвіятурай '''Нэцыў''' ({{lang-he|הנצי״ב}}), — рабін, даследчык [[Талмуд]]а і рабіністычнай літаратуры, адзін з найбольш вядомых кіраўнікоў [[Валожынскі ешыбот|Валожынскага ешыбота]]. На працягу амаль сарака гадоў узначальваў ешыбот і спрыяў ператварэнню яго ў адзін з галоўных цэнтраў яўрэйскай рэлігійнай адукацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. Аўтар каментарыяў да [[Тора|Торы]], талмудычнай літаратуры. Падтрымліваў засяленне [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраіля]] і ўдзельнічаў у руху «[[Хавевей Цыён]]».<ref name="YIVO">{{cite web |author=Tikochinski, Shlomo |title=Berlin, Naftali Tsevi Yehudah |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2489 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref><ref name="EJ">{{cite web |title=Berlin, Naphtali Zevi Judah |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/berlin-naphtali-zevi-judah |website=Encyclopaedia Judaica |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады === Нафталі Цві Егуда Берлін нарадзіўся ў мястэчку [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] у сям’і купца і знаўцы Торы Якава Берліна. Яго сям’я паходзіла з заможных купцоў. Па матчынай лініі Берлін лічыўся нашчадкам рабіна Меіра Айзенштата.<ref name="YIVO"/> Паводле сямейнага падання, у дзяцінстве Берлін нібыта не вылучаўся поспехамі ў навучанні, таму бацька меркаваў аддаць яго вучыцца рамяству. У адказ хлопчык доўга плакаў, пакуль перад ім не адчыніліся вароты мудрасці. Дакладнасць гэтага аповеду аспрэчвалася некаторымі членамі сям’і. У іншай версіі, перададзенай яго пляменнікам Барухам Эпштэйнам, Берлін сутыкнуўся з цяжкасцямі ўжо пасля шлюбу і некаторы час разважаў пра занятак гандлем. У юнацтве ён ажаніўся з Рэйнай-Бацьяй, дачкой [[Іцхак з Валожына|Іцхака з Валожына]], кіраўніка Валожынскага ешыбота. На працягу многіх гадоў Берлін займаўся пераважна самастойным вывучэннем рабіністычнай літаратуры. Істотны ўплыў на фарміраванне яго даследчага метаду мела перапіска з рабінам Давідам Лурыяй з [[Быхаў|Быхава]]. Лурыя высока ацаніў яго даследаванні.<ref name="YIVO"/> Сын Нэціва, рабін [[Меір Бар-Ілан]], успамінае, што спачатку выключная мудрасць яго бацькі не была шырока вядомая з-за яго пакоры. З 1847 года Нэцыў пачаў чытаць лекцыі ў Валожынскім ешыбоце. === Кіраўнік Валожынскага ешыбота === [[Файл:Валожынскі_ешыбот.png|міні|Будынак [[Валожынскі ешыбот|Валожынскага ешыбота]]]] Пасля смерці Іцхака з Валожына ў 1849 годзе кіраўніком ешыбота стаў яго старэйшы зяць Эліэзэр Фрыд, а Берлін быў прызначаны яго намеснікам. Пасля смерці Фрыда ў 1853 годзе Берлін узначаліў навучальную ўстанову. Яго прызначэнне звычайна датуюць 1854 годам.<ref name="Archivarta">{{cite web |title=Валожынская ешыва |url=https://archivarta.by/properties/valozhynskaja-eshyva/ |website=Архіварта — партал спадчыны Беларусі |date=2023-08-02 |language=be |access-date=2026-07-27 }}</ref><ref name="Rubinchyk">{{cite web |author=Рубінчык, Вольф |title=Катлеты & мухі (32) |url=https://belisrael.info/?p=8659 |website=Беларускі ізраільскі інфармацыйна-аналітычны цэнтр |date=2016-12-05 |language=be |access-date=2026-07-27 }}</ref> Прызначэнне Берліна выклікала пярэчанні часткі сям’і і навучэнцаў, якія падтрымлівалі рабіна [[Ёзэф Доў Салавейчык|Ёзэфа Доў-Бера Салавейчыка]]. Некаторы час яны служылі разам, але паміж імі было шмат рознагалоссяў і канфліктаў. Пасля ўмяшання некалькіх вядомых рабінаў, у тым ліку рабі Іосіф Эльханан Спектар з [[Коўна]], Берлін застаўся галоўным кіраўніком ешыбота, а Салавейчык стаў яго намеснікам.<ref name="YIVO"/><ref name="JE">{{cite web |author1=Ginzberg, Louis |author2=Eisenstein, Judah David |title=Berlin, Naphtali Ẓebi Judah |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/3094-bern |website=The Jewish Encyclopedia |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> Берлін і Салавейчык прадстаўлялі розныя метады вывучэння Талмуда. Берлін імкнуўся выяўляць просты і дакладны сэнс тэксту, супастаўляў яго з паралельнымі месцамі ў ранняй рабіністычнай літаратуры і крытычна ставіўся да празмерна складанай дыялектыкі. Салавейчык аддаваў перавагу аналітычнаму метаду і вострым лагічным разважанням. У сярэдзіне 1860-х гадоў Салавейчык пакінуў Валожын і заняў пасаду рабіна ў [[Брэст|Брэсце]]. Каб даказаць, што яго адыход не быў выкліканы канфліктам, ён ажаніў свайго сына, рабіна [[Хаім Салавейчык|Хаіма Салавейчыка]], з унучкай Нэцыва.<ref name="EJ"/><ref name="JE"/> Пад кіраўніцтвам Берліна колькасць навучэнцаў Валожынскага ешыбота павялічылася прыкладна са ста да больш як чатырохсот чалавек. Ешыбот набыў шырокую вядомасць і стаў адным з галоўных цэнтраў падрыхтоўкі рабінаў у Расійскай імперыі.<ref name="Rubinchyk"/><ref name="JE"/> Берлін адказваў не толькі за навучанне, але і за фінансаванне ўстановы. Ён арганізоўваў збор ахвяраванняў у Расійскай імперыі і за яе межамі. Пасля пажараў 1865 і 1886 гадоў удзельнічаў у пошуку сродкаў на аднаўленне будынкаў ешыбота.<ref name="JE"/> Асноўнай формай навучання была самастойная праца з рэлігійнымі тэкстамі, якую дапаўнялі лекцыі кіраўнікоў ешыбота. Уражанні ад навучання ў Валожыне былі пазней адлюстраваны ў паэме [[Хаім Нахман Бялік|Хаіма Нахмана Бяліка]] «Га-Матмід» («Руплівы вучань»).<ref>{{cite web |author=Stampfer, Shaul |title=Volozhin, Yeshiva of |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1531 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> Пасля смерці першай жонкі Берлін ажаніўся з Бацьяй-Мірыям Эпштэйн — дачкой рабіна [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэля Міхеля Эпштэйна]], аўтара працы «Арух га-Шульхан». Яна дапамагала мужу ў вядзенні гаспадарчых і фінансавых спраў ешыбота.<ref name="YIVO"/> === Закрыццё ешыбота і апошнія гады === У апошнія гады кіраўніцтва Берліна расійскія ўлады настойвалі на абмежаванні колькасці навучэнцаў і ўвядзенні ў праграму свецкіх прадметаў, перадусім рускай мовы. Берлін пагадзіўся на частковае выкладанне рускай мовы, аднак ешыбот не выконваў усіх патрабаванняў улад.<ref name="EJ"/> Адначасова ў ешыбоце ўзнік канфлікт вакол будучага кіраўніцтва. Берлін хацеў, каб яго пераемнікам стаў сын [[Хаім Берлін]], тады як значная частка навучэнцаў падтрымлівала [[Хаім Салавейчык|Хаіма Салавейчыка]]. Студэнцкія хваляванні былі ўспрыняты ўладамі як праява магчымай палітычнай дзейнасці.<ref name="YIVO"/> У студзені 1892 года ўлады загадалі закрыць Валожынскі ешыбот. Невыкананне патрабаванняў адносна свецкай адукацыі стала афіцыйным абгрунтаваннем закрыцця, аднак даследаванне архіўных дакументаў паказала, што істотную ролю адыгралі таксама ўнутраны канфлікт і падазрэнні ўладаў адносна навучэнцаў.<ref name="YIVO"/>{{заўвага|У некаторых беларускамоўных інтэрнэт-крыніцах закрыццё ешыбота памылкова датавана 1896 годам.<ref name="Archivarta"/> Спецыялізаваныя энцыклапедыі і даследаванні архіўных дакументаў падаюць 1892 год.<ref name="YIVO"/><ref name="EJ"/>}} Закрыццё ешыбота, якому Берлін прысвяціў большую частку жыцця, і значная запазычанасць навучальнай установы адмоўна паўплывалі на яго здароўе. Ён меў намер пераехаць у Зямлю Ізраіля, аднак не паспеў ажыццявіць гэты план. [[Файл:Naftali_Zvi_Yehuda_Berlin,_gravestone.jpg|міні|Магіла Нэцыва на [[Яўрэйскія могілкі ў Варшаве|яўрэйскіх могілках у Варшаве]]]] Берлін памёр [[10 жніўня]] [[1893]] года ў Варшаве і быў пахаваны на мясцовых яўрэйскіх могілках. Пазней побач з ім быў пахаваны рабін Хаім Салавейчык.<ref name="YIVO"/><ref name="JE"/> Сын Берліна ад першага шлюбу Хаім Берлін быў рабінам у [[Масква|Маскве]], а пазней пераехаў у [[Іерусалім]]. Яго сын ад другога шлюбу [[Меір Бар-Ілан]] стаў адным з кіраўнікоў рэлігійнага сіянізму. У гонар Нэцыва названы кібуц [[Эйн-га-Нэцыў]] у даліне [[Бейт-Шэан]]. == Удзел у руху «Хавевей Цыён» == Берлін падтрымліваў засяленне Зямлі Ізраіля і далучыўся да руху «[[Ховевей Цыён|Хавевей Цыён]]» — аднаго з папярэднікаў арганізаванага палітычнага сіянізму. У 1887 годзе на канферэнцыі руху ў [[Друскенікі|Друскеніках]] ён быў абраны адным з трох дарадцаў арганізацыі.<ref name="EJ"/> Нэцыў лічыў, што засяленне Зямлі Ізраіля павінна адбывацца ў адпаведнасці з нормамі [[Галаха|галахі]]. Ён крытычна ставіўся да свецкага характару часткі руху і паводзін некаторых удзельнікаў групы «[[Білу]]», якія заснавалі паселішча [[Гедэра]]. Спачатку Берлін прапаноўваў замяніць іх рэлігійнымі пасяленцамі, але пазней адмовіўся ад гэтага патрабавання, адзначыўшы змены ў іх паводзінах.<ref name="EJ"/> На з’ездзе руху ў [[Вільня|Вільні]] ў 1889 годзе Берлін быў паўторна абраны дарадцам. У 1891 годзе ён апублікаваў працу «Ахарыт ке-Рэшыт», у якой заклікаў падтрымліваць засяленне Зямлі Ізраіля гаспадарчай дзейнасцю, земляробствам, рамёствамі, гандлем і выданнем адпаведнай літаратуры. Берлін не дапускаў адкрытай палітычнай дзейнасці ў сценах Валожынскага ешыбота, які лічыў установай, прызначанай выключна для вывучэння Торы. Тым не менш сярод навучэнцаў дзейнічалі таемныя гурткі прыхільнікаў засялення Зямлі Ізраіля — «Нес Цыёна» і «Нецах Ісраэль».<ref name="YIVO"/> == Погляды == Нэціў падкрэсліваў важнасць адзінства і выступаў супраць рабінаў, якія заклікалі да стварэння асобных абшчын, як гэта было зроблена ў [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Германія|Германіі]]. Калі артадаксальныя лідары імкнуліся прасоўваць гэтую ідэю ў [[Галічына|Галіцыі]], ён пісаў, што іх парады «гэтак жа шкодныя для нацыі і яе існавання, як мячы». Падчас дыскусіі аб апрацоўцы зямлі ў Зямлі Ізраіля ў [[шміта|суботні год]] Берлін займаў строгую пазіцыю і выступаў супраць фармальнага продажу зямлі неяўрэям дзеля абыходу рэлігійнай забароны. Разам з тым ён шукаў іншыя галахічныя спосабы дапамагчы яўрэйскім земляробам.<ref name="YIVO"/><ref name="EJ"/> == Метад вывучэння Торы == Метад Берліна склаўся пад уплывам традыцыі [[Віленскі Гаон|Віленскага Гаона]] і школы [[Хаім з Валожына|Хаіма з Валожына]]. Ён адмаўляў празмернае выкарыстанне [[пілпул]]у — складаных дыялектычных разважанняў, слаба звязаных з непасрэдным сэнсам тэксту. Берлін імкнуўся вызначаць просты сэнс крыніцы, правяраць варыянты тэксту і супастаўляць фрагменты Вавілонскага Талмуда з Іерусалімскім Талмудам, галахічнымі мідрашамі і творамі [[гаоны|гаонаў]].<ref name="EJ"/><ref name="JE"/> У прадмове да сваёй працы Берлін дазваляў іншым выдаўцам бясплатна перавыдаваць яе. Ён прасіў толькі загадзя паведамляць яму або яго сыну Хаіму пра падрыхтоўку новага выдання, каб аўтар мог перадаць выдаўцам выпраўленні і дапаўненні.<ref name="Rubinchyk" /> == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |author=Bar-Ilan, Meir |title=Rabban shel Yisrael: Rabenu Naftali Tsevi Yehudah Berlin — ha-Netsiv |location=New York |publisher=Histadrut ha-Mizrachi be-Amerikah |year=1943 |language=he |pages=157 }} * {{cite encyclopedia |author=Tikochinski, Shlomo |title=Berlin, Naftali Tsevi Yehudah |encyclopedia=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |publisher=Yale University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite encyclopedia |author1=Ginzberg, Louis |author2=Eisenstein, Judah David |title=Berlin, Naphtali Ẓebi Judah |encyclopedia=The Jewish Encyclopedia |location=New York |publisher=Funk and Wagnalls |year=1902 |language=en }} == Спасылкі == {{Commons category|Naftali Zvi Yehuda Berlin}} * [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990018573290205171 Біяграфія Нэцыва, напісаная яго сынам Меірам Бар-Іланам] на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Ізраіля|Нацыянальнай бібліятэкі Ізраіля]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рабіны Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Талмуда]] [[Катэгорыя:Дзеячы сіянізму]] [[Катэгорыя:Ховевей Цыён]] [[Катэгорыя:Валожынскі ешыбот]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Міры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1816 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на яўрэйскіх могілках у Варшаве]] fua6jj7zxsmt7gg5hu1md9muv872ju5 5171707 5171706 2026-07-27T10:11:35Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Нафталі Цві Іегуда Берлін]] у [[Нафталі Цві Егуда Берлін]]: Уніфікацыя назваў 5171706 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | імя = Нафталі Цві Егуда Берлін | арыгінал імя = נפתלי צבי יהודה ברלין | выява = | дата нараджэння = 1816 | месца нараджэння = [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 10 жніўня 1893 | месца смерці = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | грамадзянства = [[Расійская імперыя]] | галіна = [[Талмуд]], [[рабіністычная літаратура]] | Жонка = Рэйна-Бацья з Валожыну <br> Бацья-Мірыям Эпштэйн | месца працы = [[Валожынскі ешыбот]] }} '''Нафта́лі Цві Егуда́ Берлі́н''' ({{lang-he|נפתלי צבי יהודה ברלין}} {{IPA|[nafˈtali tsvi jehuˈda beʁˈlin]}}; [[1816]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] — [[10 жніўня]] [[1893]], [[Варшава]]), таксама вядомы як '''Гірш-Лейб Берлін''' і пад абрэвіятурай '''Нэцыў''' ({{lang-he|הנצי״ב}}), — рабін, даследчык [[Талмуд]]а і рабіністычнай літаратуры, адзін з найбольш вядомых кіраўнікоў [[Валожынскі ешыбот|Валожынскага ешыбота]]. На працягу амаль сарака гадоў узначальваў ешыбот і спрыяў ператварэнню яго ў адзін з галоўных цэнтраў яўрэйскай рэлігійнай адукацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. Аўтар каментарыяў да [[Тора|Торы]], талмудычнай літаратуры. Падтрымліваў засяленне [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраіля]] і ўдзельнічаў у руху «[[Хавевей Цыён]]».<ref name="YIVO">{{cite web |author=Tikochinski, Shlomo |title=Berlin, Naftali Tsevi Yehudah |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2489 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref><ref name="EJ">{{cite web |title=Berlin, Naphtali Zevi Judah |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/berlin-naphtali-zevi-judah |website=Encyclopaedia Judaica |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады === Нафталі Цві Егуда Берлін нарадзіўся ў мястэчку [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] у сям’і купца і знаўцы Торы Якава Берліна. Яго сям’я паходзіла з заможных купцоў. Па матчынай лініі Берлін лічыўся нашчадкам рабіна Меіра Айзенштата.<ref name="YIVO"/> Паводле сямейнага падання, у дзяцінстве Берлін нібыта не вылучаўся поспехамі ў навучанні, таму бацька меркаваў аддаць яго вучыцца рамяству. У адказ хлопчык доўга плакаў, пакуль перад ім не адчыніліся вароты мудрасці. Дакладнасць гэтага аповеду аспрэчвалася некаторымі членамі сям’і. У іншай версіі, перададзенай яго пляменнікам Барухам Эпштэйнам, Берлін сутыкнуўся з цяжкасцямі ўжо пасля шлюбу і некаторы час разважаў пра занятак гандлем. У юнацтве ён ажаніўся з Рэйнай-Бацьяй, дачкой [[Іцхак з Валожына|Іцхака з Валожына]], кіраўніка Валожынскага ешыбота. На працягу многіх гадоў Берлін займаўся пераважна самастойным вывучэннем рабіністычнай літаратуры. Істотны ўплыў на фарміраванне яго даследчага метаду мела перапіска з рабінам Давідам Лурыяй з [[Быхаў|Быхава]]. Лурыя высока ацаніў яго даследаванні.<ref name="YIVO"/> Сын Нэціва, рабін [[Меір Бар-Ілан]], успамінае, што спачатку выключная мудрасць яго бацькі не была шырока вядомая з-за яго пакоры. З 1847 года Нэцыў пачаў чытаць лекцыі ў Валожынскім ешыбоце. === Кіраўнік Валожынскага ешыбота === [[Файл:Валожынскі_ешыбот.png|міні|Будынак [[Валожынскі ешыбот|Валожынскага ешыбота]]]] Пасля смерці Іцхака з Валожына ў 1849 годзе кіраўніком ешыбота стаў яго старэйшы зяць Эліэзэр Фрыд, а Берлін быў прызначаны яго намеснікам. Пасля смерці Фрыда ў 1853 годзе Берлін узначаліў навучальную ўстанову. Яго прызначэнне звычайна датуюць 1854 годам.<ref name="Archivarta">{{cite web |title=Валожынская ешыва |url=https://archivarta.by/properties/valozhynskaja-eshyva/ |website=Архіварта — партал спадчыны Беларусі |date=2023-08-02 |language=be |access-date=2026-07-27 }}</ref><ref name="Rubinchyk">{{cite web |author=Рубінчык, Вольф |title=Катлеты & мухі (32) |url=https://belisrael.info/?p=8659 |website=Беларускі ізраільскі інфармацыйна-аналітычны цэнтр |date=2016-12-05 |language=be |access-date=2026-07-27 }}</ref> Прызначэнне Берліна выклікала пярэчанні часткі сям’і і навучэнцаў, якія падтрымлівалі рабіна [[Ёзэф Доў Салавейчык|Ёзэфа Доў-Бера Салавейчыка]]. Некаторы час яны служылі разам, але паміж імі было шмат рознагалоссяў і канфліктаў. Пасля ўмяшання некалькіх вядомых рабінаў, у тым ліку рабі Іосіф Эльханан Спектар з [[Коўна]], Берлін застаўся галоўным кіраўніком ешыбота, а Салавейчык стаў яго намеснікам.<ref name="YIVO"/><ref name="JE">{{cite web |author1=Ginzberg, Louis |author2=Eisenstein, Judah David |title=Berlin, Naphtali Ẓebi Judah |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/3094-bern |website=The Jewish Encyclopedia |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> Берлін і Салавейчык прадстаўлялі розныя метады вывучэння Талмуда. Берлін імкнуўся выяўляць просты і дакладны сэнс тэксту, супастаўляў яго з паралельнымі месцамі ў ранняй рабіністычнай літаратуры і крытычна ставіўся да празмерна складанай дыялектыкі. Салавейчык аддаваў перавагу аналітычнаму метаду і вострым лагічным разважанням. У сярэдзіне 1860-х гадоў Салавейчык пакінуў Валожын і заняў пасаду рабіна ў [[Брэст|Брэсце]]. Каб даказаць, што яго адыход не быў выкліканы канфліктам, ён ажаніў свайго сына, рабіна [[Хаім Салавейчык|Хаіма Салавейчыка]], з унучкай Нэцыва.<ref name="EJ"/><ref name="JE"/> Пад кіраўніцтвам Берліна колькасць навучэнцаў Валожынскага ешыбота павялічылася прыкладна са ста да больш як чатырохсот чалавек. Ешыбот набыў шырокую вядомасць і стаў адным з галоўных цэнтраў падрыхтоўкі рабінаў у Расійскай імперыі.<ref name="Rubinchyk"/><ref name="JE"/> Берлін адказваў не толькі за навучанне, але і за фінансаванне ўстановы. Ён арганізоўваў збор ахвяраванняў у Расійскай імперыі і за яе межамі. Пасля пажараў 1865 і 1886 гадоў удзельнічаў у пошуку сродкаў на аднаўленне будынкаў ешыбота.<ref name="JE"/> Асноўнай формай навучання была самастойная праца з рэлігійнымі тэкстамі, якую дапаўнялі лекцыі кіраўнікоў ешыбота. Уражанні ад навучання ў Валожыне былі пазней адлюстраваны ў паэме [[Хаім Нахман Бялік|Хаіма Нахмана Бяліка]] «Га-Матмід» («Руплівы вучань»).<ref>{{cite web |author=Stampfer, Shaul |title=Volozhin, Yeshiva of |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1531 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> Пасля смерці першай жонкі Берлін ажаніўся з Бацьяй-Мірыям Эпштэйн — дачкой рабіна [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэля Міхеля Эпштэйна]], аўтара працы «Арух га-Шульхан». Яна дапамагала мужу ў вядзенні гаспадарчых і фінансавых спраў ешыбота.<ref name="YIVO"/> === Закрыццё ешыбота і апошнія гады === У апошнія гады кіраўніцтва Берліна расійскія ўлады настойвалі на абмежаванні колькасці навучэнцаў і ўвядзенні ў праграму свецкіх прадметаў, перадусім рускай мовы. Берлін пагадзіўся на частковае выкладанне рускай мовы, аднак ешыбот не выконваў усіх патрабаванняў улад.<ref name="EJ"/> Адначасова ў ешыбоце ўзнік канфлікт вакол будучага кіраўніцтва. Берлін хацеў, каб яго пераемнікам стаў сын [[Хаім Берлін]], тады як значная частка навучэнцаў падтрымлівала [[Хаім Салавейчык|Хаіма Салавейчыка]]. Студэнцкія хваляванні былі ўспрыняты ўладамі як праява магчымай палітычнай дзейнасці.<ref name="YIVO"/> У студзені 1892 года ўлады загадалі закрыць Валожынскі ешыбот. Невыкананне патрабаванняў адносна свецкай адукацыі стала афіцыйным абгрунтаваннем закрыцця, аднак даследаванне архіўных дакументаў паказала, што істотную ролю адыгралі таксама ўнутраны канфлікт і падазрэнні ўладаў адносна навучэнцаў.<ref name="YIVO"/>{{заўвага|У некаторых беларускамоўных інтэрнэт-крыніцах закрыццё ешыбота памылкова датавана 1896 годам.<ref name="Archivarta"/> Спецыялізаваныя энцыклапедыі і даследаванні архіўных дакументаў падаюць 1892 год.<ref name="YIVO"/><ref name="EJ"/>}} Закрыццё ешыбота, якому Берлін прысвяціў большую частку жыцця, і значная запазычанасць навучальнай установы адмоўна паўплывалі на яго здароўе. Ён меў намер пераехаць у Зямлю Ізраіля, аднак не паспеў ажыццявіць гэты план. [[Файл:Naftali_Zvi_Yehuda_Berlin,_gravestone.jpg|міні|Магіла Нэцыва на [[Яўрэйскія могілкі ў Варшаве|яўрэйскіх могілках у Варшаве]]]] Берлін памёр [[10 жніўня]] [[1893]] года ў Варшаве і быў пахаваны на мясцовых яўрэйскіх могілках. Пазней побач з ім быў пахаваны рабін Хаім Салавейчык.<ref name="YIVO"/><ref name="JE"/> Сын Берліна ад першага шлюбу Хаім Берлін быў рабінам у [[Масква|Маскве]], а пазней пераехаў у [[Іерусалім]]. Яго сын ад другога шлюбу [[Меір Бар-Ілан]] стаў адным з кіраўнікоў рэлігійнага сіянізму. У гонар Нэцыва названы кібуц [[Эйн-га-Нэцыў]] у даліне [[Бейт-Шэан]]. == Удзел у руху «Хавевей Цыён» == Берлін падтрымліваў засяленне Зямлі Ізраіля і далучыўся да руху «[[Ховевей Цыён|Хавевей Цыён]]» — аднаго з папярэднікаў арганізаванага палітычнага сіянізму. У 1887 годзе на канферэнцыі руху ў [[Друскенікі|Друскеніках]] ён быў абраны адным з трох дарадцаў арганізацыі.<ref name="EJ"/> Нэцыў лічыў, што засяленне Зямлі Ізраіля павінна адбывацца ў адпаведнасці з нормамі [[Галаха|галахі]]. Ён крытычна ставіўся да свецкага характару часткі руху і паводзін некаторых удзельнікаў групы «[[Білу]]», якія заснавалі паселішча [[Гедэра]]. Спачатку Берлін прапаноўваў замяніць іх рэлігійнымі пасяленцамі, але пазней адмовіўся ад гэтага патрабавання, адзначыўшы змены ў іх паводзінах.<ref name="EJ"/> На з’ездзе руху ў [[Вільня|Вільні]] ў 1889 годзе Берлін быў паўторна абраны дарадцам. У 1891 годзе ён апублікаваў працу «Ахарыт ке-Рэшыт», у якой заклікаў падтрымліваць засяленне Зямлі Ізраіля гаспадарчай дзейнасцю, земляробствам, рамёствамі, гандлем і выданнем адпаведнай літаратуры. Берлін не дапускаў адкрытай палітычнай дзейнасці ў сценах Валожынскага ешыбота, які лічыў установай, прызначанай выключна для вывучэння Торы. Тым не менш сярод навучэнцаў дзейнічалі таемныя гурткі прыхільнікаў засялення Зямлі Ізраіля — «Нес Цыёна» і «Нецах Ісраэль».<ref name="YIVO"/> == Погляды == Нэціў падкрэсліваў важнасць адзінства і выступаў супраць рабінаў, якія заклікалі да стварэння асобных абшчын, як гэта было зроблена ў [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Германія|Германіі]]. Калі артадаксальныя лідары імкнуліся прасоўваць гэтую ідэю ў [[Галічына|Галіцыі]], ён пісаў, што іх парады «гэтак жа шкодныя для нацыі і яе існавання, як мячы». Падчас дыскусіі аб апрацоўцы зямлі ў Зямлі Ізраіля ў [[шміта|суботні год]] Берлін займаў строгую пазіцыю і выступаў супраць фармальнага продажу зямлі неяўрэям дзеля абыходу рэлігійнай забароны. Разам з тым ён шукаў іншыя галахічныя спосабы дапамагчы яўрэйскім земляробам.<ref name="YIVO"/><ref name="EJ"/> == Метад вывучэння Торы == Метад Берліна склаўся пад уплывам традыцыі [[Віленскі Гаон|Віленскага Гаона]] і школы [[Хаім з Валожына|Хаіма з Валожына]]. Ён адмаўляў празмернае выкарыстанне [[пілпул]]у — складаных дыялектычных разважанняў, слаба звязаных з непасрэдным сэнсам тэксту. Берлін імкнуўся вызначаць просты сэнс крыніцы, правяраць варыянты тэксту і супастаўляць фрагменты Вавілонскага Талмуда з Іерусалімскім Талмудам, галахічнымі мідрашамі і творамі [[гаоны|гаонаў]].<ref name="EJ"/><ref name="JE"/> У прадмове да сваёй працы Берлін дазваляў іншым выдаўцам бясплатна перавыдаваць яе. Ён прасіў толькі загадзя паведамляць яму або яго сыну Хаіму пра падрыхтоўку новага выдання, каб аўтар мог перадаць выдаўцам выпраўленні і дапаўненні.<ref name="Rubinchyk" /> == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |author=Bar-Ilan, Meir |title=Rabban shel Yisrael: Rabenu Naftali Tsevi Yehudah Berlin — ha-Netsiv |location=New York |publisher=Histadrut ha-Mizrachi be-Amerikah |year=1943 |language=he |pages=157 }} * {{cite encyclopedia |author=Tikochinski, Shlomo |title=Berlin, Naftali Tsevi Yehudah |encyclopedia=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |publisher=Yale University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite encyclopedia |author1=Ginzberg, Louis |author2=Eisenstein, Judah David |title=Berlin, Naphtali Ẓebi Judah |encyclopedia=The Jewish Encyclopedia |location=New York |publisher=Funk and Wagnalls |year=1902 |language=en }} == Спасылкі == {{Commons category|Naftali Zvi Yehuda Berlin}} * [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990018573290205171 Біяграфія Нэцыва, напісаная яго сынам Меірам Бар-Іланам] на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Ізраіля|Нацыянальнай бібліятэкі Ізраіля]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рабіны Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Талмуда]] [[Катэгорыя:Дзеячы сіянізму]] [[Катэгорыя:Ховевей Цыён]] [[Катэгорыя:Валожынскі ешыбот]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Міры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1816 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на яўрэйскіх могілках у Варшаве]] fua6jj7zxsmt7gg5hu1md9muv872ju5 5171712 5171707 2026-07-27T10:17:47Z Ueschar 151377 5171712 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | імя = Нафталі Цві Егуда Берлін | арыгінал імя = נפתלי צבי יהודה ברלין | выява = | дата нараджэння = 1816 | месца нараджэння = [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 10 жніўня 1893 | месца смерці = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | грамадзянства = [[Расійская імперыя]] | галіна = [[Талмуд]], [[рабіністычная літаратура]] | Жонка = Рэйна-Бацья з Валожыну <br> Бацья-Мірыям Эпштэйн | месца працы = [[Валожынскі ешыбот]] }} '''Нафта́лі Цві Егуда́ Берлі́н''' ({{lang-he|נפתלי צבי יהודה ברלין}} {{IPA|[nafˈtali tsvi jehuˈda beʁˈlin]}}; [[1816]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] — [[10 жніўня]] [[1893]], [[Варшава]]), таксама вядомы як '''Гірш-Лейб Берлін''' і пад абрэвіятурай '''Нэцыў''' ({{lang-he|הנצי״ב}}), — рабін, даследчык [[Талмуд]]а і рабіністычнай літаратуры, адзін з найбольш вядомых кіраўнікоў [[Валожынскі ешыбот|Валожынскага ешыбота]]. На працягу амаль сарака гадоў узначальваў ешыбот і спрыяў ператварэнню яго ў адзін з галоўных цэнтраў яўрэйскай рэлігійнай адукацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. Аўтар каментарыяў да [[Тора|Торы]], талмудычнай літаратуры. Падтрымліваў засяленне [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраіля]] і ўдзельнічаў у руху «[[Хавевей Цыён]]».<ref name="YIVO">{{cite web |author=Tikochinski, Shlomo |title=Berlin, Naftali Tsevi Yehudah |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2489 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref><ref name="EJ">{{cite web |title=Berlin, Naphtali Zevi Judah |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/berlin-naphtali-zevi-judah |website=Encyclopaedia Judaica |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады === Нафталі Цві Егуда Берлін нарадзіўся ў мястэчку [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] у сям’і купца і знаўцы Торы Якава Берліна. Яго сям’я паходзіла з заможных купцоў. Па матчынай лініі Берлін лічыўся нашчадкам рабіна Меіра Айзенштата.<ref name="YIVO"/> Паводле сямейнага падання, у дзяцінстве Берлін нібыта не вылучаўся поспехамі ў навучанні, таму бацька меркаваў аддаць яго вучыцца рамяству. У адказ хлопчык доўга плакаў, пакуль перад ім не адчыніліся вароты мудрасці. Дакладнасць гэтага аповеду аспрэчвалася некаторымі членамі сям’і. У іншай версіі, перададзенай яго пляменнікам Барухам Эпштэйнам, Берлін сутыкнуўся з цяжкасцямі ўжо пасля шлюбу і некаторы час разважаў пра занятак гандлем. У юнацтве ён ажаніўся з Рэйнай-Бацьяй, дачкой [[Іцхак з Валожына|Іцхака з Валожына]], кіраўніка Валожынскага ешыбота. На працягу многіх гадоў Берлін займаўся пераважна самастойным вывучэннем рабіністычнай літаратуры. Істотны ўплыў на фарміраванне яго даследчага метаду мела перапіска з рабінам Давідам Лурыяй з [[Быхаў|Быхава]]. Лурыя высока ацаніў яго даследаванні.<ref name="YIVO"/> Сын Нэціва, рабін [[Меір Бар-Ілан]], успамінае, што спачатку выключная мудрасць яго бацькі не была шырока вядомая з-за яго пакоры. З 1847 года Нэцыў пачаў чытаць лекцыі ў Валожынскім ешыбоце. === Кіраўнік Валожынскага ешыбота === [[Файл:Валожынскі_ешыбот.png|міні|Будынак [[Валожынскі ешыбот|Валожынскага ешыбота]]]] Пасля смерці Іцхака з Валожына ў 1849 годзе кіраўніком ешыбота стаў яго старэйшы зяць Эліэзэр Фрыд, а Берлін быў прызначаны яго намеснікам. Пасля смерці Фрыда ў 1853 годзе Берлін узначаліў навучальную ўстанову. Яго прызначэнне звычайна датуюць 1854 годам.<ref name="Archivarta">{{cite web |title=Валожынская ешыва |url=https://archivarta.by/properties/valozhynskaja-eshyva/ |website=Архіварта — партал спадчыны Беларусі |date=2023-08-02 |language=be |access-date=2026-07-27 }}</ref><ref name="Rubinchyk">{{cite web |author=Рубінчык, Вольф |title=Катлеты & мухі (32) |url=https://belisrael.info/?p=8659 |website=Беларускі ізраільскі інфармацыйна-аналітычны цэнтр |date=2016-12-05 |language=be |access-date=2026-07-27 }}</ref> Прызначэнне Берліна выклікала пярэчанні часткі сям’і і навучэнцаў, якія падтрымлівалі рабіна [[Ёзэф Доў Салавейчык|Ёзэфа Доў-Бера Салавейчыка]]. Некаторы час яны служылі разам, але паміж імі было шмат рознагалоссяў і канфліктаў. Пасля ўмяшання некалькіх вядомых рабінаў, у тым ліку рабі Ёзэф Эльханан Спектар з [[Коўна]], Берлін застаўся галоўным кіраўніком ешыбота, а Салавейчык стаў яго намеснікам.<ref name="YIVO"/><ref name="JE">{{cite web |author1=Ginzberg, Louis |author2=Eisenstein, Judah David |title=Berlin, Naphtali Ẓebi Judah |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/3094-bern |website=The Jewish Encyclopedia |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> Берлін і Салавейчык прадстаўлялі розныя метады вывучэння Талмуда. Берлін імкнуўся выяўляць просты і дакладны сэнс тэксту, супастаўляў яго з паралельнымі месцамі ў ранняй рабіністычнай літаратуры і крытычна ставіўся да празмерна складанай дыялектыкі. Салавейчык аддаваў перавагу аналітычнаму метаду і вострым лагічным разважанням. У сярэдзіне 1860-х гадоў Салавейчык пакінуў Валожын і заняў пасаду рабіна ў [[Брэст|Брэсце]]. Каб даказаць, што яго адыход не быў выкліканы канфліктам, ён ажаніў свайго сына, рабіна [[Хаім Салавейчык|Хаіма Салавейчыка]], з унучкай Нэцыва.<ref name="EJ"/><ref name="JE"/> Пад кіраўніцтвам Берліна колькасць навучэнцаў Валожынскага ешыбота павялічылася прыкладна са ста да больш як чатырохсот чалавек. Ешыбот набыў шырокую вядомасць і стаў адным з галоўных цэнтраў падрыхтоўкі рабінаў у Расійскай імперыі.<ref name="Rubinchyk"/><ref name="JE"/> Берлін адказваў не толькі за навучанне, але і за фінансаванне ўстановы. Ён арганізоўваў збор ахвяраванняў у Расійскай імперыі і за яе межамі. Пасля пажараў 1865 і 1886 гадоў удзельнічаў у пошуку сродкаў на аднаўленне будынкаў ешыбота.<ref name="JE"/> Асноўнай формай навучання была самастойная праца з рэлігійнымі тэкстамі, якую дапаўнялі лекцыі кіраўнікоў ешыбота. Уражанні ад навучання ў Валожыне былі пазней адлюстраваны ў паэме [[Хаім Нахман Бялік|Хаіма Нахмана Бяліка]] «Га-Матмід» («Руплівы вучань»).<ref>{{cite web |author=Stampfer, Shaul |title=Volozhin, Yeshiva of |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1531 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> Пасля смерці першай жонкі Берлін ажаніўся з Бацьяй-Мірыям Эпштэйн — дачкой рабіна [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэля Міхеля Эпштэйна]], аўтара працы «Арух га-Шульхан». Яна дапамагала мужу ў вядзенні гаспадарчых і фінансавых спраў ешыбота.<ref name="YIVO"/> === Закрыццё ешыбота і апошнія гады === У апошнія гады кіраўніцтва Берліна расійскія ўлады настойвалі на абмежаванні колькасці навучэнцаў і ўвядзенні ў праграму свецкіх прадметаў, перадусім рускай мовы. Берлін пагадзіўся на частковае выкладанне рускай мовы, аднак ешыбот не выконваў усіх патрабаванняў улад.<ref name="EJ"/> Адначасова ў ешыбоце ўзнік канфлікт вакол будучага кіраўніцтва. Берлін хацеў, каб яго пераемнікам стаў сын [[Хаім Берлін]], тады як значная частка навучэнцаў падтрымлівала [[Хаім Салавейчык|Хаіма Салавейчыка]]. Студэнцкія хваляванні былі ўспрыняты ўладамі як праява магчымай палітычнай дзейнасці.<ref name="YIVO"/> У студзені 1892 года ўлады загадалі закрыць Валожынскі ешыбот. Невыкананне патрабаванняў адносна свецкай адукацыі стала афіцыйным абгрунтаваннем закрыцця, аднак даследаванне архіўных дакументаў паказала, што істотную ролю адыгралі таксама ўнутраны канфлікт і падазрэнні ўладаў адносна навучэнцаў.<ref name="YIVO"/>{{заўвага|У некаторых беларускамоўных інтэрнэт-крыніцах закрыццё ешыбота памылкова датавана 1896 годам.<ref name="Archivarta"/> Спецыялізаваныя энцыклапедыі і даследаванні архіўных дакументаў падаюць 1892 год.<ref name="YIVO"/><ref name="EJ"/>}} Закрыццё ешыбота, якому Берлін прысвяціў большую частку жыцця, і значная запазычанасць навучальнай установы адмоўна паўплывалі на яго здароўе. Ён меў намер пераехаць у Зямлю Ізраіля, аднак не паспеў ажыццявіць гэты план. [[Файл:Naftali_Zvi_Yehuda_Berlin,_gravestone.jpg|міні|Магіла Нэцыва на [[Яўрэйскія могілкі ў Варшаве|яўрэйскіх могілках у Варшаве]]]] Берлін памёр [[10 жніўня]] [[1893]] года ў Варшаве і быў пахаваны на мясцовых яўрэйскіх могілках. Пазней побач з ім быў пахаваны рабін Хаім Салавейчык.<ref name="YIVO"/><ref name="JE"/> Сын Берліна ад першага шлюбу Хаім Берлін быў рабінам у [[Масква|Маскве]], а пазней пераехаў у [[Іерусалім]]. Яго сын ад другога шлюбу [[Меір Бар-Ілан]] стаў адным з кіраўнікоў рэлігійнага сіянізму. У гонар Нэцыва названы кібуц [[Эйн-га-Нэцыў]] у даліне [[Бейт-Шэан]]. == Удзел у руху «Хавевей Цыён» == Берлін падтрымліваў засяленне Зямлі Ізраіля і далучыўся да руху «[[Ховевей Цыён|Хавевей Цыён]]» — аднаго з папярэднікаў арганізаванага палітычнага сіянізму. У 1887 годзе на канферэнцыі руху ў [[Друскенікі|Друскеніках]] ён быў абраны адным з трох дарадцаў арганізацыі.<ref name="EJ"/> Нэцыў лічыў, што засяленне Зямлі Ізраіля павінна адбывацца ў адпаведнасці з нормамі [[Галаха|галахі]]. Ён крытычна ставіўся да свецкага характару часткі руху і паводзін некаторых удзельнікаў групы «[[Білу]]», якія заснавалі паселішча [[Гедэра]]. Спачатку Берлін прапаноўваў замяніць іх рэлігійнымі пасяленцамі, але пазней адмовіўся ад гэтага патрабавання, адзначыўшы змены ў іх паводзінах.<ref name="EJ"/> На з’ездзе руху ў [[Вільня|Вільні]] ў 1889 годзе Берлін быў паўторна абраны дарадцам. У 1891 годзе ён апублікаваў працу «Ахарыт ке-Рэшыт», у якой заклікаў падтрымліваць засяленне Зямлі Ізраіля гаспадарчай дзейнасцю, земляробствам, рамёствамі, гандлем і выданнем адпаведнай літаратуры. Берлін не дапускаў адкрытай палітычнай дзейнасці ў сценах Валожынскага ешыбота, які лічыў установай, прызначанай выключна для вывучэння Торы. Тым не менш сярод навучэнцаў дзейнічалі таемныя гурткі прыхільнікаў засялення Зямлі Ізраіля — «Нес Цыёна» і «Нецах Ісраэль».<ref name="YIVO"/> == Погляды == Нэціў падкрэсліваў важнасць адзінства і выступаў супраць рабінаў, якія заклікалі да стварэння асобных абшчын, як гэта было зроблена ў [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Германія|Германіі]]. Калі артадаксальныя лідары імкнуліся прасоўваць гэтую ідэю ў [[Галічына|Галіцыі]], ён пісаў, што іх парады «гэтак жа шкодныя для нацыі і яе існавання, як мячы». Падчас дыскусіі аб апрацоўцы зямлі ў Зямлі Ізраіля ў [[шміта|суботні год]] Берлін займаў строгую пазіцыю і выступаў супраць фармальнага продажу зямлі неяўрэям дзеля абыходу рэлігійнай забароны. Разам з тым ён шукаў іншыя галахічныя спосабы дапамагчы яўрэйскім земляробам.<ref name="YIVO"/><ref name="EJ"/> == Метад вывучэння Торы == Метад Берліна склаўся пад уплывам традыцыі [[Віленскі Гаон|Віленскага Гаона]] і школы [[Хаім з Валожына|Хаіма з Валожына]]. Ён адмаўляў празмернае выкарыстанне [[пілпул]]у — складаных дыялектычных разважанняў, слаба звязаных з непасрэдным сэнсам тэксту. Берлін імкнуўся вызначаць просты сэнс крыніцы, правяраць варыянты тэксту і супастаўляць фрагменты Вавілонскага Талмуда з Іерусалімскім Талмудам, галахічнымі мідрашамі і творамі [[гаоны|гаонаў]].<ref name="EJ"/><ref name="JE"/> У прадмове да сваёй працы Берлін дазваляў іншым выдаўцам бясплатна перавыдаваць яе. Ён прасіў толькі загадзя паведамляць яму або яго сыну Хаіму пра падрыхтоўку новага выдання, каб аўтар мог перадаць выдаўцам выпраўленні і дапаўненні.<ref name="Rubinchyk" /> == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |author=Bar-Ilan, Meir |title=Rabban shel Yisrael: Rabenu Naftali Tsevi Yehudah Berlin — ha-Netsiv |location=New York |publisher=Histadrut ha-Mizrachi be-Amerikah |year=1943 |language=he |pages=157 }} * {{cite encyclopedia |author=Tikochinski, Shlomo |title=Berlin, Naftali Tsevi Yehudah |encyclopedia=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |publisher=Yale University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite encyclopedia |author1=Ginzberg, Louis |author2=Eisenstein, Judah David |title=Berlin, Naphtali Ẓebi Judah |encyclopedia=The Jewish Encyclopedia |location=New York |publisher=Funk and Wagnalls |year=1902 |language=en }} == Спасылкі == {{Commons category|Naftali Zvi Yehuda Berlin}} * [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990018573290205171 Біяграфія Нэцыва, напісаная яго сынам Меірам Бар-Іланам] на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Ізраіля|Нацыянальнай бібліятэкі Ізраіля]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рабіны Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Талмуда]] [[Катэгорыя:Дзеячы сіянізму]] [[Катэгорыя:Ховевей Цыён]] [[Катэгорыя:Валожынскі ешыбот]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Міры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1816 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на яўрэйскіх могілках у Варшаве]] raxradbr5awgnlq8otuidpkec2v50p5 5171714 5171712 2026-07-27T10:23:40Z Ueschar 151377 шаблон 5171714 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Нафталі Цві Егуда Берлін |Арыгінал імя = נפתלי צבי יהודה ברלין |Фота = |Дата нараджэння = 1816 |Месца нараджэння = [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = 10 жніўня 1893 |Месца смерці = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] |Грамадзянства = [[Расійская імперыя]] |жонка = Рэйна-Бацья з Валожына<br />Бацья-Мірыям Эпштэйн |Дзеці = [[Хаім Берлін]], [[Меір Бар-Ілан]] |Род дзейнасці = [[рабін]], даследчык [[Талмуд]]а |Навуковая сфера = [[Талмуд]], [[рабіністычная літаратура]] |Месца працы = [[Валожынскі ешыбот]] }} '''Нафта́лі Цві Егуда́ Берлі́н''' ({{lang-he|נפתלי צבי יהודה ברלין}} {{IPA|[nafˈtali tsvi jehuˈda beʁˈlin]}}; [[1816]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] — [[10 жніўня]] [[1893]], [[Варшава]]), таксама вядомы як '''Гірш-Лейб Берлін''' і пад абрэвіятурай '''Нэцыў''' ({{lang-he|הנצי״ב}}), — рабін, даследчык [[Талмуд]]а і рабіністычнай літаратуры, адзін з найбольш вядомых кіраўнікоў [[Валожынскі ешыбот|Валожынскага ешыбота]]. На працягу амаль сарака гадоў узначальваў ешыбот і спрыяў ператварэнню яго ў адзін з галоўных цэнтраў яўрэйскай рэлігійнай адукацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. Аўтар каментарыяў да [[Тора|Торы]], талмудычнай літаратуры. Падтрымліваў засяленне [[Зямля Ізраільская|Зямлі Ізраіля]] і ўдзельнічаў у руху «[[Хавевей Цыён]]».<ref name="YIVO">{{cite web |author=Tikochinski, Shlomo |title=Berlin, Naftali Tsevi Yehudah |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2489 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref><ref name="EJ">{{cite web |title=Berlin, Naphtali Zevi Judah |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/berlin-naphtali-zevi-judah |website=Encyclopaedia Judaica |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> == Біяграфія == === Раннія гады === Нафталі Цві Егуда Берлін нарадзіўся ў мястэчку [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] у сям’і купца і знаўцы Торы Якава Берліна. Яго сям’я паходзіла з заможных купцоў. Па матчынай лініі Берлін лічыўся нашчадкам рабіна Меіра Айзенштата.<ref name="YIVO"/> Паводле сямейнага падання, у дзяцінстве Берлін нібыта не вылучаўся поспехамі ў навучанні, таму бацька меркаваў аддаць яго вучыцца рамяству. У адказ хлопчык доўга плакаў, пакуль перад ім не адчыніліся вароты мудрасці. Дакладнасць гэтага аповеду аспрэчвалася некаторымі членамі сям’і. У іншай версіі, перададзенай яго пляменнікам Барухам Эпштэйнам, Берлін сутыкнуўся з цяжкасцямі ўжо пасля шлюбу і некаторы час разважаў пра занятак гандлем. У юнацтве ён ажаніўся з Рэйнай-Бацьяй, дачкой [[Іцхак з Валожына|Іцхака з Валожына]], кіраўніка Валожынскага ешыбота. На працягу многіх гадоў Берлін займаўся пераважна самастойным вывучэннем рабіністычнай літаратуры. Істотны ўплыў на фарміраванне яго даследчага метаду мела перапіска з рабінам Давідам Лурыяй з [[Быхаў|Быхава]]. Лурыя высока ацаніў яго даследаванні.<ref name="YIVO"/> Сын Нэціва, рабін [[Меір Бар-Ілан]], успамінае, што спачатку выключная мудрасць яго бацькі не была шырока вядомая з-за яго пакоры. З 1847 года Нэцыў пачаў чытаць лекцыі ў Валожынскім ешыбоце. === Кіраўнік Валожынскага ешыбота === [[Файл:Валожынскі_ешыбот.png|міні|Будынак [[Валожынскі ешыбот|Валожынскага ешыбота]]]] Пасля смерці Іцхака з Валожына ў 1849 годзе кіраўніком ешыбота стаў яго старэйшы зяць Эліэзэр Фрыд, а Берлін быў прызначаны яго намеснікам. Пасля смерці Фрыда ў 1853 годзе Берлін узначаліў навучальную ўстанову. Яго прызначэнне звычайна датуюць 1854 годам.<ref name="Archivarta">{{cite web |title=Валожынская ешыва |url=https://archivarta.by/properties/valozhynskaja-eshyva/ |website=Архіварта — партал спадчыны Беларусі |date=2023-08-02 |language=be |access-date=2026-07-27 }}</ref><ref name="Rubinchyk">{{cite web |author=Рубінчык, Вольф |title=Катлеты & мухі (32) |url=https://belisrael.info/?p=8659 |website=Беларускі ізраільскі інфармацыйна-аналітычны цэнтр |date=2016-12-05 |language=be |access-date=2026-07-27 }}</ref> Прызначэнне Берліна выклікала пярэчанні часткі сям’і і навучэнцаў, якія падтрымлівалі рабіна [[Ёзэф Доў Салавейчык|Ёзэфа Доў-Бера Салавейчыка]]. Некаторы час яны служылі разам, але паміж імі было шмат рознагалоссяў і канфліктаў. Пасля ўмяшання некалькіх вядомых рабінаў, у тым ліку рабі Ёзэф Эльханан Спектар з [[Коўна]], Берлін застаўся галоўным кіраўніком ешыбота, а Салавейчык стаў яго намеснікам.<ref name="YIVO"/><ref name="JE">{{cite web |author1=Ginzberg, Louis |author2=Eisenstein, Judah David |title=Berlin, Naphtali Ẓebi Judah |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/3094-bern |website=The Jewish Encyclopedia |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> Берлін і Салавейчык прадстаўлялі розныя метады вывучэння Талмуда. Берлін імкнуўся выяўляць просты і дакладны сэнс тэксту, супастаўляў яго з паралельнымі месцамі ў ранняй рабіністычнай літаратуры і крытычна ставіўся да празмерна складанай дыялектыкі. Салавейчык аддаваў перавагу аналітычнаму метаду і вострым лагічным разважанням. У сярэдзіне 1860-х гадоў Салавейчык пакінуў Валожын і заняў пасаду рабіна ў [[Брэст|Брэсце]]. Каб даказаць, што яго адыход не быў выкліканы канфліктам, ён ажаніў свайго сына, рабіна [[Хаім Салавейчык|Хаіма Салавейчыка]], з унучкай Нэцыва.<ref name="EJ"/><ref name="JE"/> Пад кіраўніцтвам Берліна колькасць навучэнцаў Валожынскага ешыбота павялічылася прыкладна са ста да больш як чатырохсот чалавек. Ешыбот набыў шырокую вядомасць і стаў адным з галоўных цэнтраў падрыхтоўкі рабінаў у Расійскай імперыі.<ref name="Rubinchyk"/><ref name="JE"/> Берлін адказваў не толькі за навучанне, але і за фінансаванне ўстановы. Ён арганізоўваў збор ахвяраванняў у Расійскай імперыі і за яе межамі. Пасля пажараў 1865 і 1886 гадоў удзельнічаў у пошуку сродкаў на аднаўленне будынкаў ешыбота.<ref name="JE"/> Асноўнай формай навучання была самастойная праца з рэлігійнымі тэкстамі, якую дапаўнялі лекцыі кіраўнікоў ешыбота. Уражанні ад навучання ў Валожыне былі пазней адлюстраваны ў паэме [[Хаім Нахман Бялік|Хаіма Нахмана Бяліка]] «Га-Матмід» («Руплівы вучань»).<ref>{{cite web |author=Stampfer, Shaul |title=Volozhin, Yeshiva of |url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1531 |website=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |language=en |access-date=2026-07-27 }}</ref> Пасля смерці першай жонкі Берлін ажаніўся з Бацьяй-Мірыям Эпштэйн — дачкой рабіна [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэля Міхеля Эпштэйна]], аўтара працы «Арух га-Шульхан». Яна дапамагала мужу ў вядзенні гаспадарчых і фінансавых спраў ешыбота.<ref name="YIVO"/> === Закрыццё ешыбота і апошнія гады === У апошнія гады кіраўніцтва Берліна расійскія ўлады настойвалі на абмежаванні колькасці навучэнцаў і ўвядзенні ў праграму свецкіх прадметаў, перадусім рускай мовы. Берлін пагадзіўся на частковае выкладанне рускай мовы, аднак ешыбот не выконваў усіх патрабаванняў улад.<ref name="EJ"/> Адначасова ў ешыбоце ўзнік канфлікт вакол будучага кіраўніцтва. Берлін хацеў, каб яго пераемнікам стаў сын [[Хаім Берлін]], тады як значная частка навучэнцаў падтрымлівала [[Хаім Салавейчык|Хаіма Салавейчыка]]. Студэнцкія хваляванні былі ўспрыняты ўладамі як праява магчымай палітычнай дзейнасці.<ref name="YIVO"/> У студзені 1892 года ўлады загадалі закрыць Валожынскі ешыбот. Невыкананне патрабаванняў адносна свецкай адукацыі стала афіцыйным абгрунтаваннем закрыцця, аднак даследаванне архіўных дакументаў паказала, што істотную ролю адыгралі таксама ўнутраны канфлікт і падазрэнні ўладаў адносна навучэнцаў.<ref name="YIVO"/>{{заўвага|У некаторых беларускамоўных інтэрнэт-крыніцах закрыццё ешыбота памылкова датавана 1896 годам.<ref name="Archivarta"/> Спецыялізаваныя энцыклапедыі і даследаванні архіўных дакументаў падаюць 1892 год.<ref name="YIVO"/><ref name="EJ"/>}} Закрыццё ешыбота, якому Берлін прысвяціў большую частку жыцця, і значная запазычанасць навучальнай установы адмоўна паўплывалі на яго здароўе. Ён меў намер пераехаць у Зямлю Ізраіля, аднак не паспеў ажыццявіць гэты план. [[Файл:Naftali_Zvi_Yehuda_Berlin,_gravestone.jpg|міні|Магіла Нэцыва на [[Яўрэйскія могілкі ў Варшаве|яўрэйскіх могілках у Варшаве]]]] Берлін памёр [[10 жніўня]] [[1893]] года ў Варшаве і быў пахаваны на мясцовых яўрэйскіх могілках. Пазней побач з ім быў пахаваны рабін Хаім Салавейчык.<ref name="YIVO"/><ref name="JE"/> Сын Берліна ад першага шлюбу Хаім Берлін быў рабінам у [[Масква|Маскве]], а пазней пераехаў у [[Іерусалім]]. Яго сын ад другога шлюбу [[Меір Бар-Ілан]] стаў адным з кіраўнікоў рэлігійнага сіянізму. У гонар Нэцыва названы кібуц [[Эйн-га-Нэцыў]] у даліне [[Бейт-Шэан]]. == Удзел у руху «Хавевей Цыён» == Берлін падтрымліваў засяленне Зямлі Ізраіля і далучыўся да руху «[[Ховевей Цыён|Хавевей Цыён]]» — аднаго з папярэднікаў арганізаванага палітычнага сіянізму. У 1887 годзе на канферэнцыі руху ў [[Друскенікі|Друскеніках]] ён быў абраны адным з трох дарадцаў арганізацыі.<ref name="EJ"/> Нэцыў лічыў, што засяленне Зямлі Ізраіля павінна адбывацца ў адпаведнасці з нормамі [[Галаха|галахі]]. Ён крытычна ставіўся да свецкага характару часткі руху і паводзін некаторых удзельнікаў групы «[[Білу]]», якія заснавалі паселішча [[Гедэра]]. Спачатку Берлін прапаноўваў замяніць іх рэлігійнымі пасяленцамі, але пазней адмовіўся ад гэтага патрабавання, адзначыўшы змены ў іх паводзінах.<ref name="EJ"/> На з’ездзе руху ў [[Вільня|Вільні]] ў 1889 годзе Берлін быў паўторна абраны дарадцам. У 1891 годзе ён апублікаваў працу «Ахарыт ке-Рэшыт», у якой заклікаў падтрымліваць засяленне Зямлі Ізраіля гаспадарчай дзейнасцю, земляробствам, рамёствамі, гандлем і выданнем адпаведнай літаратуры. Берлін не дапускаў адкрытай палітычнай дзейнасці ў сценах Валожынскага ешыбота, які лічыў установай, прызначанай выключна для вывучэння Торы. Тым не менш сярод навучэнцаў дзейнічалі таемныя гурткі прыхільнікаў засялення Зямлі Ізраіля — «Нес Цыёна» і «Нецах Ісраэль».<ref name="YIVO"/> == Погляды == Нэціў падкрэсліваў важнасць адзінства і выступаў супраць рабінаў, якія заклікалі да стварэння асобных абшчын, як гэта было зроблена ў [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Германія|Германіі]]. Калі артадаксальныя лідары імкнуліся прасоўваць гэтую ідэю ў [[Галічына|Галіцыі]], ён пісаў, што іх парады «гэтак жа шкодныя для нацыі і яе існавання, як мячы». Падчас дыскусіі аб апрацоўцы зямлі ў Зямлі Ізраіля ў [[шміта|суботні год]] Берлін займаў строгую пазіцыю і выступаў супраць фармальнага продажу зямлі неяўрэям дзеля абыходу рэлігійнай забароны. Разам з тым ён шукаў іншыя галахічныя спосабы дапамагчы яўрэйскім земляробам.<ref name="YIVO"/><ref name="EJ"/> == Метад вывучэння Торы == Метад Берліна склаўся пад уплывам традыцыі [[Віленскі Гаон|Віленскага Гаона]] і школы [[Хаім з Валожына|Хаіма з Валожына]]. Ён адмаўляў празмернае выкарыстанне [[пілпул]]у — складаных дыялектычных разважанняў, слаба звязаных з непасрэдным сэнсам тэксту. Берлін імкнуўся вызначаць просты сэнс крыніцы, правяраць варыянты тэксту і супастаўляць фрагменты Вавілонскага Талмуда з Іерусалімскім Талмудам, галахічнымі мідрашамі і творамі [[гаоны|гаонаў]].<ref name="EJ"/><ref name="JE"/> У прадмове да сваёй працы Берлін дазваляў іншым выдаўцам бясплатна перавыдаваць яе. Ён прасіў толькі загадзя паведамляць яму або яго сыну Хаіму пра падрыхтоўку новага выдання, каб аўтар мог перадаць выдаўцам выпраўленні і дапаўненні.<ref name="Rubinchyk" /> == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |author=Bar-Ilan, Meir |title=Rabban shel Yisrael: Rabenu Naftali Tsevi Yehudah Berlin — ha-Netsiv |location=New York |publisher=Histadrut ha-Mizrachi be-Amerikah |year=1943 |language=he |pages=157 }} * {{cite encyclopedia |author=Tikochinski, Shlomo |title=Berlin, Naftali Tsevi Yehudah |encyclopedia=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe |publisher=Yale University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite encyclopedia |author1=Ginzberg, Louis |author2=Eisenstein, Judah David |title=Berlin, Naphtali Ẓebi Judah |encyclopedia=The Jewish Encyclopedia |location=New York |publisher=Funk and Wagnalls |year=1902 |language=en }} == Спасылкі == {{Commons category|Naftali Zvi Yehuda Berlin}} * [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990018573290205171 Біяграфія Нэцыва, напісаная яго сынам Меірам Бар-Іланам] на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Ізраіля|Нацыянальнай бібліятэкі Ізраіля]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рабіны Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Талмуда]] [[Катэгорыя:Дзеячы сіянізму]] [[Катэгорыя:Ховевей Цыён]] [[Катэгорыя:Валожынскі ешыбот]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Міры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1816 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на яўрэйскіх могілках у Варшаве]] add0j67tme8o0ycasesemvl03shyprr 0 792645 5171688 5041950 2026-07-27T08:57:48Z Ueschar 151377 У адпаведнасці з галоўным артыкулам 5171688 wikitext text/x-wiki '''''Хавевей Цыён''''' (Hovevei Zion) або '''''Хібат Цыён''''' ''(Ḥibat Tsiyon)'' — дасіянісцкі [[Яўрэі|яўрэйскі]] нацыянальны рух, які аформіўся ў 1881 годзе пасля [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] пагромаў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/698|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2025-09-22}}</ref><ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0364009416000039|аўтар=Yossi Goldstein|загаловак=The Beginnings of Ḥibbat Ẓion: A Different Perspective|год=2016-04|выданне=AJS Review|том=40|выпуск=1|старонкі=33–55|issn=0364-0094|doi=10.1017/s0364009416000039}}</ref>. Заснавальнікі Хібат Цыёна сцвярджалі, што яўрэі — гэта нацыя, і такім чынам парвалі з поглядам, што яўрэі — гэта выключна прадстаўнікі рэлігіі. [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]] сцвярджаў, што адзінае месца, дзе сучасны яўрэйскі нацыяналізм можа сапраўды ўкараніцца, — гэта Зямля [[Ізраіль|Ізраіля]], дзе яўрэям трэба будзе вярнуць іўрыт як сваю штодзённую вусную мову, а таксама мову культуры. Яго погляды сталі больш папулярнымі пасля пагромаў ва [[Украіна|Украіне]] ў 1881—1882 гадах, і асабліва пасля публікацыі лекарам Львом Пінскерам кнігі «Аўтаэмансіпацыя» (1882), у якой ён сцвярджаў, што антысемітызм — гэта не мімалётны рэлікт сярэднявечных рэлігійных забабонаў, а паслядоўная сучасная з’ява, хвароба, якая перадаецца з пакалення ў пакаленне. Пінскер сцвярджаў, што хваробу можна вылечыць толькі ў тым выпадку, калі яўрэі перасяляцца ў асяроддзе, у якім яны могуць вызначаць свой уласны аўтаномны палітычны лад. Неўзабаве Пінскер пагадзіўся, што Палесціна — адзінае магчымае месца для яўрэйскага нацыянальнага самавызвалення. Ён не толькі далучыўся да руху Хібат Цыён, але і стаў яго кіраўніком<ref name=":0" />. Таксама прынцыповае значэнне мелі публікацыі [[Егуда Лейб Леванда|Егуды Лейб Леванды]], які, як і Пінскер, спачатку верыў, што расійскі рэжым стане канстытуцыйнай манархіяй, якая забяспечыць усеагульную роўнасць для ўсіх. Як і многія іншыя, Леванда быў расчараваны пагромамі, але толькі ў пачатку 1882 года ён апублікаваў артыкулы ў часопісе «Восток», у якіх выступаў за стварэнне незалежнай нацыянальнай адзінкі ў Палесціне як рашэнне яўрэйскай праблемы<ref name=":1" />. У 1881 годзе ў гарадах Беларусі і Літвы пачалі паўставаць яўрэйскія асацыяцыі, члены якіх абіралі эміграцыю ў Палесціну, а не ў ЗША, як надзею на нацыянальнае выратаванне яўрэяў.[[Файл:Kattowitz_Conference._P._Krause._1884_(FL38048544).crop.jpg|міні|285x285пкс|Удзельнікі Катавіцкай канферэнцыі, 1884 г. У цэнтры першага рада — рабін [[Самуэль Магілевер]] і Леон Пінскер .]]Яшчэ адной не менш важнай падзеяй для фармавання Хібат Цыён стаў удзел шэрагу рабінаў на чале з [[рабін]]ам [[Самуэль Магілевер|Самуэлем Магілеверам]], які далучыўся да актывістаў. Гэта было асабліва значным у часы адсутнасці кіраўніцтва руху. Да зімы 1882 года Магілевер падтрымліваў эміграцыю, хоць і не меў пераваг адносна канчатковага пункта прызначэння, ці ЗША, ці Палесціна. Аднак у красавіку 1882 года Магілевер пачаў выступаць за паселішча ў Палесціне, падмацоўваючы больш практычныя аргументы таксама рэлігійным абгрунтаваннем: паселішча ў Эрэц-Ісраэль як пачатак выратавання. У сярэдзіне чэрвеня 1882 года ён апублікаваў сумесны заклік з двума найбольш вядомымі рабінамі Расіі ([[Хаім Салавейчык|Хаім Cалавейчык]] і [[Эліяху Хаім Мейцэль]]) мабілізаваць намаганні «для выратавання яўрэйскіх душ» праз пасяленне ў Эрэц-Ісраэль<ref name=":1" />. У 1884 годзе ў [[Германія|Катавіцах]] адбылася ўстаноўчая канферэнцыя руху, дзе сабраліся 34 дэлегаты. Прэзідэнтам арганізацыі, якую яны назвалі ''«Хавэвей Цыён»'', быў абраны рабін Самуэль Магілевер, а старшынёй — Леон Пінскер. Група спрабавала атрымаць фінансавую дапамогу ад барона Эдманда Джэймса дэ Ротшыльда і іншых філантропаў для падтрымкі яўрэйскіх паселішчаў у Палесціне і арганізацыі адукацыйных курсаў. У чэрвені 1887 года ў [[Друскенікі|Друскеніках]] адбылася яшчэ адна канферэнцыя . [[Варшава|Варшаўскае]] аддзяленне было заснавана [[Людвіг Лазар Заменгоф|Людвікам Заменгофам]], які працаваў над першым у гісторыі падручнікам граматыкі [[ідыш]]а, апублікаваным пад псеўданімам «Доктар Ікс» толькі ў 1909 годзе.[[Файл:THE_1ST_GENERAL_ASSEMBLY_IN_ODESSA,_RUSSIA_OF_THE_"ZIONIST_LAND_WORKERS_IN_SYRIA_&_THE_HOLY_LAND"._האסיפה_הכללית_הראשונה_בעיר_אודסה_ברוסיה,_של_"חברת_תמיכת_בני_ישראל,_עובדי_אדמ.jpg|міні|285x285пкс|Першы агульны сход Адэскага камітэта, 1890 г.]]Каб атрымаць юрыдычнае прызнанне з боку ўладаў, расійскае аддзяленне ''«Хавэвей Цыён»'' павінна было задаволіць патрабаванне аб рэгістрацыі ў якасці дабрачыннай арганізацыі. У пачатку 1890 года яго стварэнне было зацверджана ўрадам Расійскай імперыі пад назвай «Таварыства падтрымкі яўрэйскіх земляробаў і рамеснікаў у Сірыі і Эрэц-Ісраэль», якое пазней стала вядома як Адэскі камітэт. Яно было прысвечана практычным аспектам стварэння сельскагаспадарчых паселішчаў Нягледзячы на тое, што Хібат Цыён прыцягнуў падтрымку некаторых буйных рабінаў ва Усходняй Еўропе, рэлігійная супольнасць падыходзіла да яўрэйскага нацыяналізму з іншых пазіцый, для іх засяленне ў Палесціне павінна было быць абумоўленым традыцыйнымі рэлігійнымі абгрунтаваннямі. Напружанасць паміж гэтымі двума групамі Хавэвей Цыён выяўлялася ў іх супярэчлівых патрабаваннях да сельскагаспадарчых паселішчаў, створаных у Палесціне пры эканамічнай падтрымцы барона Ротшыльда<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_abstract&pid=S0259-94222021000400098&lng=en&nrm=iso&tlng=en|аўтар=Amir Mashiach|загаловак=Redemption, settlement and agriculture in the religious teachings of Hovevei Zion|год=00/2021|мова=en|выданне=HTS Theological Studies|том=77|выпуск=4|старонкі=1–9|issn=0259-9422|doi=10.4102/hts.v77i4.6516}}</ref>. Напружанасць дасягнула кульмінацыі ў 1887 годзе ў дыскусіі аб правілах першага года адпачынку пасля стварэння калоній. Згодна з традыцыйным правам, яўрэі былі абавязаны пакідаць свае палі пад парам на адзін сезон пасля шасці гадоў пасадкі. Для свецкіх сіяністаў гэтая забарона здавалася абсурдным адмаўленнем самой асновы іх існавання — яўрэйскай самадастатковасці. Нягледзячы на ​​тое, што некаторыя рабінскія прыхільнікі руху выступалі за прыпыненне дзеяння правілаў (у тым ліку, Самуэль Магілевер), пераважная большасць усходнееўрапейскіх рабінскіх аўтарытэтаў настойвала на тым, каб новыя паселішчы прытрымліваліся традыцыйнага яўрэйскага права. Больш за тое, сам рух Хібат Цыён быў яшчэ больш ідэалагічна раскалоты, калі адзін з яго найбольш вядомых інтэлектуальных лідараў, Ахад Ха-Ам (Ашэр Гінзберг), раскрытыкаваў яго акцэнт на каланізацыі Палесціны, а не на культурным нацыяналізме і габрэйскай адукацыі ў дыяспары. У выніку да канца 1890-х гадоў рух практычна знік ва Усходняй Еўропе, хоць яго нешматлікія ацалелыя калоніі ў Палесціне працягвалі існаваць. Калі [[Тэадор Герцль]] заснаваў сіянісцкі рух у 1897 годзе, ён нічога не ведаў пра рух Хібат Цыён, але многія з яго членаў і прыхільнікаў далучыліся да новага сіянісцкага руху. Неўзабаве яны ўтварылі ядро ​​апазіцыі Герцлю ўнутры самога сіянісцкага руху, асабліва з нагоды «Угандыйскага праекта» 1903 года<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яўрэйскія арганізацыі Расіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Расійскай імперыі]] 09xouea2wsv3mmw20075jb349sjlfu5 0 792773 5171658 5098976 2026-07-27T07:11:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171658 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дабранскі}} {{Навуковец | Імя = Флавіян Мікалаевіч Дабранскі | Арыгінал імя = | Выява = DobrianskiFlavianNikolaevich.png | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Навуковая сфера = [[філалогія]], [[краязнаўства]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = аўтар даведніка па [[Вільня|Вільні]] | Узнагароды і прэміі =<!-- {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль «Ветэран працы»}} {{!}}}--> }} '''Флавія́н Мікала́евіч Дабра́нскі''' ({{lang-ru|Флавиан Николаевич Добрянский}}; {{Дата нараджэння|28|2|1848|16}}—[[1919]]) — рускі [[філолаг]], [[гісторык]], [[археограф]], [[педагог]]<ref name="rulex">{{Cite web |url=http://www.rulex.ru/01050527.htm |title=''Добрянский Флавиан Николаевич'' www.rulex.ru/ |access-date=2010-10-10 |archive-date=2011-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109080339/http://www.rulex.ru/01050527.htm |url-status=live }}</ref><ref name="LitEnc">''Vytautas Merkys''. Flavianas Dobrianskis. /Visuotinė lietuvių enciklopedija, T. V (Dis-Fatva). V.: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004, 40 psl</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і святара сяла [[Чэрныця (Корэцкі раён)|Чэрніцы]] Наваград-Валынскага павета Валынскай губерні. У [[1868]] годзе скончыў [[Валынская духоўная семінарыя|Валынскую духоўную семінарыю]], пасля чаго працягнуў навучанне ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Добрянский, Флавиан Николаевич}}</ref>, якую скончыў у 1872 годзе. Па заканчэнні акадэміі быў накіраваны выкладаць у горад [[Вільня|Вільню]], дзе і правёў усё жыццё. З 1872 па [[1883]] год Флавіян Дабранскі выкладаў [[грэчаская мова|грэчаскую мову]] ў [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай праваслаўнай семінарыі]]. У [[1876]] годзе Дабранскага запрасілі ў склад Часовай камісіі, створанай у сувязі з Найвышэйша зацверджаным праектам адкрыцця ў Вільні [[Віленская публічная бібліятэка|Публічнай бібліятэкі]], з музеем пры ёй. Працу ў гэтай камісіі Флавіян Дабранскі многія гады сумяшчаў з выкладаннем у семінарыі; пасля, у [[1902]] годзе, ён быў прызначаны старшынёй гэтай камісіі. У [[1883]] годзе Флавіян Дабранскі перайшоў з семінарыі ў [[Віленскі настаўніцкі інстытут]], дзе быў прызначаны выкладчыкам гісторыі і геаграфіі. У 1886 годзе Дабранскага ўключылі ў склад [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіі]], працу ў якой ён таксама сумяшчаў з выкладаннем у інстытуце. Пасля ён узначаліў і гэту камісію; назва яго пасады ў 1902—1913 гадах — старшыня Камісіі па стварэнні Публічнай бібліятэкі і Археаграфічнай камісіі ў Вільні. Дабранскі таксама быў членам савета Паўночна-заходняга аддзела [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]]. У [[1914]] годзе Флавіян Дабранскі быў прызначаны дырэктарам [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут|Віленскага яўрэйскага настаўніцкага інстытута]]<!-- хрысціянскі інстытут у 1914 годзе эвакуіравалі ў Самару-->. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у [[1915]] годзе нямецкая армія заняла горад. Пасля выхаду нямецкіх акупантаў 2 студзеня [[1919]] года Вільняй упершыню авалодалі польскія ўзброеныя фарміраванні. Праз тры дні, 5 студзеня іх выбіла з горада [[Чырвоная армія]], аднак 19 красавіка Польшча зноў акупавала Вільню, і такім чынам жыццё пажылога рускага навукоўца завяршылася ў акупацыі. [[11 кастрычніка]] [[1919]] года пры асабістым удзеле [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ў Вільні быў спешна (указ пра стварэнне ўніверсітэта Пілсудскі падпісаў 28 жніўня 1919 года) адкрыты [[Універсітэт Стэфана Баторыя]], куды перадалі, у тым ліку, фонды Публічнай бібліятэкі, якія на працягу дзесяцігоддзяў збіралі Флавіян Дабранскі і яго калегі. == Навуковая дзейнасць == Аўтар «Слоўніка асаблівасцей грэчаскіх дыялектаў...» (1879), прадмоў да 15 (1888), 21 (1894), 26 (1899), 31, 34-га тамоў [[Акты віленскай камісіі|Актаў віленскай камісіі]], прац «Вільня і наваколле» (1883) - адзінага на рускай мове (да [[Вялікая Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]])<ref name="rulex" /> даведніка па Вільні, які неаднаразова перавыдаваўся пад рознымі назвамі з дадаткамі і выпраўленнямі (1883, 1890, 1904 гг.), «Пра літоўскіх татараў» (1906), [[Публіцыстыка|публіцыстычных]] артыкулаў. Склаў і выдаў каталог рэчаў [[музея старажытнасцей у Вільні]] (1879), вопіс рукапісаў Віленскай публічнай бібліятэкі (1882)<ref>{{Крыніцы/БелЭн|том=5|артыкул=Дабранскі Флавіян Мікалаевіч|аўтар=[[У. М. Міхнюк]]|старонкі=559}}</ref>. == Працы == * Словарь особенностей греческих диалектов дорического, эолического, ионического и аттического, с образцами этих диалектов. Пособие при чтении этих диалектов (1879) * Путеводитель по Виленской Публичной библиотеке (1879, 1904) * Каталог предметов музея древностей, состоящего при Виленской Публичной библиотеке (1879, 1885) * Описание рукописей Виленской Публичной библиотеки, церковнославянских и русских (1882) * Описание рукописного отделения Виленской Публичной библиотеки (т.2, 1897; т.5, 1906) * Каталог дублетов русского отделения Виленской Публичной библиотеки (1877, 1902) * Отчёт о командировке на Парижскую всемирную выставку 1900 г. (1902) * О литовских татарах" (1906) Многія артыкулы і бібліяграфічныя нататкі Флавіяна Дабранскага апублікаваны ў «[[Віленскі веснік|Віленскім весніку]]». * ''Ф. Д.'' Путеводитель по Вильне и её окрестностям. 2-е испр. изд. Вильна: 1890. * ''Ф. Добрянский''. Старая и новая Вильна. Изд. 3-е. Вильна: Типография А. Г. Сыркина, 1904. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=5|артыкул=Дабранскі Флавіян Мікалаевіч|аўтар=[[У. М. Міхнюк]]|старонкі=559}} * [http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Dobrianski_1.html ''Ф. Добрянский''. Вильна и её окрестности]{{Недаступная спасылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot }} (1883) * [http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Dobrianski_3.html ''Ф. Добрянский''. Старая и новая Вильна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200208034742/http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Dobrianski_3.html |date=8 лютага 2020 }} (1904) == Спасылкі == * ''Vytautas Merkys''. Flavianas Dobrianskis. /Visuotinė lietuvių enciklopedija, T. V (Dis-Fatva). V.: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004, 40 psl * [http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Dobrianski_0.html Біяграфія і тэксты ў Балтыйскам архіве]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090226032325/http://www.russianresources.lt/archive/Vilnius/Dobrianski_0.html |date=26 лютага 2009 }} * [https://books.google.com/books?ei=zlfJTIf5LcmZOrT8pKoB&ct=result&hl=ru&id=njQRAQAAIAAJ&dq=Flavianas+Dobrianskis&q=Dobrianskis#search_anchor Necrolithuanica]. — Carlas von Schmithas, Reda Griškaitė, 2006, s. 83. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дабранскі Флавіян Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Валынскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] s7wnrln9gih2fatts9lbbz6hfl5g1jm 0 796735 5171605 5142466 2026-07-27T04:13:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171605 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|image=Lord Fakafānua in 2024 (cropped).jpg|манарх=[[Tupou VI]]|партыя=[[Independent politician|Independent]]}}'''Фатафехі Факафануа, 8-ы лорд Факафануа''' (нар. 20 сакавіка 1985) — танганскі палітык і дваранін, які займае пасаду прэм'ер-міністра Тонга з снежня 2025 года. Ён з'яўляецца пашыраным членам каралеўскай сям'і [[Тонга|Тонгі]]. Факафануа ўпершыню быў абраны ў Заканадаўчы сход як прадстаўнік дваранскага саслоўя ў 2008 годзе. Ён займаў пасаду спікера Заканадаўчага сходу Тонгі з 2012 па 2014 год і з 2017 па 2025 год. == Біяграфія == Факафануа - сын прынцэсы Сінайтакалы і Кінікінілау Тутаатасі, які быў 7-м лордам Факафануа і ўладальнікам маёнтка Мауфанга. У яго ёсць брат Факаола мэй Лангі Ітафуаатонга Тутатасі Факафануа і сястра Сінайтакала Туіматамоана і Фанакавакілангі Факафануа, якая выйшла замуж за наследнага прынца Тупоутоа Улукалала<ref>{{cite web |url=http://www.pireport.org/articles/2006/03/06/tongan-noble-tutoatasi-laid-rest |title=TONGAN NOBLE TUTOATASI LAID TO REST |publisher=Pacific Islands Report |date=6 March 2006 |access-date=16 December 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216033316/https://pireport.org/articles/2006/03/06/tongan-noble-tutoatasi-laid-rest |archive-date=2021-12-16}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last1=Tora |first1=Iliesa |last2=Fuatai |first2=Teuila |date=16 December 2025 |title=What does the election of Tonga's new noble PM mean for democracy? |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/581920/what-does-the-election-of-tonga-s-new-noble-pm-mean-for-democracy |access-date=15 December 2025 |website=RNZ |language=en-nz}}</ref>. У красавіку 2006 года яму быў прысвоены тытул Факафануа, адзін з трыццаці трох спадчынных тытулаў танганскага дваранства<ref>[http://members.iinet.net.au/~royalty/states/tonga/fakafanua.html Genealogy]</ref><ref>{{cite web |url=https://img.scoop.co.nz/media/pdfs/1304/Handbook_V_3.pdf |title=Pacific Parliamentary and Political Leaders Forum |publisher=New Zealand House of Representatives |date=2013 |page=40 |access-date=8 January 2022}}</ref>. Гэты тытул далучаны да маёнткаў Мауфанга (на [[Тангатапу]]), Нгаакау (на Вавау ) і Фалелоа (на Хаапаі) і дазваляе яго ўладальніку быць абраным у {{Не перакладзена 3|Заканадаўчы сход Тонга|Заканадаўчы сход|4=Legislative Assembly}} у якасці прадстаўніка дваранства. На дадатковых выбарах 2008 года ён быў абраны прадстаўніком ад Хаапаі, што зрабіла яго самым маладым членам парламента Тонга. Ён быў пераабраны на агульных выбарах у лістападзе 2010 года.<ref>[http://www.parliament.gov.to/index.php/about-parliament/members/current-members/lords-representatives/176-lord-fakafanua "Lord Fakafānua"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029142838/https://www.parliament.gov.to/index.php/about-parliament/members/current-members/lords-representatives/176-lord-fakafanua |date=29 кастрычніка 2023 }}, Parliament of Tonga</ref> 19 ліпеня 2012 года Факафануа быў абраны спікерам Заканадаўчага сходу Танганіі пасля адхілення ад пасады лорда Ласіке,<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/206002/tonga-names-new-speaker-after-lord-lasike-barred-from-parliament |title=Tonga names new Speaker after Lord Lasike barred from Parliament |publisher=[[RNZ]] |date=19 July 2012 |access-date=16 December 2021}}</ref> стаўшы самым маладым спікерам у гісторыі Тонгі.<ref>{{cite web |url=https://fijisun.com.fj/2016/08/13/meet-tongas-youngest-speaker-of-the-house/ |title=Meet Tonga's Youngest Speaker Of the House |publisher=Fiji Sun |author=Maraia Vula |date=13 August 2016 |access-date=16 December 2021 |url-status=dead }}</ref> У якасці спікера ён правёў «рэпетыцыйны парламент», каб заахвоціць жанчын да ўдзелу ў палітыцы.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/236371/tonga-looks-to-address-gender-imbalance-in-parliament |title=Tonga looks to address gender imbalance in parliament |publisher=[[RNZ]] |date=17 February 2014 |access-date=16 December 2021}}</ref> Ён страціў сваё месца на выбарах 2014 года<ref>{{cite web |url=http://www.pireport.org/articles/2014/11/28/tongan-voters-elect-12-new-mps |title=Tongan Voters Elect 12 New MPs |publisher=Pacific Islands Report |date=28 November 2014 |access-date=16 December 2021 |archive-date=15 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215224935/http://www.pireport.org/articles/2014/11/28/tongan-voters-elect-12-new-mps |url-status=dead }}</ref>. На выбарах 2017 года ён вярнуў сабе месца і быў пераабраны спікерам.<ref>{{cite web |date=17 November 2017 |first1=Koro |last1=Vaka'uta |title=Tongans back Pohiva's Democratic Party |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/344081/tongans-back-pohiva-s-democratic-party |access-date=16 December 2021 |publisher=[[RNZ]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/350664/new-era-in-tonga-s-parliamentary-history-about-to-unfold |title=New era in Tonga's parliamentary history about to unfold |publisher=[[RNZ]] |date=18 February 2018 |access-date=16 December 2021}}</ref> Пасля выбараў 2021 года ён быў пераабраны спікерам на трэці тэрмін.<ref>{{cite web |url=https://matangitonga.to/2021/12/15/three-major-concerns-tonga-new-pm-designate |title=School drop-outs, illegal drugs and health three major concerns for Tonga's new PM Designate |publisher=Matangi Tonga |date=15 December 2022 |access-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215071139/https://matangitonga.to/2021/12/15/three-major-concerns-tonga-new-pm-designate |archive-date=15 December 2021}}</ref> На выбарах 2025 года Факафануа быў абраны прэм'ер-міністрам 15 снежня, атрымаўшы 16 галасоў. Ён перамог дзеючага прэм'ер-міністра Айсаке Эке, які атрымаў падтрымку 10 дэпутатаў. Факафануа стаў другім прадстаўніком дваранства, абраным кіраўніком урада з часоў дэмакратызацыі.<ref>{{cite news |last1=Fuatai |first1=Teuila |title=Tonga has a new prime minister |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/581870/tonga-has-a-new-prime-minister |access-date=15 December 2025 |work=Radio New Zealand |date=15 December 2025}}</ref> Кароль [[Тупоу VI]] афіцыйна прызначыў Факафануа прэм'ер-міністрам 18 снежня.<ref name=mt>{{cite news |last1=Siasau |first1=Katalina |title=King Tupou VI appoints new Prime Minister in private audience |url=https://matangitonga.to/2025/12/19/king-appoints-new-prime-minister-private-audience |access-date=18 December 2025 |work=Matangi Tonga |date=19 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251218202405/https://matangitonga.to/2025/12/19/king-appoints-new-prime-minister-private-audience |archive-date=18 December 2025 |location=[[Nukuʻalofa]] |url-status=live}}</ref> Пасля ўступлення на пасаду ён стаў адным з самых маладых прэм'ер-міністраў.<ref name=":0" /> Факафануа абвясціў, што захавае кронпрынца Тупоутау Улукалалу на пасадзе міністра замежных спраў. == Асабістае жыццё == 15 кастрычніка 2014 года Факафануа ажаніўся з лэдзі Крыстал Фэйн Кайт, дачкой Сіёны Кайт, якая раней займала пасаду Вярхоўнага камісара Тонга ў Вялікабрытаніі, а пазней — пасла ў Злучаных Штатах.<ref>{{Cite web |last=Latu |first=Kalino |date=2014-10-16 |title=Lord Fakafanua’s wedding goes ahead with profound dignity |url=https://kanivatonga.co.nz/2014/10/lord-fakafanuas-wedding-goes-ahead-with-profound-dignity/ |access-date=2025-12-18 |website=Kaniva Tonga News |language=en-NZ}}</ref> == Ганаровыя званні == Нацыянальныя ўзнагароды * [[Файл:The_Most_Illustrious_Order_of_Queen_Salote_Tupou_III_Member.gif|50x50пкс]] Кавалер ордэна каралевы Салоты Тупоу III (31 ліпеня 2008 г.)<ref>{{cite web |url=https://matangitonga.to/2008/08/01/royal-orders-presented-palace |title=Royal orders presented at Palace |publisher=Matangi Tonga |date=1 August 2008 |access-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121030307/https://matangitonga.to/2008/08/01/royal-orders-presented-palace |archive-date=21 January 2021}}</ref> == Зноскі == <references />{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]] [[Катэгорыя:Тонга]] dnvffl6o6j57po4zf05ehe4lm21p26e 0 797104 5171631 5170550 2026-07-27T05:56:04Z DobryBrat 5701 /* Ліпень */ [[Леанід Юр’евіч Марголін]] 5171631 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік Старшыні Урада Расіі (2007—2008). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] evcf9r1qzvn03q9g6bwaircqgintzvu 0 798711 5171368 5082144 2026-07-26T17:59:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171368 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Ушацкі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 211524, [[Віцебская вобласць]], г.п. [[Ушачы]], [[Ленінская вуліца (Ушачы)|вул. Ленінская]], 12<ref name="structure">{{cite web|url=https://ushachi.vitebsk-region.gov.by/ru/nach_otdely/|title=Структурные подразделения|publisher=Ушачский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=30 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251230143848/https://www.ushachi.vitebsk-region.gov.by/ru/nach_otdely/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Сяргей Сцяпанавіч Шамовіч]] |пасада главы1 = [[Старшыня Ушацкага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://ushachi.vitebsk-region.gov.by/ ushachi.vitebsk-region.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Ушацкі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Ушацкі раённы Савет дэпутатаў|Ушацкаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Ушачы|Ушачаў]], на [[Ленінская вуліца (Ушачы)|вуліцы Ленінскай]], 12<ref name="structure"/>. == Структура == У структуру Ушацкага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure"/>: * Аддзел архітэктуры, будаўніцтва і жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Сектар культуры; * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел па адукацыі; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * [[Ушацкі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]]; * Фінансавы аддзел; * Аддзел эканомікі; * Аддзел землеўпарадкавання; * Сектар спорту. == Старшыні == * з 20 лістапада 2025 — [[Сяргей Сцяпанавіч Шамовіч]]<ref name="pres2025">{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1763628884|title=Рассмотрение кадровых вопросов|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2025-11-20|accessdate=2026-01-15|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://ushachi.vitebsk-region.gov.by|Ушацкага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Ушачаў]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ушацкі раён]] 3u9t5cuwmscj6i86sau58ml2paioz1m 0 799359 5171607 5117121 2026-07-27T04:26:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171607 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фатыма Гачай кызы Маўламлы́''' ({{lang-az|Fatimə Qaçay qızı Mövlamlı}}; {{ДН|3|11|2000}}, [[Баку]], [[Азербайджан]]) — азербайджанская журналістка і палітычная зняволеная.<ref name=":KİM">{{cite news|title=Fatimə Mövlamlı 25 yaşını həbsdə qeyd edir|author=[[File:YouTube full-color icon.png|15x15px]] [[YouTube]] // Meydan TV|newspaper=www.youtube.com|date=2025-05-12|url=https://www.youtube.com/shorts/bf1NOAUe9Bg|accessdate=2025-05-12|language=Az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Журналістыкай займаецца з 2020 года. У 2020—2021 гадах працавала рэпарцёркай у газеце ''Azadlıq'', у 2022—2023 гадах — рэпарцёркай на Toplum TV, у 2024 годзе — на медыяплатформе JAMNews. З снежня 2024 года супрацоўнічае з Meydan TV як пазаштатная супрацоўніца. Фатыма Маўламлы затрыманая паліцыяй 28 лютага 2025 года і ўзята пад следства як падазраваная па крымінальнай справе № 240200039, папярэдняе расследаванне па якой праводзіла Галоўнае ўпраўленне паліцыі Баку.<ref name=":FM02">{{cite news|title=Журналистка Фатима Мовламлы задержана в Азербайджане|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/409018|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":Q03">{{cite news|title=Məhкəmə Meydan TV-nin jurnalistlərini 4 ay müddətinə həbs edib|author=|work=Институт Свободы и Безопасности Репортеров (IRFS)|date=2025-05-10|url=https://www.irfs.org/az/news-feed/m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-meydan-tv-nin-jurnalistl%C9%99rini-4-ay-mudd%C9%99tin%C9%99-h%C9%99bs/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Арыштавана 1 сакавіка 2025 года рашэннем Хатаінскага раённага суда.<ref name=":FM03">{{cite news|title=Журналистка Фатима Мовламлы отправлена под арест|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/409055|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Фатыма Маўламлы і яшчэ дзевяць журналістаў, арыштаваных да яе, былі абвінавачаны паводле артыкула 206.3.2 [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса Азербайджана]] (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове). Шэраг мясцовых і міжнародных праваабарончых арганізацый асудзілі арышт Фатымы Маўламлы, назвалі яго палітычна матываваным, і заклікалі ўлады Азербайджана неадкладна вызваліць яе.<ref name=":FM09">{{cite news|title=Преследование журналистов в Азербайджане обеспокоило европейских правозащитников|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/409184|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":CPJ">{{cite news|title=CPJ Nurlan Libre və Fatimə Mövlamlının həbsini pisləyən bəyanat yayıb|author=|work=Meydan TV|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/cpj-nurlan-libre-v%C9%99-fatim%C9%99-movlamlinin-h%C9%99bsini-pisl%C9%99y%C9%99n-b%C9%99yanat-yayib/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Станам на май 2025 года яе трымаюць у Бакінскім следчым ізалятары Пенітэнцыярнай службы Міністэрства юстыцыі Азербайджана.<ref name=":K">{{cite news|title=Fatima Movlamli|work=|author=«The Institute for Human Rights»|newspaper=www.instituteforhumanrights.org|date=2025-05-10|url=https://www.instituteforhumanrights.org/team/fatima-movlamli|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250520233434/https://www.instituteforhumanrights.org/team/fatima-movlamli|archivedate=20 мая 2025|url-status=dead}}</ref> == Гл. таксама == * [[Серыйныя арышты журналістаў у Азербайджане]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фатыма Маўламлы}} [[Катэгорыя:Журналісты Азербайджана]] p3lpo7gceah3nih8uy1w68lg9k0bfau 0 799647 5171580 5087967 2026-07-27T00:37:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171580 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | name = Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі | university = [[Гомельскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] | image = | latin_name = | motto = | established = 2000 | head = | city = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Гомель]] | homepage = }} '''Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі ГДМУ''' — структурнае падраздзяленне [[Гомельскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]]. == Гісторыя == У снежні 1990 у Гомельскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце было арганізавана падрыхтоўчае аддзяленне. Загадчыкам быў прызначаны [[Валерый Андрэевіч Ігнаценка]]. У ліпені 2000 быў адкрыты факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі. == Кафедры == З аднаўленнем медыка-прафілактычнага факультэта ў 2024 годзе на факультэце — наступныя кафедры: * біялогіі; * медыцынскай і біялагічнай фізікі; * агульнай і біяарганічнай хіміі. == Дэканы == * [[Іван Міхайлавіч Атрошчанка]] (2000—2008) * [[Міхаіл Ягоравіч Абраменка]] (2008—2015) * [[Віктар Аляксандравіч Мельнік]] (2015—2017) * [[Людміла Рыгораўна Собалева]] (2017—2024) * [[Наталля Паўлаўна Цімашэнка]] (з 2024)<ref>{{Cite web |url=https://gsmu.by/about_the_university/departments/dovuzovskoy_podgotovki/istoriya/ |title=Факультэт даўніверсітэцкайй падрыхтоўкі — Гісторыя |access-date=25 студзеня 2026 |archive-date=15 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251015152813/https://gsmu.by/about_the_university/departments/dovuzovskoy_podgotovki/istoriya/ |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://gsmu.by/about_the_university/departments/dovuzovskoy_podgotovki/ Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220408101201/https://gsmu.by/about_the_university/departments/dovuzovskoy_podgotovki/ |date=8 красавіка 2022 }} {{ГДМУ}} [[Катэгорыя:Факультэты ГДМУ| Даўніверсітэцкай падрыхтоўкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:2000 год у Гомелі]] qyfsm278idree3qdxqec6d1tgriekw4 0 802526 5171603 5097316 2026-07-27T04:03:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171603 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фарыд Алігусейн аглы Ісмаілаў''' ([[Азербайджанская мова|азерб]]. ''Fərid Əlihüseyn oğlu İsmayılov''; [[4 верасня]] [[1998]] года, [[Хырдалан]], [[Азербайджан]]) — азербайджанскі журналіст і палітычны зняволены<ref name=":SİYASİ MƏHBUS">{{cite news|title=AZƏRBAYCANDA SİYASİ MƏHBUSLARIN VAHİD SİYAHI - HESABATI|author=Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Vahid Siyahısı üzrə İşçi Qrup|newspaper=www.ipd-az.org|date=2024-12-04|url=https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2026/01/15jan2026ENG.pdf|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>; рэпарцёр «Toplum TV».<ref name=":FI22">{{cite news|title=Farid Ismayilov|author=|work=[[Камітэт абароны журналістаў]] (CPJ)|date=2025-05-10|url=https://cpj.org/data/people/farid-ismayilov/|accessdate=2025-05-10|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 6 сакавіка 2024 года ён быў прыцягнуты да крымінальнай адказнасці ў межах справы супраць кіраўнікоў і журналістаў «Toplum TV», узбуджанай Следчым аддзелам Галоўнага ўпраўлення паліцыі горада Баку. Хоць 8 сакавіка 2024 года ён быў вызвалены пасля абрання меры стрымання ў выглядзе перадачы пад нагляд паліцыі, 17 студзеня 2025 года быў арыштаваны рашэннем Хатаінскага раённага суда. 22 студзеня 2025 года абвінавачанне па крымінальнай справе, якую расследуе Галоўнае ўпраўленне паліцыі горада Баку, было ўзмоцнена. Фарыду Ісмаілаву і іншым арыштаваным па гэтай справе асобам былі прад’яўлены абвінавачанні па сямі артыкулах Крымінальнага кодэкса.<ref name=":FI14" /> Абвінавачаным таксама прад’явілі новыя абвінавачанні паводле артыкулаў 162-1.1 (прыцягненне работнікаў да выканання любой працы без заключэння працоўнага дагавора), 192.3.2 (незаконнае прадпрымальніцтва, асабліва з атрыманнем буйных даходаў), 193-1.3.1 (легалізацыя маёмасці, атрыманай злачынным шляхам), 193-1.3.2 (тое ж самае, здзейсненае ў буйных памерах), 206.4 (кантрабанда, учыненая арганізаванай групай) і 213.2.1 (ухіленне ад выплаты падаткаў, здзейсненае арганізаванай групай) [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса]]. Шэраг мясцовых і міжнародных праваабарончых арганізацый асудзілі арышт Фарыда Ісмаілава, назваўшы яго палітычна матываваным, і заклікалі ўлады Азербайджана неадкладна вызваліць яго. У цяперашні час утрымліваецца ў Бакинскім следчым ізалятары Пенітэнцыярнай службы Міністэрства юстыцыі.<ref name=":FI23">{{cite news|title=Farid Ismayilov|author=|work=«The Institute for Human Rights»|date=2025-05-10|url=https://www.instituteforhumanrights.org/az/team/farid-ismailov|accessdate=2025-05-10|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251017004726/https://www.instituteforhumanrights.org/az/team/farid-ismailov|archivedate=17 кастрычніка 2025|url-status=dead}}</ref> == Раннія гады і журналісцкая дзейнасць == Фарыд Алігусейн аглы Ісмаілаў нарадзіўся [[4 верасня]] [[1998]] года ў горадзе [[Хырдалан]] Апшэронскага раёна.<ref name=":FI20">{{cite news|title=Fərid İsmayılov 27 yaşını həbsdə qeyd edir|author=|work=Toplum TV|date=2025-05-10|url=https://toplummedia.tv/mehkeme/pferid-ismayilov-27-yasini-hebsde-qeyd-edirnbspp|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":FI24">{{cite news|title=Farid Ismayilov|author=|work=Free Voices Collective (FVC)|date=2025-05-10|url=https://freevoicescollective.org/political-prisoners-list/farid-ismayilov/|accessdate=2025-05-10|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> З 2015 па 2019 год вучыўся ў [[Азербайджанскі дзяржаўны ўніверсітэт нафты і прамысловасці|Азербайджанскім дзяржаўным універсітэце нафты і прамысловасці]]. У 2019–2021 гадах атрымаў ступень магістра ў Бакинскім інжынерным універсітэце (BEU). З 2021 па 2022 год служыў у [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных сілах Азербайджана]]. Журналістыкай займаецца з 2019 года. У 2019–2021 гадах працаваў рэпарцёрам на інтэрнэт-<ref name=":FI22" />канале «Kanal13»<ref name=":FI25">{{cite news|title=Farid Ismayilov|author=|work=Free Voices Collective (FVC)|date=2025-05-10|url=https://freevoicescollective.org/wp-content/uploads/2025/09/farid-ismayilov-1-2.pdf|accessdate=2025-05-10|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>, а з 2022 года працуе рэпарцёрам у «Toplum TV».<ref name=":FI22" /> Падчас прафесійнай дзейнасці неаднаразова падвяргаўся затрыманням, супрацьдзеянню з боку паліцыі і жорсткаму абыходжанню. 25 чэрвеня 2023 года Фарыд Ісмаілаў браў інтэрв’ю ў жыхароў вёскі Човдар (Дашкесанскі раён), суседняй з Сёюдлю, калі да яго падышлі два чалавекі ў цывільным, якія прадставіліся супрацоўнікамі паліцыі, і паспрабавалі адабраць у яго камеру, заявіўшы, што мясцовыя чыноўнікі забаранілі весці рэпартажы з гэтага населенага пункта. [[Камітэт абароны журналістаў]] (CPJ) заклікаў улады Баку расследаваць гэты інцыдэнт.<ref name=":FI21">{{cite news|title=Комитет защиты журналистов призвал Баку расследовать инциденты в Союдлу|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/390257|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> == Арышт і суд (2025–2026) == 6 сакавіка 2024 года Міністэрства ўнутраных спраў правяло аператыўны вобшук у офісе Інстытута дэмакратычных ініцыятыў (IDI) і інтэрнэт-канала «Toplum TV».<ref name=":AM05">{{cite news|title=Toplum TV-nin ofisində və digər ünvanlarda axtarış aparılıb|author=|work=Qafqazinfo.az|date=2025-05-10|url=https://qafqazinfo.az/news/detail/toplum-tv-nin-ofisinde-ve-diger-unvanlarda-axtaris-aparilib-429389|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У выніку была ўзбуджаная крымінальная справа супраць сямі чалавек, у тым ліку відэарэдактара Toplum TV Мушфіга Джабарава, рэпарцёра Фарыда Ісмаілава і менеджара сацыяльных сетак Эльміра Абасава.<ref name=":FI07">{{cite news|title=Пятеро сотрудников Toplum TV задержаны в ходе обыска|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/397833|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":FI01">{{cite news|title=Toplum TV-nin ofisi möhürlənib, cinayət işi açılıb|author=Tapdıq Fərhadoğlu, Türкan Bəşir / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7516039.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> Кожны з іх быў прыцягнуты да крымінальнай адказнасці ў якасці падазраванага паводле артыкула 206.3.2 [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса]] (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове).<ref name=":FI10">{{cite news|title=Шесть человек заподозрены в контрабанде после обыска в Toplum TV|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/397842|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Паведамлялася, што ў кватэры Фарыда Ісмаілава было знойдзена 3100 [[еўра]] наяўнымі.<ref name=":FI08">{{cite news|title=Журналист Toplum TV увезен силовиками после обыска в его квартире|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/397837|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Ісмаілаў і яго адвакат [[Зібейда Садыгава]] заявілі, што грошы яму не належаць і што паліцыя падкінула іх у кватэру.<ref name=":FI02">{{cite news|title=Aкif Qurbanov və jurnalist Fərid İsmayılovun mənzilində axtarış bitib, hər iкisi əlləri qandallı aparılıb|author=Tapdıq Fərhadoğlu, Türкan Bəşir / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7516171.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> Галоўная рэдактарка Toplum TV [[Хадыджа Ісмаілава]] назвала вобшукі і затрыманні ў Toplum TV падаўленнем свабоды медыя.<ref name=":FI09">{{cite news|title=Хадиджа Исмайлова назвала обыски и задержания в Toplum TV подавлением свободы медиа|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/397835|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Пасля гэтага Ісмаілава даставілі ў Галоўнае ўпраўленне паліцыі горада Баку, дзе ў яго ўзялі паказанні.<ref name=":FI03">{{cite news|title=Məhкəmə "Toplum TV" işinə görə saxlanılanlar barəsində həbs qərarı verib|author=Türкan Bəşir, Pərvanə Bayramova / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7519450.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> 8 сакавіка Фарыд Ісмаілаў быў вызвалены і перададзены пад нагляд паліцыі ў якасці меры стрымання.<ref name=":FI17">{{cite news|title=Пять человек арестованы в Азербайджане по делу Toplum TV|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/397903|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 17 студзеня апоўдні Фарыд Ісмаілаў быў затрыманы паліцыяй у сваёй кватэры і дастаўлены ў Галоўнае ўпраўленне паліцыі горада Баку.<ref name=":FI18">{{cite news|title=Журналист Фарид Исмаилов отправлен под арест по делу Toplum TV|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/407688|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Было падрыхтавана хадайніцтва аб адмене меры стрымання ў выглядзе перадачы пад нагляд паліцыі і замене яе мерай у выглядзе арышту.<ref name=":FI06">{{cite news|title="Toplum TV"nin jurnalisti Fərid İsmayılov barəsində həbs qətimкan tədbiri seçildi|author=[[Ульвія Алі]] / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7940339.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> У той жа дзень рашэннем суддзі Сулханы Гаджыевай Хатаінскага раённага суда Фарыд Ісмаілаў быў заключаны пад варту на 2 месяцы і 20 дзён.<ref name=":FI18" /><ref name=":FI11">{{cite news|title=Jurnalist Fərid İsmayılov həbs olunub|author=Əminə Məmmədova / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7940928.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> 22 студзеня адвакат Фарыда Ісмаілава [[Зібейда Садыгава]] сустрэлася з ім у Бакинскім следчым ізалятары. «Фарыд Ісмаілаў заявіў, што прычынай выбару меры стрымання ў выглядзе арышту стала яго журналісцкая дзейнасць у перыяд следства. У судзе пракуратура сцвярджала, што Ісмаілаў нібыта наведваў некаторыя рэгіёны Азербайджана ў ліпені–жніўні і не паведаміў пра гэта следству. Гэта абсалютна не адпавядае рэчаіснасці. Па-першае, Ісмаілаў не наведваў названыя рэгіёны — ён наведваў іншыя і паведаміў пра гэта следству. Калі пракуратура выкарыстоўвае гэта як падставу, чаму яна не прадставіла тлумачэнняў выбару меры арышту ў ліпені–жніўні? Па-другое, не было прадастаўлена ніякай інфармацыі пра знаходжанне Фарыда Ісмаілава ў рэгіёне, якое магло б перашкодзіць следству. Ён не хаваўся ад следства», — адзначыла Садыгава.<ref name=":FI12">{{cite news|title=Vəкil həbsxanada jurnalist Fərid İsmayılovla görüşüb|author=Tapdıq Fərhadoğlu / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7945951.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> Папярэдняе расследаванне па крымінальнай справе было завершана 22 студзеня.<ref name=":FI14" /> У межах крымінальнай справы, якую вяло Галоўнае ўпраўленне паліцыі горада Баку, яму былі прад’яўлены новыя абвінавачанні паводле артыкулаў 162-1.1 (прыцягненне работнікаў да выканання любой працы без заключэння працоўнага дагавора), 192.3.2 (незаконнае прадпрымальніцтва, асабліва з атрыманнем буйных даходаў), 193-1.3.1 (легалізацыя маёмасці, атрыманай злачынным шляхам), 193-1.3.2 (тое ж, здзейсненае ў буйных памерах), 206.4 (кантрабанда, учыненая арганізаванай групай) і 213.2.1 (ухіленне ад выплаты падаткаў, здзейсненае арганізаванай групай) [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса]].<ref name=":FI14">{{cite news|title="Toplum TV işi" üzrə ibtidai istintaq yeкunlaşıb|author=[[Ульвія Алі]] / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7946106.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> 24 студзеня Бакинскі апеляцыйны суд разгледзеў апеляцыю на арышт журналіста Фарыда Ісмаілава.<ref name=":FI15">{{cite news|title=Fərid İsmayılov həbsdə saxlanıb|author=Gülzar Məmmədli / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7949246.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> Адвакат [[Зібейда Садыгава]] заявіла, што абарона настойвала на адсутнасці неабходнасці ўтрымліваць журналіста пад вартай з улікам праблем са здароўем і завяршэння папярэдняга следства. Акрамя таго, яна адзначыла, што Ісмаілаў знаходзіўся пад наглядам паліцыі падчас следства і не ўхіляўся ад з’яўлення ў паліцыю. Таксама ў яго сур’ёзныя праблемы са здароўем, і ён перанёс сем аперацый. Нягледзячы на гэта, суд пакінуў у сіле рашэнне суда першай інстанцыі.<ref name=":FI16">{{cite news|title=Apellyasiya Məhкəməsi jurnalist Fərid İsmayılovun şiкayətini təmin etməyib|author=Pərvanə Bayramova / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7949426.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref><ref name=":FI19">{{cite news|title=Журналист Фарид Исмаилов оставлен под стражей|author=|work=Кавказский узел|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/407913|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> == Міжнародная ўвага == Адразу пасля арыштаў у сакавіку 2024 года [[Камітэт абароны журналістаў|Камітэт па абароне журналістаў]] (CPJ) заклікаў улады Азербайджана вызваліць журналістаў тэлеканала «Toplum TV», зняць усе абвінавачанні з супрацоўнікаў незалежнай навінавай арганізацыі і стварыць умовы для свабоднай працы сродкаў масавай інфармацыі.<ref name=":FI04">{{cite news|title=CPJ Azərbaycan haкimiyyətini Toplum TV-yə qarşı təqibləri dayandırmağa çağırır|author=Emil Bağırov / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7523945.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> Арганізацыя «[[Рэпарцёры без межаў]]» (RSF) асудзіла пераслед незалежных СМІ ў Азербайджане і «незлічоныя» арышты журналістаў.<ref name=":FI05">{{cite news|title=Sərhədsiz Reportyorlar Azərbaycanda “saysız” jurnalist həbsini pisləyir|author=Emil Bağırov / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7549021.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> 22 студзеня Камітэт па абароне журналістаў (CPJ) выступіў з заявай, у якой асудзіў арышт Фарыда Ісмаілава.<ref name=":FI13">{{cite news|title=Jurnalistləri Müdafiə Komitəsi “Toplum TV” jurnalistlərinə qarşı yeni ittihamları və jurnalist Fərid İsmayılovun həbsini pisləyib|author=Tapdıq Fərhadoğlu / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2023-11-22|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7945915.html|access-date=|language=Az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref><ref name=":FI22" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Farid Ismayilov}} [[Катэгорыя:Журналісты Азербайджана]] 72u1pafaen7xmxd448ja0qjbures8hl 0 804113 5171717 5114011 2026-07-27T10:26:54Z Ueschar 151377 арфаграфія 5171717 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Пола (Паліна) Бен-Гурыён''' ([[Іўрыт|іўр.]] פולה בן-גוריון), 8 красавіка 1892, [[Мінск]] — 29 студзеня 1968, [[Беэр-Шэва]], жонка прэм’ер-міністра [[Ізраіль|Ізраіля]] [[Давід Бен-Гурыён|Давіда Бен-Гурыёна]], у гады яго кадэнцыі — важная публічная асоба ў Ізраілі, па адукацыі медыцынская сястра. Паліна Мунвайс нарадзілася ў Мінску ў 1892, а ў 1904 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў ЗША, асеўшы ў [[Нью-Ёрк]]у — як і многія яўрэі ў гэты час, ратуючыся ад пагромаў і нестабільнасці. Хутка вывучыўшы англійскую мову, яна атрымала адукацыю медыцынскай сястры і пачала працаваць у хірургічным аддзяленні шпіталя ў [[Ньюарк (Нью-Джэрсі)|Ньюарку]]. Свайго будучага мужа яна сустрэла ў 1915 годзе, калі Давід быў вымушаны пакінуць асманскую Палестыну ў сувязі з [[I Сусветная вайна|І Сусветнай вайной]]. Ён адчуваў сябе самотна ў Амерыцы і папрасіў Полу суправаджаць яго ў бібліятэку, каб яна дапамагала яму ў працы над матэрыяламі аб будучыні габрэйскай дзяржавы. На той момант яна ўжо была старэйшай медсястрой і была хутчэй праціўніцай, чым прыхільніцай [[сіянізм]]а, аддаючы перавагу [[Анархізм|анархісцкім]] поглядам, але ў цэлым адчуваючы сябе камфортна ў Амерыцы. Каханне і перакананасць Давіда змянілі яе погляды толькі часткова, да канца жыцця яна ставілася да большасці сіяніцкіх ідэй скептычна. Яны ажаніліся 5 снежня 1917 годзе на грамадзянскай цырымоніі рэгістрацыі шлюбу, і ўжо на наступны дзень пасля вяселля Пола вярнулася да працы ў аперацыйную. Да гэтага моманту нават блізкія сябры Бен-Гурыёна не ведалі пра іх рамантычныя адносіны. У далейшым, яны так і не аформілі шлюб паводле рэлігійных канонаў, хаця ім не раз гэта прапаноўвалі. Пазней, калі Давід уступіў у [[Габрэйскі легіён]] і з’ехаў на службу, Пола засталася ў Нью-Ёрку цяжарнай, і неўзабаве нарадзілася іх дачка Геўла. Толькі праз 18 месяцаў, у лістападзе 1919, сям’я ўз’ядналася ў Эрэц-Ісраэль, і Давід упершыню ўбачыў сваю дачку. У далейшым Пола вяла хатнюю гаспадарку, выхоўвала траіх дзяцей, сачыла за здароўем мужа і ніколі не абцяжарвала яго бытавымі клопатамі. Бывалі выпадкі, калі Давід знаходзіўся за мяжой, а Пола таемна падзарабляла медсястрой, каб не трывожыць яго фінансавымі цяжкасцямі. Як пісала ізраільская гісторык Аніта Шапіра, Пола не была інтэлектуальным ці эмацыйным партнёрам для Бен-Гурыёна, але затое прысвяціла жыццё клопату пра яго. Яна пазнаёміла яго з правіламі асабістай гігіены, такімі як рэгулярнае купанне, чыстка зубоў і нават змена ніжняй бялізны, да якіх ён раней не прызвычаіўся. На працягу амаль 15-гадовага (з перапынкам) перабывання мужа на пасадзе прэм’ер-міністра, хаця Пола не займала афіцыйных пастоў, яе нефармальны ўплыў на ізраільскую палітыку як [[Першая лэдзі|"першай лэдзі"]] быў вельмі адчувальным. Каб звязацца з прэм’ер-міністрам, трэба было спачатку прайсці праз яе. Яна магла адмяніць прыём, калі муж спаў, або выкрасліць са спісу гасцей тых, хто ёй асабіста не падабаўся. Аднак яна ніколі не імкнулася ўмешвацца ў дзяржаўныя справы — хутчэй, абараняла свайго мужа ад празмернага ціску. Яна сябравала з палітычнымі супернікамі мужа — [[Менахем Бегін|Менахемам Бегіным]] і Пінхасам Лавонам, і нават асабіста спрабавала пераконваць апанентаў змяніць сваю пазіцыю, калі лічыла гэта правільным. Пасля першай адстаўкі Бэн-Гурыёна ў 1953 годзе муж і жонка пераехалі ў [[кібуц]] Сдэ-Бокер у пустыні Негеў. Там Поле прыйшлося няпроста: яна была адарваная ад звыклага круга зносін і доўга абвыкала да кібуцного жыцця. Пасля яго другой адстаўкі ў 1963 парв пасялілася там на стала. Пола памерла ў студзені 1968 гады ад кровазліцця ў мозг у шпіталі ў Беэр-Шэве. Бэн-Гурыён абраў для яе і сябе месца апошняга спачыну на схіле над ручаём Цын у пустыні [[Негеў]]. Цырымонію пахавання наведалі многія, у тым ліку яе сябры і нават палітычныя супернікі мужа. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Shapira, Anita (2014). ''Ben-Gurion: Father of Modern Israel''. Yale University Press. ISBN 978-0-300-18273-6 * Glass, Joseph B. (2008). «American Jewish Women and Palestine, Their Immigration, 1918—1939.». In Kark, Ruth; Shilo, Margalit; Hasan-Rokem, Galit (eds.). Jewish Women in Pre-state Israel: Life History, Politics, and Culture. Brandeis University Press. pp. 63-83. ISBN 978-1-58465-702-6. * Reinharz, Shulamit (1999). Jewish Women and Women’s Issues in the Yishuv (Palestine) and Israel: A Timeline of People, Places and Ideas, 1880—1998 (Report). Hadassah International Research Institute on Jewish Women at Brandeis University. {{Бібліяінфармацыя}} h90zk0dnc72x7bul2b7km9cga60xfa7 5171718 5171717 2026-07-27T10:27:13Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Пола Бён-Гурыён]] у [[Пола Бен-Гурыён]]: Назва з памылкай правапісу 5171717 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Пола (Паліна) Бен-Гурыён''' ([[Іўрыт|іўр.]] פולה בן-גוריון), 8 красавіка 1892, [[Мінск]] — 29 студзеня 1968, [[Беэр-Шэва]], жонка прэм’ер-міністра [[Ізраіль|Ізраіля]] [[Давід Бен-Гурыён|Давіда Бен-Гурыёна]], у гады яго кадэнцыі — важная публічная асоба ў Ізраілі, па адукацыі медыцынская сястра. Паліна Мунвайс нарадзілася ў Мінску ў 1892, а ў 1904 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў ЗША, асеўшы ў [[Нью-Ёрк]]у — як і многія яўрэі ў гэты час, ратуючыся ад пагромаў і нестабільнасці. Хутка вывучыўшы англійскую мову, яна атрымала адукацыю медыцынскай сястры і пачала працаваць у хірургічным аддзяленні шпіталя ў [[Ньюарк (Нью-Джэрсі)|Ньюарку]]. Свайго будучага мужа яна сустрэла ў 1915 годзе, калі Давід быў вымушаны пакінуць асманскую Палестыну ў сувязі з [[I Сусветная вайна|І Сусветнай вайной]]. Ён адчуваў сябе самотна ў Амерыцы і папрасіў Полу суправаджаць яго ў бібліятэку, каб яна дапамагала яму ў працы над матэрыяламі аб будучыні габрэйскай дзяржавы. На той момант яна ўжо была старэйшай медсястрой і была хутчэй праціўніцай, чым прыхільніцай [[сіянізм]]а, аддаючы перавагу [[Анархізм|анархісцкім]] поглядам, але ў цэлым адчуваючы сябе камфортна ў Амерыцы. Каханне і перакананасць Давіда змянілі яе погляды толькі часткова, да канца жыцця яна ставілася да большасці сіяніцкіх ідэй скептычна. Яны ажаніліся 5 снежня 1917 годзе на грамадзянскай цырымоніі рэгістрацыі шлюбу, і ўжо на наступны дзень пасля вяселля Пола вярнулася да працы ў аперацыйную. Да гэтага моманту нават блізкія сябры Бен-Гурыёна не ведалі пра іх рамантычныя адносіны. У далейшым, яны так і не аформілі шлюб паводле рэлігійных канонаў, хаця ім не раз гэта прапаноўвалі. Пазней, калі Давід уступіў у [[Габрэйскі легіён]] і з’ехаў на службу, Пола засталася ў Нью-Ёрку цяжарнай, і неўзабаве нарадзілася іх дачка Геўла. Толькі праз 18 месяцаў, у лістападзе 1919, сям’я ўз’ядналася ў Эрэц-Ісраэль, і Давід упершыню ўбачыў сваю дачку. У далейшым Пола вяла хатнюю гаспадарку, выхоўвала траіх дзяцей, сачыла за здароўем мужа і ніколі не абцяжарвала яго бытавымі клопатамі. Бывалі выпадкі, калі Давід знаходзіўся за мяжой, а Пола таемна падзарабляла медсястрой, каб не трывожыць яго фінансавымі цяжкасцямі. Як пісала ізраільская гісторык Аніта Шапіра, Пола не была інтэлектуальным ці эмацыйным партнёрам для Бен-Гурыёна, але затое прысвяціла жыццё клопату пра яго. Яна пазнаёміла яго з правіламі асабістай гігіены, такімі як рэгулярнае купанне, чыстка зубоў і нават змена ніжняй бялізны, да якіх ён раней не прызвычаіўся. На працягу амаль 15-гадовага (з перапынкам) перабывання мужа на пасадзе прэм’ер-міністра, хаця Пола не займала афіцыйных пастоў, яе нефармальны ўплыў на ізраільскую палітыку як [[Першая лэдзі|"першай лэдзі"]] быў вельмі адчувальным. Каб звязацца з прэм’ер-міністрам, трэба было спачатку прайсці праз яе. Яна магла адмяніць прыём, калі муж спаў, або выкрасліць са спісу гасцей тых, хто ёй асабіста не падабаўся. Аднак яна ніколі не імкнулася ўмешвацца ў дзяржаўныя справы — хутчэй, абараняла свайго мужа ад празмернага ціску. Яна сябравала з палітычнымі супернікамі мужа — [[Менахем Бегін|Менахемам Бегіным]] і Пінхасам Лавонам, і нават асабіста спрабавала пераконваць апанентаў змяніць сваю пазіцыю, калі лічыла гэта правільным. Пасля першай адстаўкі Бэн-Гурыёна ў 1953 годзе муж і жонка пераехалі ў [[кібуц]] Сдэ-Бокер у пустыні Негеў. Там Поле прыйшлося няпроста: яна была адарваная ад звыклага круга зносін і доўга абвыкала да кібуцного жыцця. Пасля яго другой адстаўкі ў 1963 парв пасялілася там на стала. Пола памерла ў студзені 1968 гады ад кровазліцця ў мозг у шпіталі ў Беэр-Шэве. Бэн-Гурыён абраў для яе і сябе месца апошняга спачыну на схіле над ручаём Цын у пустыні [[Негеў]]. Цырымонію пахавання наведалі многія, у тым ліку яе сябры і нават палітычныя супернікі мужа. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Shapira, Anita (2014). ''Ben-Gurion: Father of Modern Israel''. Yale University Press. ISBN 978-0-300-18273-6 * Glass, Joseph B. (2008). «American Jewish Women and Palestine, Their Immigration, 1918—1939.». In Kark, Ruth; Shilo, Margalit; Hasan-Rokem, Galit (eds.). Jewish Women in Pre-state Israel: Life History, Politics, and Culture. Brandeis University Press. pp. 63-83. ISBN 978-1-58465-702-6. * Reinharz, Shulamit (1999). Jewish Women and Women’s Issues in the Yishuv (Palestine) and Israel: A Timeline of People, Places and Ideas, 1880—1998 (Report). Hadassah International Research Institute on Jewish Women at Brandeis University. {{Бібліяінфармацыя}} h90zk0dnc72x7bul2b7km9cga60xfa7 1 804114 5171720 5112533 2026-07-27T10:27:13Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Пола Бён-Гурыён]] у [[Размовы:Пола Бен-Гурыён]]: Назва з памылкай правапісу 5112533 wikitext text/x-wiki == {{Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} == <nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus|Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus]]<nowiki>}} </nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:43, 14 сакавіка 2026 (+03) gc6w23j7dhnyfzn8vv04jus8jc5d017 0 804371 5171685 5114791 2026-07-27T08:56:00Z Ueschar 151377 Больш распаўсюджанае напісанне імя 5171685 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Асоба}} Мір'ям Бен-Порат ([[Іўрыт|іўр.]] מרים בן פורת‎; народжаная Мір'ям Шэйнзон; 19 студзеня 1918, [[Віцебск]] — 26 ліпеня 2012, [[Іерусалім]]) — ізраільскі юрыст, суддзя Вярхоўнага суда Ізраіля (1988—1998)<ref>[https://jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/benporat_miriam.html Miriam Ben-Porat] (англ.). — на сайце «Яўрэйскай віртуальнай бібліятэкі» (JVL)</ref> . == Біяграфія == Мір'ям Шэйнзон нарадзілася 19 студзеня 1918 года ў горадзе Віцебску (тады ў [[РСФСР]]). Бацькі былі родам з [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]: бацька — Эліэзэр Шэйнзон, мануфактуршчык з мястэчка [[Анікшчай]] Вількамірскага павета; маці — Хая Шэйнзон (народжаная Рык), была хатняй гаспадыняй. Мір'ям вырасла ў [[Коўна|Коўне]], там жа скончыла сярэднюю школу і ў 1936 годзе эмігравала ў падмандатную брытанскую Палестыну <ref name=":0">''[https://eleven.co.il/state-of-israel/social-religious-life/10514/ Бен-Порат, Мирьям]'' — артыкул з "Электронной еврейской энциклопедии"</ref>. Яе брат Пінхас і бацькі загінулі ў гета. У Палестыне яна скончыла брытанскую школу правазнаўства і ў 1945 годзе атрымала права займацца адвакацкай дзейнасцю. У 1948—58 гадах служыла ў дзяржаўнай пракуратуры, прычым у 1953—58 гадах была намеснікам дзяржаўнага пракурора; выступала абвінаваўцам у шэрагу найважнейшых працэсаў<ref name=":0" />. У 1946 годзе Мір'ям выйшла замуж за Іосіфа Бен-Пората (Рубінштэйна<ref>''Galia Eliahou.'' Miriam Ben-Porat. // jwa.org </ref>). У 1975 годзе Бен-Порат атрымала пасаду старшыні Іерусалімскага акруговага суда. З 1964 па 1978 год Мір'ям Бен-Порат была прафесарам права [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскага ўніверсітэта]] ў Іерусаліме<ref>''Salokar, Rebecca Mae; Mary L. Volcansek.'' Women in Law: A Bio-bibliographical Sourcebook (англ.). — Greenwood Publishing Group, 1996. — P. 38—40. — <nowiki>ISBN 0313294100</nowiki>.</ref>. У 1977 годзе яна стала першай жанчынай-суддзёй у Вярхоўным судзе Ізраіля, прапрацаваўшы ў гэтым судзе дзесяць гадоў. У 1988 годзе Бен-Порат была абраная на пасаду Дзяржаўнага кантралёра Ізраілю, стаўшы першай і пакуль адзінай жанчынай на гэтай пасадзе. У 1993 годзе прызначаная на другі тэрмін. Працавала на гэтай пасадзе да 1998 году. Справаздачы Бэн-Порат выклікалі шырокі грамадскі рэзананс, яна карысталася вялікай павагай у ізраільскім грамадстве за мужную барацьбу супраць карупцыі і бесстароннасць. Памерла 26 ліпеня 2012 года ў Іерусаліме. == Прызнанне == За сваю дзейнасць Бен-Порат узнагароджвалася рознымі званнямі і прэміямі: 1991 год — [[Дзяржаўная прэмія Ізраіля]] - за ўклад у жыццё грамадства і дзяржавы<ref name=":0" /> 1993 год — ступень ганаровага доктара [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскага ўніверсітэта]] <ref name=":0" /> 1995 год — прэмія ад Руху за якасць улады ў Ізраілі. 2004 год — Званне Ганаровы грамадзяніна Іерусаліма У 2005 годзе Бен-Порат увайшла спіс двухсот самых вялікіх ізраільцян па версіі інтэрнэт-сайта Ynet, дзе заняла 155-е месца<ref>גיא בניוביץ' (20 чэрвеня 1995). הישראלי מספר 1: יצחק רבין – תרבות ובידור. ''Ynet''. </ref> . == Цікавыя факты == У інтэрв'ю Дзяржаўнаму радыё Ізраіля ў 2010 годзе Бэн-Порат заявіла, што лічыць неабходным увесці ў Ізраілі дадатковыя сцяг і гімн, якія будуць адпавядаць спадзяванням арабскіх грамадзян Ізраіля<ref>[https://www.evrey.com/sitep/analysis/arkhiv.php3?menu=10-10/11.htm Израиль двоится в глазах левой элиты] // evrey.com</ref>. == Зноскі == {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-20}} h82be8vb8a7g9i4gn4f64osbmsxua8n 0 807411 5171741 5138892 2026-07-27T11:20:12Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Maraya_Concert_Hall_2024.png|Maraya_Concert_Hall_2024.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Cergun62|]]. 5171741 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = горад | беларуская назва = Аль-Ула | арыгінальная назва = {{lang-ar|العلا}} | сцяг = | шырыня сцяга = | апісанне сцяга = | герб = | шырыня герба = | апісанне герба = | выява = Al Ula (6748577917).jpg | памер = | подпіс = Краявід горада з паветра | тэрыторыя ў табліцы = | краіна = {{SAU}} | падначаленне = | рэгіён = Хіджаз | від рэгіёна = Рэгіён | адміністрацыйная адзінка = [[Эль-Медына]] | від адміністрацыйнай адзінкі = Правінцыя | раён = Аль-Ула | від раёна = Мухафаза | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | CoordAddon = | CoordScale = | унутраны падзел = | кіраўнік = [[Бадэр ібн Фархан Аль Сауд]] | від кіраўніка = | дата заснавання = старажытнасць | першае згадванне = [[Харанская стэла]] ([[VI стагоддзе да н.э.|VI ст. да н. э.]]) | ранейшыя назвы = Дадан, Хегра | плошча = 22,561 | вышыня цэнтра НП = 692<ref>{{Cite web |title=Elevation Finder |url=https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |access-date=14 траўня 2021 |website=www.freemaptools.com |archive-date=20 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420193017/https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |url-status=live }}</ref> | від вышыні = | клімат = | насельніцтва = 60,103 | крыніца насельніцтва = <ref>{{cite web |url=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |script-title=ar:بوابة الهيئة - الصفحة الرئيسية |language=ar |website=portal.saudicensus.sa |title=GASTAT Portal |access-date=4 траўня 2024 |archive-date=3 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003010040/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |url-status=live }}</ref> | год перапісу = 2022 | нацыянальны склад = [[арабы]] | канфесійны склад = [[суніты]] | часавы пояс = +3 | DST = | тэлефонны код = 014 | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | лічбавы ідэнтыфікатар = | від ідэнтыфікатара = | сайт = www.experiencealula.com/en | мова сайта = en | карта краіны = | карта рэгіёна = Al Madinah Al Munawwarah - Al Ula.svg | карта раёна = | назва краінакарта = | краінакарта = | рэгіёнкарта = | commons = }} '''Аль-Ула''' ({{lang-ar|ٱلْعُلَا}}, ''al-ʿUlā'') — старажытны аравійскі горад-[[аазіс]] і сучасны адміністрацыйны цэнтр [[Спіс мухафазаў Саудаўскай Аравіі|аднайменнай мухафазы]] ў правінцыі [[Эль-Медына]], [[Саудаўская Аравія]]. Горад размешчаны ў гістарычнай вобласці [[Хіджаз]], за 350 км на паўночны захад ад [[Медына|Медыны]]. Гістарычна Аль-Ула з’яўлялася важным гандлёвым вузлом на знакамітым [[Шлях пахаў|Шляху пахаў]], які злучаў [[Індыйскі субкантынент]] і [[Персідскі заліў]] з [[Левант]]ам і [[Еўропа]]й<ref>{{Cite web |title=Heritage Sites in AlUla, Saudi Arabia {{!}} ExperienceAlUla.com |url=https://experiencealula.com/en/Discover_Al-'Ula/Heritage/Pages/default.aspx |access-date=3 чэрвеня 2020 |website=experiencealula.com}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Наваколлі Аль-Улы ўяўляюць сабой унікальнае засяроджванне [[Археалагічныя помнікі|археалагічных помнікаў]]. Тут захаваліся шматлікія наскальныя надпісы, якія ілюструюць як развіццё арабскай мовы, так і сведчанні старажытных [[Семіцкія мовы|семіцкіх моў]], а таксама каменныя жытлы і грабніцы. Найбольш значныя артэфакты датуюцца [[Набатэйскае царства|набатэйскім]] і даданіцкім перыядамі з прыкметамі грэка-рымскага ўплыву. У 22 км на поўнач ад горада знаходзіцца [[Хегра]] (таксама вядомая як Аль-Хіджр або Мадаін-Саліх) — першы аб’ект [[Сусветная спадчына ЮНЕСКА|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]] ў Саудаўскай Аравіі. Яе, пабудаваную [[Набатэі|набатэямі]] больш за 2000 гадоў таму, часта параўноўваюць з [[Петра]]й у [[Іарданія|Іарданіі]]<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Arka Roy |date=16 April 2018 |title=Saudi Arabia is planning to open the region of AlUla for tourists |newspaper=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115163613/https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-date=15 студзеня 2019 |url-status=live }}</ref>. [[Стары горад (Аль-Ула)|Стары горад Аль-Улы]], вядомы як Аль-Дзіра, уяўляе сабой шчыльнае паселішча з [[Глінабітнае будаўніцтва|глінабітных]] і каменных дамоў каля пальмавага аазіса.{{Пераход|Гістарычнае паселішча}} У старажытнасці горад быў сталіцай дзяржавы [[Ліх’ян]].{{Пераход|Даісламскія часы}} Горы вакол Аль-Улы, асабліва Джабаль-Ікма, знакамітыя сваімі [[петрогліф]]амі і [[эпіграфіка]]й.{{Пераход|Наскальнае мастацтва}} У 2023 годзе накаменных надпісы Аль-Улы (каля 300 адзінак), высечаныя ў [[пясчанік]]у, былі ўключаны ў рэестр ЮНЕСКА «[[Памяць свету]]»<ref>{{Cite web |last=UNESCO |title=Arabian Chronicles in Stone: Jabal Ikmah |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/arabian-chronicles-stone-jabal-ikmah?hub=1081 |access-date=2025-06-16 |website=UNESO Memory of the World Programme}}</ref>. Яны датуюцца другой паловай I тысячагоддзя да н. э. і выкананы на старажытнаарабскіх дыялектах, а таксама на [[Арамейскія мовы|арамейскай]], [[Даданіцкая мова|даданіцкай]], [[Тамудская мова|тамудскай]] і [[Мінейская мова|мінейскай]] мовах<ref>{{Cite web |last=UNESCO |title=Documentary Heritage in AlUla |url=https://www.unesco.org/en/alula/documentary-heritage?hub=158596 |access-date=2025-06-16 |website=AlUla: Renaissance of an Oasis}}</ref>.{{Пераход|Даследаванні}} Рэгіён вылучаецца кантрасным ландшафтам: суровыя каньёны, мудрагелістыя скальныя ўтварэнні і сухія рэчышчы ([[вадзі]]) суседнічаюць з пышнымі азісамі. Аль-Ула калісьці была ключавым прыпынкам на [[Хіджазская чыгунка|Хіджазскай чыгунцы]], што злучала [[Дамаск]] з [[Медына]]й.{{Пераход|Сучасная гісторыя}} Сёння, з насельніцтвам каля {{num|60000}} чалавек (паводле даных 2022 года)<ref>{{Cite web |title=Places in AlUla (Medina Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |access-date=3 сакавіка 2024 |website=www.citypopulation.de |archive-date=3 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303184745/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |url-status=live }}</ref>, горад з’яўляецца цэнтрам міжнароднага турызму і сімвалам культурнага адраджэння Саудаўскай Аравіі.{{Пераход|Турызм}} == Гісторыя == === Прагісторыя === {{Гл. таксама|Дагістарычная Аравія}} Гісторыя асваення азіса Аль-Ула налічвае каля сямі тысячагоддзяў (з 5000 года да н. э.), а [[Культурны пласт|археалагічныя пласты]] рэгіёна захоўваюць каштоўныя сведчанні эпох [[неаліт]]у і [[Бронзавы век|бронзы]]. Да гэтага раннега перыяду належаць маштабныя [[мегаліты]]чныя збудаванні — працяглыя прамалінейныя каменныя муры і своеасаблівыя пахавальныя [[курган]]ы, вядомыя як ''базіны''. Мясцовыя петрогліфы вылучаюцца багаццем сюжэтаў: на [[пясчанік]]авых скалах захаваліся выявы паляўнічых і разнастайнай фаўны, уключаючы быкоў, ібексаў ([[Нубійскі горны казёл|нубійскіх горных казлоў]]), страусаў, [[драмедар]]аў і розных [[Каціныя|каціных]]<ref name="Dedan_Livius">{{cite web |title=Dedan |url=https://www.livius.org/articles/place/dedan/ |website=Livius |access-date=23 жніўня 2023 |archive-date=31 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831143254/https://www.livius.org/articles/place/dedan/ |url-status=live }}</ref> (падрабязней гл. раздзел {{Section link||Наскальнае мастацтва}}). === Даісламскія часы === {{Гл. таксама|Даісламская Аравія}} [[Файл:Madain Saleh (6730299351).jpg|thumb|Джабаль-аль-Банат]] Агароджаны мурамі горад Аль-Ула паўстаў урадлівым аазісам у пустыннай даліне, багатай на водныя рэсурсы. Ён месціўся ўздоўж «[[Шлях пахаў|Шляху пахаў]]» — сеткі гандлёвых маршрутаў, якія спрыялі абмену [[Смакавыя дабаўкі|прыправамі]], [[шоўк]]ам і прадметамі раскошы паміж [[Аксумскае царства|Аксумскім царствам]], Аравійскім паўвостравам, Егіптам і Індыяй. Аазіс Аль-Ула знаходзіцца на месцы біблейскага горада Дадан (Дэдан), аднак ягоны ўздым звязаны са старажытным паўночнааравійскім царствам [[Ліх’ян]], якое панавала тут з V па II стагоддзе да н. э.<ref>{{Cite web |url=https://www.atlasobscura.com/places/al-ula |title=Al 'Ula |access-date=23 снежня 2018 |archive-date=13 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613220145/https://www.atlasobscura.com/places/al-ula |url-status=live }}</ref> Раннюю гісторыю аазіса прынята дзяліць на некалькі этапаў. Перыяд Даданіцкага царства ахоплівае VII і VI стагоддзі да н. э. Дадан згадваецца на [[Харанская стэла|Харанскай стэле]]: там апісваецца ваенны паход [[Набанід]]а, апошняга кіраўніка [[Новававілонскае царства|Новававілонскага царства]], які каля 552 года да н. э. заваяваў Паўночную Аравію, уключаючы гарады [[Тайма]], Дадан і Ясрыб (сучасная [[Медына]])<ref name="Dedan_Livius"/><ref>{{citation |last=Gadd |first=C. J. |author1-link=Сірыл Джон Гэд |year=1958 |title=The Harran Inscriptions of Nabonidus |publisher=Anatolian Studies |volume=8 |page=59 }}</ref>. Мяркуецца, што на мяжы V стагоддзя да н. э. улада ў царстве стала [[Спадчынная манархія|спадчыннай]]. [[Файл:Hegra Inscription Marcus Aurelius.jpg|міні|Рымскі надпіс у Хегры, прысвечаны імператару [[Марк Аўрэлій|Марку Аўрэлію]]]] Наступныя чатырыста гадоў, прыкладна да 100 года да н. э., былі эпохай Ліх’яніцкага царства. Было выяўлена, што сярод карэнных жыхароў была група мінейцаў — выхадцаў з дзяржавы [[Мінейскае царства|Маін]], што месцілася на крайнім поўдні Аравіі (сучасны [[Емен]]). Відавочна, яны мелі ў аазісе пастаяннае паселішча і прыносілі ахвяры свайму бажаству Ваду<ref name="Dedan_Livius"/>. Пазней рэгіёнам завалодалі [[набатэі]] з поўначы, якія ўтрымлівалі яго прынамсі да 106 года н. э., пакуль [[Рымская імперыя]] не анексавала гэтыя землі, уключыўшы іх у склад правінцыі [[Аравія Петрэйская|Камяністая Аравія]] (''Arabia Petraea'')<ref name="Hegra_Livius">{{cite web |title=Hegra |url=https://www.livius.org/articles/place/dedan/hegra/ |website=Livius |access-date=08 траўня 2026 |archive-date=20 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260120123225/https://www.livius.org/articles/place/dedan/hegra/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=12 September 2024 |title=The History of Hegra |url=https://hegraconservation.com/the-history-of-hegra/ |website=Hegra Conservation Project |access-date=24 верасня 2024 |language=en |archive-date=24 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924172036/https://hegraconservation.com/the-history-of-hegra/ |url-status=live }}</ref>. === Сярэднявечныя ісламскія часы === Аль-Мабіят, размешчаны прыкладна за 20 км ад Мугайры, стаў наступным важным гандлёвым цэнтрам рэгіёна. Ён квітнеў прыкладна з 650 года н. э. да свайго заняпаду, які наступіў незадоўга да 1230 года. У XIII стагоддзі быў пабудаваны стары горад Аль-Ула, вядомы сярод мясцовых жыхароў як Аль-Дзіра. Пры ягоным узвядзенні паўторна выкарыстоўваліся камяні з руін старажытных Дадана і Ліх’яна. === Сучасная гісторыя === [[Файл:Ottoman fort at Hegra.jpg|міні|Асманскі форт Аль-Хіджр (قلعة الحجر)]] [[Файл:Hijaz Railway Station at Madain Salih, Saudi Arabia (4).jpg|міні|Вакзал Хіджазскай чыгункі ў Мадаін-Саліху, прыгарад Аль-Улы]] Аазіс Аль-Ула зноў стаў асноўным цэнтрам рассялення ў рэгіёне і захоўвае гэты статус да нашых дзён. У перыяд паміж 1901 і 1908 гадамі ўлады [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] пабудавалі [[Хіджазская чыгунка|Хіджазскую чыгунку]], каб злучыць сірыйскі [[Дамаск]] з Медынай. Галоўныя станцыі на гэтай лініі былі ўзведзены ў Мадаін-Саліху (Хегры) і Аль-Уле. Чыгуначны пуць пралягаў праз заходнюю частку Аль-Хурайбы, прыкладна ў 12 км на поўнач ад старога сярэднявечнага горада. Лічыцца, што менавіта на гэтым месцы знаходзілася старажытнае дэданіцкае і ліх’яніцкае паселішча, руіны якога, хоць і ў моцна пашкоджаным стане, захаваліся да нашых часоў. У XX стагоддзі побач са старым горадам быў заснаваны новы гарадскі цэнтр, і з часам жыхары канчаткова пакінулі старыя глінабітныя будынкі. Паведамляецца, што апошняя сям’я выехала адтуль у 1983 годзе, а апошняе набажэнства ў старой мячэці адбылося ў 1985 годзе<ref>{{cite web |title=Modern AlUla |url=http://madainsaleh.net/modern_alula.aspx |website=Madainsale.net |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723195214/http://madainsaleh.net/modern_alula.aspx |archive-date=23 ліпеня 2011 |access-date=07-05-2026 }}</ref>. Сёння як руіны сярэднявечнага горада Аль-Дзіра, так і тэрыторыя старажытнага ліх’яніцкага паселішча ўваходзяць у межы сучаснага горада. З 1980-х гадоў рэгіён перажывае сельскагаспадарчы і ўрбаністычны рост. З таго часу да аседлага насельніцтва далучыліся былыя [[бедуіны]], а таксама, як і ва ўсёй астатняй краіне, вялікая колькасць працоўных-мігрантаў<ref>{{cite journal |first1=Vincent |last1=Battesti |first2=Léo |last2=Marty |title=Bedouins and Sedentaries today in AlUla (Kingdom of Saudi Arabia): al-diyâr and al-Dîra in the rear-view mirror |journal=Arabian Humanities |volume=17 |date=2023 |issn=2308-6122 |doi=10.4000/cy.10103 |url=https://hal.science/hal-04169079v1/file/B%C3%A9douins%20et%20S%C3%A9dentaires%20aujourd%E2%80%99hui%20%C3%A0%20al-%E2%80%98Ul%C3%A2%20%28Royaume%20d%E2%80%99Arabie%20saoudite%29%2C%20al-diy%C3%A2r%20et%20al-D%C3%AEra%20dans%20le%20r%C3%A9troviseur%2C%20V.%20Battesti%20%26%20L.%20Marty%20%282023%29.pdf }}</ref>. === Храналогія === Ніжэй прыведзена паслядоўнасць гістарычных эпох і адпаведных археалагічных знаходак у мухафазе Аль-Ула<ref>{{cite web |url=https://www.rcu.gov.sa/en/about-us/about-alula/ |title=About AlUla |website=rcu.gov.sa |access-date=20 траўня 2024 |archive-date=20 траўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520150815/https://www.rcu.gov.sa/en/about-us/about-alula/ |url-status=live }}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Гістарычная эпоха !! Сведчанні |- |[[Бронзавы век]]|| # Артэфакты бронзавага веку ў Аль-Хіджры. # Археалагічны комплекс: курганныя пахаванні (базіны), датаваныя паводле C14 (2113—1892 гг. да н. э.). |- | Царствы Дадан і Ліх’ян || # Сталічны цэнтр. # Ірыгацыйныя сістэмы і развіццё агракультуры (пачатак культывацыі [[Фінікавая пальма|фінікавай пальмы]]). # Эканамічны ўздым дзякуючы гандлю [[ладан]]ам з [[Месапатамія]]й. # Помнікі [[Старажытныя паўночнааравійскія пісьменнасці|паўночнааравійскага пісьменства]] (Джабаль-Ікма). |- |[[Набатэйскае царства]] (Хегра)|| # Статус паўднёвай сталіцы дзяржавы. # Манументальныя разьбяныя фасады скальных грабніц. # Развітыя сістэмы водазабеспячэння. # Росквіт транзітнага гандлю ладанам з [[Міжземнамор’е]]м. |- |Рымская прысутнасць|| # Ваенны лагер (форт) у Хегры. # Крайняя паўднёвая мяжа ([[лімес]]) Рымскай імперыі. |- |Ісламскі перыяд (Курх, Аль-Ула)|| # Гандлёвы і паломніцкі росквіт (шлях паломнікаў). # Удасканаленне сістэм водакарыстання. |- |Асманскі перыяд|| # [[Хіджазская чыгунка]]: станцыі ў рэгіёне для забеспячэння [[хадж]]у. # Абарончыя форты ўздоўж маршрутаў паломніцтва. |} == Археалагічная спадчына == === Даследаванні === [[Файл:Qasr al-Bint, Hegra (Madain Salih), Saudi Arabia, 1st cent. CE (2).jpg|thumb|334x334px|Хегра (Мадаін-Саліх), грабніца ў набатэйскім некропалі Каср-аль-Бінт]] Першым еўрапейскім падарожнікам [[Новы час|Новага часу]], які апісаў Аль-Улу, стаў [[Чарльз Мантэгі Даўці]] ў 1876 годзе. Неўзабаве, у 1881—1882 гадах, рэгіён наведаў Шарль Юбер, які вярнуўся сюды ў 1883 годзе ў суправаджэнні [[Юліус Ойтынг|Юліуса Ойтынга]]. Аднак найбольш грунтоўнае і сістэматычнае вывучэнне гэтай мясцовасці на пачатку XX стагоддзя здзейснілі французскія даследчыкі-[[дамініканцы]] [[Антанін Жасэн]] і Рафаэль Савіньяк. Падчас сваіх экспедыцый 1907, 1908 і 1910 гадоў яны дэталёва даследавалі руіны [[Хегра|Хегры]] і Дадана, а таксама сабралі багатую калекцыю [[Даданіцкая мова|даданіцкіх]], [[Мінейскае мова|мінейскіх]], [[Тамудскае мова|тамудскіх]] і набатэйскіх надпісаў. Менавіта іхнія навуковыя працы заклалі падмурак для ўсіх наступных даследаванняў гісторыі краю<ref>{{Cite journal |jstor=194675 |title=AlUla (Saudi Arabia): A Report on a Historical and Archaeological Survey |journal=Bulletin (British Society for Middle Eastern Studies) |volume=8 |issue=1 |pages=30–32 |last1=Al-Nasif |first1=Abdallah |year=1981 |doi=10.1080/13530198108705304 }}</ref>. Новы этап вывучэння пачаўся ў 1968 годзе, калі група археолагаў з [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскага ўніверсітэта]] правяла эпіграфічнае даследаванне серыі з 15 надпісаў<ref>{{Cite journal |last1=Parr |first1=P. J. |last2=Harding |first2=G. L. |last3=Dayton |first3=J. E. |date=1970 |title=Preliminary Survey in N.W. Arabia, 1968 |journal=Bulletin of the Institute of Archaeology |volume=8-9 |publisher=University London |pages=193–242}}</ref>. === Наскальнае мастацтва === {{Гл. таксама|Археалогія Аравійскага паўвострава}} Наскальнае мастацтва рэгіёна Аль-Ула, высечанае на вертыкальных [[пясчанік]]авых скалах даліны, уяўляе сабой адзін з самых маштабных і храналагічна глыбокіх збораў помнікаў у Паўночнай Аравіі. Гэты масіў ахоплівае больш за 12 000 гадоў гісторыі — ад ранняга [[галацэн]]у да нашых дзён. У межах праекта IDIHA («Ідэнтыфікацыя і рэгістрацыя аб’ектаў нерухомай спадчыны»; 2018—2021) на тэрыторыі каля {{num|1000|км²}} было задакументавана {{num|19802}} панэлі, якія змяшчаюць дзясяткі тысяч асобных матываў. Пераважную большасць складаюць [[петрогліф]]ы, у той час як маляўнічых панэляў, выкананых [[пігмент]]ам, налічваецца ўсяго 143<ref name=":0">{{Cite journal |last=Guagnin |first=Maria |last2=Morabito |first2=Laura |last3=Leighton |first3=Hannah |last4=AlMahmoud |first4=Tahani |date=2026-01-15 |title=An Overview of the Rock Art of AlUla: Tracing Changes in Content and Form Across 12,000 Years of Human History |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/aae.70015 |journal=Arabian Archaeology and Epigraphy |language=en |doi=10.1111/aae.70015 |issn=0905-7196|doi-access=free }}</ref>. Асноўную частку корпуса складаюць [[Гравіроўка|гравіроўкі]] і насечкі. Найбольш распаўсюджаным матывам з’яўляюцца жывёлы, на другім месцы — чалавечыя постаці; значна радзей сустракаюцца выявы раслін, прадметаў побыту і архітэктурных ([[Шацёр|шатрападобных]]) структур. Жывёлы паказаны як у выглядзе асобных фігур, так і ў інтэрактыўных сюжэтах: сцэнах палявання, выпасу або бітваў<ref name=":0" />. Выдатнымі прыкладамі служаць гора Ар-Рузейкія з велізарнай панэллю (сотні фігур вярблюдаў, коней і [[Нубійскія горныя казлы|нубійскіх горных казлоў]]) і гара Джабаль-Ікма, вядомая сваімі скальнымі масівамі з маляўнічымі сцэнамі, загадкавымі сімваламі і старажытнымі надпісамі<ref>{{Cite web |url=http://saudi-archaeology.com/sites/al-ula/ |title=Al Ula - Arabian Rock Art Heritage |access-date=23 снежня 2018 |archive-date=28 траўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528074014/http://saudi-archaeology.com/sites/al-ula/ |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Petroglyphs with human figures, ostriches and dogs, al-Ula, western Saudi Arabia (3).jpg|міні|Петрагліфы з выявамі людзей, страусаў і сабак]] Храналагічна мастацтва Аль-Улы падзяляецца на чатыры фазы<ref name=":0" />: # Ранні [[галацэн]] (прыкладна з 10 000 г. да н. э.): Рэдкія, але надзвычай выразныя натуралістычныя выявы дзікай фаўны ў поўны памер (дзікія [[вярблюды]], [[Дзікі асёл|дзікія аслы]], [[Тур (жывёла)|туры]]). Постаці дэталёва прапрацаваны: бачны вочы, мускулатура і нават фактура [[Поўсць|поўсці]]. Чалавечыя постаці і сцэны ўзаемадзеяння на гэтым этапе адсутнічаюць, а самі панэлі звычайна засяроджаны каля крыніц вады ўздоўж абрываў. # Дакерамічны і позні [[неаліт]] (пераважна [[Неалітычны субплювіял|вільготны перыяд]] галацэну, каля 8000-4000 гг. да н. э.): Стылізаваныя выявы сярэдняга памеру ў традыцыі стылю «Джуба». Характэрныя сцэны палявання з лукамі і сабакамі на дзічыну ([[коневыя]], [[Малы куду|малыя куду]], газелі). Адметная рыса — буйная рагатая жывёла з доўгімі лірападобнымі рогамі, часта з геаметрычнымі пазнакамі на тулаве. Людзі намаляваны схематычна («простыя палачкі»), сустракаюцца сцэны сутыкненняў з драпежнікамі ([[Леў|ільвамі]]). Дамінуюць выявы [[Нубійскі горны казёл|нубійскіх горных казлоў]]. # [[Бронзавы век]] (з пачатку III тысячагоддзя да н. э.): Помнікі сустракаюцца радзей і цяжэй ідэнтыфікуюцца. Да гэтага перыяду адносяць чалавечыя постаці з [[кінжал]]амі, паставы якіх нагадваюць «дужкі» або «яшчарак» (рукі ў бокі), і адзінкавыя стылізаваныя выявы быкоў. Назіраецца менш шчыльны пласт пустыннай [[Паціна|паціны]]. # [[Жалезны век]] і [[Даісламская Аравія|даісламскі перыяд]] (1200 гг. да н. э. — VI ст. н. э.) — ісламскі перыяд (з VII ст. да нашых дзён): Невялікія стылізаваныя гравіроўкі з тонкім пластам паціны. Больш за 50 % выяў прыпадае на адамашненых вярблюдаў, часта з наезнікамі або ў статках. Пашыраныя сюжэты набегаў і палявання, выявы коннікаў падкрэсліваюць высокі сацыяльны статус. Сярод іншых матываў — [[Страус сірыйскі|страусы]], бітвы, драпежнікі (львы, [[леапард]]ы). Малюнкі часта суправаджаюцца старажытнымі паўночнааравійскімі надпісамі. У цэлым, эвалюцыя наскальнага мастацтва адлюстроўвае кліматычныя змены: ад багатай дзікай фаўны [[Неалітычны субплювіял|неалітычнага субплювіялу]] да засушлівага клімату, што прымусіла чалавека асвойваць аазісы, прыручаць вярблюдаў і коней, развіваць гандаль і весці войны за рэсурсы. Корпус мастацтва Аль-Улы стаіць у адным шэрагу з такімі сусветна вядомымі аб’ектамі, як Джуба<ref>{{Cite web |title=Jubbah |url=https://saudi-archaeology.com/sites/jubbah/ |website=Arabian Rock Art Heritage }}</ref> і Шувайміс<ref>{{Cite web |title=Shuwaymis |url=https://saudi-archaeology.com/sites/shuwaymis/ |website=Arabian Rock Art Heritage }}</ref>, з’яўляючыся ключом да разумення ролі рэгіёна як культурнага скрыжавання пустынных шляхоў<ref name=":0" />. == Горад і муніцыпалітэт == === Адміністрацыйны падзел === У мухафазе Аль-Ула налічваецца чатыры асноўныя муніцыпалітэты: сталіца Аль-Ула, размешчаная на паўднёвым захадзе (насельніцтва {{num|5426}} чалавек); Мугайра на паўднёвым усходзе ({{lang-ar|مُغِيْرَاء}}; насельніцтва {{num|8952|чал.}}); Абу-Раку на поўначы ({{num|2678|чал.}}) і Аль-Хіджр на паўночным усходзе ({{lang-ar|الحجر}}; {{num|1707|чал}})<ref name="Madina">{{Cite news |script-title=ar:العلا.. عروس الجبال.. عاصمة الآثار.. مدينة الأربعين عينًا |trans-title=Аль-Ула... Нявеста гор... Сталіца старажытнасцей... Горад сарака крыніц |date=1 December 2013 |newspaper=Al Madina |url=https://www.al-madina.com:80/article/269347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113150238/http://www.al-madina.com/article/269347 |archive-date=13 студзеня 2018 |url-status=live |access-date=10 траўня 2019 }}</ref>. === Гістарычнае паселішча === {{Асноўны артыкул|Стары горад (Аль-Ула)}} [[Файл:Al Ula old town, Saudi Arabia 2011.jpg|міні|<center>Стары горад Аль-Ула</center>]] Гістарычнае паселішча Аль-Ула, таксама вядомае як Аль-Дзіра (''Al-Dīrah''), — гэта традыцыйная арабская вёска, куды жыхары аазіса перасяліліся каля васьмі стагоддзяў таму і дзе жылі да XX стагоддзя. Яна была пабудавана на ўзвышанай частцы даліны, каб пазбегнуць [[Паводка|паводак]], якія здараюцца ў сезон дажджоў. У перыяд свайго найбольшага росквіту паселішча налічвала больш за 1000 дамоў, якія былі ўзведзены ўшчыльную адзін да аднаго, утвараючы вакол горада сцяну для абароны насельніцтва. На захадзе горада, ля падножжа скалы, знаходзіцца стары рынак (сук), які быў рэканструяваны<ref>{{cite web |url=http://www.saudiarabiatourismguide.com/al-ula/ |title=AlUla |date=14 September 2017 |website=Saudi Arabia Tourism Guide |access-date=23 снежня 2018 |archive-date=12 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112031016/http://www.saudiarabiatourismguide.com/al-ula/ |url-status=live }}</ref>. === Міжнародны аэрапорт === {{Асноўны артыкул|Міжнародны аэрапорт Аль-Ула}} Аэрапорт стаў ключавым элементам стратэгіі развіцця [[Каралеўская камісія па справах Аль-Улы|Каралеўскай камісіі па справах Аль-Улы]], якая прадугледжвала ператварэнне рэгіёна ў сусветны цэнтр культуры і турызму. У сакавіку 2021 года аэрапорт атрымаў дазвол на прыём міжнародных рэйсаў, а ягоная прапускная здольнасць павялічылася да магчымасці прымаць 15 [[Камерцыйная паветраная перавозка|камерцыйных рэйсаў]] адначасова. Пасажырапаток вырас са {{num|100000}} да {{num|400000}} чалавек у год<ref>{{cite web |url=https://english.aawsat.com/home/article/2841976/alula-airport-starts-receiving-international-flights |title=AlUla Airport Starts Receiving International Flights |access-date=5 сакавіка 2021 |website=Asharq AL-Awsat |archive-date=5 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305075015/https://english.aawsat.com/home/article/2841976/alula-airport-starts-receiving-international-flights |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/saudi-aviation-int/saudi-arabia-to-allow-international-flights-to-land-at-al-ula-airport-spa-idUSKCN2AW2PE |title=Saudi Arabia to allow international flights to land at AlUla airport - SPA |access-date=4 сакавіка 2021 |website=Reuters |date=4 March 2021 |archive-date=4 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304205550/https://www.reuters.com/article/saudi-aviation-int/saudi-arabia-to-allow-international-flights-to-land-at-al-ula-airport-spa-idUSKCN2AW2PE |url-status=live }}</ref>. === Футбольны клуб === {{Асноўны артыкул|Аль-Ула (футбольны клуб)}} У горадзе базіруецца саудаўскі футбольны клуб «Аль-Ула», афіцыйна зарэгістраваны ў 1981 годзе. Доўгі час каманда выступала ў ніжэйшых лігах саудаўскага футбола, аднак у чэрвені 2023 года клуб перайшоў пад кантроль [[Каралеўская камісія па справах Аль-Улы|Каралеўскай камісіі па справах Аль-Улы]] ў рамках дзяржаўнай праграмы «[[Saudi Vision 2030]]». Дзякуючы значным інвестыцыям і прыцягненню новых ігракоў, каманда пачала хуткае развіццё і на сёння выступае ў [[Першы дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Першым дывізіёне Саудаўскай Аравіі]] (другі ўзровень у сістэме футбольных ліг краіны). == Турызм == [[Файл:Elephant rock, Al-'Ula.jpg|thumb|Культавая [[Слановая скала (Саудаўская Аравія)|Слановая скала]] (Джабаль-Аль-Філь) у Аль-Уле]] Урад Саудаўскай Аравіі супрацоўнічае з экспертамі з усяго свету ў пытаннях развіцця Аль-Улы. У красавіку 2018 года было падпісана 10-гадовае пагадненне з Францыяй, якое прадугледжвае развіццё гасцінічнай сферы, транспартнай інфраструктуры, а таксама стварэнне музея культуры і мастацтва сусветнага класа<ref>{{Cite web |url=http://www.theartnewspaper.com/news/france-to-help-build-a-new-petra-in-saudi-arabia-with-estimated-usd20bn-development-deal |title=France to help build a 'new Petra' in Saudi Arabia with estimated $20bn development deal |website=www.theartnewspaper.com |date=9 April 2018 |access-date=3 чэрвеня 2020 |archive-date=30 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930175315/https://www.theartnewspaper.com/news/france-to-help-build-a-new-petra-in-saudi-arabia-with-estimated-usd20bn-development-deal |url-status=live }}</ref>. З 2021 года Каралеўская камісія па справах Аль-Улы ў супрацоўніцтве з платформай «AstroLabs» курыруе акселератар для малога і сярэдняга бізнесу, каб забяспечыць рост мясцовай турыстычнай экасістэмы<ref>{{Cite web |url=https://startupsmagazine.co.uk/article-astrolabs-partners-royal-commission-alula-accelerate-business-transformation-under-saudi |title=ASTROLABS PARTNERS WITH ROYAL COMMISSION FOR ALULA TO ACCELERATE BUSINESS TRANSFORMATION UNDER SAUDI VISION 2030 |website=www.startupmagazine.co.uk |date=15 студзеня 2023 |access-date=18 лютага 2023 |archive-date=18 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218082609/https://startupsmagazine.co.uk/article-astrolabs-partners-royal-commission-alula-accelerate-business-transformation-under-saudi |url-status=live }}</ref>. Згодна з гэтай праграмай, рэгіён паставіў перад сабой амбіцыйную мэту: прымаць 2 мільёны турыстаў штогод і забяспечыць унёсак у памеры 120 мільярдаў [[Саудаўскі рыял|саудаўскіх рыялаў]] у нацыянальны [[Валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] да 2030 года<ref>{{Cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line --> |title=SMEs Drive Global Tourism: Modern businesses showcasing heritage |url=https://insight.astrolabs.com/smes-drive-global-tourism-modern-businesses-showcasing-heritage/ |access-date=22 February 2023 |website=AstroLabs |date=17 студзеня 2023 |language=en |archive-date=22 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222081501/https://insight.astrolabs.com/smes-drive-global-tourism-modern-businesses-showcasing-heritage/ |url-status=live }}</ref>. Камісія, адказная за ахову і аднаўленне паўночна-заходняга рэгіёна, ініцыявала маштабнае комплекснае археалагічнае абследаванне даліны Аль-Ула і прылеглых тэрыторый. На час распрацоўкі плана кансервацыі і развіцця некаторыя аб’екты, у тым ліку помнік Сусветнай спадчыны Мадаін-Саліх, былі закрыты для наведвання, аднак з 2020 года яны зноў адкрыты для турыстаў<ref>{{cite web |url=http://www.arabnews.com/node/1295621/saudi-arabia |title=New drive to showcase the treasures of Saudi Arabia's ancient city of AlUla |date=3 May 2018 |website=Arab News |access-date=23 снежня 2018 |archive-date=12 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212134611/http://www.arabnews.com/node/1295621/saudi-arabia |url-status=live }}</ref>. Са спрашчэннем візавага рэжыму для замежных падарожнікаў Аль-Ула прыцягвае ўсё больш гасцей з-за мяжы. Сярод найбольш папулярных славутасцяў: Стары горад Аль-Улы, Сцежка спадчыны аазіса, аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА Хегра, Дадан, Джабаль-Ікма, [[Слановая скала (Саудаўская Аравія)|Джабаль-Аль-Філь (Слановая скала)]], назіральная пляцоўка Харарат і канцэртная зала «Maraya». Падарожнікі таксама могуць паспрабаваць розныя віды актыўнага адпачынку: назіранне за зоркамі, джып-[[сафары]] па дзюнах, паходы па пустыні, [[Спартыўны паход|пешаходны турызм]], велапрагулкі, [[скалалажанне]], [[віа-ферата]] і іншае<ref>{{Cite web |date=5 February 2023 |title=The Ultimate Traveler's Guide to Al Ula, Saudi Arabia |url=https://everywherewego.net/the-ultimate-travelers-guide-to-al-ula-saudi-arabia/ |access-date=18 лютага 2023 |website=Everywhere We Go |language=en }}</ref>. === План развіцця === [[Файл:Banyan Tree AlUla pool.jpg|міні|Скальны басейн у люксавым гатэлі «Banyan Tree AlUla»]] Каб спрыяць развіццю турызму і павысіць прывабнасць рэгіёна, Каралеўская камісія рыхтуе 200 маладых саудаўцаў у межах амбіцыйнага праекта, дзе турысты будуць знаёміцца з культурнымі скарбамі гэтай мясцовасці. 200 маладых людзей (усе яны вучні старэйшых класаў або студэнты першага курса ўніверсітэта, пароўну хлопцаў і дзяўчат), адабраныя ў рэгіёне Аль-Ула, праходзяць навучанне ў [[Эр-Рыяд]]зе ў сферы гасцінічнага бізнесу, вывучаюць замежныя мовы, сельскагаспадарчыя і водныя тэхналогіі, а таксама даследуюць культурную, сацыяльную і прыродную гісторыю свайго роднага краю<ref>{{cite web |url=http://www.arabnews.com/node/1281801/saudi-arabia |title=A new era dawns for Saudi Arabia's ancient cities of AlUla |date=9 April 2018 |website=Arab News |access-date=23 снежня 2018 |archive-date=28 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228002715/http://www.arabnews.com/node/1281801/saudi-arabia |url-status=live }}</ref>. У студзені 2023 года Фонд дзяржаўных інвестыцый заснаваў [[Кампанія па развіцці Аль-Улы|Кампанію па развіцці Аль-Улы]] — [[Дэвелаперская дзейнасць|дэвелапера]] ў галіне гасцінічнага бізнесу і нерухомасці, які ставіць за мэту ператварыць Аль-Улу ў сусветны турыстычны цэнтр<ref>{{cite news |last=Oxborrow |first=Ian |date=30 January 2023 |title=PIF-owned AlUla Development Company launched to turn tourism site into global destination |url=https://www.thenationalnews.com/business/2023/01/30/pif-owned-alula-development-company-launched-to-turn-tourism-site-into-global-destination/ |work=The National News |location= |access-date=19 сакавіка 2024 |archive-date=18 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318235836/https://www.thenationalnews.com/business/2023/01/30/pif-owned-alula-development-company-launched-to-turn-tourism-site-into-global-destination/ |url-status=live }}</ref>. ==== Стратэгія развіцця «al-Ula Vision» ==== 11 лютага 2019 года спадчынны прынц Саудаўскай Аравіі [[Мухамед ібн Салман Аль Сауд]] прэзентаваў стратэгічную канцэпцыю развіцця Аль-Улы, якая прадугледжвае стварэнне курорта і прыроднага запаведніка Шараан<ref>{{Cite web |url=http://www.arabnews.com/node/1449916/launching-vision-saudi-arabias-ancient-al-ula-city |title=Launching the Vision for Saudi Arabia's ancient AlUla city |date=10 February 2019 |website=Arab News |language=en |access-date=11 лютага 2019 |archive-date=11 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190211054234/http://www.arabnews.com/node/1449916/launching-vision-saudi-arabias-ancient-al-ula-city |url-status=live }}</ref>. Праект таксама ўключае заснаванне Сусветнага фонду па абароне і аднаўленні папуляцыі [[Леапард аравійскі|аравійскага леапарда]]<ref>{{Cite web |url=http://saudigazette.com.sa/article/558885/SAUDI-ARABIA/Al-'Ula-Vision-KSA-gift-to-world |title='Al Ula Vision... Saudi Arabia gift to world' |date=11 February 2019 |website=Saudigazette |language=en |access-date=11 лютага 2019 }}</ref>. Праграма развіцця Аль-Улы адкрывае шырокія магчымасці для міжнароднага бізнесу: над рэалізацыяй гэтых амбіцыйных планаў ужо працуюць такія кампаніі, як AECOM, JAL International, Nesma & Partners, Alstom, KUN Investment Holding і іншыя<ref>{{Cite web |url=https://www.setupinsaudi.com/en/alula |title=AlUla - A Giga Project of Cultural and Economic Significance in Saudi Arabia |date=10 February 2019 |website=Setupinsaudi.com |language=en |access-date=13 жніўня 2024 |archive-date=13 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813054839/https://www.setupinsaudi.com/en/alula |url-status=live }}</ref>. === Каралеўская камісія па справах Аль-Улы === {{main|Каралеўская камісія па справах Аль-Улы}} Значнасць Аль-Улы як археалагічнага і гістарычнага аб’екта паспрыяла стварэнню ў ліпені 2017 года Каралеўскай камісіі па справах Аль-Улы, мэтай якой з’яўляецца развіццё і папулярызацыя рэгіёна як цэнтра [[Міжнародны турызм|міжнароднага турызму]]. Акрамя таго, камісія распрацоўвае планы па захаванні і кансервацыі культурнай спадчыны. Каралеўская камісія разам з [[Кампанія па развіцці Аль-Улы|Кампаніяй па развіцці Аль-Улы]] запусцілі шэраг інвестыцыйных праектаў, у тым ліку стварэнне пяці раёнаў, запланаваных да 2030 года. Гэтыя пяць раёнаў уключаюць: Стары горад Аль-Улы, Дадан, Джабаль-Ікма, Набатэйскі гарызонт («Nabataean Horizon») і Гістарычны горад Хегра. Яны з’яўляюцца часткай маштабнага плана развіцця, мэта якога — ператварыць горад у турыстычную дэстынацыю сусветнага ўзроўню пры захаванні ягонай культурнай і гісторыка-архітэктурнай спадчыны. === Фестываль «Зіма ў Танторы» === {{main|Зіма ў Танторы}} «Зіма ў Танторы» ({{lang-en|Winter at Tantora}}) — традыцыйнае штогадовае свята, якое адзначае пачатак 40-дзённага зімовага сезона вырошчвання сельскагаспадарчых культур. Назва фестывалю паходзіць ад [[Сонечны гадзіннік|сонечнага гадзінніка]] — танторы, размешчанага ў Старым горадзе Аль-Улы, які мясцовыя жыхары стагоддзямі выкарыстоўвалі як арыенцір для вызначэння змены пор года<ref>{{Cite web |url=https://www.winterattantora.com/en/about/Pages/AboutTantora.aspx |title=About AlUla |website=www.winterattantora.com |access-date=5 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190730135310/https://www.winterattantora.com/en/about/Pages/AboutTantora.aspx |archive-date=30 ліпеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Першы фестываль стартаваў 20 снежня 2018 года і ўключаў серыю тэматычных мерапрыемстваў па выхадных: музычныя выступленні, мастацкія выставы, забаўляльныя і культурныя праграмы. Галоўнай пляцоўкай стаў канцэртны комплекс «Maraya»<ref>{{Cite web |url=http://saudigazette.com.sa/article/557060/Life/Explore/Winter-at-Tantora-Festival-announced-in-Al-%27Ula |title=Winter at Tantora Festival announced in AlUla |last=Nihal |first=Mariam |date=16 January 2019 |website=Saudigazette |language=en |access-date=5 лютага 2019 |archive-date=28 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728084056/https://saudigazette.com.sa/article/557060/Life/Explore/Winter-at-Tantora-Festival-announced-in-Al-%27Ula |url-status=live }}</ref>. Знешнія сцены залы цалкам пакрыты люстэркамі (сама назва ''maraya'' ў перакладзе з арабскай — «люстэркі»)<ref>{{Cite web |url=https://arab.news/bkgnc |title=Saudi Arabia's Maraya Concert Hall: An architectural wonder of the world |date=18 March 2020 |website=Arab News }}</ref>, што робіць яе найбуйнейшым у свеце люстраным будынкам. 26 снежня 2019 года зала «Maraya» была ўключана ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]]: плошча яе люстранога фасада складае {{num|9740|м²}}<ref>{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/593924-largest-mirrored-building |title=Largest mirrored building |website=Guinness World Records |date=26 December 2019 |access-date=9 кастрычніка 2020 |archive-date=14 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114172227/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/593924-largest-mirrored-building |url-status=live }}</ref>. Падчас другога фестывалю, які пачаўся 19 снежня 2019 года, выступілі сусветна вядомыя артысты: [[Амар Хайрат]], ''EBI'' ([[Эбрахім Хамедзі]]), [[Андрэа Бачэлі]], ''Yanni'' ([[Яніс Хрызамаліс]]), [[Энрыке Іглесіяс]] і [[Лаянэл Рычы]]<ref>{{Cite web |url=https://experiencealula.com/en/Events_Festivals/Winter_at_Tantora/About/Pages/default.aspx |title=Winter at Tantora Festival: See AlUla's Culture Come to Life |website=experiencealula.com |access-date=3 чэрвеня 2020 |archive-date=16 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616222534/https://experiencealula.com/en/Events_Festivals/Winter_at_Tantora/About/Pages/default.aspx |url-status=dead }}</ref>. === Фестываль «Азімут» === У межах «Зімы ў Танторы» Саудаўская Аравія прыняла трохдзённы фестываль музыкі, мастацтва і гастранаміі — «Азімут» (''Azimuth''). Мерапрыемства прайшло 5-7 сакавіка 2020 года, стаўшы месцам сустрэчы культур Усходу і [[Заходняя культура|Захаду]] ў Аль-Уле. Сярод удзельнікаў былі такія выканаўцы, як [[The Chainsmokers]], [[Жан-Мішэль Жар]], [[Tinie Tempah]] і іншыя<ref>{{cite web |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music/what-is-al-ula-s-azimuth-festival-three-day-event-coming-to-saudi-arabia-in-march-1.978189 |title=What is Al Ula's Azimuth Festival? Three-day event coming to Saudi Arabia in March |access-date=12 лютага 2020 |website=The National News |date=12 February 2020 |archive-date=2 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102225119/https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music/what-is-al-ula-s-azimuth-festival-three-day-event-coming-to-saudi-arabia-in-march-1.978189 |url-status=live }}</ref>. Праз супадзенне па часе з пачаткам [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]] падзея не атрымала шырокага асвятлення ў сусветнай прэсе. === «Персідская ноч» === 6-7 сакавіка 2020 года ў рамках зімовых святкаванняў у Аль-Уле адбыўся вялікі канцэрт іранскіх выканаўцаў. У мерапрыемстве прынялі ўдзел папулярныя спевакі, сярод якіх ''EBI'' ([[Эбрахім Хамедзі]]), [[Лейла Фарухар]], [[Шахрам Шабпарэ]], Шадмехр Агілі, ''Andy'' ([[Андранік Мададзян]]), [[Араш]] і ''Sasy''<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/life-style/entertainment/2020/03/06/Iranian-singers-take-the-stage-for-historic-Persian-Night-in-Saudi-Arabia-s-al-Ula.html |title=Iranian singers perform at historic 'Persian Night' in Saudi Arabia's AlUla |website=english.alarabiya.net |date=6 March 2020 |language=en |access-date=6 сакавіка 2020 |archive-date=6 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306162355/http://english.alarabiya.net/en/life-style/entertainment/2020/03/06/Iranian-singers-take-the-stage-for-historic-Persian-Night-in-Saudi-Arabia-s-al-Ula.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |last1=Ansary |first1=Abdul Rahman |last2=Al-Ḥassān |first2=Ḥusayn Abu |date=2001 |title=The civilization of two cities: Al-ʻUlā & Madāʼin Sāliḥ }} {{ISBN|9960-9301-0-6}}, {{ISBN|978-9960-9301-0-7}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Аазісы Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Аль-Ула]] ta6gqsummo52466831ifpxt9rroec0x 0 807599 5171435 5142343 2026-07-26T19:34:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171435 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Аль-Ула | Лагатып = | ШырыняЛагатыпа = 200px | ПоўнаяНазва = نادي العلا السعودي لكرة القدم | Мянушкі = Арабскія леапарды (''Al-Nomur Al-Arabiya'') | Горад = [[Аль-Ула]], [[Саудаўская Аравія]] | Заснаваны = [[1981]] | Стадыён = Стадыён прынца Мухамеда ібн Абдулазіза, [[Медына]] | Умяшчальнасць = 24000 | Кіраўнік = Зіяд ас-Сухайбані | ПасадаКіраўніка = Генеральны дырэктар | Трэнер = [[Жазэ Вітор душ Сантус Песейру]] | Чэмпіянат = [[Першы дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскі першы дывізіён]] | Сезон = [[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе 2023/2024|2023/2024]] | Месца = [[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскі другі дывізіён]], група А, 1-е месца (выхад у вышэйшую лігу) | Сайт = https://alulaclub.sa/ | pattern_la1 = | pattern_b1 = _sash_stripe_checkered | pattern_ra1 = | leftarm1 = 000080 | body1 = 000080 | rightarm1 = 000080 | shorts1 = 000080 | socks1 = FFFFFF }} '''«Аль-Ула»''' ({{Lang-ar|نادي العلا السعودي لكرة القدم}}, ''Nādī al-ʿUlā as-Suʿūdiyy li-Kurat al-Qadam'') — [[Саудаўская Аравія|саудаўскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Аль-Ула]]. Каманда выступае ў [[Першы дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Першым дывізіёне Саудаўскай Аравіі]], другім па значнасці ўзроўні краіны<ref>{{cite web |title=العلا - Al-Ula |url=https://www.kooora.com/?team=15801 |access-date=9 мая 2026 |archive-date=10 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310215416/https://www.kooora.com/?team=15801 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Al Ula |url=https://saff.com.sa/en/team.php?id=121 |website=[[Saudi Arabian Football Federation]] |access-date=22 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528110107/https://saff.com.sa/en/team.php?id=121 |archive-date=28 траўня 2023}}</ref>. == Гісторыя == Вытокі стварэння футбольнага клуба ў Аль-Уле сягаюць 1978 года, калі ў горадзе адбыўся знакаміты таварыскі матч паміж аматарскімі камандамі «Аль-Мадаін» (у чырвонай форме) і «Аль-Ула» (у зялёнай). На гульні, якая завяршылася перамогай «чырвоных» з лікам 1:0, прысутнічаў тагачасны губернатар правінцыі [[Эль-Медына]] прынц [[Абдул Мухсін ібн Абдулазіз Аль Сауд]]. На хвалі энтузіязму пасля матча кіраўнікі абедзвюх каманд і ганаровыя грамадзяне звярнуліся да губернатара з ініцыятывай стварыць афіцыйны клуб, які б прадстаўляў мухафазу<ref>{{cite web |title=قصة التأسيس |url=https://alulaclub.sa/history.html |access-date=9 мая 2026 |archive-date=5 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105080757/https://alulaclub.sa/history.html |url-status=dead }}</ref>. Клуб быў афіцыйна зарэгістраваны [[Міністэрства спорту (Саудаўская Аравія)|Генеральным упраўленнем па справах моладзі]] ў 1981 годзе пад назвай «Вадзі аль-Кура» (''Wadi Al-Qura''). Гэтая назва, абраная ў гонар самай вядомай даліны рэгіёна, была кампрамісным нейтральным варыянтам для абодвух аб’яднаных калектываў. Праз некалькі гадоў назва была зменена на сучасную — «Аль-Ула». Першым прэзідэнтам арганізацыі стаў Муса Абдулвахід<ref>{{cite web |title=الراشد ومعاذ وخوجة.. أبرز وجوه العلا |url=https://arriyadiyah.com/808199}}</ref>. Спартыўныя дасягненні калектыву бяруць пачатак яшчэ з 1980-х гадоў, калі ягоныя розныя секцыі пачалі актыўна заваёўваць тытулы ў розных узроставых катэгорыях. Яркай старонкай гісторыі стаў 1990 год: тады юнацкая футбольная каманда «Аль-Улы» пасля перамогі ў чэмпіянаце правінцыі Эль-Медына здолела дайсці да фіналу агульнанацыянальнага першынства. Пасля напружанага матча супраць знакамітага клуба «Аль-Хіляль» каманда заняла ганаровае другое месца ў краіне. На працягу наступных дзесяцігоддзяў прадстаўнікі клуба працягвалі рэгулярна папаўняць скарбонку трафеяў на ўсіх узроўнях<ref>{{cite news |first=خالد |last=الحربي |title=ناشئو العلا أبطال لمنطقة المدينة |url=https://www.alriyadh.com/1795855 |trans-title=Моладзевая каманда «Аль-Ула» стала чэмпіёнам правінцыі Медына |work=جريدة الرّياض |date=29 снежня 2019 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306122427/https://www.alriyadh.com/1795855 |archive-date=6 сакавіка 2023 }}</ref><ref>{{cite news |title=العلا يحقق بطولة منطقة المدينة |url=https://www.alriyadh.com/1859494 |trans-title=Аль-Ула перамагае ў чэмпіянаце правінцыі Медына |work=جريدة الرّياض |date=19 снежня 2020 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306122459/https://www.alriyadh.com/1859494 |archive-date=6 сакавіка 2023 }}</ref><ref>{{cite news |title= «العــلا» يكرم أبطال كرة القدم |url=https://www.alriyadh.com/1864309 |trans-title=«Аль-Ула» ўшаноўвае чэмпіёнаў па футболе |work=جريدة الرّياض |date=1 студзеня 2021 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304163839/https://www.alriyadh.com/1864309 |archive-date=4 сакавіка 2023 }}</ref><ref>{{cite news |first=سامي |last=المغامسي |title=هل يسحب «العلا» البساط من أندية المدينة؟! |url=https://www.okaz.com.sa/articles/na/2127985 |trans-title=Ці зацьміць «Аль-Ула» вядучыя клубы Медыны?! |work=okaz.com.sa |date=28 лютага 2023 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304163937/https://www.okaz.com.sa/articles/na/2127985 |archive-date=4 сакавіка 2023 }}</ref><ref>{{cite news |title= «العــلا» يكرم أبطال كرة القدم |url=https://www.alriyadh.com/1864309 |trans-title=«Аль-Ула» ўшаноўвае чэмпіёнаў па футболе |work=جريدة الرّياض |date=1 студзеня 2021 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304163839/https://www.alriyadh.com/1864309 |archive-date=4 сакавіка 2023 }}</ref>. «Аль-Ула» заставалася малавядомым калектывам у ніжэйшых лігах Саудаўскай Аравіі да чэрвеня 2023 года, калі кантроль над клубам перайшоў да [[Каралеўская камісія па справах Аль-Улы|Каралеўскай камісіі па справах Аль-Улы]]. Гэта дзяржаўная камісія пад кіраўніцтвам наследнага прынца [[Мухамед ібн Салман Аль Сауд|Мухамеда ібн Салмана]], якая дзейнічае ў межах стратэгічнай праграмы «[[Saudi Vision 2030]]»<ref>{{cite press release |title=نادي العلا {{!}} الاخبار |trans-title=Перадача права ўласнасці на клуб «Аль-Ула» Каралеўскай камісіі па справах Аль-Улы |url=https://alulaclub.sa/single-node-4.html |website=Al-Ula FC |access-date=22 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922203959/https://alulaclub.sa/single-node-4.html |archive-date=22 верасня 2023 |language=ar |date=5 June 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sim |first1=Josh |title=PIF takes ownership of four Saudi Pro League clubs as Aramco, Neom, Driyah Gate and Royal Commission for Al-Ula also buy in |url=https://www.sportspromedia.com/news/saudi-pro-league-pif-al-nassr-hilal-ittihad-ahli-takeover-privatisation-aramco-neom/ |access-date=22 верасня 2023 |work=SportsPro |date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729142933/https://www.sportspromedia.com/news/saudi-pro-league-pif-al-nassr-hilal-ittihad-ahli-takeover-privatisation-aramco-neom/ |archive-date=29 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Saudi Arabia privatises football clubs, eyes big-name signings |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/5/saudi-arabia-privatises-football-clubs-eyes-big-name-signings |access-date=22 верасня 2023 |work=Al Jazeera |date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906203620/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/5/saudi-arabia-privatises-football-clubs-eyes-big-name-signings |archive-date=6 верасня 2023 |language=en}}</ref>. У рамках пашырэння клуб інвеставаў значныя сродкі ў новых гульцоў, у тым ліку ў бразільскага [[Нападаючы (футбол)|нападаючага]] [[Алан Гансалвес Соуза|Алана Гансалвеса Соузы]], які перайшоў з дацкага клуба «[[ФК Ольбарг|Ольбарг]]». Паведамлялася, што ягоны гадавы заробак складае каля 2,5 мільёна еўра. Гэтае гучнае падпісанне адбылося, нягледзячы на тое, што на той момант клуб выступаў у [[Трэці дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Трэцім дывізіёне]] (чацвёрты ўзровень сістэмы футбольных ліг краіны)<ref>{{cite news |last1=El-Itr |first1=Obaida |title=Allan Sousa kickstarter enorm klubsatsning |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/generelle/hvordan-kan-en-saudisk-divisionsklub-koebe-sousa |access-date=22 верасня 2023 |work=Tipsbladet |date=15 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921015235/https://www.tipsbladet.dk/nyhed/generelle/hvordan-kan-en-saudisk-divisionsklub-koebe-sousa |archive-date=21 верасня 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=El-Itr |first1=Obaida |title=Afsløring: Så meget tjener Sousa i Saudi-Arabien |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/generelle/afsloering-saa-meget-tjener-sousa-i-saudi-arabien |access-date=22 верасня 2023 |work=Tipsbladet |date=15 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921015249/https://www.tipsbladet.dk/nyhed/generelle/afsloering-saa-meget-tjener-sousa-i-saudi-arabien |archive-date=21 верасня 2023 |language=da}}</ref>. Соуза быў прадстаўлены разам з нігерыйскім форвардам [[Акэчукву Крысціян Іробіса|Акэчукву Крысціянам Іробіса]]<ref>{{cite news |last1=Bak |first1=Daniel |title=Bekræftet: Sousa er på plads i Saudi-Arabien |url=https://bold.dk/fodbold/klubber/aab/nyheder/bekraeftet-sousa-er-pa-plads-i-saudi-arabien |access-date=22 верасня 2023 |work=bold.dk |date=19 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922204644/https://bold.dk/fodbold/klubber/aab/nyheder/bekraeftet-sousa-er-pa-plads-i-saudi-arabien |archive-date=22 верасня 2023 |language=da}}</ref>; яны сталі першымі легіянерамі ў гісторыі клуба. Акрамя іх, шэрагі каманды папоўнілі іншыя вядомыя гульцы, сярод якіх былыя ігракі зборнай Саудаўскай Аравіі [[Хамад аль-Джухайм]], [[Галаб аль-Энезі]], [[Фахад аль-Джахані (футбаліст, нар. 1987)|Фахад аль-Джахані]] і [[Муханад Авад]]. Падчас студзеньскага трансфернага акна «Аль-Ула» ўзмацнілася лепшым бамбардзірам Першага дывізіёна [[Эльхадж Усман Бэры|Усманам Бары]], а таксама пераможцамі [[Саудаўская Пра-ліга|Саудаўскай Пра-лігі]] [[Акіль Бальгіт ас-Сахбі|Акілям Бальгітам ас-Сахбі]] і [[Хусайн аль-Магахві|Хусайнам аль-Магахві]]. 8 сакавіка 2024 года «Аль-Ула» ўпершыню ў сваёй гісторыі забяспечыла сабе выхад у [[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Другі дывізіён]], абыграўшы «Аль-Фаа» з лікам 3:1 у заключным матчы групавога этапу<ref>{{cite web |title=العلا يكتب التاريخ .. ويصعد إلى الثانية |url=https://arriyadiyah.com/834790}}</ref>. 23 сакавіка 2024 года клуб стаў пераможцам [[Трэці дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Трэцяга дывізіёна]], перамогшы «[[ФК Аль-Анвар|Аль-Анвар]]» у фінале ў серыі [[пенальці]] (8:7) пасля нічыёй 2:2 у асноўны і дадатковы час<ref>{{cite news |last1=Al-Hubaishi |first1=Saud |title=العلا بطل دوري الدرجة الثالثة |trans-title=«Аль-Ула» — чэмпіён трэцяга дывізіёна |url=https://arriyadiyah.com/835992 |access-date=23 красавіка 2024 |work=AlRiyadiyah |date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323234123/https://arriyadiyah.com/835992 |archive-date=23 сакавіка 2024 |language=ar}}</ref>. == Эмблема і колеры клуба == Эмблема клуба складаецца з выявы аравійскага леапарда, які нібы выходзіць з пустэльняў Аль-Улы, што падкрэслівае сацыяльную адказнасць арганізацыі за захаванне гэтага рэдкага віду. У цэнтры фігуры жывёлы змешчана назва клуба, выкананая старажытным [[Даданіцкае пісьмо|даданіцкім пісьмом]] без выкарыстання [[Артыкль|артыкля]] (''аль-''). Такі падыход дазваляе гарманічна спалучыць глыбокую культурную спадчыну рэгіёна з сучасным і актуальным дызайнам. Кампазіцыя завершана вобразам шчыта, збалансаваныя прапорцыі і выразныя абрысы якога закліканы сімвалізаваць высокую якасць. Асноўную каляровую палітру складаюць [[Карычневы колер|карычневы]] і [[Гранатавы колер|гранатавы (цёмна-сіні) колеры]], дапоўненыя двума адценнямі [[Залаты колер|залацістага]], якія ўвасабляюць поспех і будучыя перамогі<ref>{{cite news |first=خالد |last=الحربي |title=اعتمدت وزارة الرياضة الشعار الجديد لنادي العلا الرياضي |url=https://www.alriyadh.com/1919288 |trans-title=Міністэрства спорту зацвердзіла новы лагатып спартыўнага клуба «Аль-Ула» |work=صحيفة الرّياض بوّابة دُنيا |date=18 лістапада 2021 |access-date=9 траўня 2026 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304163712/https://www.alriyadh.com/1919288 |archive-date=4 сакавіка 2023 }}</ref>. == Дасягненні == *'''[[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскі другі дывізіён]]''' (3 узровень) **Фіналісты (1): 2024/2025 *'''[[Трэці дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскі трэці дывізіён]]''' (4 узровень) **'''Пераможцы (1)''': [[Другі дывізіён Саудаўскай Аравіі па футболе 2023/2024|2023/2024]] == Цяперашні склад == Станам на 30 жніўня 2025 года<ref>{{cite web |title=تشكيلة العلا |url=https://www.kooora.com/?team=15801&mode=p |access-date=9 мая 2026 |archive-date=10 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210212343/https://www.kooora.com/?team=15801&mode=p |url-status=dead }}</ref>: {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|Ахмед аль-Джубая||2001}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|Абдулсалам аль-Шамсан||2007}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|[[Мухамед Халіл Ібрагім аль-Овайс]]||1991}} {{Ігрок|37|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|Фарыс Афандзі||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Алі аль-Зубайдзі||1993}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Юсеф Хакаві||2002}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Халед аль-Шамрані||1999}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|[[Фахад аль-Джумая]]||1995}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|[[Матыя Настасіч]]||1993}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Амар ад-Дахайм||1993}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|[[Хамдан аль-Шамрані]]||1996}} {{Ігрок|66|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Халед ар-Рувайлі||2002}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Емен}}|Аб|Салем Аяш||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|5|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Данілу Барбоза да Сілва]]||1996}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Алі аль-Хусейн|у арэндзе з «[[ФК Аль-Файха|Аль-Файха]]»|2005}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Айман Шафік аль-Халіф]]||1997}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Абдул Маджыд ас-Сулейхем]]|у арэндзе з «[[ФК Ан-Наср|Ан-Наср]]»|1994}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Крысціян Давід Гуанка]]||1993}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Заід аль-Аназі||2004}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Мухамед аль-Маджхад]]||1998}} {{Ігрок|45|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Файсал аль-Асмары||2003}} {{Ігрок|49|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Ахмед Юсеф аль-Заін]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Сумайхан ан-Набіт]]||1996}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|Асель Абдулразак||2006}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Грэцыя}}|Нап|[[Эфтыміс Кулурыс]]||1996}} {{Ігрок|77|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|[[Абдэльфатах Адам]]||1995}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Майкл Рышар Дэльгада дэ Алівейра]]||1996}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|Фрыдж аль-Джызані||2003}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Амар аль-Харфі|у «[[ФК Эр-Рыяд|Эр-Рыяд]]»|2001}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|[[Насер ад-Даджані]]|у «[[ФК Абха|Абха]]»|1997}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Тамер аль-Муса|у «[[ФК Аль-Холуд|Аль-Холуд]]»|2005}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|Мухамед ан-Нахлі|у «[[ФК Аль-Файсалі|Аль-Файсалі]]»|2001}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Таар аль-Атайбі|у «[[ФК Аль-Зульфі|Аль-Зульфі]]»|1999}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Аб|Абдулрахман аль-Хайбары|у «[[ФК Дамак|Дамак]]»|2000}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Эдуарду Энрыкі да Сілва]]|у «[[ФК Аль-Файсалі|Аль-Файсалі]]»|1995}} {{Ігрок|48|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Нап|Файсал Нахет|у «[[ФК Аль-Ітыхад|Аль-Ітыхад]]»|2005}} {{Ігрок|55|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|ПА|Насер аль-Хадхуд|у «Аль-Анвар»|2002}} {{Ігрок|72|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}|Бр|Салем Кабос|у «[[ФК Аль-Файсалі|Аль-Файсалі]]»|1996}} {{Канец складу}} === Тэхнічны штаб === {| class="wikitable" |- ! Пасада ! Імя |- | Галоўны трэнер ||{{Сцяг|Партугалія}} [[Жазэ Вітор душ Сантус Песейру]] |- | Асістэнт трэнера ||{{Сцяг|Партугалія}} Нуну Прэзумі<br/>{{Сцяг|Туніс}} Карым Арфауі<br/>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Мансур Атык ас-Субхі аль-Харбі]] |- | Трэнер варатароў ||{{Сцяг|Партугалія}} Раберту Рывеліну |- | Трэнер па фізічнай падрыхтоўцы ||{{Сцяг|Грэцыя}} Стэргіёс Фатопулас |- | Трэнер моладзевай каманды ||{{Сцяг|Іспанія}} Анхель Франсіска Мурсія <br/> {{Сцяг|Партугалія}} Віктар Сільва |- | Аналітык матчаў ||{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Амар ан-Нахлі |- | Урач ||{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Халед Хаўсаві |- | Фізіятэрапеўт ||{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Раян Амін |- | Масажыст ||{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} Салем аль-Муса |- | Каардынатар каманды ||{{Сцяг|Партугалія}} Андрэ Давід |- | Менеджэр каманды ||{{Сцяг|Мальта}} [[Рэй Фаруджа]] |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВП-парталы|Футбол}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы, заснаваныя ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Аль-Ула]] bi8nhy56q3dnxmgud9a1x8z383x6ydv 0 808191 5171379 5144714 2026-07-26T18:14:22Z Emilia Noah 155537 Шаблоны. 5171379 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}}«Рэчдок» — цыкл крымінальных дакудрам з расследаваннем заблытаных крымінальных спраў. Кожная серыя праекта — гэта асобная гісторыя, заснаваная на рэальных падзеях. Многія такія злачынствы маглі б застацца нераскрытымі, а злачынец — пазбегнуць пакарання, калі б не выяўленая следчым дэталь, якая становіцца ключом да разгадкі: згубленая шпілька, страчаны гузік або падкінутая запіска[1][2][3]. == Сюжэт == Серыял «Рэчдок» распавядае пра злачынствы, учыненыя ў перыяд 1945−1985 гадоў. Гледачы даведаюцца гісторыю гадзінніка вядомага адэскага рабаўніка Мішкі Япончыка, азнаёмяцца са справай пра зубную пломбу, што загубіла дырэктара днепрапятроўскай абутковай фабрыкі, убачаць, які рэчавы доказ дапамог расследаваць гібель пасажыраў львоўскага аўтобуса, што выбухнуў у далёкім 1978 годзе. У тую эпоху следчыя расплутвалі найскладанейшыя злачынствы без сучасных сродкаў назірання, толькі з дапамогай інтуіцыі, ведаў і досведу.[3] == Франшызы == «Рэчдок. Асаблівы выпадак» — гэта спецыяльны падпраект «Рэчдоку», які факусуецца на асобных, асабліва рэзанансных крымінальных справах, раскрываючы іх праз дэталёвыя рэканструкцыі і аналіз ключавых доказаў. «Рэчдок. Асабістая справа» — гэта дакументальна-мастацкі праект, які распавядае пра рэзанансныя крымінальныя справы мінулага праз рэканструкцыю падзей і сведчанні відавочцаў. «Рэчдок. Апярэджваючы час» — гэта падпраект «Рэчдоку», што засяроджваецца на расследаваннях крымінальных спраў часоў Савецкага Саюза, дзе следчыя выкарыстоўвалі інтуіцыю і дэдукцыю для раскрыцця злачынстваў, часта без доступу да сучасных тэхналогій. «Рэчдок. Тэрмін даўнасці» — гэта спецыяльны праект «Рэчдоку», прысвечаны расследаванню злачынстваў, тэрмін даўнасці якіх мінуў, але яны былі раскрыты дзякуючы новым доказам ці пераасэнсаванню старых матэрыялаў. Праз поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну гэты праект так і не выйшаў у эфір тэлеканала Інтэр, замест яго пачалі тэлемарафон Єдині новини. «Рэчдок. Вялікая справа» — асобная лінейка выпускаў, дзе разглядаюцца самыя гучныя крымінальныя справы. Украінізаваная версія праекта выйшла ў эфір тэлеканала НТН з 16 верасня 2024 года[4]. == Заўвагі == # [https://detector.media/kritika/article/120464/2016-11-10-veshchdok-krymynalnaya-dokudrama-yz-zhyzny-lysychek-y-shtyrey/ «Вещдок»: крымінальная дакудрама з жыцця лісічак і штыроў.] detector.media (рус.). 10 лістапада 2016. # [https://ua.kinorium.com/1605252/ Серыял «Рэчавы доказ» © Кінорыум.] ua.kinorium.com. # [[imdbtitle:10079670|Veschdok]], 07 Production, 7 лістапада 2016. # [https://inter.ua/ua/news/detektivnij-proyekt-rechdok-povertayetsya-z-novimi-vipuskami-ta-velikimi-spravami Дэтэктыўны праект «Рэчдок» вяртаецца — з новымі выпускамі і «вялікімі справамі»!] Тэлеканал Інтэр (укр.). 18 верасня 2024. {{Вонкавыя спасылкі}} {{тупіковы артыкул|date=2026-05-22}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-22}} 4xt2uljdax728sgjys9gu7xfjz6edsh 0 808671 5171398 5153196 2026-07-26T18:36:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171398 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сміт}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=[[2006]] – наш час }} '''Уілау Сміт''' ({{Lang-en|Willow Smith}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Спявак|спявачка]], [[Акцёр|актрыса]] і [[Танцы|танцорка]]. Дачка [[Уіл Сміт|Уіла Сміта]] і [[Джада Пінкет-Сміт|Джады Пінкет-Сміт]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2405238/awards/?ref_=nm_awd|title=Willow Smith {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Нарадзілася і вырасла ў Лос-Анджэлесе. У кіно дэбютавала ў фільме «[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]», дзе здымалася разам са сваім бацькам, а пазней з’явілася ў стужцы «{{Не перакладзена 5|Кіт Кітрыдж: Амерыканская дзяўчына|4=Kit Kittredge: An American Girl}}» разам з [[Эбігейл Брэслін]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|title=Will Smith: My Daughter Wants to Be Paris Hilton|website=People|date=2007-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117052321/http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|archive-date=2008-01-17|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/06/jaden-smith-201006|title=Rising Son: The New Karate Kid|first=Krista|last=Smith|website=Vanity Fair|date=2010-05-14|access-date=2026-05-28}}</ref>. Музычную кар’еру пачала з сінгла «[[Whip My Hair]]» (2010), які дасягнуў 11-га месца ў чарце [[Billboard Hot 100]]. Раней Сміт падпісала кантракт з лэйблам [[Roc Nation]], які належыць яе настаўніку [[Jay-Z]], стаўшы самай маладой выканаўцай у гісторыі кампаніі. У 2011 годзе яна выпусціла сінглы «[[21st Century Girl]]» і «[[Fireball]]», запісаны пры ўдзеле [[Нікі Мінаж]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/12/08/willow-smith-wants-to-emp_0_n_1136308.html|title=Willow Smith On Her New Album, Inspiration and Style|website=The Huffington Post|access-date=2026-05-28|url-status=dead|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305111246/http://www.huffingtonpost.com/2011/12/08/willow-smith-wants-to-emp_0_n_1136308.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.teen.com/2012/05/02/news/entertainment-news/willow-smith-do-it-like-me-rockstar-video/|title=Willow Smith Debuts Her First Ever Music Video for "Do It Like Me (Rockstar)" - Teen.com|last=Teen.com|website=Teen.com|date=2012-05-02|access-date=2026-05-28|archive-date=25 чэрвеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625120145/http://www.teen.com/2012/05/02/news/entertainment-news/willow-smith-do-it-like-me-rockstar-video/|url-status=dead}}</ref>. Дэбютны студыйны альбом Сміт — «{{Не перакладзена 5|Ardipithecus (альбом)|Ardipithecus|4=Ardipithecus (album)}}» (2015) — быў натхнёны [[неасоўл]]ам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://music.apple.com/us/album/ardipithecus/1440923499|title=ARDIPITHECUS by WILLOW on Apple Music|date=2015-12-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Wait a Minute!]]», які атрымаў двойчы плацінавы статус ад [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] (RIAA)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/daytime-emmy-awards-2020-full-list-nominees-1289414/|title=Daytime Emmy Awards: ‘General Hospital’ Tops Nominations|first=Kimberly Nordyke,Annie|last=Howard|website=The Hollywood Reporter|date=2020-05-21|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пазней спявачка выпусціла альбомы «{{Не перакладзена 5|The 1st (альбом)|The 1st|4=The 1st (album)}}» (2017) і «{{Не перакладзена 5|Willow (альбом)|Willow|4=Willow (Willow album)}}» (2019), якія былі высока ацэнены музычнымі крытыкамі. Чацвёрты альбом — «[[Lately I Feel Everything]]» (2021) — стаў першай працай Сміт, што трапіла ў чарт [[Billboard 200]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://defpen.com/willow-smith-announces-new-album-mini-tour/|title=Willow Smith Announces New Album and Mini-Tour|first=Fatima|last=Barrie|website=Def Pen|date=2019-06-25|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Transparent Soul]]», сертыфікаваны як [[Сертыфікацыя RIAA|залаты RIAA]]. У тым жа годзе яна атрымала другі ў сваёй кар’еры хіт у Billboard Hot 100 з песняй «[[Meet Me at Our Spot]]», запісанай у складзе дуэта [[The Anxiety]] разам з Тайлерам Коўлам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/|title=Billboard Hot 100™|last=tolsen|website=Billboard|date=2013-01-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пяты альбом спявачкі — «[[Coping Mechanism]]» (2022) — стаў яе апошнім рэлізам на лэйбле Roc Nation. Пасля гэтага яна падпісала кантракт з кампаніяй [[Gamma]], на якой выпусціла свой шосты альбом «{{Не перакладзена 5|Empathogen (альбом)|Empathogen|4=Empathogen (album)}}» (2024)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/willow-empathogen/|title=Willow: empathogen|first=Dylan|last=Green|website=Pitchfork|access-date=2026-05-28}}</ref>. == Абраная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2007|[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]|I Am Legend|Марлі Нэвіл}} {{У мультсерыяле|2018||[[Час прыгод]]|Adventure Time|Бэт}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|2405238}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сміт Уілау}} [[Катэгорыя:Актрысы агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Малады акцёр»]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] fkujatbviwybxhha0fvtnfhoapr4wzr 0 808712 5171244 5170810 2026-07-26T13:18:57Z M.L.Bot 261 5171244 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус=Сяло |выява=Братська могила радянських воїнів, серед яких похований В. С. Конобаєв, с. Мала Токмачка, в центрі села, вул. Миру.jpg|Сцяг=Flag of Little Tokmachka.svg|Герб=Mal tokmach gerb.png|подпіс=Ваенны мемарыял у цэнтры Малай Токмачкі.}} '''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref>. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Арыхіўскі раён}} {{Запарожская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]] bjd0gckrrt4s4qsu1a0a8e49i3j9lbk 5171245 5171244 2026-07-26T13:20:17Z M.L.Bot 261 5171245 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус=Сяло |выява=Братська могила радянських воїнів, серед яких похований В. С. Конобаєв, с. Мала Токмачка, в центрі села, вул. Миру.jpg|Сцяг=Flag of Little Tokmachka.svg|Герб=Mal tokmach gerb.png|подпіс=Ваенны мемарыял у цэнтры Малай Такмачкі.}} '''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref>. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Арыхіўскі раён}} {{Запарожская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]] 7l379fx2gkafn84zvnw7686zrxsx78s 5171246 5171245 2026-07-26T13:20:56Z M.L.Bot 261 5171246 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус=Сяло }} '''Малая Такмачка''' ({{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}}) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай грамады. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Насельніцтва, станам на 2024 год, менш за 100 чалавек<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref>. Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Арыхіўскі раён}} {{Запарожская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Запарожскай вобласці]] i82nx3i6v6or55wo32tzmgcahbxo7u9 0 809092 5171493 5171020 2026-07-26T20:55:02Z DobryBrat 5701 арфаграфія, пунктуацыя, вікіфікацыя, запрос крыніцы 5171493 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|машынны недапераклад}} {{Картка гульні}} '''Metal Gear Solid 3: Snake Eater''' — [[відэагульня]] жанру [[Прыгодніцкі экшан|стэлс-экшан]], распрацаваная і выдадзеная кампаніяй [[Konami]] для [[PlayStation 2]]. Пятая гульня серыі {{нп5|Metal Gear}}. Гульня была напісана, спрадзюсіравана і зрэжысіравана {{нп5|Хідэа Кадзіма|Хідэа Кадзімам|en|Hideo Kojima}} і з’яўляецца прыквелам да ўсёй серыі ''Metal Gear''. Гульня была выпушчана ў Паўночнай Амерыцы і Японіі напрыканцы 2004 года, напачатку 2005 года — у Еўропе і Аўстраліі. Для гульні былі створаны некалькі пашыраных і рэмайстраваных выданняў пад розныя платформы. Апошняе перавыданне для [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] і [[Windows]] пад назвай ''Metal Gear Solid Delta: Snake Eater'' выйшла ў жніўні 2025 года. Падзеі гульні адбываюцца ў 1964 годзе, за 31 год да падзей арыгінальнай ''Metal Gear''. У цэнтры сюжэта — аператыўнік падраздзялення [[ЦРУ]] пад кодавым імем Нэйкед Снэйк ({{lang-en|Naked Snake}} — ''голы змей''), які павінен выратаваць рускага вучонага-ракетчыка Мікалая Сцяпанавіча Сакалова, сабатаваць стварэнне суперзброі і забіць свайго былога боса-дэзерціра. Папярэднія гульні адбываліся галоўным чынам у гарадскім асяроддзі, аднак ''Snake Eater'' пераносіць гульца ў савецкія джунглі 1960-х гадоў. Нягледзячы на тое, што навакольнае асяроддзе змянілася, асноўная ўвага ў гульні па-ранейшаму надаецца скрытнасці і таемнаму пранікненню. Гісторыя расказваецца праз кат-сцэны і радыёперамовы. Лічыцца адной з найлепшых відэагульняў усіх часоў{{крыніца}}. Была сустрэта ўхвальнымі водгукамі крытыкаў і мела камерцыйны поспех: па стане на сакавік 2010 года па ўсім свеце было прададзена больш за чатыры мільёны копій. == Сінопсіс == === Сэтынг === Гульня адбываецца ў альтэрнатыўнай гісторыі на фоне [[халодная вайна|халоднай вайны]] ў 1960-х гадах. === Персанажы === Пратаганіст гульні, Нэйкед Снэйк, малады былы вайсковец зялёных берэтаў (Сіл спецыяльнага прызначэння арміі ЗША), прыходзіць у падраздзяленне [[ЦРУ]] «FOX». Падчас сваіх місій Снэйк атрымлівае падтрымку па рацыі ад іншых членаў падраздзялення: маёра Зіра (камандзір падраздзялення, былы баец брытанскай Спецыяльнай авіяцыйнай службы), які дае Снэйку парады па выкананні місіі і тактыцы бою; парамедыка, якая забяспечвае медыцынскай інфармацыяй, а таксама парадамі па флоры і фауне; і Сігінта, які кансультуе па пытаннях узбраення і рыштунку. Двума галоўнымі антаганістамі гульні з’яўляюцца Волгін, палкоўнік [[ГРУ]], член экстрэмісцкай фракцыі Брэжнева, якая жадае зрынуць [[Мікіта Хрушчоў|Мікіту Хрушчова]], і Бос, былы настаўнік Снейка і сузаснавальнік падраздзялення FOX. Пад камандаваннем Боса знаходзіцца атрад «Кобра», у склад якога ўваходзяць: * ''The End'' ({{tr-en|Фінал}}) — масціты снайпер-эксперт, які лічыцца «бацькам сучаснай снайперскай стральбы». * ''The Fear'' ({{tr-en|Страх}}) — валодае звышнатуральнай гнуткасцю і спрытам. * ''The Fury'' ({{tr-en|Лютасць}}) — знявечаны былы касманаўт, узброены агнямётам і ранцавым рэактыўным рухавіком. * ''The Pain'' ({{tr-en|Боль}}) — кіруе роем шэршняў для абароны і нападу. * ''The Sorrow'' ({{tr-en|Смутак}}) — дух памерлага медыума. Сярод іншых персанажаў — доктар Сакалоў, навуковец-ракетчык, якога Снэйк павінен выратаваць; навуковец Аляксандр Гранін і Ева, каханая Снэйка. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-07}} [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] [[Катэгорыя:Відэагульні-прыквелы]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Відэагульні жанру прыгодніцкі экшан]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2004 года]] [[Катэгорыя:Артыкулы, якія ўжываюць шаблон Video game reviews у рэжыме адной платформы]] kdydzeca9zde2ro81zbyx0iiq20qk75 5171561 5171493 2026-07-26T22:36:15Z IshaBarnes 124956 крыніцы 5171561 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|машынны недапераклад}} {{Картка гульні}} '''Metal Gear Solid 3: Snake Eater''' — [[відэагульня]] жанру [[Прыгодніцкі экшан|стэлс-экшан]], распрацаваная і выдадзеная кампаніяй [[Konami]] для [[PlayStation 2]]. Пятая гульня серыі {{нп5|Metal Gear}}. Гульня была напісана, спрадзюсіравана і зрэжысіравана {{нп5|Хідэа Кадзіма|Хідэа Кадзімам|en|Hideo Kojima}} і з’яўляецца прыквелам да ўсёй серыі ''Metal Gear''. Гульня была выпушчана ў Паўночнай Амерыцы і Японіі напрыканцы 2004 года, напачатку 2005 года — у Еўропе і Аўстраліі. Для гульні былі створаны некалькі пашыраных і рэмайстраваных выданняў пад розныя платформы. Апошняе перавыданне для [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] і [[Windows]] пад назвай ''Metal Gear Solid Delta: Snake Eater'' выйшла ў жніўні 2025 года. Падзеі гульні адбываюцца ў 1964 годзе, за 31 год да падзей арыгінальнай ''Metal Gear''. У цэнтры сюжэта — аператыўнік падраздзялення [[ЦРУ]] пад кодавым імем Нэйкед Снэйк ({{lang-en|Naked Snake}} — ''голы змей''), які павінен выратаваць рускага вучонага-ракетчыка Мікалая Сцяпанавіча Сакалова, сабатаваць стварэнне суперзброі і забіць свайго былога боса-дэзерціра. Папярэднія гульні адбываліся галоўным чынам у гарадскім асяроддзі, аднак ''Snake Eater'' пераносіць гульца ў савецкія джунглі 1960-х гадоў. Нягледзячы на тое, што навакольнае асяроддзе змянілася, асноўная ўвага ў гульні па-ранейшаму надаецца скрытнасці і таемнаму пранікненню. Гісторыя расказваецца праз кат-сцэны і радыёперамовы. Лічыцца адной з найлепшых відэагульняў усіх часоў.<ref name=Kinopoisk>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/media/article/4008429/ |title=100 великих игр|website=Kinopoisk |date=2023-09-25 |access-date=2026-07-27| lang=ru}}</ref><ref name=GQ2023>{{cite web |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/best-video-games-all-time |title=The 100 greatest video games of all time, ranked by experts |website=[[GQ]] |date=10-05-2023 |access-date=2026-07-27 |archive-date=2023-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510142624/https://www.gq-magazine.co.uk/article/best-video-games-all-time |url-status=live | lang=en}}</ref> Была сустрэта ўхвальнымі водгукамі крытыкаў і мела камерцыйны поспех: па стане на сакавік 2010 года па ўсім свеце было прададзена больш за чатыры мільёны копій. == Сінопсіс == === Сэтынг === Гульня адбываецца ў альтэрнатыўнай гісторыі на фоне [[халодная вайна|халоднай вайны]] ў 1960-х гадах. === Персанажы === Пратаганіст гульні, Нэйкед Снэйк, малады былы вайсковец зялёных берэтаў (Сіл спецыяльнага прызначэння арміі ЗША), прыходзіць у падраздзяленне [[ЦРУ]] «FOX». Падчас сваіх місій Снэйк атрымлівае падтрымку па рацыі ад іншых членаў падраздзялення: маёра Зіра (камандзір падраздзялення, былы баец брытанскай Спецыяльнай авіяцыйнай службы), які дае Снэйку парады па выкананні місіі і тактыцы бою; парамедыка, якая забяспечвае медыцынскай інфармацыяй, а таксама парадамі па флоры і фауне; і Сігінта, які кансультуе па пытаннях узбраення і рыштунку. Двума галоўнымі антаганістамі гульні з’яўляюцца Волгін, палкоўнік [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|ГРУ]], член экстрэмісцкай фракцыі Брэжнева, якая жадае зрынуць [[Мікіта Хрушчоў|Мікіту Хрушчова]], і Бос, былы настаўнік Снейка і сузаснавальнік падраздзялення FOX. Пад камандаваннем Боса знаходзіцца атрад «Кобра», у склад якога ўваходзяць: * ''The End'' ({{tr-en|Фінал}}) — масціты снайпер-эксперт, які лічыцца «бацькам сучаснай снайперскай стральбы». * ''The Fear'' ({{tr-en|Страх}}) — валодае звышнатуральнай гнуткасцю і спрытам. * ''The Fury'' ({{tr-en|Лютасць}}) — знявечаны былы касманаўт, узброены агнямётам і ранцавым рэактыўным рухавіком. * ''The Pain'' ({{tr-en|Боль}}) — кіруе роем шэршняў для абароны і нападу. * ''The Sorrow'' ({{tr-en|Смутак}}) — дух памерлага медыума. Сярод іншых персанажаў — доктар Сакалоў, навуковец-ракетчык, якога Снэйк павінен выратаваць; навуковец Аляксандр Гранін і Ева, каханая Снэйка. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-07}} [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] [[Катэгорыя:Відэагульні-прыквелы]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Відэагульні жанру прыгодніцкі экшан]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2004 года]] [[Катэгорыя:Артыкулы, якія ўжываюць шаблон Video game reviews у рэжыме адной платформы]] g3snc3mfflh4hdzttbu5ggqf7lzxg2q 0 810122 5171270 5159515 2026-07-26T14:29:46Z ~2026-41698-92 171699 5171270 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Італія}} |лога = |час = [[11 чэрвеня|11]] — [[22 чэрвеня]] [[1980]] |чэмпіён = {{Футбол|FRG}} |2 месца = {{Футбол|BEL}} |3 месца = {{Футбол|TCH}} |4 месца = {{Футбол|ITA}} |гульняў = 14 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|1976]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|1984]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980''' — шосты [[чэмпіянат Еўропы па футболе]], які праходзіў з [[11 чэрвеня|11]] па [[22 чэрвеня]] [[1980]] года ў [[Італія|Італіі]]<ref>https://www.uefa.com/uefaeuro/history/seasons/1980/</ref>. == Фінальны турнір == === Групавы этап === === Група 1 === {| class="wikitable" style="font-size: 100%; text-align: center" |- !width="15"|# !width="160"|Каманда !width="20" title="Гульні"|І !width="20" title="Выйграныя"|В !width="20" title="Згуляныя ўнічыю"|Н !width="20" title="Прайграныя"|П !width="50" title="Забітыя і прапушчаныя мячы"|М !width="30" title="Розніца мячоў"|± !width="40"|Ачкі |- bgcolor=#ccffcc |1||style="text-align: left"|{{Футбол|ФРГ}}||3||2||1||0||4 − 2||+2||'''5''' |- bgcolor=#eeeecc |2||style="text-align: left"|{{футбол|TCH}}||3||1||1||1||4 − 3||+1||'''3''' |- |3||style="text-align: left"|{{футбол|Нідэрланды}}||3||1||1||1||4 − 4||0||'''3''' |- |4||style="text-align: left"|{{футбол|Грэцыя}}||3||0||1||2||1 − 4||−3||'''1''' |} === Група 2 === {| class="wikitable" style="font-size: 100%; text-align: center" |- !width="15"|# !width="160"|Каманда !width="20" title="Гульні"|І !width="20" title="Выйграныя"|В !width="20" title="Згуляныя ўнічыю"|Н !width="20" title="Прайграныя"|П !width="50" title="Забітыя і прапушчаныя мячы"|М !width="30" title="Розніца мячоў"|± !width="40"|Ачкі |- bgcolor=#ccffcc |1||style="text-align: left"|{{футбол|Бельгія}}||3||1||2||0||3 − 2||+1||'''4''' |- bgcolor=#eeeecc |2||style="text-align: left"|{{футбол|Італія}}||3||1||2||0||1 − 0||+1||'''4''' |- |3||style="text-align: left"|{{футбол|Англія}}||3||1||1||1||3 − 3||0||'''3''' |- |4||style="text-align: left"|{{Футбол|Іспанія}}||3||0||1||2||2 − 4||−2||'''1''' |} === Матч за 3-е месца === 21.06 — Чэхаславакія — Італія — 1:1 (9:8 - па [[Пенальці|пен.]]) === Фінал === 22.06 — Бельгія — ФРГ — 1:2 {{Зноскі}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе|1980]] [[Катэгорыя:1980 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1980 года]] bpcyt0givvgsxj7npv90v7f6owgietd 0 810124 5171264 5168572 2026-07-26T14:21:36Z ~2026-41698-92 171699 5171264 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Югаславія}} |лога = |час = [[16 чэрвеня|16]] — [[20 чэрвеня]] [[1976]] |чэмпіён = {{Футбол|TCH}} |2 месца = {{Футбол|FRG}} |3 месца = {{Футбол|NED}} |4 месца = {{Футбол|YUG}} |гульняў = 4 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|1972]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|1980]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976''' — пяты [[чэмпіянат Еўропы па футболе]], які праходзіў з [[16 чэрвеня|16]] па [[20 чэрвеня]] [[1976]] года ў [[Югаславія|Югаславіі]]<ref>https://www.uefa.com/uefaeuro/history/seasons/1976/</ref>. == Фінальны турнір == {{Турнір4 <!--Дата-Месца/1-я каманда/галы 1-й каманды/2-я каманда/галы 2-й каманды --> <!-- паўфіналы --> |16 чэрвеня. [[Заграб]]|'''{{футбол|TCH}}''' ([[Авертайм|д. ч.]])|'''3'''|{{футбол|Нідэрланды}}|1 |17 чэрвеня. [[Белград]]|{{футбол|YUG}}|2|'''{{футбол|ФРГ}}''' ([[Авертайм|д. ч.]])|'''4''' <!-- фінал --> |20 чэрвеня. [[Белград]]|'''{{футбол|TCH}}''' ([[Пенальці|пен.]])|'''2&nbsp;(5)'''|{{футбол|ФРГ}}|2&nbsp;(3) |19 чэрвеня. [[Заграб]]|'''{{футбол|Нідэрланды}}''' ([[Авертайм|д. ч.]])|'''3'''|{{футбол|YUG}}|2 }} {{Зноскі}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе|1976]] [[Катэгорыя:1976 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1976 года]] t2s75c0gwfcrf0ws6kizipfvysl64o2 0 810134 5171268 5168565 2026-07-26T14:26:45Z ~2026-41698-92 171699 5171268 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Італія}} |лога = |час = [[5 чэрвеня|5]] — [[10 чэрвеня]] [[1968]] |чэмпіён = {{Футбол|ITA}} |2 месца = {{Футбол|YUG}} |3 месца = {{Футбол|ENG}} |4 месца = {{Футбол|URS}} |гульняў = 4 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|1964]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|1972]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968''' — трэці [[чэмпіянат Еўропы па футболе]], які праходзіў з [[5 чэрвеня|5]] па [[10 чэрвеня]] [[1968]] года ў [[Італія|Італіі]] <ref>https://ru.uefa.com/uefaeuro/history/seasons/1968/</ref>. == Фінальны турнір == {{Турнір4 <!--Дата-Месца/1-я каманда/галы 1-й каманды/2-я каманда/галы 2-й каманды --> <!-- паўфіналы --> |[[5 чэрвеня]]. [[Неапаль]]|'''{{футбол|Італія}}''' (па жэрабю)|'''0'''|{{футбол|СССР}}|0 |[[5 чэрвеня]]. [[Фларэнцыя]]|'''{{футбол|YUG}}'''|'''1'''|{{футбол|Англія}}|0 <!-- фінал --> |[[8 чэрвеня]]. [[Рым]] (перайграванне [[10 чэрвеня]])|'''{{футбол|Італія}}'''|'''2 (1)'''|{{футбол|YUG}}|0 (1) |[[8 чэрвеня]]. [[Рым]]|'''{{футбол|Англія}}'''|'''2'''|{{футбол|СССР}}|0 }} {{Зноскі}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе|1968]] [[Катэгорыя:1968 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1968 года]] 2gqi1k2qr43cy8a0cpnytjo8e3uvx6j 0 810137 5171267 5168563 2026-07-26T14:26:12Z ~2026-41698-92 171699 5171267 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Іспанія}} |лога = |час = [[17 чэрвеня|17]] — [[21 чэрвеня]] [[1964]] |чэмпіён = {{Футбол|ESP}} |2 месца = {{Футбол|URS}} |3 месца = {{Футбол|HUN}} |4 месца = {{Футбол|DEN}} |гульняў = 4 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|1960]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|1968]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964''' — другі [[чэмпіянат Еўропы па футболе]], які праходзіў з [[17 чэрвеня|17]] па [[21 чэрвеня]] [[1964]] года ў [[Іспанія|Іспаніі]] <ref>https://ru.uefa.com/uefaeuro/history/seasons/1964/</ref>. == Фінальны турнір == {| border=0 cellpadding=0 cellspacing=0 style="font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f2f2f2|{{{RD1|Паўфіналы}}} | colspan="2" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=gold|{{{RD2|Фінал}}} |- | | width=160| | width=50| | width=20| | width=25| | width=160| | width=50| |- | height=6| | colspan="6" rowspan="1"|[[17 чэрвеня]]. [[Мадрыд]] |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{Футбол|ESP}}''' ([[Авертайм|д. ч.]]) | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''2''' | align=center style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|HUN}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''1''' | rowspan="10" align=center style="border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| |- | height=6| | |- | height=6| | colspan="4" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1"|[[21 чэрвеня]]. [[Мадрыд]] |- | height=6| | rowspan="2" colspan="3"| | align=center style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{Футбол|ESP}}''' | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''2''' |- | height=6| | align=center style="border-width:2px 0 0 0; border-style=solid;border-color:black;"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{Футбол|URS}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''1''' |- | height=6| | |- | height="6"| | |- | height=6| | colspan="4" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1" align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#cc9966"|{{{Consol|Трэцяе месца}}} |- | height=6| | colspan="2" rowspan="1"|[[17 чэрвеня]]. [[Барселона]] | colspan="1" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1"|[[20 чэрвеня]]. [[Барселона]] |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|'''{{Футбол|URS}}''' | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''3''' | colspan="1" rowspan="1"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|'''{{футбол|HUN}}''' ([[Авертайм|д. ч.]]) | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" align="center"|'''3''' |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| {{футбол|DEN}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''0''' | align=center style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"| | colspan="1" rowspan="1"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|DEN}} | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" align="center"|'''1''' |} {{Зноскі}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе|1964]] [[Катэгорыя:1964 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1964 года]] c60cpzq8i7kba67fgpst7ssx3o2h4uk 0 810140 5171265 5168562 2026-07-26T14:24:10Z ~2026-41698-92 171699 5171265 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |лога = |час = [[6 чэрвеня|6]] — [[10 чэрвеня]] [[1960]] |чэмпіён = {{Футбол|URS}} |2 месца = {{Футбол|YUG}} |3 месца = {{Футбол|TCH}} |4 месца = {{Футбол|FRA}} |гульняў = 4 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|1964]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960''' — першы [[чэмпіянат Еўропы па футболе]], які праходзіў з [[6 чэрвеня|6]] па [[10 чэрвеня]] [[1960]] года ў [[Францыя|Францыі]] <ref>https://ru.uefa.com/uefaeuro/history/seasons/1960/</ref>. == Фінальны турнір == {| border=0 cellpadding=0 cellspacing=0 style="font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f2f2f2|{{{RD1|Паўфіналы}}} | colspan="2" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=gold|{{{RD2|Фінал}}} |- | | width=160| | width=50| | width=20| | width=25| | width=160| | width=50| |- | height=6| | colspan="6" rowspan="1"|[[6 ліпеня]]. [[Марсель]] |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|CSK}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|0 | align=center style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|'''{{футбол|URS}}''' | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''3''' | rowspan="10" align=center style="border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| |- | height=6| | |- | height=6| | colspan="4" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1"|[[10 ліпеня]]. [[Парыж]] |- | height=6| | rowspan="2" colspan="3"| | align=center style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|'''{{футбол|URS}}''' | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''2''' |- | height=6| | align=center style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|YUG}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|1 |- | height=6| | |- | height="6"| | |- | height=6| | colspan="4" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1" align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#cc9966"|{{{Consol|Трэцяе месца}}} |- | height=6| | colspan="2" rowspan="1"|[[6 ліпеня]]. [[Парыж]] | colspan="1" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1"|[[9 ліпеня]]. [[Марсель]] |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|FRA}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|4 | colspan="1" rowspan="1"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|'''{{футбол|CSK}}''' | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" align="center"|'''2''' |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| '''{{футбол|YUG}}''' | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''5''' | align=center style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"| | colspan="1" rowspan="1"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|FRA}} | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" align="center"|0 |} {{Зноскі}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе|1960]] [[Катэгорыя:1960 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1960 года]] 5owgpltwrczhojce77gwtzxu67off1m 5171269 5171265 2026-07-26T14:28:27Z ~2026-41698-92 171699 5171269 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |лога = |час = [[6 чэрвеня|6]] — [[10 чэрвеня]] [[1960]] |чэмпіён = {{Футбол|URS}} |2 месца = {{Футбол|YUG}} |3 месца = {{Футбол|TCH}} |4 месца = {{Футбол|FRA}} |гульняў = 4 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|1964]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960''' — першы [[чэмпіянат Еўропы па футболе]], які праходзіў з [[6 чэрвеня|6]] па [[10 чэрвеня]] [[1960]] года ў [[Францыя|Францыі]] <ref>https://ru.uefa.com/uefaeuro/history/seasons/1960/</ref>. == Фінальны турнір == {| border=0 cellpadding=0 cellspacing=0 style="font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f2f2f2|{{{RD1|Паўфіналы}}} | colspan="2" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=gold|{{{RD2|Фінал}}} |- | | width=160| | width=50| | width=20| | width=25| | width=160| | width=50| |- | height=6| | colspan="6" rowspan="1"|[[6 ліпеня]]. [[Марсель]] |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|CSK}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|0 | align=center style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|'''{{футбол|URS}}''' | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''3''' | rowspan="10" align=center style="border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| |- | height=6| | |- | height=6| | colspan="4" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1"|[[10 ліпеня]]. [[Парыж]] |- | height=6| | rowspan="2" colspan="3"| | align=center style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|'''{{футбол|URS}}''' ([[Авертайм|д. ч.]]) | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''2''' |- | height=6| | align=center style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|YUG}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|1 |- | height=6| | |- | height="6"| | |- | height=6| | colspan="4" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1" align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#cc9966"|{{{Consol|Трэцяе месца}}} |- | height=6| | colspan="2" rowspan="1"|[[6 ліпеня]]. [[Парыж]] | colspan="1" rowspan="1"| | colspan="2" rowspan="1"|[[9 ліпеня]]. [[Марсель]] |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|FRA}} | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|4 | colspan="1" rowspan="1"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|'''{{футбол|CSK}}''' | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" align="center"|'''2''' |- | height=6| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| '''{{футбол|YUG}}''' | align=center style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f9f9f9|'''5''' | align=center style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"| | colspan="1" rowspan="1"| | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"|{{футбол|FRA}} | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" align="center"|0 |} {{Зноскі}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе|1960]] [[Катэгорыя:1960 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1960 года]] 6g3rphlmaj9ki96yjz1n756f83aa62b 0 810834 5171407 5168761 2026-07-26T18:47:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5171407 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уільям Джэймс Сайдзіс''' ({{Lang-en|William James Sidis}} ; {{ВД-Прэамбула}}) — эксцэнтрычны [[вундэркінд]], знакаміты ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], валодаў незвычайнымі матэматычнымі, лінгвістычнымі і разумовымі здольнасцямі. == Біяграфія == === Бацькі і выхаванне (1898—1909) === Нарадзіўся 1 красавіка 1898 года ў Нью-Ёрку, вырас у сям’і яўрэяў-імігрантаў з горада [[Бярдзічаў]] (у той час уваходзіў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цяпер знаходзіцца на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]]). Уільям быў названы ў гонар свайго хроснага бацькі, [[Уільям Джэймс|Уільяма Джэймса]], амерыканскага філосафа, з якім сябраваў яго бацька [[Барыс Сайдзіс]] . На радзіме Барыс падвяргаўся пераследу па палітычных матывах і правёў 2 гады ў адзіночным зняволенні. У 1887 годзе ён эміграваў у ЗША, дзе атрымаў навуковую ступень доктара медыцыны ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]], выкладаў там [[Псіхалогія|псіхалогію]], апублікаваў шэраг кніг і артыкулаў. Акрамя таго, з’яўляўся адным з найзначнейшых псіхіятраў і псіхолагаў ЗША свайго часу. Вядомы тым, што заснаваў такі кірунак, як [[псіхапаталогія]], займаўся пытаннямі гіпнозу і групавой псіхатэрапіі, напісаў кнігу «Псіхалогія гіпнозу», якая і дагэтуль лічыцца аўтарытэтным выданнем. Крытыкаваў дзейнасць [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]] і быў катэгарычна супраць «вар’яцкай эпідэміі фрэйдызму, якая ўварвалася ў дадзены час у Амерыку». Сайдзіс крытыкаваў папулярную ў тыя гады еўгеніку і выступаў супраць Першай сусветнай вайны. Быў паліглотам і змог прывіць гэтую якасць Уільяму ў раннім узросце<ref>{{Cite web|url=http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3609|title=Еврейская Украина: 10 фактов о евреях Житомира|archive-date=2016-10-26|access-date=2016-10-19|url-status=dead}}</ref>. Маці Уільяма — Сара Сайдзіс (Мандэльбаўм) — скончыла медыцынскі факультэт Бостанскага ўніверсітэта ў 1897 годзе<ref>[http://www.homeoint.org/history/king/3-05.htm History of homoeopathy and its institutions in American] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260413233649/http://homeoint.org/history/king/3-05.htm |date=13 красавіка 2026 }}{{In lang|en}} By William Harvey King, M. D., LL. D. Presented by Sylvain Cazalet</ref>, але кінула сваю кар’еру для выхавання Уільяма. Бацькі хацелі «зрабіць» са свайго сына генія, выкарыстоўваючы ўласныя метады навучання, за якія іх крытыкавалі. Ва ўзросце 18 месяцаў Уільям змог прачытаць газету «[[The New York Times|Нью-Ёрк Таймс]]», у 6 гадоў ён стаў [[Атэізм|атэістам]]. Да свайго васьмігоддзя напісаў чатыры кнігі. Яго [[Каэфіцыент інтэлекту|IQ]] ацэньваўся ў раёне ад 250 да 300 (найвышэйшы зафіксаваны IQ у гісторыі)<ref>{{артыкул|спасылка=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0003-066X.32.4.265|аўтар=Kathleen Montour|загаловак=William James Sidis, the broken twig.|год=1977-04|мова=en|выданне=American Psychologist|том=32|выпуск=4|старонкі=265–279|issn=1935-990X|doi=10.1037/0003-066X.32.4.265}}</ref>. === Гарвард і жыццё ў каледжы (1905—1915) === З першай спробы аддаць дзіця вучыцца ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвард]] Барысу не ўдалося — у 1905 годзе кіраўніцтва універсітэта не захацела прымаць такога маладога студэнта. Але праз чатыры гады, калі Уільяму споўнілася 11 гадоў, ён паступіў у Гарвард на эксперыментальнае аддзяленне для адораных дзяцей, стаўшы самым маладым студэнтам. У яго групе вучыліся такія вядомыя асобы, як бацька [[Кібернетыка|кібернетыкі]] [[Норберт Вінер]], інжынер-вынаходнік [[Рычард Бакмінстэр Фулер]] і кампазітар [[Роджэр Сешнс]]. На пачатку 1910 года веды Сайдзіса ў галіне вышэйшай матэматыкі былі настолькі глыбокія, што яго запрашалі чытаць лекцыі па чатырохмернай прасторы ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Гарвардскім матэматычным клубе]]. Прафесар [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] Дэніэл Ф. Комстак прадказваў Сайдзісу грандыёзную кар’еру вучонага-матэматыка і прадракаў яго будучае лідарства ў гэтай галіне. Пазней Уільям паступіў у Гарвардскую вышэйшую школу мастацтваў і навук. Па заканчэнні інстытута ў інтэрв’ю журналісту газеты «Бостан Геральд» ён распавёў, што хацеў бы жыць пустэльнікам, застаючыся халасцяком; жанчынамі, паводле яго слоў, ён не цікавіцца. Аднак пазней у яго з’явілася моцная прыхільнасць да маладой Марты Фолі . === Выкладчыцкая дзейнасць і далейшае навучанне (1915—1919) === Пасля таго як група гарвардскіх студэнтаў стала пагражаць Сайдзісу фізічнай расправай, бацькі, каб абараніць яго, знайшлі сыну пасаду памочніка выкладчыка матэматыкі ва [[Універсітэт імя У. М. Райса|Універсітэце Райса]] ў Х’юстане, Тэхас. Уільям пачаў працу ў снежні 1915 года ў 17-гадовым узросце. Ён вёў курс [[Эўклідава геаметрыя|эўклідавай геаметрыі]], неэўклідавай геаметрыі і [[Трыганаметрыя|трыганаметрыі]] (па эўклідавай геаметрыі ён сам напісаў падручнік на грэцкай мове). Але не прайшло і года, як расчараваны сваёй працай і дрэнным стаўленнем да яго студэнтаў, якія былі старэйшыя за яго, Уільям вярнуўся ў [[Новая Англія|Новую Англію]]. У верасні 1916 года Сайдзіс паступіў у Гарвардскую школу права, але не скончыў яе, перапыніўшы навучанне на апошнім годзе ў сакавіку 1919 года. === Палітыка і арышт (1919—1921) === У 1919 годзе, неўзабаве пасля таго, як Сайдзіс пакінуў юрыдычны факультэт, ён быў арыштаваны за ўдзел у першамайскай дэманстрацыі ў [[Бостан]]е і прыгавораны да 18 месяцаў турмы. Арышт аднаго з самых юных выпускнікоў Гарварда шырока асвятляўся ў прэсе і хутка зрабіў Сайдзіса мясцовай знакамітасцю. Падчас судовага працэсу Сайдзіс называў сябе сацыялістам і заяўляў, што адмовіўся ад прызыву на [[ЗША ў Першай сусветнай вайне|Першую сусветную вайну]] па ідэйных меркаваннях (пазней ён развіў уласную квазі-ліберальную тэорыю, заснаваную на індывідуальных правах і «амерыканскай грамадскай цэласнасці»). Але айцу Сайдзіса ўдалося пераканаць акруговага пракурора не адпраўляць Уільяма адбываць пакаранне. Замест гэтага бацькі змясцілі яго ў сваю псіхіятрычную клініку ў Нью-Гэмпшыры на год, а на наступны год забралі з сабой у Каліфорнію. Яны сталі настойваць, каб ён змяніўся, а інакш пагражалі адправіць сына ў звычайны псіхіятрычны шпіталь. === Познія гады (1921—1944) === Пражываў у Нью-Ёрку асобна ад бацькоў, доўга баяўся вярнуцца ў Масачусэтс з-за магчымага арышту. Працаваў і займаўся [[Калекцыяніраванне|калекцыянаваннем]]. Судзіўся з газетамі, якія публікавалі артыкулы пра яго жыццё. Сайдзіс памёр ад унутрымазгавога кровазліцця ў 1944 годзе ва ўзросце 46 гадоў у [[Бостан]]е<ref>[http://www.sidis.net/smithletter.htm Shirley Smith’s Letter to the Editor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110617003328/http://www.sidis.net/smithletter.htm |date=17 чэрвеня 2011 }}{{In lang|en}}</ref>. Яго бацька памёр ад той жа хваробы ва ўзросце 56 гадоў у 1923 годзе . == Публікацыі і тэмы даследаванняў == Галіны ведаў, па якіх засталіся працы Сайдзіса, уключаюць амерыканскую [[Гісторыя|гісторыю]], [[Касмалогія|касмалогію]] і [[Псіхалогія|псіхалогію]]. Сайдзіс быў збіральнікам чыгуначных білетаў і быў пагружаны ў вывучэнне транспартных сістэм. Пад псеўданімам «Франк Фалупа» ён напісаў трактат пра чыгуначныя білеты, у якім ідэнтыфікаваў спосабы павелічэння прапускной здольнасці транспартнай сеткі. У 1930 годзе атрымаў патэнт на нязменны бясконцы [[каляндар]], які ўлічваў [[Высакосны год|высакосныя гады]]. Сайдзіс стварыў штучную мову, названую ім Vendergood у сваёй другой кнізе, азагалоўленай «Book of Vendergood», якую ён напісаў ва ўзросце васьмі гадоў. Мова ў большай частцы заснавана на [[Лацінская мова|лацінскай]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]], таксама яна грунтавалася на [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Французская мова|французскай]] і іншых [[Раманскія мовы|раманскіх мовах]]. === Спіс прац === ''Кнігі:'' * Passaconaway in the White Mountains. — Boston: Badger, 1916.[http://www.sidis.net/PassContents.htm] * The Animate and the Inanimate. — Boston: Badger, 1925.[http://www.sidis.net/ANIMContents.htm] * Notes on the Collection of Transfers. — Philadelphia: Dorrance & Comp., 1926.[http://www.sidis.net/TransfersContents.htm] * The Tribes and the States. — Wampanoag Nation, 1982 (1935).[http://www.sidis.net/TSContents.htm] ''Артыкулы:'' * Appendix IV. Unconscious Intelligence // Sidis, Boris. Symptomatology, Psychognosis, and Diagnosis of Psychopathic Diseases. — Boston: Badger, 1914. — P. 432—439. [http://www.sidis.net/Unconscious%20Intelligence.htm][https://www.academia.edu/33997616/Уильям_Джеймс_Сайдис._БЕССОЗНАТЕЛЬНОЕ_МЫШЛЕНИЕ_1914_пер._с_англ._] * A Remark on the Occurrence of Revolutions // Journal of Abnormal Psychology. — 1918. — Vol. 13. — P. 213—228. [http://www.sidis.net/Revolution.htm] == Ацэнка == У. Дж. Сайдзіс ацэньваецца некаторымі біёграфамі як самы адораны чалавек на Зямлі. Моманты з біяграфіі, якія спарадзілі гэтае меркаванне: * На чацвёртым годзе жыцця ён прачытаў [[Гамер]]а ў арыгінале. * У шэсць гадоў вывучыў арыстоцелеўскую логіку. * Паміж 4 і 8 гадамі напісаў 4 кнігі, у тым ліку адну манаграфію па [[Анатомія|анатоміі]]. * У сем гадоў здаў іспыт Гарвардскай медыцынскай школы па анатоміі. * Да 8 гадоў Уільям ведаў 8 моў — англійскую, латынь, грэцкую, рускую, іўрыт, французскую, нямецкую і яшчэ адну, якую ён вынайшаў сам. * У сталым жыцці Уільям свабодна валодаў 40 мовамі (па сцвярджэннях некаторых аўтараў, гэты лік дасягаў 200). * У 11 гадоў паступіў у Гарвардскі ўніверсітэт і неўзабаве ўжо чытаў лекцыі ў матэматычным клубе Гарварда. * У 16 гадоў скончыў Гарвард з адзнакай. Некаторыя крытыкі выкарыстоўваюць У. Дж. Сайдзіса як найбольш паказальны прыклад таго, што вундэркінды рызыкуюць не дасягнуць поспеху ў сталым узросце. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Wallace, Amy, ''The Prodigy: Biography of William James Sidis, American Greatest Child Prodigy'', New York: EP Dutton & Co. 1986. ISBN 0-525-24404-2 == Спасылкі == * [http://www.sidis.net Sidis Archives website] * [http://www.quantonics.com/The_Prodigy_Review.html Details and outline of his life] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160402182347/http://www.quantonics.com/The_Prodigy_Review.html |date=2 красавіка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20050907154703/http://www.daveslater.telinco.co.uk/sidis.htm Biographical outline, and assessment] {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} {{DEFAULTSORT:Сайдзіс Уільям Джэймс}} [[Катэгорыя:Памерлі ад унутрымазгавога кровазліцця]] [[Катэгорыя:Паліглоты]] [[Катэгорыя:Сацыялісты ЗША]] [[Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў]] [[Катэгорыя:Антраполагі ЗША]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Матэматыкі ЗША]] oq09g82tr4jtmljolnya4ie6xi742lk 0 810966 5171234 5170771 2026-07-26T13:06:39Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5171234 wikitext text/x-wiki [[Файл:A bowl of bean soup soup made using a tiktok recipe.jpg|250px|міні|Міска фасолевага супу]] '''Фасолевы суп''' — [[страва]], асноўным інгрэдыентам якой з’яўляецца [[фасоля]], прыгатаваная ў [[булён]]е. Віды фасолі (звычайна сарты [[Фасоля звычайная|звычайнай фасолі]]), спосабы прыгатавання і іншыя інгрэдыенты могуць значна адрознівацца. Фасолевыя супы шырока распаўсюджаныя ва ўсім свеце і з’яўляюцца кампанентам як тыповых {{нп3|Рэгіянальная кухня|рэгіянальных|ru|Региональная кухня}}, так і {{нп3|Нацыянальная кухня|нацыянальных кухняў|de|Nationalküche}}. Класічныя фасолевыя супы могуць утрымліваць мяса або каўбасу, але таксама могуць быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскімі]]. == Гатаванне і варыяцыі == Усе фасолевыя супы ўтрымліваюць бабы або зялёныя струкі фасолі, звараныя ў булёне з іншымі інгрэдыентамі, такімі як [[бульба]], іншыя {{нп3|Бабовыя культуры|бабовыя|ru|Бобовые культуры}}, [[макаронныя вырабы]], [[крупы]] і гародніна. [[Булён]] можа быць як мясным, так і агароднінным. У асноўным можна вылучыць два тыпы супу: у стылі агародніннага супу, у якім у асноўным выкарыстоўваецца зялёная фасоля; аналагічны іншым бабовым супам, такім як [[Гарохавы суп|гарохавы]] або [[Сачавічны суп|сачавічны]], у якім у асноўным выкарыстоўваецца насенне фасолі. Прыправы звычайна складаюцца з [[Кухонная соль|кухоннай солі]] і [[Перац чорны|перцу]], а таксама з тыповых для рэгіёна траў і спецый, такіх як [[чабор]], [[любіста]], [[маркоўнік]], [[Каляндра пасяўная|каляндра]] і [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], а таксама [[імбір]]а, [[Перац струкавы|папрыкі]], кары, [[Перац струкавы|перцу]], [[Мята|мяты]] і іншых. Кіслыя інгрэдыенты, напрыклад, памідоры, звязваюць бялок і тым самым перашкаджаюць размякчэнню фасолі, таму іх звычайна дадаюць да супу пасля таго, як фасоля зварыцца. Cуп можна падаваць як булён з цэлымі кавалкамі фасолі і гароднінай у булёне, або загушчаным бульбай, цэлай фасоллю або насеннем фасолі, або нават у выглядзе [[пюрэ]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Фасоля]] 9hfbn7t5i37f2a891j0oi9jd4m1az2e 0 811553 5171744 5170389 2026-07-27T11:25:01Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ +1 5171744 wikitext text/x-wiki '''Пагарэльскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Антоній Пагарэльскі]] — рускі пісьменнік * [[Леанід Вячаславіч Пагарэльскі]] — беларускі партыйны дзеяч * [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі]] — матэматык-педагог {{неадназначнасць}} ckru2wonc1bg7d9ub7cymppl6xvq1zd 0 811558 5171219 5170736 2026-07-26T13:01:39Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Сядзіба Путкамераў]] у [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)]] не пакінуўшы перасылкі 5170736 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' – сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]]. == Гісторыя == У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі класіцызма з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку Напалеона Óрды. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам Ваўжынцам Путкамерам, за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся "Камень Міцкевіча", на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|Сядзіба на малюнку Напалеона Óрды Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня Файл:Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Парк == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. == Спасылкі == * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} {{няма катэгорый|date=2026-07-25}} ajh15nq81w8jkiallhtabhg6zvzikx3 5171225 5171219 2026-07-26T13:04:14Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Путкамеры]]; выдалены шаблон {{Няма катэгорый}} з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171225 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' – сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]]. == Гісторыя == У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі класіцызма з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку Напалеона Óрды. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам Ваўжынцам Путкамерам, за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся "Камень Міцкевіча", на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|Сядзіба на малюнку Напалеона Óрды Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня Файл:Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Парк == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. == Спасылкі == * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] 0y7jsczdm0vczphvwdgvzqsorw6cv14 5171226 5171225 2026-07-26T13:04:29Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Больцінікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171226 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' – сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]]. == Гісторыя == У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі класіцызма з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку Напалеона Óрды. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам Ваўжынцам Путкамерам, за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся "Камень Міцкевіча", на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|Сядзіба на малюнку Напалеона Óрды Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня Файл:Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Парк == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. == Спасылкі == * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Больцінікі]] astu5o5i12q8pwmdfc5fdfetjvdgsc4 5171229 5171226 2026-07-26T13:05:14Z M.L.Bot 261 5171229 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' – сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]]. == Гісторыя == У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі класіцызма з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку Напалеона Óрды. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам Ваўжынцам Путкамерам, за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся "Камень Міцкевіча", на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|Сядзіба на малюнку Напалеона Óрды Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня Файл:Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Парк == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. == Спасылкі == * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Больцінікі]] 221xa82u4ksyqajtbxaew9nksg8vq6l 5171326 5171229 2026-07-26T15:54:39Z JerzyKundrat 174 5171326 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' — сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]]. == Гісторыя == У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі класіцызма з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку Напалеона Óрды. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам Ваўжынцам Путкамерам, за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся «Камень Міцкевіча», на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|Сядзіба на малюнку Напалеона Óрды Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня Файл:Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Парк == [[Файл:01215_Bolteniki_05_05.JPG|thumb|left|Бальценіцкі парк]] [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. == Спасылкі == * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Больцінікі]] kkbnzy56wilu39kkjr9fjm5evt920pz 5171328 5171326 2026-07-26T16:00:53Z JerzyKundrat 174 5171328 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' — сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]] ([[Воранаўскі раён]]). == Гісторыя == [[Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|thumb|left|Сядзіба на малюнку Напалеона Орды]] У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі [[класіцызм]]у з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынцам Путкамерам]], за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся «Камень Міцкевіча», на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Парк == [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. Плошча каля 10 га. Парк пейзажнага тыпу. Яго кампазіцыю фарміруюць асобныя групы дрэў і кустоў, адкрытая прастора паляны, суцэльныя пасадкі. Заходні схіл ад дома да паляны, выцягнутай уздоўж даліны, аформлены дзвюма штучнымі тэрасамі. Вялікае значэнне ў фарміраванні ландшафту курцін маюць экзоты, якіх у парку больш за 60 відаў і форм. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня 01215_Bolteniki_05_05.JPG|Бальценіцкі парк Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Спасылкі == * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Больцінікі]] [[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]] rer47e2nc12zlwimva2yqyinhs252ij 5171329 5171328 2026-07-26T16:02:26Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5171329 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў}} {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сядзіба Путкамераў |Арыгінальная назва = |Выява = Сядзіба Путкамераў.jpg |Подпіс выявы = 2025 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|413Г000689}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Больцінікі]] |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = ангельская неаготыка |Аўтар праекта = [[Тадэвуш Раствароўскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 1895 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў''' — сядзібна-паркавы комплекс у [[Больцінікі|Больцініках]] ([[Воранаўскі раён]]). == Гісторыя == [[Файл:Bolciniki,_Putkamier._Больцінікі,_Путкамер_(N._Orda,_27.06.1875-77).jpg|thumb|left|Сядзіба на малюнку Напалеона Орды]] У першай палове XIX ст паселішча стала належаць графам Путкамерам. Тады ж быў пабудаваны першы сядзібны дом у стылі [[класіцызм]]у з элементамі барока. Яго знешні выгляд можна назіраць на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. Гісторыя сядзібы цесна пераплецена з гісторыяй кахання [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]] і польска-беларускага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Марыля была заручана з графам [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынцам Путкамерам]], за якога і выйшла замуж у 1821 годзе. Але праз усё жыццё пранесла ўзаемную сімпатыю да Міцкевіча. Граф ведаў пра іх адносіны, але не супрацьдзейнічаў гэтаму. Больш таго, Адам Міцкевіч часта бываў госцем у сядзібе. У парку непадалёк захаваўся «Камень Міцкевіча», на якім высечаны крыж. Згодна з легендай, яго зрабіў сам Адам Міцкевіч, калі Марыля не прыйшла на іх апошняе спатканне. Пабудова новага сядзібнага дома у стылі ангельскай неаготыкі пачалася ўжо пры нашчадках Марылі і Ваўжынца. Дом быў пабудаваны з чырвонай цэглы па праекце архітэктара [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]]. Пры пабудове выкарыстоўваўся падмурак былой сядзібы, будаўніцтва завяршылася ў 1895 годзе. Путкамеры жылі ў сядзібе да 1939 года, калі з прыходам савецкай улады вымушаны былі пакінуць родныя мясціны. Сёння ў будынку сядзібы размешчаны сельскі клуб і бібліятэка. Унутры захаваліся печы, кафля для якіх была прывезена з Вялікабрытаніі. == Парк == [[Бальценіцкі парк]] закладзены ў 2-й палове XVIII — пачатку XIX ст. Плошча каля 10 га. Парк пейзажнага тыпу. Яго кампазіцыю фарміруюць асобныя групы дрэў і кустоў, адкрытая прастора паляны, суцэльныя пасадкі. Заходні схіл ад дома да паляны, выцягнутай уздоўж даліны, аформлены дзвюма штучнымі тэрасамі. Вялікае значэнне ў фарміраванні ландшафту курцін маюць экзоты, якіх у парку больш за 60 відаў і форм. == Галерэя == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Сядзіба Путкамераў. Галоўны дом.jpg|Галоўны дом Сядзіба Путкамераў. Флігель.jpg|Флігель Сядзіба Путкамераў. Лядоўня.jpg|Лядоўня 01215_Bolteniki_05_05.JPG|Бальценіцкі парк Сядзіба Путкамераў. Валун Міцкевіча..jpg|Валун Міцкевіча </gallery> == Спасылкі == * {{radzima|1841}} * {{ГБ|http://https://globustut.by/bolteniki/#manor_main}} [[Катэгорыя:Путкамеры]] [[Катэгорыя:Больцінікі]] [[Катэгорыя:Славутасці Воранаўскага раёна]] 905farw4wx6vxrimj78gzfs7ykjk0j1 0 811563 5171618 5170688 2026-07-27T05:26:38Z Autumndancer 168015 5171618 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{да выдалення|значнасць не падмацавана крыніцамі}} {{цёзкі2|Юрчак}} {{Навуковец}} '''Дзяніс Валер’евіч Юрчак''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (2015), [[дацэнт]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 студзеня 1981 года ў вёсцы [[Перамонт]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar697850&strq=l_siz=2|title=Юрчак, Дзяніс Валер'евіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1981)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2003 годзе скончыў [[гістарычны факультэт Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] (ВДУ) па спецыяльнасці «Гісторыя Беларусі. Беларуская мова і літаратура», у 2006 годзе — [[аспірантура|аспірантуру]] пры ўніверсітэце па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя». У 2009 годзе скончыў юрыдычны факультэт ВДУ. У 2010—2011 гадах прайшоў перападрыхтоўку ў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы|Рэспубліканскім інстытуце вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «Педагагічныя вымярэнні»<ref name="vsu">{{cite web|url=https://vsu.by/persons/1882-416.html|title=Юрчак Денис Валерьевич|publisher=ВГУ имени П.М. Машерова|lang=ru|accessdate=24 ліпеня 2026}}</ref>. У 2004—2008 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі Беларусі [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], у 2008—2009 гадах — старшым выкладчыкам. З 2009 па 2014 год з’яўляўся намеснікам дэкана па вучэбнай рабоце [[Гістарычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|гістарычнага факультэта]]. У 2014—2020 гадах працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі ўніверсітэта<ref name="vsu"/>. У 2015 годзе абараніў дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]]. У 2017 годзе атрымаў вучонае званне [[дацэнт]]а<ref name="vsu"/><ref name="nlb"/>. Паралельна з выкладчыцкай дзейнасцю працаваў у структурах дзяржаўнага кіравання. У 2014—2015 гадах быў галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі гарадскі выканаўчы камітэт|Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="nlb"/>. У 2015 годзе стаў галоўным спецыялістам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]], а з 2018 года — галоўным спецыялістам ўпраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама<ref name="nlb"/><ref name="vsu"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], [[краязнаўства]], [[міжнародныя адносіны]], а таксама гісторыю турызму і падарожжаў<ref name="nlb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юрчак Дзяніс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] 78cymhicqnbiz6ebipccxmtocg5ag7h 0 811590 5171620 5171170 2026-07-27T05:34:04Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Барыс Георгіевіч Перчаткін]] у [[Барыс Георгіевіч Пярчаткін]]: памылка 5171170 wikitext text/x-wiki {{Картка асобы | імя = Барыс Перчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}} | месца нараджэння = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | веравызнанне = [[Хрысціянства]] ([[Пяцідзесятнікі|пяцідзесятнік]]) | род дзейнасці = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Барыс Георгіевіч Перчаткін''' (руск.: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амерыканскі праваабаронца, адзін з лідараў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзесятнікаў у СССР у супольнасці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. У 1989 годзе лабіраваў у Кангрэсе ЗША прыняцце «папраўкі Лаўтэнберга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краін былага СССР{{sfn|Romanovič}}. == Біяграфія == === Раннія гады і далучэнне да царквы === Нарадзіўся ў сям'і ваеннага лётчыка, які загінуў у аўтакатастрофе незадоўга пасля нараджэння Барыса. Праз некалькі гадоў пасля смерці першага мужа маці Барыса зноў выйшла замуж за ваеннаслужачага, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лагераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзесятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазней пачаў збіраць інфармацыю пра пераслед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам{{sfn|Semjonova}}. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысідэнтамі === У 1976 годзе Перчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і У. Сцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысідэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Перчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзесятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], Сусветны савет цэркваў і кіраўнікам дзяржаў-удзельніц Хельсінкскага пагаднення з паведамленнем пра сістэматычныя пераследы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзесятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысідэнтаў [[Аляксандр Ільіч Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юрый Фёдаравіч Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Барысавіч Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфесій з патрабаваннем дазволіць выезд пераследаваным хрысціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрсі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 снежня 1978 года спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзідэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай звярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |author = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 года займаўся арганізацыяй Цэнтра вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзесятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У канцы 1979 года склаў заяву да Кангрэса і ўрада ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРГ, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Пераслед і зняволенне === За актыўную дзейнасць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Перчаткіна і яго сям'і была разгорнута прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 21 жніўня 1980 года Перчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 года<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны па артыкуле 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджванне заведама ілжывых выдумак, якія ганьбяць савецкі дзяржаўны і грамадскі лад») да 2 гадоў пазбаўлення волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленняў радыёстанцыі «[[Голас Амерыкі]]», падчас следства да яго ўжываліся фармакалагічныя сродкі (неўралептыкі){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У жніўні 1982 года вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасць. У лютым 1983 года быў арыштаваны паўторна і асуджаны па арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае насінне халоднай зброі да 1,5 гадоў пазбаўлення волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнберга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэса ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]{{sfn|Romanovič}}, старшынёй Вярхоўнага суда ЗША [[Уільям Рэнкуіст|Уільямам Рэнкуістам]]{{sfn|Romanovič}} і іншымі афіцыйнымі асобамі. У маі 1988 года падчас візіту прэзідэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Перчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся з першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|Gura|2018|p=173}}. 26 ліпеня 1988 года эміграваў у ЗША разам з сям’ёй{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 4 жніўня 1988 года выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра пераслед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Плёнам гэтых перамоў<ref>{{cite news |author = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнберга», названай у гонар сенатара ад штата [[Нью-Джэрсі]] [[Фрэнк Лаўтэнберг|Фрэнка Лаўтэнберга]]. За першае дзесяцігоддзе дзеяння закона ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, а да 2010 года — каля 1 млн чалавек{{sfn|Romanovič}}. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee''){{sfn|Romanovič}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сцежкі» (руск.: Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У леце 2025 года Перчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартаменце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за наданне адмысловых міграцыйных квот для хрысціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расіі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal | author = Островская О. П. | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | language = ru | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | author = Гура В. О. | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | language = uk | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | year = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova}} * {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-26}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы СССР]] 75s7jlso8fshfubjv9k2m1b7kcqqwkv 5171622 5171620 2026-07-27T05:34:28Z Autumndancer 168015 5171622 wikitext text/x-wiki {{Картка асобы | імя = Барыс Пярчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}} | месца нараджэння = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | веравызнанне = [[Хрысціянства]] ([[Пяцідзесятнікі|пяцідзесятнік]]) | род дзейнасці = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Барыс Георгіевіч Пярчаткін''' (руск.: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амерыканскі праваабаронца, адзін з лідараў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзесятнікаў у СССР у супольнасці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. У 1989 годзе лабіраваў у Кангрэсе ЗША прыняцце «папраўкі Лаўтэнберга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краін былага СССР{{sfn|Romanovič}}. == Біяграфія == === Раннія гады і далучэнне да царквы === Нарадзіўся ў сям'і ваеннага лётчыка, які загінуў у аўтакатастрофе незадоўга пасля нараджэння Барыса. Праз некалькі гадоў пасля смерці першага мужа маці Барыса зноў выйшла замуж за ваеннаслужачага, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лагераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзесятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазней пачаў збіраць інфармацыю пра пераслед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам{{sfn|Semjonova}}. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысідэнтамі === У 1976 годзе Перчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і У. Сцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысідэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Перчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзесятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], Сусветны савет цэркваў і кіраўнікам дзяржаў-удзельніц Хельсінкскага пагаднення з паведамленнем пра сістэматычныя пераследы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзесятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысідэнтаў [[Аляксандр Ільіч Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юрый Фёдаравіч Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Барысавіч Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфесій з патрабаваннем дазволіць выезд пераследаваным хрысціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрсі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 снежня 1978 года спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзідэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай звярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |author = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 года займаўся арганізацыяй Цэнтра вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзесятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У канцы 1979 года склаў заяву да Кангрэса і ўрада ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРГ, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Пераслед і зняволенне === За актыўную дзейнасць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Перчаткіна і яго сям'і была разгорнута прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 21 жніўня 1980 года Перчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 года<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны па артыкуле 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджванне заведама ілжывых выдумак, якія ганьбяць савецкі дзяржаўны і грамадскі лад») да 2 гадоў пазбаўлення волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленняў радыёстанцыі «[[Голас Амерыкі]]», падчас следства да яго ўжываліся фармакалагічныя сродкі (неўралептыкі){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У жніўні 1982 года вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасць. У лютым 1983 года быў арыштаваны паўторна і асуджаны па арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае насінне халоднай зброі да 1,5 гадоў пазбаўлення волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнберга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэса ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]{{sfn|Romanovič}}, старшынёй Вярхоўнага суда ЗША [[Уільям Рэнкуіст|Уільямам Рэнкуістам]]{{sfn|Romanovič}} і іншымі афіцыйнымі асобамі. У маі 1988 года падчас візіту прэзідэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Перчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся з першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|Gura|2018|p=173}}. 26 ліпеня 1988 года эміграваў у ЗША разам з сям’ёй{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 4 жніўня 1988 года выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра пераслед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Плёнам гэтых перамоў<ref>{{cite news |author = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнберга», названай у гонар сенатара ад штата [[Нью-Джэрсі]] [[Фрэнк Лаўтэнберг|Фрэнка Лаўтэнберга]]. За першае дзесяцігоддзе дзеяння закона ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, а да 2010 года — каля 1 млн чалавек{{sfn|Romanovič}}. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee''){{sfn|Romanovič}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сцежкі» (руск.: Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У леце 2025 года Перчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартаменце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за наданне адмысловых міграцыйных квот для хрысціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расіі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal | author = Островская О. П. | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | language = ru | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | author = Гура В. О. | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | language = uk | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | year = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova}} * {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-26}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы СССР]] kizo1oixx1p64narz8tkn9a713pqy3j 5171623 5171622 2026-07-27T05:41:37Z Asorev 128179 5171623 wikitext text/x-wiki {{Картка асобы | імя = Барыс Пярчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}} | месца нараджэння = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | веравызнанне = [[Хрысціянства]] ([[Пяцідзесятнікі|пяцідзесятнік]]) | род дзейнасці = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Барыс Георгіевіч Пярчаткін''' (руск.: ''Борис Георгиевич Перчаткин''; нар. 1 ліпеня 1946<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амерыканскі праваабаронца, адзін з лідараў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзесятнікаў у СССР у супольнасці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. У 1989 годзе лабіраваў у Кангрэсе ЗША прыняцце «папраўкі Лаўтэнберга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краін былага СССР{{sfn|Romanovič}}. == Біяграфія == === Раннія гады і далучэнне да царквы === Нарадзіўся ў сям'і ваеннага лётчыка, які загінуў у аўтакатастрофе незадоўга пасля нараджэння Барыса. Праз некалькі гадоў пасля смерці першага мужа маці Барыса зноў выйшла замуж за ваеннаслужачага, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лагераў у [[Варкута|Варкуце]]. У веку 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзесятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазней пачаў збіраць інфармацыю пра пераслед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам{{sfn|Semjonova}}. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысідэнтамі === У 1976 годзе Пярчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і У. Сцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысідэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Пярчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзесятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], Сусветны савет цэркваў і кіраўнікам дзяржаў-удзельніц Хельсінкскага пагаднення з паведамленнем пра сістэматычныя пераследы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзесятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысідэнтаў [[Аляксандр Ільіч Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юрый Фёдаравіч Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Барысавіч Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфесій з патрабаваннем дазволіць выезд пераследаваным хрысціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрсі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 снежня 1978 года спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзідэнту ЗША [[Джымі Картэр|Джымі Картэру]] з просьбай звярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |author = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 года займаўся арганізацыяй Цэнтра вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзесятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У канцы 1979 года склаў заяву да Кангрэса і ўрада ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРГ, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Пераслед і зняволенне === За актыўную дзейнасць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Пярчаткіна і яго сям'і была разгорнута прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 21 жніўня 1980 года Пярчаткін быў арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 года<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны па артыкуле 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджванне заведама ілжывых выдумак, якія ганьбяць савецкі дзяржаўны і грамадскі лад») да 2 гадоў пазбаўлення волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленняў радыёстанцыі «[[Голас Амерыкі]]», падчас следства да яго ўжываліся фармакалагічныя сродкі (неўралептыкі){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У жніўні 1982 года вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасць. У лютым 1983 года быў арыштаваны паўторна і асуджаны па арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае насінне халоднай зброі да 1,5 гадоў пазбаўлення волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнберга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэса ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]{{sfn|Romanovič}}, старшынёй Вярхоўнага суда ЗША [[Уільям Рэнкуіст|Уільямам Рэнкуістам]]{{sfn|Romanovič}} і іншымі афіцыйнымі асобамі. У маі 1988 года падчас візіту прэзідэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Пярчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся з першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|Gura|2018|p=173}}. 26 ліпеня 1988 года эміграваў у ЗША разам з сям’ёй{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 4 жніўня 1988 года выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра пераслед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Плёнам гэтых перамоў<ref>{{cite news |author = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнберга», названай у гонар сенатара ад штата [[Нью-Джэрсі]] [[Фрэнк Лаўтэнберг|Фрэнка Лаўтэнберга]]. За першае дзесяцігоддзе дзеяння закона ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, а да 2010 года — каля 1 млн чалавек{{sfn|Romanovič}}. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee''){{sfn|Romanovič}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сцежкі» (руск.: Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У леце 2025 года Пярчаткін заступаўся ў Дзяржаўным дэпартаменце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за наданне адмысловых міграцыйных квот для хрысціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расіі, якія прыбылі ў ЗША па праграме [[Uniting for Ukraine|U4U]]<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite journal | author = Островская О. П. | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | language = ru | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | author = Гура В. О. | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | language = uk | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | year = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova}} * {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-26}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 ліпеня]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы СССР]] h7ud5ebeg5vjqgvan99ehndi4bfebzy 5171766 5171623 2026-07-27T11:52:01Z DobryBrat 5701 стыль, вікіфікацыя, арфаграфія, пунктуацыя, дапаўненне, катэгорыі падцягваюцца з Вікіданых 5171766 wikitext text/x-wiki {{Картка асобы | імя = Барыс Пярчаткін | арыгінал імя = {{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}} | выява = | подпіс выявы = | дата нараджэння = {{ДатаНараджэння|1|7|1946}} | месца нараджэння = [[Міргарад]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} | грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | веравызнанне = [[Хрысціянства]] ([[Пяцідзесятнікі|пяцідзесятнік]]) | род дзейнасці = праваабаронца, рэлігійны дзеяч | дзеці = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Барыс Георгіевіч Пярчаткін''' ({{lang-ru|Борис Георгиевич Перчаткин}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>) — савецкі і амерыканскі праваабаронца, адзін з лідараў рэлігійнага эміграцыйнага руху пяцідзесятнікаў у СССР у супольнасці [[Находка|Находкі]] ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. У 1989 годзе лабіраваў у Кангрэсе ЗША прыняцце «папраўкі Лаўтэнберга», якая дазволіла эміграваць каля 1 млн чалавек з краін былага СССР{{sfn|Romanovič}}. == Біяграфія == === Раннія гады і далучэнне да царквы === Нарадзіўся 1 ліпеня 1946 года ў сям’і ваеннага лётчыка, які загінуў у аўтакатастрофе неўзабаве пасля нараджэння Барыса. Праз некалькі гадоў пасля смерці першага мужа маці Барыса зноў выйшла замуж за ваеннаслужачага, якога ў 1953 годзе арыштавалі за адмову выконваць загад падчас бунту і асудзілі на 25 гадоў лагераў у [[Варкута|Варкуце]]. У 16 гадоў Барыс знайшоў царкву пяцідзесятнікаў у Находцы і далучыўся да яе. Пазней пачаў збіраць інфармацыю пра пераслед вернікаў у СССР і перадаваць яе замежным журналістам{{sfn|Semjonova}}. === Эміграцыйны рух і кантакты з дысідэнтамі === У 1976 годзе Пярчаткін разам з паплечнікамі В. Патрушавым, В. А. Бурлачанкам і У. Сцяпанавым усталяваў кантакт з маскоўскімі дысідэнтамі. Тыя параілі надаць рэлігійнаму эміграцыйнаму руху арганізаваную форму. У тым жа годзе Находку наведала прадстаўніца [[Маскоўская Хельсінкская група|Маскоўскай Хельсінкскай групы]] Л. В. Вароніна. З гэтага часу Пярчаткін актыўна прасоўваў ідэю масавага выезду пяцідзесятнікаў з СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. У тым жа годзе накіраваў звароты ў [[ААН]], Сусветны савет цэркваў і кіраўнікам дзяржаў-удзельніц Хельсінкскага пагаднення з паведамленнем пра сістэматычныя пераследы вернікаў у СССР<ref name="nashaamerica"/>. У 1977 годзе разам з М. Гарэтым ад імя пяцідзесятнікаў выступіў у абарону арыштаваных дысідэнтаў [[Аляксандр Ільіч Гінзбург|А. Гінзбурга]], [[Юрый Фёдаравіч Арлоў|Ю. Арлова]] і [[Анатоль Барысавіч Шчаранскі|А. Шчаранскага]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. У тым жа годзе ўдзельнічаў у публічнай галадоўцы вернікаў розных канфесій з патрабаваннем дазволіць выезд пераследаваным хрысціянам з СССР<ref>{{cite news |title = Dissidents fast across USSR |url = https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |language = en |agency = Zenon Snylyk |work = The Ukrainian Weekly |location = [[Джэрсі-Сіці]] |publisher = Ukrainian National Association |date = 1977-10-09 |volume = LXXXIV |issue = 222 |pages = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |archive-date = 2023-09-26}}</ref>. 20 снежня 1978 года спрабаваў адправіць з пошты ў Находцы навагоднюю тэлеграму прэзідэнту ЗША [[Джымі Картэр]]у з просьбай звярнуць увагу на становішча пазбаўленых рэлігійнай свабоды ў СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref>{{cite book |author = Андрей Дементьев |title = АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы |url = http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |language = ru |location = Владивосток |publisher = Русский остров |year = 2011 |pages = 213 |isbn = 978-5-93577-054-2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |archive-date = 2023-09-25}}</ref>. З 1979 года займаўся арганізацыяй Цэнтра вернікаў, якія жадалі эміграваць з СССР. У 1980 годзе быў абраны сакратаром Рады цэркваў савецкіх пяцідзесятнікаў, якія дамагаліся эміграцыі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У канцы 1979 года склаў заяву да Кангрэса і ўрада ЗША, урадаў Канады, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ФРГ, Францыі і Італіі, дзе апісаў становішча рэлігіі ў савецкім заканадаўстве<ref name="nashaamerica" />. === Пераслед і зняволенне === За актыўную дзейнасць трапіў пад ціск з боку савецкіх органаў улады. У мясцовым друку супраць Пярчаткіна і яго сям’і была разгорнута прапагандысцкая кампанія{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 21 жніўня 1980 года арыштаваны ў Находцы, а ў сакавіку 1981 года<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982] {{Wayback|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf |date=20231002220919 }}</ref> асуджаны па артыкуле 190.1 КК РСФСР («Распаўсюджванне заведама ілжывых выдумак, якія ганьбяць савецкі дзяржаўны і грамадскі лад») да 2 гадоў пазбаўлення волі<ref name="dtic"/>. Паводле паведамленняў радыёстанцыі «[[Голас Амерыкі]]», падчас следства да яго ўжываліся фармакалагічныя сродкі (неўралептыкі){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. У жніўні 1982 года вызваліўся і працягнуў эміграцыйную дзейнасць. У лютым 1983 года быў арыштаваны паўторна і асуджаны па арт. 218 ч. 2 КК РСФСР за нібыта незаконнае нашэнне халоднай зброі да 1,5 гадоў пазбаўлення волі{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === Эміграцыя ў ЗША і «папраўка Лаўтэнберга» === У 1987 годзе падрыхтаваў даклад для Кангрэса ЗША пра стан рэлігіі ў СССР. Быў запрошаны на сустрэчу з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Джордж Шульц|Джорджам Шульцам]]{{sfn|Romanovič}}, старшынёй Вярхоўнага суда ЗША [[Уільям Рэнкуіст|Уільямам Рэнкуістам]]{{sfn|Romanovič}} і іншымі афіцыйнымі асобамі. У маі 1988 года падчас візіту прэзідэнта ЗША [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў Маскву Пярчаткін у складзе дэлегацыі сустракаўся з першай лэдзі [[Нэнсі Рэйган]]{{sfn|Gura|2018|p=173}}. 26 ліпеня 1988 года эміграваў у ЗША разам з сям’ёй{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 4 жніўня 1988 года выступіў у Кангрэсе ЗША з дакладам пра пераслед вернікаў у СССР{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref>{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto|language=ru|website=russiainphoto.ru|access-date=2023-09-26|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926063526/https://russiainphoto.ru/photos/195013/|url-status=live}}</ref>. Плёнам гэтых перамоў<ref>{{cite news |author = Виталий Футорный |title = 25-летие начала исхода |url = https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |language = ru |work = Диаспора. Славянская общественная газета |location = Сакрамэнта |date = 2013-08-11 |volume = 16 |issue = 15 |pages = 9 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240508015913/https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9 |archive-date = 2024-05-08}}</ref> стала прыняцце ў 1989 годзе «папраўкі Лаўтэнберга», названай у гонар сенатара ад штата [[Нью-Джэрсі]] [[Фрэнк Лаўтэнберг|Фрэнка Лаўтэнберга]]. За першае дзесяцігоддзе дзеяння закона ў ЗША пераехала каля 350 тыс. рэлігійных мігрантаў{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova}}, а да 2010 года — каля 1 млн чалавек{{sfn|Romanovič}}. === Праваабарончая дзейнасць у ЗША === Жывучы ў ЗША, заснаваў хрысціянскую праваабарончую арганізацыю ARRC (''American-Russian Relief Committee''){{sfn|Romanovič}}<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA21&dq=%22Boris+Perchatkin%22+-wikipedia&hl=ru |title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe, One Hundred Ninth Congress, First Session, April 14, 2005 |last=Europe |first=United States Congress Commission on Security and Cooperation in |date=2007 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en |isbn=978-0-16-077910-7}}</ref> і апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу «Вогненныя сцежкі» (руск.: Огненные тропы){{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. Летам 2025 года заступаўся ў Дзяржаўным дэпартаменце ЗША і Камісіі ЗША па міжнароднай рэлігійнай свабодзе за наданне адмысловых міграцыйных квот для хрысціянскіх пацыфістаў з Украіны і Расіі, якія прыбылі ў ЗША па праграме «[[Uniting for Ukraine|U4U]]»<ref>{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|language=ru|last=SlavicSac|website=Slavic Sacramento {{!}} Russian News in California|date=2025-07-15|access-date=2025-11-27|archive-date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815145842/https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal | author = Островская О. П. | title = Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. | url = http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 | language = ru | journal = Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции. Материалы Второй международной научной конференции | location = Хабараўск | publisher = Дальневосточный юридический институт Министерства внутренних дел Российской Федерации | date = 2017-06-23 | isbn = 978-5-9753-0229-8 | ref = Ostrovskaja}} * {{cite journal | author = Гура В. О. | title = Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. | url = http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2018_135_47.pdf | language = uk | journal = Гілея: науковий вісник | location = Кіеў | year = 2018 | issue = 135 | pages = 171—175 | issn = 2076-1554 | ref = Gura}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/|title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США|language=ru|first=Виктория|last=Семёнова|website=usa.one|date=2020-01-03|access-date=2023-09-25|ref=Semjonova}} * {{cite web|url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82|title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен - Статьи - Материалы - Церковь Спасение, г. Барановичи, Беларусь|website=spasenie.by|access-date=2023-09-26|first=Михаил|last=Романович|ref=Romanovič}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-26}} [[Катэгорыя:Праваабаронцы СССР]] 1070lix9weqoirsfs4fypnfzfzpj0mc 0 811592 5171318 5170763 2026-07-26T15:48:23Z D.L.M.I. Bel 33064 5171318 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Касня''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] вобласці [[Расія|Расіі]] ў [[Вяземскі раён (Смаленская вобласць)|Вяземскім]], [[Навадугінскі раён|Навадугінскім]] і [[Сычоўскі раён|Сычоўскім]] раёнах. Правы прыток [[Вазуза|Вазузы]]. Даўжыня — 107 км, плошча вадазборнага басейна — 1480 км²<ref name="ГВР">{{ДВР|08010100312110000001012|Касня}}</ref>. Выток за 5 км на поўнач ад вёскі [[Новае Сяло (Вяземскі раён)|Новае Сяло]] Вяземскага раёна на ўсходнім схіле [[Вяземскае ўзвышша|Вяземскага ўзвышша]]. Кірунак плыні: поўнач. Упадае ў Вазузу за 62 км ад яе вусця, каля вёскі [[Сокаліна (Сычоўскі раён)|Сокаліна]] Сычэўскага раёна. Пасля напаўнення [[Вазузскае вадасховішча|Вазузскага вадасховішча]] ў ніжнім цячэнні разлілася. На Касні праводзіў свае першыя даследаванні вядомы глебазнаўца [[Васіль Васільевіч Дакучаеў]]. == Дадзеныя воднага рэестра == Паводле звестак [[Дзяржаўны водны рэестр|дзяржаўнага воднага рэестра Расіі]] адносіцца да Верхняволжскай басейнавай акругі, водагаспадарчы ўчастак ракі — [[Вазуза]] ад вытока да [[Вазузскае вадасховішча|Зубцоўскага гідравузла]], без ракі Яўза да Карманаўскага гідравузла, рачны падбасейн ракі — Волга да [[Рыбінскае вадасховішча|Рыбінскага вадасховішча]]. Рачны басейн ракі — (Верхняя) Волга да Куйбышаўскага вадасховішча (без басейна Акі)<ref name="ГВР">{{ДВР|08010100312110000001012|Касня}}</ref>. Код аб’екта ў дзяржаўным водным рэестры — 08010100312110000001012<ref name="ГВР">{{ДВР|08010100312110000001012|Касня}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-Ka-.htm|title=Касня/Энциклопедия Смоленской области|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714210247/https://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-Ka-.htm|archive-date=2014-07-14|url-status=dead}} * {{Крыніцы/БіЭ|Касня}} [[Катэгорыя:Рэкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] 8f4hrzcwosxcut7q01c7zm09j0b9u48 0 811622 5171745 5170941 2026-07-27T11:26:13Z Ілля Касакоў 21245 5171745 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}}{{цёзкі2|Рапапорт}} '''Арн Рапапорт'''<ref>ці Арон, Аарон, {{lang-en|Aaron B. Rapoport}}</ref> ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Ідыш|яўрэйскі]] [[паэт]], [[журналіст]], [[драматург]]. == Біяграфія == Бацьку звалі Гершан, маці Хаша-Мая з рабінскага роду. Атрымаў традыцыйную рэлігійную адукацыю, вучыўся з настаўнікамі. У 1911 годзе эміграваў з бацькамі ў ЗША, яны вялі гаспадарку на зямлі, у паўночнай частцы штата Нью-Ёрк. Вучыўся ў амерыканскай школе, скончыў [[тэхнікум]] у Нью-Ёрку, працаваў [[механіка]]м, рамантаваў швейныя машынкі. Удзельнік [[ЗША ў Першай сусветнай вайне|Першай сусветнай вайны]], баёў на тэрыторыі Францыі (1918), адзін раз яго карабель быў [[тарпеда]]ваны немцамі. У 1919 вярнуўся ў Нью-Ёрк. У літаратурных колах, якія збіраліся на [[2 авеню]], пазнаёміўся з паэткай [[Малка Лі|Малкай Лі]], ажаніўся з ёй, у шлюбе нарадзіліся [[сын]] Джозеф і [[дачка]] Івета-Хава (у шлюбе: Марын; пазней вучоны-[[антраполаг]]). Нейкі час яны жылі ў [[Шматкватэрны дом|шматкватэрным]] [[Кааперацыя|кааператыўным]] доме імя Шолам-Алэйхэма ў [[Бронкс]]е, таксама валодалі загарадным надзелам зямлі, які стаў месцам адпачынку яўрэйскай інтэлігенцыі, прыносіў сям’і грошы. Аўтар [[Вынаходніцтва|вынаходніцтваў]]. Дачка ўспамінала, што ён амаль не ведаў англійскай мовы. Першыя вершы апублікаваў у вядомай амерыканскай газеце «[[Форвертс]]» у 1916 годзе. Пісаў у мясцовыя газеты. Стаў вядомы вярнуўшыся з фронту. Рэдактар штомесячнага часопіса «[[Най ідыш]]» (1922), супольна з [[Абрам Рэйзен|А. Рэйзенам]]. Друкаваўся ў газетах «Дзі федэр» (пяро), «Гамер» (молат) і інш. У літаратуры заставаўся ў цені жонкі. Творы: * «Дурх фаервент» (Праз вогненныя сцены, 1925, Нью-Ёрк), вершы * «[[Шэйдзім]]» (1927, Нью-Ёрк), драматычная паэма, апублікавана ў часопісе * «Майсэ шап» (Фабрыка гісторый, 1935, Нью-Ёрк), апавяданні * «Двойрэ дзі невіе ун Барак бэн Авіноам» ([[Дэвора|Двойра-прарочыца]] і Барак, сын Авінаама, 1965, Тэль-Авіў), драматычная паэма. Выданне з прадмовай яго ўдавы Малкі і двума лістамі ад [[Хаім Нахман Бялік|Бяліка]]. Многія творы засталіся ў рукапісах. Пра яго пісалі крытыкі [[Шмуэль Нігер|Ш. Нігер]], [[Бен Цыён Гольдберг|Б. Голдберг]]. У Бостане жыў яго брат Морыс, фізік, у Нью-Ёрку сёстры Ганна Розенфелд і Гуся Джэйкабс. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://congressforjewishculture.org/people/693/Rapoport-Arn-February-9-1895-September-1-1964 Rapoport, Arn] * [http://www.museumoffamilyhistory.com/yt/lex/R/rappaport-aaron-b.htm Aaron B. Rappaport] * [https://www.yiddishbookcenter.org/collections/oral-histories/interviews/woh-fi-0001039/yvette-chave-marrin-2018 Успаміны дачкі] * [https://patents.google.com/?inventor=Aaron+B+Rappaport Патэнты] * [https://www.nytimes.com/1964/09/02/archives/aaron-b-rappaport-69-wrote-poetry-in-yiddish.html Некралог] * [http://www.rujen.ru/index.php/РАПОПОРТ_Арон РАПОПОРТ Арон] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рапапорт Арн}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]][[Катэгорыя:Паэты Беларусі]][[Катэгорыя:Паэты на ідыш]][[Катэгорыя:Драматургі]][[Катэгорыя:Журналісты ЗША]][[Катэгорыя:Вынаходнікі]][[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] e7vmk13g3bzu9y2554o1yi9kyr5ctkn 0 811680 5171208 2026-07-26T12:18:23Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/150299149|Кукольник, Павел Васильевич]]» 5171208 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедия]] в стихах, [[повесть]] в стихах, [[стихотворение]] }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка Нестара Кукальніка. Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята з горада Замасце, дзе ён нарадзіўся 24 чэрвеня (5 ліпеня) 1795 года. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае» на званне доктара права ў Полацкай іезуіцкай акадэміі. Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенская губерні]]. Ёй, пасля многіх гадоў сумеснага жыцця, Кукольнік напісаў кранальнае прысвячэнне на трагедыі ў вершах «Гуняд»: «Найлюбешай і нязменнай маёй спадарожніцы ў зямным вандраванні, сябру ў шчасці і гароце Юліі Аляксееўне Кукольнік. Найшчырэйшае прынашэнне адданага і ўдзячнага мужа». Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукольнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у Віленскай гімназіі рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года Павел Васільевіч Кукольнік загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» дэ Сегюра. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта — заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары Антоні Эдвард Адынец, Адам Ганоры Кіркор, Людвік Кандратовіч, Вінцэнт Каратынскі. Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукольніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія). У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. '''Літаратурная дзейнасць''' Акрамя перакладу «Скарочанай усеагульнай гісторыі» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукольнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы» (1862) і брашура «Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“» (1864). Апублікаваныя ў «Рускім архіве» палемічна афарбаваныя мемуары «Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава» (1873) і «Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям'і Кукольнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукольніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукольніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «Гуняд» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «Марскі разбойнік» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукольнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукольнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «Марыя», «Друг», «Вораг», «Дзедаў сон». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «Вершы» (1861), «Вершы. Т. 2» (1872), «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Раман у вершах «Тры гады жыцця» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «Вершы. Т. 2» (1872), эпілог у кнізе «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «Яўгенію Анегіну». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]], прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «6-е верасня 1858 г. у Вільні». Вершам Кукольніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. '''Гісторыя''' Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукольніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукольнік, як правіла, пераказваў працы Юзафа Ігната Крашэўскага, Тэадора Нарбута, Міхала Балінскага, Людвіка Юцэвіча, Адама Ганорыя Кіркора. Кукольнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукольнік прадставіў літоўскія паданні, павер'і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукольнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукольнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] dwyn4f7dx5ryodsztogqsypryaprtc4 5171210 5171208 2026-07-26T12:28:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5171210 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедия]] в стихах, [[повесть]] в стихах, [[стихотворение]] }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка Нестара Кукальніка. == Біяграфія == Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята з горада Замасце, дзе ён нарадзіўся 24 чэрвеня (5 ліпеня) 1795 года. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае» на званне доктара права ў Полацкай іезуіцкай акадэміі. Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенская губерні]]. Ёй, пасля многіх гадоў сумеснага жыцця, Кукольнік напісаў кранальнае прысвячэнне на трагедыі ў вершах «Гуняд»: «Найлюбешай і нязменнай маёй спадарожніцы ў зямным вандраванні, сябру ў шчасці і гароце Юліі Аляксееўне Кукольнік. Найшчырэйшае прынашэнне адданага і ўдзячнага мужа». Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукольнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у Віленскай гімназіі рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года Павел Васільевіч Кукольнік загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» дэ Сегюра. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта — заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары Антоні Эдвард Адынец, Адам Ганоры Кіркор, Людвік Кандратовіч, Вінцэнт Каратынскі. Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукольніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія). У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Літаратурная дзейнасць == Акрамя перакладу «Скарочанай усеагульнай гісторыі» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукольнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы» (1862) і брашура «Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“» (1864). Апублікаваныя ў «Рускім архіве» палемічна афарбаваныя мемуары «Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава» (1873) і «Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям'і Кукольнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукольніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукольніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «Гуняд» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «Марскі разбойнік» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукольнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукольнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «Марыя», «Друг», «Вораг», «Дзедаў сон». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «Вершы» (1861), «Вершы. Т. 2» (1872), «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Раман у вершах «Тры гады жыцця» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «Вершы. Т. 2» (1872), эпілог у кнізе «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «Яўгенію Анегіну». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]], прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «6-е верасня 1858 г. у Вільні». Вершам Кукольніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. == Гістарычныя працы == Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукольніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукольнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукольнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукольнік прадставіў літоўскія паданні, павер'і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукольнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукольнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). == Працы == ==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ==== * История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56. * Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67. * Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149. * О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47. * Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25. * Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля. * Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября. * В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862. * Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12. * Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864. * Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867. * Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200. * Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611. '''Паэзія і драматургія''' * 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858. * Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861. * Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837). * Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857). * Мария. — {{СПб.}}, 1870. * Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. == Пераклады == * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}} * Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}} * Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}} * Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}} * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}} * Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] 4wi0iaolbh513rpadv89zgulfezwyhq 5171214 5171210 2026-07-26T12:39:41Z Aliaksei Lastouski 75892 5171214 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедыя]], [[паэзія]] | Бацька = Васіль Кукальнік }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Нестара Кукальніка]].<ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 567.</ref><ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 162.</ref><ref>''Кубасов И.''&#x20;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9A%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA,%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кукольник, Павел Васильевич]&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах&#x20;&#x2F;&#x20;Под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцева.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1903.&#x20;— Т.&#x20;9: Кнаппе — Кюхельбекер.&#x20;— С.&#x20;537—538.</ref><ref>''Makowiecka Z.'' Kukolnik Paweł // Polski słownik biograficzny. T. XVI, zeszyt 68. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1971. — S. 120—121.</ref> == Біяграфія == Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята з горада Замасце, дзе ён нарадзіўся 24 чэрвеня (5 ліпеня) 1795 года. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае» на званне доктара права ў Полацкай іезуіцкай акадэміі. Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенская губерні]]. Ёй, пасля многіх гадоў сумеснага жыцця, Кукольнік напісаў кранальнае прысвячэнне на трагедыі ў вершах «Гуняд»: «Найлюбешай і нязменнай маёй спадарожніцы ў зямным вандраванні, сябру ў шчасці і гароце Юліі Аляксееўне Кукольнік. Найшчырэйшае прынашэнне адданага і ўдзячнага мужа». Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукольнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у Віленскай гімназіі рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года Павел Васільевіч Кукольнік загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» дэ Сегюра. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта — заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары Антоні Эдвард Адынец, Адам Ганоры Кіркор, Людвік Кандратовіч, Вінцэнт Каратынскі. Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукольніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія). У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Літаратурная дзейнасць == Акрамя перакладу «Скарочанай усеагульнай гісторыі» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукольнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы» (1862) і брашура «Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“» (1864). Апублікаваныя ў «Рускім архіве» палемічна афарбаваныя мемуары «Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава» (1873) і «Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям'і Кукольнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукольніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукольніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «Гуняд» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «Марскі разбойнік» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукольнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукольнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «Марыя», «Друг», «Вораг», «Дзедаў сон». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «Вершы» (1861), «Вершы. Т. 2» (1872), «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Раман у вершах «Тры гады жыцця» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «Вершы. Т. 2» (1872), эпілог у кнізе «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «Яўгенію Анегіну». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]], прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «6-е верасня 1858 г. у Вільні». Вершам Кукольніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. == Гістарычныя працы == Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукольніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукольнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукольнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукольнік прадставіў літоўскія паданні, павер'і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукольнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукольнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). == Працы == ==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ==== * История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56. * Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67. * Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149. * О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47. * Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25. * Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля. * Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября. * В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862. * Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12. * Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864. * Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867. * Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200. * Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611. '''Паэзія і драматургія''' * 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858. * Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861. * Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837). * Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857). * Мария. — {{СПб.}}, 1870. * Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. == Пераклады == * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}} * Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}} * Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}} * Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}} * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}} * Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] 6spxm6tfnpxyxffbxo3d357y9kpqbru 5171217 5171214 2026-07-26T12:57:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5171217 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедыя]], [[паэзія]] | Бацька = Васіль Кукальнік }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Нестара Кукальніка]].<ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 567.</ref><ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 162.</ref><ref>''Кубасов И.''&#x20;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9A%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA,%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кукольник, Павел Васильевич]&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах&#x20;&#x2F;&#x20;Под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцева.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1903.&#x20;— Т.&#x20;9: Кнаппе — Кюхельбекер.&#x20;— С.&#x20;537—538.</ref><ref>''Makowiecka Z.'' Kukolnik Paweł // Polski słownik biograficzny. T. XVI, zeszyt 68. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1971. — S. 120—121.</ref> == Біяграфія == Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята з горада Замасце, дзе ён нарадзіўся 24 чэрвеня (5 ліпеня) 1795 года. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае» на званне доктара права ў Полацкай іезуіцкай акадэміі. Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенская губерні]]. Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукольнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у Віленскай гімназіі рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года Павел Васільевіч Кукольнік загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» дэ Сегюра. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. [[Файл:Grave of Pavel Kukolnik.JPG|міні|Магіла Паўла Кукальніка на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках у Вільні]] У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта — заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары [[Антоні Эдвард Адынец]], [[Адам Ганоры Кіркор]], [[Людвік Кандратовіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]]. Спрыяў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу]], усе кнігі апошняга былі апублікаваны з цэнзарскага дазволу Кукальніка.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://csl.bas-net.by/vystava-zhyve-pamizh-nami-dudar-nash/|title=Выстава “Жыве паміж намі дудар наш…”|website=Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі|date=2023-02-01|access-date=2026-07-26}}</ref> Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукольніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія).<ref>Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864–1906 / составил Ар. Турцевич. – Вильна, 1906. – С. 24-25.</ref> У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Літаратурная дзейнасць == Акрамя перакладу «Скарочанай усеагульнай гісторыі» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукольнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы» (1862) і брашура «Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“» (1864). Апублікаваныя ў «Рускім архіве» палемічна афарбаваныя мемуары «Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава» (1873) і «Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям'і Кукольнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукольніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукольніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «Гуняд» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «Марскі разбойнік» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукольнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукольнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «Марыя», «Друг», «Вораг», «Дзедаў сон». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «Вершы» (1861), «Вершы. Т. 2» (1872), «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Раман у вершах «Тры гады жыцця» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «Вершы. Т. 2» (1872), эпілог у кнізе «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «Яўгенію Анегіну». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]], прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «6-е верасня 1858 г. у Вільні». Вершам Кукольніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. == Гістарычныя працы == Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукольніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукольнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукольнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукольнік прадставіў літоўскія паданні, павер'і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукольнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукольнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). == Працы == ==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ==== * История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56. * Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67. * Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149. * О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47. * Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25. * Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля. * Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября. * В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862. * Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12. * Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864. * Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867. * Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200. * Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611. '''Паэзія і драматургія''' * 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858. * Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861. * Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837). * Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857). * Мария. — {{СПб.}}, 1870. * Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. == Пераклады == * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}} * Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}} * Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}} * Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}} * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}} * Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] tncyze8nnlx94luq0nkpt72louu0azh 5171243 5171217 2026-07-26T13:18:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5171243 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедыя]], [[паэзія]] | Бацька = Васіль Кукальнік }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Нестара Кукальніка]].<ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 567.</ref><ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 162.</ref><ref>''Кубасов И.''&#x20;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9A%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA,%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кукольник, Павел Васильевич]&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах&#x20;&#x2F;&#x20;Под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцева.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1903.&#x20;— Т.&#x20;9: Кнаппе — Кюхельбекер.&#x20;— С.&#x20;537—538.</ref><ref>''Makowiecka Z.'' Kukolnik Paweł // Polski słownik biograficzny. T. XVI, zeszyt 68. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1971. — S. 120—121.</ref> == Біяграфія == Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята паходжаннем з венгерскіх [[Карпаты|Карпатаў]]. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «''Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае''» на званне доктара права ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]]. Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенская губерні]]. Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукольнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у Віленскай гімназіі рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года Павел Васільевіч Кукольнік загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «Скарочанай усеагульнай гісторыі» дэ Сегюра. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. [[Файл:Grave of Pavel Kukolnik.JPG|міні|Магіла Паўла Кукальніка на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках у Вільні]] У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта — заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары [[Антоні Эдвард Адынец]], [[Адам Ганоры Кіркор]], [[Людвік Кандратовіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]]. Спрыяў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу]], усе кнігі апошняга былі апублікаваны з цэнзарскага дазволу Кукальніка.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://csl.bas-net.by/vystava-zhyve-pamizh-nami-dudar-nash/|title=Выстава “Жыве паміж намі дудар наш…”|website=Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі|date=2023-02-01|access-date=2026-07-26}}</ref> Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукольніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія).<ref>Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864–1906 / составил Ар. Турцевич. – Вильна, 1906. – С. 24-25.</ref> У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Літаратурная дзейнасць == Акрамя перакладу «Скарочанай усеагульнай гісторыі» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукольнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы» (1862) і брашура «Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“» (1864). Апублікаваныя ў «Рускім архіве» палемічна афарбаваныя мемуары «Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава» (1873) і «Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям'і Кукольнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукольніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукольніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «Гуняд» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «Марскі разбойнік» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукольнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукольнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «Марыя», «Друг», «Вораг», «Дзедаў сон». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «Вершы» (1861), «Вершы. Т. 2» (1872), «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Раман у вершах «Тры гады жыцця» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «Вершы. Т. 2» (1872), эпілог у кнізе «Апошні кавалак майго духоўнага жыцця» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «Яўгенію Анегіну». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]], прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «6-е верасня 1858 г. у Вільні». Вершам Кукольніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. == Гістарычныя працы == Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукольніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукольнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукольнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукольнік прадставіў літоўскія паданні, павер'і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукольнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукольнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). == Працы == ==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ==== * История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56. * Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67. * Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149. * О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47. * Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25. * Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля. * Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября. * В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862. * Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12. * Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864. * Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867. * Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200. * Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611. '''Паэзія і драматургія''' * 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858. * Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861. * Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837). * Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857). * Мария. — {{СПб.}}, 1870. * Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. == Пераклады == * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}} * Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}} * Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}} * Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}} * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}} * Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] 3kr5n4zyt7ghz0tibm2zzr8rvagcv3v 5171256 5171243 2026-07-26T14:10:40Z Aliaksei Lastouski 75892 5171256 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедыя]], [[паэзія]] | Бацька = Васіль Кукальнік }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Нестара Кукальніка]].<ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 567.</ref><ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 162.</ref><ref>''Кубасов И.''&#x20;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9A%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA,%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кукольник, Павел Васильевич]&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах&#x20;&#x2F;&#x20;Под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцева.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1903.&#x20;— Т.&#x20;9: Кнаппе — Кюхельбекер.&#x20;— С.&#x20;537—538.</ref><ref name=":0">''Makowiecka Z.'' Kukolnik Paweł // Polski słownik biograficzny. T. XVI, zeszyt 68. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1971. — S. 120—121.</ref> == Біяграфія == Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята паходжаннем з венгерскіх [[Карпаты|Карпатаў]]. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «''Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае''» на званне доктара права ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] (існуе версія, што такім чынам полацкія езуіты спрабавалі падсласціць яго бацьку, Васіля Кукальніка, які ажыццяўляў візітацыю езуіцкай акадэміі).<ref name=":0" /> Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукольнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]] рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года Павел Васільевіч Кукольнік загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» дэ Сегюра. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. [[Файл:Grave of Pavel Kukolnik.JPG|міні|Магіла Паўла Кукальніка на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках у Вільні]] У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта, заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары [[Антоні Эдвард Адынец]], [[Адам Ганоры Кіркор]], [[Людвік Кандратовіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]].<ref>[https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/en/article/view/12048/10640 ''Павел Лавринец.'' Павел Кукольник и польскоязычные поэты Литвы. ''Slavistica Vilnensis''. 2017. 62. ISSN 2351-6895. C. 291–306]</ref> Спрыяў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу]], усе кнігі апошняга былі апублікаваны з цэнзарскага дазволу Кукальніка.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://csl.bas-net.by/vystava-zhyve-pamizh-nami-dudar-nash/|title=Выстава “Жыве паміж намі дудар наш…”|website=Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі|date=2023-02-01|access-date=2026-07-26}}</ref> Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукольніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія).<ref>Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864–1906 / составил Ар. Турцевич. – Вильна, 1906. – С. 24-25.</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://niab.by/wp/4983?lang=en|title=Да 150-годдзя з дня пачатку дзейнасці Віленскай археаграфічнай камісіі|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|date=2016-04-08|access-date=2026-07-26}}</ref> У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Літаратурная дзейнасць == Акрамя перакладу «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукольнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «''На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы''» (1862) і брашура «''Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“''» (1864). Апублікаваныя ў «''Рускім архіве''» палемічна афарбаваныя мемуары «''Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава''» (1873) і «''Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз''» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям'і Кукольнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукольніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукольніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «''Гуняд''» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «''Марскі разбойнік''» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукольнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукольнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «''Марыя''», «''Друг''», «''Вораг''», «''Дзедаў сон''». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «''Вершы''» (1861), «''Вершы. Т. 2''» (1872), «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Раман у вершах «''Тры гады жыцця''» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «''Вершы. Т. 2''» (1872), эпілог у кнізе «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «''Яўгенію Анегіну''». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]]<ref>[https://www.zurnalai.vu.lt/literatura/article/download/11050/9475/12529 Павел Лавринец. Павел Кукольник и Владимир Назимов. ''Mokslo darbai. Literatūra.'' 2017 59(2): ''Rusistica Vilnensis''. ISSN 0258–0802, eISSN 1648–1143. C. 65–77]</ref>, прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «''6-е верасня 1858 г. у Вільні''». Вершам Кукольніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. == Гістарычныя працы == Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукольніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукольнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукольнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукольнік прадставіў літоўскія паданні, павер'і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукольнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукальнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). == Працы == ==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ==== * История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56. * Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67. * Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149. * О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47. * Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25. * Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля. * Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября. * В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862. * Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12. * Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864. * Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867. * Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200. * Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611. '''Паэзія і драматургія''' * 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858. * Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861. * Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837). * Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857). * Мария. — {{СПб.}}, 1870. * Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. == Пераклады == * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}} * Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}} * Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}} * Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}} * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}} * Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] an34q3jlmnvo41go1aseyhl46yy87wi 5171260 5171256 2026-07-26T14:18:24Z Aliaksei Lastouski 75892 5171260 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедыя]], [[паэзія]] | Бацька = Васіль Кукальнік }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Нестара Кукальніка]].<ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 567.</ref><ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2006. – Т. 2. – С. 162.</ref><ref>''Кубасов И.''&#x20;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9A%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA,%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кукольник, Павел Васильевич]&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах&#x20;&#x2F;&#x20;Под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцева.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1903.&#x20;— Т.&#x20;9: Кнаппе — Кюхельбекер.&#x20;— С.&#x20;537—538.</ref><ref name=":0">''Makowiecka Z.'' Kukolnik Paweł // Polski słownik biograficzny. T. XVI, zeszyt 68. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1971. — S. 120—121.</ref> == Біяграфія == Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята паходжаннем з венгерскіх [[Карпаты|Карпатаў]]. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «''Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае''» на званне доктара права ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] (існуе версія, што такім чынам полацкія езуіты спрабавалі падсласціць яго бацьку, Васіля Кукальніка, які ажыццяўляў візітацыю езуіцкай акадэміі).<ref name=":0" /> Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукольнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]] рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года Павел Васільевіч Кукольнік загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» дэ Сегюра. [[Файл:Брюллов Карл Павлович. Портрет Павла Васильевича Кукольника.jpg|міні|Карл Брулоў. Партрэт Паўла Васілевіча Кукальніка]] Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. [[Файл:Grave of Pavel Kukolnik.JPG|міні|Магіла Паўла Кукальніка на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках у Вільні]] У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта, заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары [[Антоні Эдвард Адынец]], [[Адам Ганоры Кіркор]], [[Людвік Кандратовіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]].<ref>[https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/en/article/view/12048/10640 ''Павел Лавринец.'' Павел Кукольник и польскоязычные поэты Литвы. ''Slavistica Vilnensis''. 2017. 62. ISSN 2351-6895. C. 291–306]</ref> Спрыяў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу]], усе кнігі апошняга былі апублікаваны з цэнзарскага дазволу Кукальніка.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://csl.bas-net.by/vystava-zhyve-pamizh-nami-dudar-nash/|title=Выстава “Жыве паміж намі дудар наш…”|website=Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі|date=2023-02-01|access-date=2026-07-26}}</ref> Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукольніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія).<ref>Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864–1906 / составил Ар. Турцевич. – Вильна, 1906. – С. 24-25.</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://niab.by/wp/4983?lang=en|title=Да 150-годдзя з дня пачатку дзейнасці Віленскай археаграфічнай камісіі|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|date=2016-04-08|access-date=2026-07-26}}</ref> У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Літаратурная дзейнасць == Акрамя перакладу «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукольнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «''На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы''» (1862) і брашура «''Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“''» (1864). Апублікаваныя ў «''Рускім архіве''» палемічна афарбаваныя мемуары «''Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава''» (1873) і «''Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз''» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям'і Кукольнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукольніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукольніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «''Гуняд''» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «''Марскі разбойнік''» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукольнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукольнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «''Марыя''», «''Друг''», «''Вораг''», «''Дзедаў сон''». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «''Вершы''» (1861), «''Вершы. Т. 2''» (1872), «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Раман у вершах «''Тры гады жыцця''» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «''Вершы. Т. 2''» (1872), эпілог у кнізе «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «''Яўгенію Анегіну''». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]]<ref>[https://www.zurnalai.vu.lt/literatura/article/download/11050/9475/12529 Павел Лавринец. Павел Кукольник и Владимир Назимов. ''Mokslo darbai. Literatūra.'' 2017 59(2): ''Rusistica Vilnensis''. ISSN 0258–0802, eISSN 1648–1143. C. 65–77]</ref>, прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «''6-е верасня 1858 г. у Вільні''». Вершам Кукольніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. == Гістарычныя працы == Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукольніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукольнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукольнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукольнік прадставіў літоўскія паданні, павер'і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукольнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукальнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). == Працы == ==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ==== * История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56. * Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67. * Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149. * О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47. * Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25. * Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля. * Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября. * В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862. * Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12. * Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864. * Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867. * Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200. * Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611. '''Паэзія і драматургія''' * 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858. * Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861. * Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837). * Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857). * Мария. — {{СПб.}}, 1870. * Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. == Пераклады == * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}} * Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}} * Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}} * Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}} * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}} * Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] eqp03ok3dkgutqbf5wbxv0egrp7xctq 5171274 5171260 2026-07-26T14:42:06Z DENAMAX 36236 5171274 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедыя]], [[паэзія]] | Бацька = Васіль Кукальнік }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Нестара Кукальніка]].<ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С. 567.</ref><ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. — Мінск, 2006. — Т. 2. — С. 162.</ref><ref>''Кубасов И.''&#x20;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9A%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA,%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кукольник, Павел Васильевич]&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах&#x20;&#x2F;&#x20;Под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцева.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1903.&#x20;— Т.&#x20;9: Кнаппе — Кюхельбекер.&#x20;— С.&#x20;537—538.</ref><ref name=":0">''Makowiecka Z.'' Kukolnik Paweł // Polski słownik biograficzny. T. XVI, zeszyt 68. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1971. — S. 120—121.</ref> == Біяграфія == Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята паходжаннем з венгерскіх [[Карпаты|Карпатаў]]. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «''Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае''» на званне доктара права ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] (існуе версія, што такім чынам полацкія езуіты спрабавалі падсласціць яго бацьку, Васіля Кукальніка, які ажыццяўляў візітацыю езуіцкай акадэміі).<ref name=":0" /> Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукольнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]] рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года Павел Васільевіч Кукольнік загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» дэ Сегюра. [[Файл:Брюллов Карл Павлович. Портрет Павла Васильевича Кукольника.jpg|міні|Карл Брулоў. Партрэт Паўла Васілевіча Кукальніка]] Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. [[Файл:Grave of Pavel Kukolnik.JPG|міні|Магіла Паўла Кукальніка на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках у Вільні]] У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта, заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары [[Антоні Эдвард Адынец]], [[Адам Ганоры Кіркор]], [[Людвік Кандратовіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]].<ref>[https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/en/article/view/12048/10640 ''Павел Лавринец.'' Павел Кукольник и польскоязычные поэты Литвы. ''Slavistica Vilnensis''. 2017. 62. ISSN 2351-6895. C. 291—306]</ref> Спрыяў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу]], усе кнігі апошняга былі апублікаваны з цэнзарскага дазволу Кукальніка.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://csl.bas-net.by/vystava-zhyve-pamizh-nami-dudar-nash/|title=Выстава “Жыве паміж намі дудар наш…”|website=Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі|date=2023-02-01|access-date=2026-07-26}}</ref> Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукольніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія).<ref>Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864—1906 / составил Ар. Турцевич. — Вильна, 1906. — С. 24-25.</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://niab.by/wp/4983?lang=en|title=Да 150-годдзя з дня пачатку дзейнасці Віленскай археаграфічнай камісіі|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|date=2016-04-08|access-date=2026-07-26}}</ref> У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Літаратурная дзейнасць == Акрамя перакладу «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукольнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «''На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы''» (1862) і брашура «''Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“''» (1864). Апублікаваныя ў «''Рускім архіве''» палемічна афарбаваныя мемуары «''Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава''» (1873) і «''Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз''» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям’і Кукольнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукольніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукольніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «''Гуняд''» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «''Марскі разбойнік''» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукольнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукольнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «''Марыя''», «''Друг''», «''Вораг''», «''Дзедаў сон''». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «''Вершы''» (1861), «''Вершы. Т. 2''» (1872), «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Раман у вершах «''Тры гады жыцця''» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «''Вершы. Т. 2''» (1872), эпілог у кнізе «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «''Яўгенію Анегіну''». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]]<ref>[https://www.zurnalai.vu.lt/literatura/article/download/11050/9475/12529 Павел Лавринец. Павел Кукольник и Владимир Назимов. ''Mokslo darbai. Literatūra.'' 2017 59(2): ''Rusistica Vilnensis''. ISSN 0258-0802, eISSN 1648—1143. C. 65-77]</ref>, прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «''6-е верасня 1858 г. у Вільні''». Вершам Кукольніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. == Гістарычныя працы == Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукольніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукольнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукольнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукольнік прадставіў літоўскія паданні, павер’і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукольнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукальнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). == Працы == ==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ==== * История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56. * Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67. * Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149. * О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47. * Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25. * Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля. * Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября. * В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862. * Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12. * Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864. * Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867. * Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200. * Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611. '''Паэзія і драматургія''' * 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858. * Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861. * Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837). * Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857). * Мария. — {{СПб.}}, 1870. * Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. == Пераклады == * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}} * Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}} * Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}} * Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}} * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}} * Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] qy2q33chdot8an3pw3g5ja7lg2ke759 5171761 5171274 2026-07-27T11:41:02Z DobryBrat 5701 арфаграфія, афармленне 5171761 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[трагедыя]], [[паэзія]] | Бацька = Васіль Кукальнік }}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Нестара Кукальніка]].<ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С. 567.</ref><ref>Кукальнік Павел Васілевіч // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. — Мінск, 2006. — Т. 2. — С. 162.</ref><ref>''Кубасов И.''&#x20;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9A%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA,%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кукольник, Павел Васильевич]&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Русский биографический словарь&#x20;: в 25 томах&#x20;&#x2F;&#x20;Под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцева.&#x20;— <abbr>СПб.</abbr>, 1903.&#x20;— Т.&#x20;9: Кнаппе — Кюхельбекер.&#x20;— С.&#x20;537—538.</ref><ref name=":0">''Makowiecka Z.'' Kukolnik Paweł // Polski słownik biograficzny. T. XVI, zeszyt 68. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1971. — S. 120—121.</ref> == Біяграфія == Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята паходжаннем з венгерскіх [[Карпаты|Карпатаў]]. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут. Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «''Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае''» на званне доктара права ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] (існуе версія, што такім чынам полацкія езуіты спрабавалі падсласціць яго бацьку, Васіля Кукальніка, які ажыццяўляў візітацыю езуіцкай акадэміі).<ref name=":0" /> Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе. Пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў. У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]]. У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукальнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]] рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі. З 1831 года загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Пры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» дэ Сегюра. [[Файл:Брюллов Карл Павлович. Портрет Павла Васильевича Кукольника.jpg|міні|Карл Брулоў. Партрэт Паўла Васілевіча Кукальніка]] Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта. [[Файл:Grave of Pavel Kukolnik.JPG|міні|Магіла Паўла Кукальніка на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках у Вільні]] У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта, заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары [[Антоні Эдвард Адынец]], [[Адам Ганоры Кіркор]], [[Людвік Кандратовіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]].<ref>[https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/en/article/view/12048/10640 ''Павел Лавринец.'' Павел Кукольник и польскоязычные поэты Литвы. ''Slavistica Vilnensis''. 2017. 62. ISSN 2351-6895. C. 291—306]</ref> Спрыяў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу]], усе кнігі апошняга былі апублікаваны з цэнзарскага дазволу Кукальніка.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://csl.bas-net.by/vystava-zhyve-pamizh-nami-dudar-nash/|title=Выстава “Жыве паміж намі дудар наш…”|website=Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі|date=2023-02-01|access-date=2026-07-26}}</ref> Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукальніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]]. Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія).<ref>Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864—1906 / составил Ар. Турцевич. — Вильна, 1906. — С. 24-25.</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://niab.by/wp/4983?lang=en|title=Да 150-годдзя з дня пачатку дзейнасці Віленскай археаграфічнай камісіі|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|date=2016-04-08|access-date=2026-07-26}}</ref> У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Апошнія гады жыцця бязвыплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў. Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. == Літаратурная дзейнасць == Акрамя перакладу «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукальнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены). '''Публіцыстыка і мемуары''' Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «''На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы''» (1862) і брашура «''Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“''» (1864). Апублікаваныя ў «''Рускім архіве''» палемічна афарбаваныя мемуары «''Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава''» (1873) і «''Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз''» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям’і Кукальнікаў М. М. Навасільцава і той, што адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукальніка Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.). Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукальніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні. '''Драматургія''' У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «''Гуняд''» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «''Марскі разбойнік''» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям. Кукальнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць. '''Паэзія''' Кукальнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «''Марыя''», «''Друг''», «''Вораг''», «''Дзедаў сон''». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «''Вершы''» (1861), «''Вершы. Т. 2''» (1872), «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Раман у вершах «''Тры гады жыцця''» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «''Вершы. Т. 2''» (1872), эпілог у кнізе «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «''Яўгенію Анегіну''». У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]]<ref>[https://www.zurnalai.vu.lt/literatura/article/download/11050/9475/12529 Павел Лавринец. Павел Кукольник и Владимир Назимов. ''Mokslo darbai. Literatūra.'' 2017 59(2): ''Rusistica Vilnensis''. ISSN 0258-0802, eISSN 1648—1143. C. 65-77]</ref>, прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «''6-е верасня 1858 г. у Вільні''». Вершам Кукальніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі. == Гістарычныя працы == Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукальніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукальнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукальнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства. Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «Паданні літоўскага народа» Кукальнік прадставіў літоўскія паданні, павер’і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак. Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні» ў газеце «Віленскі веснік / Kurjer Wileński» (1860). Свае працы Кукальнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «Памятнай кніжкі Віленскай губерні», «Запісках Віленскай археалагічнай камісіі», у газеце «Віленскі веснік». У «Гістарычных нататках пра Літву» і «Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі», якія выйшлі пасля падаўлення паўстання 1863 года, Кукальнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «Віленскі веснік», «Ковенскія губернскія ведамасці», часопісе «Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі» («Веснік Заходняй Расіі»). == Працы == ==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ==== * История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56. * Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67. * Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149. * О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47. * Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25. * Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля. * Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября. * В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862. * Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12. * Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864. * Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867. * Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200. * Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611. '''Паэзія і драматургія''' * 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858. * Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861. * Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837). * Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857). * Мария. — {{СПб.}}, 1870. * Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. * Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872. == Пераклады == * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}} * Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}} * Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}} * Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}} * Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}} * Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]] k4ltgcr0oebz49ycz888spgs8e4ii0s 0 811681 5171220 2026-07-26T13:02:07Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў]] 5171220 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў]] gvx4m35cjmk6145z2ra5akzczs44sbn 0 811682 5171223 2026-07-26T13:03:49Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)]] 5171223 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сядзібна-паркавы комплекс Путкамераў (Больцінікі)]] tu7hxdu51vvl4m93vwtb9joabxbbee7 0 811683 5171309 2026-07-26T15:26:28Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Арэхавыя]] 5171309 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арэхавыя]] e21vgom86wqztllggs0bxbukackkbdi 0 811684 5171312 2026-07-26T15:35:41Z JerzyKundrat 174 пераклад крыніца — [[be-tarask:Арэхавыя]] 5171312 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Juglans regia Broadview.jpg |image descr = ''[[Juglans regia]]'' — тыповы від |regnum = Расліны |rang = Сямейства |latin = Juglandaceae |author = DC. ex Perleb |wikispeices = Juglandaceae }} '''Арэхавыя''' (''Juglandaceae'') — [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] кветкавых раслін, якое ўключае 9 родоў і каля 50 відаў<ref>{{артыкул |аўтар=Christenhusz, M. J. M.; Byng, J. W. |загаловак=The number of known plants species in the world and its annual increase |выданне=Phytotaxa |год=2016 |том=261 |нумар=3 |старонкі=201–217 |спасылка=https://www.mapress.com/j/pt/article/viewFile/phytotaxa.261.3.1/5843}} {{ref-en}}</ref>. == Апісанне == Прадстаўнікі гэтага сямейства — [[дрэва|дрэвы]], альбо рэдка [[куст]]ы, вечназялёныя, паўвечназялёныя або лістападныя, аднадомныя альбо рэдка двухдомныя. [[Лісце]] чарговае (альбо супраціўнае); складанае, рэдка простае; дробна зубчастае, рэдка суцэльнае; прылісткі адсутнічаюць. [[Кветка|Кветкі]] ў суквеццях, пялёсткі адсутнічаюць, чашалісцікаў 0–4. [[Плод]] — арэх. [[Насенне]] адно на плод<ref name="mobot">{{Спасылка |аўтар=Stevens, P.F. |url=http://mobot.org/MOBOT/research/APweb/orders/fagalesweb.htm#Juglandaceae |загаловак=Angiosperm Phylogeny Website |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref><ref name="efloras">{{Спасылка |аўтар= |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10460 |выдавец=efloras.org |загаловак=Flora of China |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref><ref name="Kew Science">{{Спасылка |аўтар=Kew Science |url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77126720-1 |загаловак=Plants of the World Online |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref>. == Арэал == Распаўсюджаныя ў паўночных [[Умераны клімат|умераных]] і [[Субтропікі|субтрапічных]] рэгіёнах, таксама ў Малезіі і [[Анды|Андах]]<ref name="mobot"/><ref name="efloras"/><ref name="Kew Science"/>. У Беларусі ёсьць у вырошчваньні або інтрадукцыі: ''Carya ovata'', ''Carya tomentosa'', ''Juglans nigra'', ''Pterocarya fraxinifolia''<ref>{{Спасылка |аўтар=Kew Science |url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/RegionalTaxon.asp?PTNameFK=23140&PTRefFk=7300000&Name=Juglandaceae |загаловак=The Euro+Med Plantbase Project |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхавыя| ]] [[Катэгорыя:Букакветныя]] sldsbwh27igvq1co915t57sfxqndiot 5171317 5171312 2026-07-26T15:45:44Z D.L.M.I. Bel 33064 5171317 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Juglans regia Broadview.jpg |image descr = ''[[Juglans regia]]'' — тыповы від |regnum = Расліны |rang = Сямейства |latin = Juglandaceae |author = DC. ex Perleb |wikispeices = Juglandaceae }} '''Арэхавыя''' (''Juglandaceae'') — [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] кветкавых раслін, якое ўключае 9 родаў і каля 50 відаў<ref>{{артыкул |аўтар=Christenhusz, M. J. M.; Byng, J. W. |загаловак=The number of known plants species in the world and its annual increase |выданне=Phytotaxa |год=2016 |том=261 |нумар=3 |старонкі=201–217 |спасылка=https://www.mapress.com/j/pt/article/viewFile/phytotaxa.261.3.1/5843}} {{ref-en}}</ref>. == Апісанне == Прадстаўнікі гэтага сямейства — [[дрэва|дрэвы]], альбо рэдка [[куст]]ы, вечназялёныя, паўвечназялёныя або лістападныя, аднадомныя альбо рэдка двухдомныя. [[Лісце]] чарговае (альбо супраціўнае); складанае, рэдка простае; дробна зубчастае, рэдка суцэльнае; прылісткі адсутнічаюць. [[Кветка|Кветкі]] ў суквеццях, пялёсткі адсутнічаюць, чашалісцікаў 0–4. [[Плод]] — арэх. [[Насенне]] адно на плод<ref name="mobot">{{Спасылка |аўтар=Stevens, P.F. |url=http://mobot.org/MOBOT/research/APweb/orders/fagalesweb.htm#Juglandaceae |загаловак=Angiosperm Phylogeny Website |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref><ref name="efloras">{{Спасылка |аўтар= |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10460 |выдавец=efloras.org |загаловак=Flora of China |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref><ref name="Kew Science">{{Спасылка |аўтар=Kew Science |url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77126720-1 |загаловак=Plants of the World Online |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref>. == Арэал == Распаўсюджаныя ў паўночных [[Умераны клімат|умераных]] і [[Субтропікі|субтрапічных]] рэгіёнах, таксама ў Малезіі і [[Анды|Андах]]<ref name="mobot"/><ref name="efloras"/><ref name="Kew Science"/>. У Беларусі ёсць у вырошчванні або інтрадукцыі: ''Carya ovata'', ''Carya tomentosa'', ''Juglans nigra'', ''Pterocarya fraxinifolia''<ref>{{Спасылка |аўтар=Kew Science |url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/RegionalTaxon.asp?PTNameFK=23140&PTRefFk=7300000&Name=Juglandaceae |загаловак=The Euro+Med Plantbase Project |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхавыя| ]] [[Катэгорыя:Букакветныя]] 39c6iz8d9kb91e5yuhhjj456gcw9zih 5171319 5171317 2026-07-26T15:48:34Z JerzyKundrat 174 /* Арэал */ вікіфікацыя 5171319 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Juglans regia Broadview.jpg |image descr = ''[[Juglans regia]]'' — тыповы від |regnum = Расліны |rang = Сямейства |latin = Juglandaceae |author = DC. ex Perleb |wikispeices = Juglandaceae }} '''Арэхавыя''' (''Juglandaceae'') — [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] кветкавых раслін, якое ўключае 9 родаў і каля 50 відаў<ref>{{артыкул |аўтар=Christenhusz, M. J. M.; Byng, J. W. |загаловак=The number of known plants species in the world and its annual increase |выданне=Phytotaxa |год=2016 |том=261 |нумар=3 |старонкі=201–217 |спасылка=https://www.mapress.com/j/pt/article/viewFile/phytotaxa.261.3.1/5843}} {{ref-en}}</ref>. == Апісанне == Прадстаўнікі гэтага сямейства — [[дрэва|дрэвы]], альбо рэдка [[куст]]ы, вечназялёныя, паўвечназялёныя або лістападныя, аднадомныя альбо рэдка двухдомныя. [[Лісце]] чарговае (альбо супраціўнае); складанае, рэдка простае; дробна зубчастае, рэдка суцэльнае; прылісткі адсутнічаюць. [[Кветка|Кветкі]] ў суквеццях, пялёсткі адсутнічаюць, чашалісцікаў 0–4. [[Плод]] — арэх. [[Насенне]] адно на плод<ref name="mobot">{{Спасылка |аўтар=Stevens, P.F. |url=http://mobot.org/MOBOT/research/APweb/orders/fagalesweb.htm#Juglandaceae |загаловак=Angiosperm Phylogeny Website |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref><ref name="efloras">{{Спасылка |аўтар= |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10460 |выдавец=efloras.org |загаловак=Flora of China |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref><ref name="Kew Science">{{Спасылка |аўтар=Kew Science |url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77126720-1 |загаловак=Plants of the World Online |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref>. == Арэал == Распаўсюджаныя ў паўночных [[Умераны клімат|умераных]] і [[Субтропікі|субтрапічных]] рэгіёнах, таксама ў Малезіі і [[Анды|Андах]]<ref name="mobot"/><ref name="efloras"/><ref name="Kew Science"/>. У Беларусі ёсць у вырошчванні або інтрадукцыі: ''[[Carya ovata]]'', ''[[Carya tomentosa]]'', ''[[Juglans nigra]]'', ''[[Pterocarya fraxinifolia]]''<ref>{{Спасылка |аўтар=Kew Science |url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/RegionalTaxon.asp?PTNameFK=23140&PTRefFk=7300000&Name=Juglandaceae |загаловак=The Euro+Med Plantbase Project |дата доступу=15.11.2020}} {{ref-en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхавыя| ]] [[Катэгорыя:Букакветныя]] rn95ou1rlzhrponvbc1h7nsn8qn72rt 3 811685 5171325 2026-07-26T15:52:53Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5171325 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:52, 26 ліпеня 2026 (+03) mgsopnt8c7sl1lclt1rd5sezbwfjhfv 0 811686 5171348 2026-07-26T16:55:36Z ~2026-41609-83 171704 Новая старонка: «[[Файл:Penalty kick Lahm Cech Champions League Final 2012.jpg|міні|праваруч|235пкс|Пасляматчавая серыя пенальці ў фінале [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011—2012|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2011/12]]]] '''Пасляматчавыя пенальці''', або '''серыя пасляматчавых пенальці''' ({{lang-en|Penalty shootout}} або {{langi|en|kicks from the penalty...» 5171348 wikitext text/x-wiki [[Файл:Penalty kick Lahm Cech Champions League Final 2012.jpg|міні|праваруч|235пкс|Пасляматчавая серыя пенальці ў фінале [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011—2012|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2011/12]]]] '''Пасляматчавыя пенальці''', або '''серыя пасляматчавых пенальці''' ({{lang-en|Penalty shootout}} або {{langi|en|kicks from the penalty mark}}) — спосаб, які выкарыстоўваецца ў [[футбол]]е для вызначэння пераможцы матча, што завяршыўся [[Нічыя|ўнічыю]], калі рэгламент спаборніцтваў не дапускае нічыйнога выніку. == Ужыванне == Пасляматчавыя пенальці выкарыстоўваюцца пераважна ў турнірах, якія праводзяцца па алімпійскай сістэме (на выбыванне), для вызначэння каманды, якая выходзіць у наступны раўнд спаборніцтваў або становіцца пераможцам турніру. Большасць міжнародных футбольных турніраў (у адрозненне ад пераважнай большасці нацыянальных чэмпіянатаў) уключае стадыі, што праводзяцца па сістэме на выбыванне. Звычайна гэта фінальная стадыя пасля групавога этапу; паводле такой жа сістэмы можа быць арганізаваны і папярэдні (кваліфікацыйны) этап. Алімпійская сістэма таксама выкарыстоўваецца ў большасці нацыянальных кубкавых турніраў. Напрыканцы 1980-х гадоў у нацыянальных чэмпіянатах некаторых еўрапейскіх краін (у прыватнасці, [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Югаславія|Югаславіі]]) праводзіўся эксперымент з прызначэннем серыі пенальці пасля кожнага матча лігі, які завяршыўся ўнічыю; пераможца серыі атрымліваў на адно ачко больш, чым каманда, што прайграла. Аднак такая практыка не набыла папулярнасці і была скасавана. Пэўны час яна таксама выкарыстоўвалася ў футбольных лігах [[ЗША]] і [[Японія|Японіі]]. Як правіла, перад серыяй пенальці каманды гуляюць дадатковы час — два дадатковыя таймы па 15 хвілін кожны. Аднак, напрыклад, у [[Кубак Лібертадорэс|Кубку Лібертадорэс]] пасляматчавыя пенальці выконваюцца адразу пасля заканчэння асноўнага часу матча. Удары па варотах падчас серыі выконваюцца з адзінаццаціметровай адзнакі, як і звычайныя [[пенальці]], аднак рэгулююцца правіламі, якія некалькі адрозніваюцца ад правілаў выканання пенальці падчас гульні. Хоць па форме яны падобныя да пенальці, яны не з'яўляюцца [[штрафны ўдар|штрафнымі ўдарамі]], бо прызначаюцца не за парушэнне правілаў. Галы, забітыя падчас серыі, не ўключаюцца ў канчатковы лік матча і не ўлічваюцца ў статыстыцы галоў каманд або асобных ігракоў. З тэхнічнага пункту гледжання галы, забітыя ў серыі, не прыносяць перамогі ў матчы; вынік застаецца нічыйным, а серыя пенальці толькі вызначае, хто з двух сапернікаў працягне ўдзел у турніры (або стане чэмпіёнам, калі гэта быў фінал). Аднак у паўсядзённым ужытку лічыцца, што тая ці іншая каманда «перамагла па пенальці». Вынік такога матча запісваецца, напрыклад, як «2:2 (п. пен. 5:4)». У некаторых спаборніцтвах лічыцца, што каманда, якая выйграла серыю пенальці, перамагла ў матчы з перавагай у адзін гол незалежна ад рэальнага выніку серыі. Такая сістэма выкарыстоўвалася ў паўночнаамерыканскіх футбольных лігах у часы, калі серыя пенальці праводзілася пасля кожнага нічыйнога матча; цяпер яна сустракаецца пераважна ў студэнцкіх турнірах. == Правілы == Каманда, якая будзе першай выконваць пенальці, вызначаецца падкідваннем манеты, пасля чаго галоўны [[Суддзя (футбол)|суддзя]] матча вызначае вароты, у якія будуць выконвацца ўдары. Усе ўдары выконваюцца ў адны вароты, каб максімальна ўраўнаваць шанцы каманд. Усе ігракі абедзвюх каманд, акрамя іграка, які выконвае ўдар, і [[брамнік]]оў, павінны знаходзіцца ў цэнтральным крузе. Брамнік каманды, якая абараняецца, знаходзіцца ў варотах. Брамнік каманды, якая выконвае ўдар, павінен знаходзіцца каля месца злучэння лініі варот і мяжы штрафной пляцоўкі разам з [[Бакавы суддзя|бакавым суддзёй]]. Правілы выканання ўдару такія ж, як і пры звычайным пенальці. Удар выконваецца з адзінаццаціметровай адзнакі і можа быць адбіты толькі брамнікам каманды-саперніка. Да моманту ўдару брамнік павінен знаходзіцца паміж стойкамі на лініі варот, хоць яму дазваляецца падскокваць на месцы, размахваць рукамі і іншымі спосабамі адцягваць увагу іграка, які выконвае ўдар. На практыцы брамнік рэдка застаецца строга на лініі варот; ён часта выходзіць крыху наперад, спрабуючы паменшыць магчымы кут удару і тым самым павялічыць свае шанцы адбіць мяч. Калі ў выніку мяч быў адбіты з парушэннем правілаў, суддзя можа прызначыць паўторны ўдар, але такое здараецца вельмі рэдка. Ігрок, які выконвае пенальці, можа ўдарыць па мячы толькі адзін раз. У адрозненне ад звычайнага пенальці, дабіванне мяча, які адскочыў ад брамніка, не дазваляецца. Таксама не дазваляецца дабіванне мяча, які адскочыў ад перакладзіны або стойкі. Каманды па чарзе выконваюць па пяць удараў. Аднак калі адна каманда забіла столькі галоў, што другая ўжо не можа адыграцца, серыя пенальці адразу спыняецца (напрыклад, адна каманда забівае тры мячы, а другая не забівае ніводнага, як гэта адбылося ў матчы 1/8 фіналу [[Зборная Украіны па футболе|Украіна]] — [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыя]] на [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянаце свету 2006 года]]). Калі пасля першых пяці ўдараў пераможца не вызначаны, серыя працягваецца, пакуль адна з каманд не атрымае перавагу пасля аднолькавай колькасці выкананых удараў. Адразу пасля гэтага серыя заканчваецца. Толькі ігракі, якія знаходзіліся на полі на момант заканчэння матча, могуць выконваць удары ў серыі пенальці. Замяніць можна толькі брамніка, які атрымаў траўму падчас серыі, і толькі калі яго каманда яшчэ не выкарыстала максімальную колькасць замен, дазволеную рэгламентам спаборніцтваў. Ніводны ігрок не можа выконваць другі ўдар у серыі пасляматчавых пенальці, пакуль усе астатнія ігракі яго каманды (уключаючы брамніка) не выканаюць хаця б па адным удары. Аднак калі на момант пачатку серыі ў складзе адной каманды было менш ігракоў, чым у складзе другой, больш шматлікая каманда павінна вызначыць, хто з яе ігракоў не будзе ўдзельнічаць у серыі; такім чынам, у серыі ўдзельнічае аднолькавая колькасць ігракоў з абодвух бакоў. Выключаць брамніка са складу ўдзельнікаў серыі не дазваляецца. == Гісторыя == У мінулым функцыю пасляматчавых пенальці для вызначэння пераможцы нічыйнога матча выконваў [[жэрабя]]. Найбольш вядомы прыклад выкарыстання жэрабя ў футболе — паўфінальны матч [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|чэмпіянату Еўропы 1968 года]] паміж зборнымі [[Зборная Італіі па футболе|Італіі]] і [[Зборная СССР па футболе|СССР]]. Матч завяршыўся з лікам 0:0, і Італія выйшла ў фінал (дзе пасля стала чэмпіёнам Еўропы) дзякуючы падкідванню манеты. Вынаходства пасляматчавых пенальці традыцыйна прыпісваецца нямецкаму суддзі [[Карл Вальд|Карлу Вальду]] з [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурта-на-Майне]], які ў [[1970]] годзе прапанаваў гэтае новаўвядзенне Баварскаму футбольнаму саюзу. Неўзабаве пасля гэтага пасляматчавыя пенальці былі прыняты [[Нямецкі футбольны саюз|Нямецкім футбольным саюзам]], [[УЕФА]] і [[ФІФА]]. Паводле першапачатковых правілаў удары розных каманд падчас серыі не чаргаваліся: спачатку пяць удараў запар выконвала адна каманда, потым другая; серыя спынялася, як толькі пераможца станавіўся відавочным. Калі першая серыя з пяці ўдараў не выяўляла пераможцу, прызначалася другая, у якой першай выконвала пяць удараў ужо іншая каманда. Чаргаванне ўдараў было ўведзена ў [[1976]] годзе. Першым буйным міжнародным турнірам, пераможца якога быў вызначаны з дапамогай серыі пенальці, стаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|чэмпіянат Еўропы 1976 года]]. У фінале зборныя [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакіі]] і [[Зборная ФРГ па футболе|Заходняй Германіі]] згулялі ўнічыю 2:2. У серыі пенальці з лікам 5:3 перамагла Чэхаславакія; вырашальны гол забіў [[Антанін Паненка]] пасля таго, як удар [[Улі Генес]]а трапіў у стойку. Крыніцы {{commonscat|Penalty kick}} [http://www.fifa.com/mm/document/affederation/generic/81/42/36/lawsofthegame%5f2010%5f11%5fe.pdf⁠� Правілы футбола, сезон 2010/11] {{Правілы гульні ў футбол}} [[Катэгорыя:Правілы футбола]] 8748m2ysj48kszy6awavkt1hyedl4al 0 811687 5171350 2026-07-26T17:05:00Z ~2026-41609-83 171704 Перасылае да [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960]] 5171350 wikitext text/x-wiki #redirect [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960]] fyyi0tn4h3umjuj9zmup9xent6zyf8n 0 811688 5171351 2026-07-26T17:05:40Z ~2026-41609-83 171704 Перасылае да [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964]] 5171351 wikitext text/x-wiki #redirect [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964]] 7890p9l3fnohotq8lzwrttmay4deun6 0 811689 5171358 2026-07-26T17:34:34Z Sh.aliaksei 131827 Стварыў старонку пра асобу з гісторыі Гродна 5171358 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Баляслаў Шышкевіч | арыгінал імя = {{lang-pl|Bolesław Szyszkiewicz}} | фота = | шырыня = | апісанне = | род дзейнасці = скульптар, разьбяр | дата нараджэння = [[1864]] | месца нараджэння = [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі павет]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = [[4 верасня|4 верасня]] [[1893]] (29 гадоў) | месца смерці = [[Гродна]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] | месца пахавання = [[Фарныя могілкі (Гродна)|Фарныя могілкі]] | грамадзянства = [[Расійская імперыя]] | жонка = Рамана Марыя Пратасевіч }} '''Баляслаў Шышкевіч''' ({{lang-pl|Bolesław Szyszkiewicz}}; [[1864]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі павет]] — [[4 верасня]] [[1893]], [[Гродна]]) — гродзенскі скульптар і разьбяр, які трымаў у Гродне майстэрню па вырабе надмагілляў. Аўтар шматлікіх помнікаў на [[Фарныя могілкі|старых могілках Гродна]], якія называюць «каменнымі садамі»<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Jacek Rozmus, Jerzy Gordziejew|загаловак=Cmentarz farny w Grodnie 1792-1939|год=1999|месца=Kraków|выдавецтва=Wydaw. Naukowe WSP|старонкі=42-59|старонак=120|isbn=978-83-87513-64-1}}</ref>. [[Ганаровыя грамадзяне|Ганаровы грамадзянін]] Гродна<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/boleslaw-szyszkiewicz/|title=Зрабіў могілкі творам мастацтва. Баляслаў Шышкевіч - аўтар самых прыгожых помнікаў на старых могілках у Гродне|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2026-07-25|access-date=2026-07-26}}</ref>. == Біяграфія == === Сям'я і дзяцінства === Баляслаў Шышкевіч нарадзіўся каля 1864 года — дакладная дата невядомая. Паходзіў са шляхецкага роду з [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]]. Яго дзед Юзаф Шышкевіч ёсць у спісе шляхты гэтага павета за 1836 год як «шляхціц без халопаў». Вядома, што Юзаф, прынамсі па стане на 1851 год, нідзе не служыў, а яго сын Ян, бацька Баляслава, быў [[Калежскі сакратар|калежскім сакратаром]]<ref name=":0" />. У 1874 годзе Баляслаў паступіў у Ваўкавыскую павятовую школу. У вучобе меў праблемы з арыфметыкай і геаметрыяй (па якіх атрымліваў адзнакі «нездавальняюча» і «здавальняюча»), аднак выдатна паспяваў у каліграфіі і маляванні. З-за слабога здароўя і праблем з вучобай у 1877 годзе ён не перайшоў у наступны клас, а праз год быў адлічаны са школы<ref name=":1" />. === Прафесійная адукацыя === Дзе Шышкевіч атрымаў прафесійную скульптурную адукацыю на працягу наступных васьмі гадоў, дакладна невядома. Аднак ён добра ведаў тагачасную могілкавую сімволіку, архітэктуру і меў высокі ўзровень працы з пясчанікам. Паводле версіі гісторыка [[Юрый Юр’евіч Гардзееў|Юрыя Гардзеева]] і мастацтвазнаўца Яцака Розмуса, выказанай у 1999 годзе, разьбяр мог праходзіць практыку ў віленскіх майстроў. Мяркуецца, што гэта магла быць майстэрня Блажэйчыка, вядомага сваімі помнікамі на [[Роса|могілках Роса]] ў [[Вільня|Вільні]]<ref>{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n25/art17.htm|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: 3/2003 :: ФАРНЫЯ МОГІЛКІ Ў ГРОДНЕ, 1792–1939|website=media.catholic.by|access-date=2026-07-26}}</ref>. === Праца ў Гродне і заўчасная смерць === У 1886 годзе ва ўзросце 22 гадоў прыехаў у Гродна і адкрыў уласную майстэрню па вырабе надмагілляў на вуліцы Ерусалімскай (сучасная [[Вуліца Антонава (Гродна)|вуліца Антонава]]), што вяла ў напрамку дзвюх могілак — каталіцкіх [[Фарныя могілкі|Фарных]] і суседніх [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных]]. Спачатку Шышкевіч працаваў адзін, але неўзабаве колькасць заказаў значна павялічылася і майстар наняў памочнікаў<ref name=":1" />. Заказы паступалі не толькі з Гродна, але і са [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і [[Сувалкі|Сувалак]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svisgaz.by/news/culture/1464-zastyly-ramantyzm.html|title=Застылы рамантызм|website=www.svisgaz.by|date=2011-05-02|access-date=2026-07-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://digi.bpsuwalki.pl/ealbum/cmentarz/|title=Suwalskie mogiłki… {{!}} Biblioteka Publiczna w Suwałkach Historia mówiona|website=digi.bpsuwalki.pl|date=2024-06-28|access-date=2026-07-26}}</ref>. Высокі мастацкі ўзровень і якасць прац Шышкевіча выклікалі незадаволенасць мясцовых рамеснікаў і канкурэнтаў. Гродзенскі цэх муляроў і печнікаў ужо ў сакавіку 1886 года падаў скаргу ў губернскае праўленне з патрабаваннем забараніць яму працаваць самастойна і падпісваць працы сваім прозвішчам. Паколькі асобнага цэха разьбяроў і скульптараў у Гродне не было (для яго стварэння патрабавалася мінімум пяць спецыялістаў), мясцовыя муляры патрабавалі, каб Шышкевіч уступіў у іх цэх і здаў экзамен на муляра, сцвярджаючы, што праца гэтых дзвюх прафесій не моцна адрозніваецца<ref name=":0" />. Пакуль губернскае праўленне не паспела разгледзець скаргу, Шышкевіч накіраваў ліст наўпрост [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскаму губернатару]] Аляксандру Пацёмкіну. У лісце ён з тлумачыў, што з'яўляецца мастаком, а не каменшчыкам, таму не павінен уступаць у цэх муляроў. Губернатар прыхільна паставіўся да звароту і такім чынам Шышкевіч здолеў абараніць права быць свабодным творцам<ref name=":1" />. 25 кастрычніка 1887 годзе, праз год пасля адкрыцця майстэрні, Шышкевіч ажаніўся з Раманай Марыяй Пратасевіч, якая была на год маладзейшай за яго. Неўзабаве скульптар атрымаў спадчынны тытул ганаровага грамадзяніна горада Гродна<ref name=":1" />. Памёр 4 верасня 1893 года ва ўзросце 29 гадоў ад сухотаў. Пахаваны на гродзенскіх Фарных могілках. Пасля смерці Баляслава яго майстэрняй паспяхова кіравала ўдава Рамана Марыя. Яна працягвала даваць працу наёмным супрацоўнікам і захоўвала мастацкія традыцыі заснавальніка да 1907 года. Пасля 1908 года фірма Шышкевічаў больш не ўзгадваецца ў гродзенскім крыніцах. Уласніца прадпрыемства памерла 25 лютага 1912 года ў [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерні]], але пахаваная ў Гродне. == Творчасць і стыль == Баляслаў Шышкевіч прынёс у гродзенскую надмагільную мастацкую традыцыю стыль, які называюць «застылым рамантызмам» ці «каменнымі садамі»<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Візітнай карткай майстра сталі «скалкі» — кампазіцыі з пясчаніку, якія імітуюць натуральнае нагрувашчванне камянёў. На гэтых скалах звычайна «вырастаюць» каменныя крыжы, выкананыя ў выглядзе ствалоў дрэў са спілаванымі галінамі (найчасцей бярозы). У сваіх працах Шышкевіч часта выкарыстоўваў мясцовыя раслінныя матывы: замест традыцыйнага паўднёвага аканта ён выразаў папараць, плюшч і мох, якія нібыта прабіваюцца праз камень. Пры гэтым майстар валодаў і традыцыйнай могілкавай сімволікай: выкарыстоўваў перавернутыя згасаючыя паходні (сімвал канца жыцця), якары (знак надзеі), а таксама вянкі з руж. == Вядомыя працы == Сярод найбольш значных прац майстэрні Баляслава Шышкевіча вылучаюцца: * '''Помнік Якаву Памеранскаму''' — надмагілле губернскага чыноўніка на старых праваслаўных могілках Гродна, якое лічыцца найдасканалейшым творам Шышкевіча<ref name=":2" />. Скульптура выканана ў выглядзе фігуры маладой сумнай жанчыны ў павяваючай на ветры сукенцы, якая з грацыяй схіляецца над магілай. Лічыцца, што мадэллю для скульптуры была рэальная жыхарка Гродна, а не каталогавы ўзор<ref name=":1" />. * '''Магіла сям’і Пратасевічаў''' (1888) — помнік сваякам жонкі з пясчаніку ў выглядзе пячоры. У гэтай працы традыцыйны акант заменены плюшчом, а каменны крыж імітуе ствол бярозы<ref>{{Cite web|lang=be-by|url=http://harodnia.comharodnia.com/be/poszuki/mohilki-harodni/620-onlajn-karta-starykh-mogilak|title=Онлайн карта старых гродзенскіх могілак|website=harodnia.com|access-date=2026-07-26}}</ref>. * '''Помнік Вільгельму Вэверну''' (1889) — надмагілле генерал-лейтэнанта расійскай артылерыі на каталіцкіх могілках. Помнік аздоблены вайсковай сімволікай і скульптурнай падушачкай з узнагародамі генерала. * '''Помнік Станіславу Холснеру''' (1895) — надмагілле падпалкоўніка і камандзіра батальёна на каталіцкіх могілках, аздобленае папулярным хрысціянскім сімвалам надзеі — якарам. * '''Уласны помнік Баляслава Шышкевіча''' (1893) — надмагілле, спраектаванае самім скульптарам да сваёй смерці для сямейнага пахавання на старых каталіцкіх могілках у выглядзе невялікага класічнага маўзалея. Магілу ўпрыгожвае пастамент з [[Музы|музай]] паэзіі і філасофіі [[Каліёпа|Каліёпай]], якая ўзносіцца да неба, а каля яе ног ляжаць выкутыя ў пясчаніку прылады разбяра — малаток і долата. На помніку таксама размешчаны медальён з барэльефам і выявай самога Шышкевіча, які глядзіць у бок Нёмана. Паводле ідэі Шышкевіча, памнік павінен захоўваць памяць пра розныя пакаленні сям'і. Часткова з'яўляецца [[Кенатаф|кенатафам]], бо на ім размешчаны таблічкі ў тым ліку пра тых членаў сям'і, хто насамрэч пахаваны ў іншых месцах. * '''Мемарыяльныя дошкі ў [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскім саборы]]''' — дзве табліцы ў гонар вайскоўцаў, якія загінулі ў [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], размешчаныя ў саборы на вуліцы Ажэшкі. * '''Помнік сям’і Кунцаў''' (1907) — надмагілле на цэнтральнай алеі Фарных могілак, створанае для сям’і вядомых гродзенскіх півавараў (заснавальнік бровара [[Юзаф Кунц]] памёр у 1907 годзе). == Крыніцы == <references /> [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гродне]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Фарных могілках]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Скульптары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гродна]] h28pfb4mynis2jlq3x4j28132iaz7y1 0 811690 5171359 2026-07-26T17:37:58Z M.L.Bot 261 . 5171359 wikitext text/x-wiki '''Намейс''' (Nameise, Nameyxe) або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў (нобіляў) земгалаў у 1272–1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцаз -- Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы і Пратаколе расследавання легета Папы Клемента V Францыска з Мальяна ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на Лівонскі ланд Ордэна ў 1311 годзе. Хроніка называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, а Пратакол — каралём або уладаром (''rex sue dominus'') і яго дзяржаву — Земгаліяй (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Саноўнікі Ордэна таксама былі незадаволены ўмовамі міру, недзе ў 1278-1279 гадах яны запрасілі земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір і забілі іх. Каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з Тэрвэтэ) даў поўху Намейсу. Гэта ўсё прычынілася да паўстання. Намейс заключыў саюз з вялікім князем літоўскім Трайдзенем і ў маі 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і замак. Узятых у палон нямецкіх рыцараў адправілі да Трайдзеня, а вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч Межотнэ, некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым чысам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і Добэлэ. Потым Намес паспрабаваў знянацку захапіць Рыгу, папярэджаныя шпегам ордэнскія сілы сустрэлі земгалаў на Ліелупэ, земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон маршала Ордэна, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Добэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку Вялікага Княства Літоўскага. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Наймес пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст гэтага пагаднення не захаваўся. Земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак (''kunga tiesa'') і прымаць нямецкіх суддзяў. Восенню 1281 года Наймес ужо камандаваў войскамі Трайдзеня пры нападзе на землі Ордэна ў Прусіі каля Хрыстбурга. Болей звестак пра яго лёс няма. Земгалы зноў паўставалі, але былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, а многія былі пераселены ў іншыя ўладаніі Ордэна. Вобраз Наймеса як змагара за свабоду вывеў А. Грынс у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і Эд. Вірза ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952–1953. — T. 2 : Kangari – Pieguļa. — L. 1760. 0z6fagzp2gphx9lsglwp7mgxq72x33e 5171371 5171359 2026-07-26T18:10:37Z M.L.Bot 261 5171371 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў (нобіляў) земгалаў у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы і Пратаколе расследавання легетам Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на Лівонскі ланд Ордэна ў 1311 годзе. Хроніка называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, а Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus'') і яго дзяржаву — Земгаліяй (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Саноўнікі Ордэна таксама былі незадаволены ўмовамі міру, недзе ў 1278—1279 гадах яны запрасілі земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір і забілі іх. Каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з Тэрвэтэ) даў поўху Намейсу. Усё гэта прычынілася да паўстання. Намейс заключыў саюз з вялікім князем літоўскім Трайдзенем і ў маі 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і замак. Узятых у палон нямецкіх рыцараў адправілі да Трайдзеня, а вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч Межотнэ, некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і Дабэлэ. Намейс паспрабаваў знянацку захапіць Рыгу, але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на Ліелупэ, земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон маршала Ордэна, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Дабэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку Вялікага Княства Літоўскага. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Наймес пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак (''kunga tiesa'') і прымаць нямецкіх суддзяў. Восенню 1281 года Наймес ужо камандаваў войскамі Трайдзеня ў нападзе на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Болей звестак пра яго няма. Земгалы зноў паўставалі, але былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія былі пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Наймеса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} p36a21ihzsrpk9o5u40ur9ko9pkgqe2 5171372 5171371 2026-07-26T18:11:15Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Удзельнік:Maksim L./Чарнавік 7]] у [[Намейс]] не пакінуўшы перасылкі 5171371 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў (нобіляў) земгалаў у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы і Пратаколе расследавання легетам Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на Лівонскі ланд Ордэна ў 1311 годзе. Хроніка называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, а Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus'') і яго дзяржаву — Земгаліяй (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Саноўнікі Ордэна таксама былі незадаволены ўмовамі міру, недзе ў 1278—1279 гадах яны запрасілі земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір і забілі іх. Каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з Тэрвэтэ) даў поўху Намейсу. Усё гэта прычынілася да паўстання. Намейс заключыў саюз з вялікім князем літоўскім Трайдзенем і ў маі 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і замак. Узятых у палон нямецкіх рыцараў адправілі да Трайдзеня, а вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч Межотнэ, некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і Дабэлэ. Намейс паспрабаваў знянацку захапіць Рыгу, але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на Ліелупэ, земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон маршала Ордэна, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Дабэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку Вялікага Княства Літоўскага. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Наймес пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак (''kunga tiesa'') і прымаць нямецкіх суддзяў. Восенню 1281 года Наймес ужо камандаваў войскамі Трайдзеня ў нападзе на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Болей звестак пра яго няма. Земгалы зноў паўставалі, але былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія былі пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Наймеса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} p36a21ihzsrpk9o5u40ur9ko9pkgqe2 5171381 5171372 2026-07-26T18:17:29Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Земгале]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171381 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў (нобіляў) земгалаў у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы і Пратаколе расследавання легетам Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на Лівонскі ланд Ордэна ў 1311 годзе. Хроніка называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, а Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus'') і яго дзяржаву — Земгаліяй (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Саноўнікі Ордэна таксама былі незадаволены ўмовамі міру, недзе ў 1278—1279 гадах яны запрасілі земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір і забілі іх. Каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з Тэрвэтэ) даў поўху Намейсу. Усё гэта прычынілася да паўстання. Намейс заключыў саюз з вялікім князем літоўскім Трайдзенем і ў маі 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і замак. Узятых у палон нямецкіх рыцараў адправілі да Трайдзеня, а вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч Межотнэ, некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і Дабэлэ. Намейс паспрабаваў знянацку захапіць Рыгу, але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на Ліелупэ, земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон маршала Ордэна, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Дабэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку Вялікага Княства Літоўскага. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Наймес пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак (''kunga tiesa'') і прымаць нямецкіх суддзяў. Восенню 1281 года Наймес ужо камандаваў войскамі Трайдзеня ў нападзе на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Болей звестак пра яго няма. Земгалы зноў паўставалі, але былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія былі пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Наймеса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] mib6bqwa9eptv56rpxv1mofy2e3pr4f 5171392 5171381 2026-07-26T18:29:37Z M.L.Bot 261 5171392 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў (нобіляў) земгалаў у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы і Пратаколе расследавання легетам Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на Лівонскі ланд Ордэна ў 1311 годзе. Хроніка называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, а Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus'') і яго дзяржаву — Земгаліяй (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Саноўнікі Ордэна таксама былі незадаволены ўмовамі міру, недзе ў 1278—1279 гадах яны запрасілі земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір і забілі іх. Каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з Тэрвэтэ) даў поўху Намейсу. Усё гэта прычынілася да паўстання. Намейс заключыў саюз з вялікім князем літоўскім Трайдзенем і ў маі 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і замак. Узятых у палон нямецкіх рыцараў адправілі да Трайдзеня, а вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч Межотнэ, некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і Дабэлэ. Намейс паспрабаваў знянацку захапіць Рыгу, але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на Ліелупэ, земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон маршала Ордэна, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Дабэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку Вялікага Княства Літоўскага. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Наймес пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак і прымаць нямецкіх суддзяў. Восенню 1281 года Наймес ужо камандаваў войскамі Трайдзеня ў нападзе на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Болей звестак пра яго няма. Земгалы зноў паўставалі, але былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія былі пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Наймеса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] gd9r8vmxduvfz30vnvxju0k3x6pienu 5171399 5171392 2026-07-26T18:41:15Z M.L.Bot 261 5171399 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў ([[Нобіль|нобіляў]]) [[Земгалы|земгалаў]] у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка|Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы]] і Пратаколе расследавання легета Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на [[Лівонскі ордэн|Лівонскі ланд]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскана ордэна]] ў 1311 годзе. Хроніка называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, а Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus'') і яго дзяржаву — [[Земгалія|Земгаліяй]] (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Саноўнікі Ордэна таксама былі незадаволены ўмовамі міру, недзе ў 1278—1279 гадах яны запрасілі земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір і забілі іх. Каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з [[Тэрвэтэ]]) даў поўху Намейсу. Усё гэта прычынілася да паўстання. Намейс заключыў саюз з вялікім князем літоўскім [[Трайдзень|Трайдзенем]] і ў маі 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і замак. Палонных нямецкіх рыцараў адправілі Трайдзеню, а вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч [[Мэжотнэ|Межотнэ]], некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і [[Добэлэ]]. Намейс паспрабаваў знянацку захапіць [[Рыга|Рыгу]], але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на [[Ліелупэ]], земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон лівонскага ландмаршала, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Добэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Наймес пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак і прымаць нямецкіх суддзяў. Восенню 1281 года Наймес ужо камандаваў войскамі Трайдзеня ў нападзе на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Болей звестак пра яго няма. Земгалы зноў паўставалі, але былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія былі пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Наймеса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] rxkx798duxi3kacrfnj6zc84ndkfk5g 5171417 5171399 2026-07-26T19:03:54Z M.L.Bot 261 5171417 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Намейс''' (''Nameise'', ''Nameyxe'') або '''Намейсіс''' — адзін з водцаў ([[Нобіль|нобіляў]]) [[Земгалы|земгалаў]] у 1272—1281 гадах. Згаданы толькі ў дзвюх крыніцах — [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка|Лівонскай старэйшай рыфмаванай хроніцы]] і Пратаколе расследавання легета Папы Клемента V {{нп5|Францыск дэ Маліяна|Францыскам дэ Маліяна|lv|Francisks no Moliano}} ў сувязі са скаргай рыжскага архібіскупа Фрыдрыха на [[Лівонскі ордэн|Лівонскі ланд]] [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскана ордэна]] ў 1311 годзе. Хроніка называе Намейса князем (''kunic'') і ваяводам, а Пратакол — каралём або уладаром (''rex sive dominus'') і яго дзяржаву — [[Земгалія|Земгаліяй]] (''Semigalia''). Намейс быў адным з «зямельных старэйшын», якія 6 ліпеня 1272 года ад імя Земгаліі заключылі мір з Лівонскім ландам Ордэна і рыжскім архібіскупам. Паводле ўмоў міру, нямецкія суддзі тройчы на год прыходзілі ў земгальскія землі збіраць падаткі і чыніць суд. Штрафы былі вызначаны ў срэбры, нямецкіх суддзяў неўзабаве ўзненавідзелі за карыслівасць. Саноўнікі Ордэна таксама былі незадаволены ўмовамі міру, недзе ў 1278—1279 гадах яны запрасілі земгальскіх нобіляў (водцаў) на пір і забілі іх. Каля 1279 года нейкі ордэнскі рыцар (магчыма, з [[Тэрвэтэ]]) даў поўху Намейсу. Усё гэта прычынілася да паўстання. Намейс заключыў саюз з вялікім князем літоўскім [[Трайдзень|Трайдзенем]] і ў маі 1279 года знянацку ўзяў горад Тэрвэтэ, а пасля некалькіх дзён баёў — і замак. Палонных нямецкіх рыцараў адправілі Трайдзеню, а вінаватага (суддзю, комтура, крыўдзіцеля Намейса?) пасеклі мячамі. Тэрвэтэ стаў рэзідэнцыяй Намейса. Нямецкую ўладу скінулі і іншыя земгальскія землі, апроч [[Мэжотнэ|Межотнэ]], некаторыя даследчыкі думаюць, што Намейс тым часам кіраваў усімі паўсталымі земгальскімі землямі. Лівонскі ланд Ордэна атрымаў падмацаванні з Прусіі і ўжо летам 1279 года спустошыў землі Тэрвэтэ і [[Добэлэ]]. Намейс паспрабаваў знянацку захапіць [[Рыга|Рыгу]], але папярэджаныя шпегамі ордэнскія сілы сустрэлі яго на [[Ліелупэ]], земгалы перамаглі ў баі і ўзялі ў палон лівонскага ландмаршала, але Рыгу ўзяць не здолелі. На пачатку 1281 года немцы аднавілі наступ на Добэлэ, але адступілі пад пагрозай з боку [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У жніўні 1281 года аб’яднанае нямецкае войска (у неімавернай ацэнцы каля 14 000 чалавек) пад камандаваннем ландмайстра з абложнымі машынамі атакавала Тэрвэтэ. На другі дзень аблогі Намейс пры пасярэдніцтве рыжскага пробста заключыў новы мір, тэкст пагаднення не захаваўся. Земгалы захоўвалі свае замкі, але, як і раней, абавязаліся плаціць падатак і прымаць нямецкіх суддзяў. Восенню 1281 года Намейс ужо камандаваў войскамі Трайдзеня ў нападзе на землі Ордэна ў Прусіі каля [[Хрыстбург]]а. Болей звестак пра яго няма. Земгалы зноў паўставалі, але былі пераможаны, 12 мая 1290 года вымушана заключылі новы мір з Ордэнам. Каля дзесяці тысяч земгалаў перасяліліся ў Вялікае Княства Літоўскае, многія былі пераселены ў іншыя ўладанні Ордэна. Вобраз Намейса як змагара за свабоду вывеў [[Аляксандрс Грынс]] у рамане «Nameja gredzens» (''Пярцёнак Намея'', 1931) і [[Эдвартс Вірза]] ў паэме «Karalis Nameitis» (''Кароль Намейціс,'' 1925). == Гл. таксама == * [[Пярсцёнак Намейса]] == Літаратура == * Nameisis // Latvju enciklopēdija / red. A. Švābe. — Stokholma : Trīs zvaigznes, 1952—1953. — T. 2 : Kangari — Pieguļa. — L. 1760. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Земгале]] lzktrydi344xjs76u6u1z0jtc7n0qd2 0 811691 5171373 2026-07-26T18:11:50Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Намейс]] 5171373 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Намейс]] loh2hojoq5q813f6xwge3bgbvok3etr 3 811692 5171456 2026-07-26T19:59:11Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5171456 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 26 ліпеня 2026 (+03) 6hk30j5udcrrq0z5nhiqrl2z9hihf7i 0 811693 5171499 2026-07-26T21:23:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[У капцюрох ГПУ]] 5171499 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[У капцюрох ГПУ]] k8r859ya071alq21d16eulg34fj25io 0 811694 5171500 2026-07-26T21:25:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне |Назва = Споведзь |Арыгінал назвы = |Фота = |Подпіс = |Аўтар = [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |Жанр = [[Аўтабіяграфічная аповесць]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = Мастацкая літа...» 5171500 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Споведзь |Арыгінал назвы = |Фота = |Подпіс = |Аўтар = [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |Жанр = [[Аўтабіяграфічная аповесць]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |Выпуск = 1993 |Старонак = 271 }} '''«Споведзь»''' — [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічная]] і дакументальная [[аповесць]] беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якой апісваецца яе жыццёвы шлях, грамадская дзейнасць у эміграцыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|пакуты ў сталінскіх турмах і лагерах]]. == Гісторыя стварэння і публікацыі == Рукапіс са сваімі ўспамінамі Ларыса Геніюш перадала гісторыку і даследчыку [[Міхась Чарняўскі|Міхасю Чарняўскаму]] ўлетку 1982 года, незадоўга да сваёй смерці. Упершыню кніга пабачыла свет у 1993 годзе ў мінскім выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Аўтарам прадмовы да першага выдання выступіў М.&nbsp;Чарняўскі, які адзначыў, што ўспаміны паэткі з'яўляюцца спавяданнем душы перад Богам, сучаснікамі і нашчадкамі{{sfn|Саковіч|2015|с=251}}. == Тэматыка і змест == Аповесць ахоплівае вялікую часавую прастору. З прыкладна 250 старонак кнігі першым гадам жыцця і дзяцінству паэткі (раздзелы «Жлобаўцы» і «Зэльва») прысвечана толькі каля дваццаці старонак. Галоўная ўвага ў творы звернута на жыццё пісьменніцы ў [[Прага|Празе]] і яе побыт у сістэме савецкіх лагераў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. === Жыццё ў эміграцыі === Пражскаму перыяду прысвечана больш за сто старонак тэксту. Дом Геніюшаў з'яўляўся своеасаблівым цэнтрам жыцця беларускай эміграцыі. Аўтарка згадвае тагачасных дзеячаў, такіх як [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]] і [[Марыя Крэчэўская]]. Сама Л.&nbsp;Геніюш выконвала абавязкі скарбніка ў «Камітэце самапомачы ў Празе». Жыццё эмігрантаў суправаджалася пастаянным страхам, прадчуваннем небяспекі і сачэннем з боку сакрэтных службаў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Акрамя таго, успаміны ўтрымліваюць апісанне складанага сацыяльна-палітычнага становішча беларусаў у міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Аўтарка характарызуе польскія выбары пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] наступным чынам{{sfn|Хмяльніцкі|2014|с=49}}: {{цытата|Бліжыліся польскія выбары, гдзе кандыдатаў назначалі згары. Яшчэ рана вясною памёр Пілсудскі, палякі стараліся мацней трымаць свае меншасьці. Ужо не гаварылася Беларусь, а «ўсходнія крэсы», а народнасьць проста пісалі: тутэйшая. А ці не разумней, ня лепей было б для іх і для нас быць людзьмі й дэмакратамі ў супольнай дзяржаве, але дарма тут было апэляваць да розуму. Беларусы байкатавалі выбары, не пайшлі на іх і мы.}} === Арышт і следства === Значная частка твора прысвечана следству ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ (так званай «амерыканцы»)]]. Л.&nbsp;Геніюш падрабязна апісвае допыты, якія праводзілі розныя прадстаўнікі карнай сістэмы: ад спроб агітацыі з боку следчага Когана да метадаў «дробнай подласці» міністра [[МДБ БССР|МДБ]] [[Мікалай Пятровіч Новік|Новіка]] і пагроз катаваннямі падчас допытаў [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнція Цанавы]]. Прысуд [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] быў абвешчаны 7 лютага 1949 года. Гэта стала прычынай доўгай разлукі Л.&nbsp;Геніюш з мужам (з 1948 па 1956 год) і адзіным сынам [[Юрка Геніюш|Юркам]], які застаўся сіратой у Польшчы{{sfn|Саковіч|2015|с=254–255}}. === Лагерны побыт === Апісанне лагернага жыцця на расійскай Поўначы (у прыватнасці, у [[Інта|Інцы]] і інвалідным лагеры [[Абезь]]) успрымаецца як глыбокае сведчанне мільёнаў зняволеных жанчын, якія прайшлі праз сістэму [[Галоўнае ўпраўленне лагераў|ГУЛАГа]]. Пісьменніца акцэнтуе ўвагу на спецыфічным жаночым вопыце выжывання. Яна апісвае жудасныя ўмовы: неабходнасць насіць шэрыя ватныя штаны, валёнкі і бушлаты, а таксама пастаянныя спробы жанчын захаваць чалавечае аблічча і эстэтыку. Напрыклад, Л.&nbsp;Геніюш згадвае, як апранала пражскія блузкі пад белы халат падчас працы раздатчыцай на кухні{{sfn|Саковіч|2015|с=255–256}}. Вязням даводзілася пакутаваць ад голаду, спажываючы сапсаваную рыбу, вантробы аленяў і гнілую капусту з пяском. Асабліва кранальна ў аповесці апісаны спробы жанчын арганізаваць святы ва ўмовах лагера. Пісьменніца ўспамінае стварэнне святочнага торта на свой дзень нараджэння, які быў зроблены са змеленых хлебных паек, салодкай вады, сухіх яблыкаў, цукру і маргарыну{{sfn|Саковіч|2015|с=256}}. Л.&nbsp;Геніюш стварае шырокую галерэю партрэтаў зняволеных розных нацыянальнасцей і сацыяльных статусаў (рускія, літоўкі, латышкі, немкі, англічанкі, францужанкі). Сярод іх згадваюцца жонкі высокапастаўленых чыноўнікаў: [[Лізавета Радзіёнава]], [[Аксана Кубаткіна]], [[Галіна Уолес]]. Адмысловае месца ў кнізе займаюць ўкраінкі і манашкі Васільянскага манастыра на чале з ігуменняй Маці Мартай, якія вызначаліся непахіснай пазіцыяй і шчырай верай. Глыбокі псіхалагічны траўматызм раскрываецца ў апісаннях дзіцячай зоны, дзе маці маглі бачыць сваіх дзяцей толькі ў строга вызначаны час і ад роспачы кідаліся на калючы дрот. Аўтарка таксама апісвае жорсткія стасункі з крымінальнымі зняволенымі («[[Блатныя|блатнымі]]»), якія часта прызначаліся брыгадзірамі і неслі пастаянную фізічную і маральную пагрозу (напрыклад, згадваецца Соня Тарасенка, чыя жаноцкасць была цалкам знішчана лагерным жыццём){{sfn|Саковіч|2015|с=257–259}}. == Жанравыя і стылёвыя асаблівасці == Даследчыкі адзначаюць, што «Споведзь» напісана нібыта «на гарачую руку», без пазнейшых аўтарскіх правак, што падкрэсліваецца шматлікімі адступленнямі і суб'ектыўнымі эмацыянальнымі ацэнкамі. Для твора характэрны выразны жаночы дыскурс і надзвычайная псіхалагічная глыбіня. Галоўным апірышчам для паэткі ў экстрэмальных умовах была хрысціянская вера і малітва{{sfn|Саковіч|2015|с=254, 259}}. Літаратуразнавец [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]] сцвярджаў, што ў сваіх успамінах Л.&nbsp;Геніюш бачыла праблемы Беларусі шырэй і драматычней, а яе жыццёвы вопыт быў перадусім гуманістычным, дзе агульналюдскае дамінавала над палітычным{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Аўтабіяграфічная проза Л.&nbsp;Геніюш ставіцца даследчыкамі ў адзін рад з творамі вядомых пісьменнікаў-«лагернікаў», такіх як [[Францішак Аляхновіч]] («[[У кіпцюрах ДПУ]]»), [[Янка Жамойцін]] («[[З перажытага]]») і [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] («[[Аповесць для сябе]]»), з'яўляючыся аб'ектыўным сведчаннем татальнага прыніжэння асобы і бесчалавечнасці таталітарнай сістэмы{{sfn|Саковіч|2015|с=260}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Саковіч А.|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2015|том=7|старонкі=251—261|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|ref=Саковіч}} * {{артыкул|аўтар=Хмяльніцкі М.|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|ref=Хмяльніцкі}} * {{кніга |аўтар=[[Ларыса Антонаўна Геніюш|Геніюш Л.]] |загаловак=Споведзь |месца=Мінск |выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год=1993 |старонак=271 |ref=Геніюш}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхась Чарняўскі (гісторык)|Чарняўскі М.]] |загаловак=Благаславенны родны дом... |выданне=Споведзь |месца=Мінск |год=1993 |старонкі=4 |ref=Чарняўскі}} == Спасылкі == * {{knihi-online.com|larysa-hienijus-spoviedz|«Споведзь»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1993 года]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтабіяграфічныя кнігі]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Ларысы Геніюш]] [[Катэгорыя:Літаратура пра ГУЛАГ]] efvjbaqst5wtrchqg9y4nqp9og0jfxf 5171503 5171500 2026-07-26T21:29:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Жыццё ў эміграцыі */ 5171503 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Споведзь |Арыгінал назвы = |Фота = |Подпіс = |Аўтар = [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |Жанр = [[Аўтабіяграфічная аповесць]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |Выпуск = 1993 |Старонак = 271 }} '''«Споведзь»''' — [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічная]] і дакументальная [[аповесць]] беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якой апісваецца яе жыццёвы шлях, грамадская дзейнасць у эміграцыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|пакуты ў сталінскіх турмах і лагерах]]. == Гісторыя стварэння і публікацыі == Рукапіс са сваімі ўспамінамі Ларыса Геніюш перадала гісторыку і даследчыку [[Міхась Чарняўскі|Міхасю Чарняўскаму]] ўлетку 1982 года, незадоўга да сваёй смерці. Упершыню кніга пабачыла свет у 1993 годзе ў мінскім выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Аўтарам прадмовы да першага выдання выступіў М.&nbsp;Чарняўскі, які адзначыў, што ўспаміны паэткі з'яўляюцца спавяданнем душы перад Богам, сучаснікамі і нашчадкамі{{sfn|Саковіч|2015|с=251}}. == Тэматыка і змест == Аповесць ахоплівае вялікую часавую прастору. З прыкладна 250 старонак кнігі першым гадам жыцця і дзяцінству паэткі (раздзелы «Жлобаўцы» і «Зэльва») прысвечана толькі каля дваццаці старонак. Галоўная ўвага ў творы звернута на жыццё пісьменніцы ў [[Прага|Празе]] і яе побыт у сістэме савецкіх лагераў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. === Жыццё ў эміграцыі === Пражскаму перыяду прысвечана больш за сто старонак тэксту. Дом Геніюшаў з'яўляўся своеасаблівым цэнтрам жыцця беларускай эміграцыі. Аўтарка згадвае тагачасных дзеячаў, такіх як [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]] і [[Марыя Крэчэўская]]. Сама Л.&nbsp;Геніюш выконвала абавязкі скарбніка ў «Камітэце самапомачы ў Празе». Жыццё эмігрантаў суправаджалася пастаянным страхам, прадчуваннем небяспекі і сачэннем з боку сакрэтных службаў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Акрамя таго, успаміны ўтрымліваюць апісанне складанага сацыяльна-палітычнага становішча беларусаў у міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Аўтарка характарызуе польскія выбары пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] наступным чынам{{sfn|Хмяльніцкі|2014|с=49}}: {{цытата|Бліжыліся польскія выбары, гдзе кандыдатаў назначалі згары. Яшчэ рана вясною памёр Пілсудскі, палякі стараліся мацней трымаць свае меншасьці. Ужо не гаварылася Беларусь, а «[[Усходнія крэсы|ўсходнія крэсы]]», а народнасьць проста пісалі: [[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшая]]. А ці не разумней, ня лепей было б для іх і для нас быць людзьмі й дэмакратамі ў супольнай дзяржаве, але дарма тут было апэляваць да розуму. Беларусы байкатавалі выбары, не пайшлі на іх і мы.}} === Арышт і следства === Значная частка твора прысвечана следству ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ (так званай «амерыканцы»)]]. Л.&nbsp;Геніюш падрабязна апісвае допыты, якія праводзілі розныя прадстаўнікі карнай сістэмы: ад спроб агітацыі з боку следчага Когана да метадаў «дробнай подласці» міністра [[МДБ БССР|МДБ]] [[Мікалай Пятровіч Новік|Новіка]] і пагроз катаваннямі падчас допытаў [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнція Цанавы]]. Прысуд [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] быў абвешчаны 7 лютага 1949 года. Гэта стала прычынай доўгай разлукі Л.&nbsp;Геніюш з мужам (з 1948 па 1956 год) і адзіным сынам [[Юрка Геніюш|Юркам]], які застаўся сіратой у Польшчы{{sfn|Саковіч|2015|с=254–255}}. === Лагерны побыт === Апісанне лагернага жыцця на расійскай Поўначы (у прыватнасці, у [[Інта|Інцы]] і інвалідным лагеры [[Абезь]]) успрымаецца як глыбокае сведчанне мільёнаў зняволеных жанчын, якія прайшлі праз сістэму [[Галоўнае ўпраўленне лагераў|ГУЛАГа]]. Пісьменніца акцэнтуе ўвагу на спецыфічным жаночым вопыце выжывання. Яна апісвае жудасныя ўмовы: неабходнасць насіць шэрыя ватныя штаны, валёнкі і бушлаты, а таксама пастаянныя спробы жанчын захаваць чалавечае аблічча і эстэтыку. Напрыклад, Л.&nbsp;Геніюш згадвае, як апранала пражскія блузкі пад белы халат падчас працы раздатчыцай на кухні{{sfn|Саковіч|2015|с=255–256}}. Вязням даводзілася пакутаваць ад голаду, спажываючы сапсаваную рыбу, вантробы аленяў і гнілую капусту з пяском. Асабліва кранальна ў аповесці апісаны спробы жанчын арганізаваць святы ва ўмовах лагера. Пісьменніца ўспамінае стварэнне святочнага торта на свой дзень нараджэння, які быў зроблены са змеленых хлебных паек, салодкай вады, сухіх яблыкаў, цукру і маргарыну{{sfn|Саковіч|2015|с=256}}. Л.&nbsp;Геніюш стварае шырокую галерэю партрэтаў зняволеных розных нацыянальнасцей і сацыяльных статусаў (рускія, літоўкі, латышкі, немкі, англічанкі, францужанкі). Сярод іх згадваюцца жонкі высокапастаўленых чыноўнікаў: [[Лізавета Радзіёнава]], [[Аксана Кубаткіна]], [[Галіна Уолес]]. Адмысловае месца ў кнізе займаюць ўкраінкі і манашкі Васільянскага манастыра на чале з ігуменняй Маці Мартай, якія вызначаліся непахіснай пазіцыяй і шчырай верай. Глыбокі псіхалагічны траўматызм раскрываецца ў апісаннях дзіцячай зоны, дзе маці маглі бачыць сваіх дзяцей толькі ў строга вызначаны час і ад роспачы кідаліся на калючы дрот. Аўтарка таксама апісвае жорсткія стасункі з крымінальнымі зняволенымі («[[Блатныя|блатнымі]]»), якія часта прызначаліся брыгадзірамі і неслі пастаянную фізічную і маральную пагрозу (напрыклад, згадваецца Соня Тарасенка, чыя жаноцкасць была цалкам знішчана лагерным жыццём){{sfn|Саковіч|2015|с=257–259}}. == Жанравыя і стылёвыя асаблівасці == Даследчыкі адзначаюць, што «Споведзь» напісана нібыта «на гарачую руку», без пазнейшых аўтарскіх правак, што падкрэсліваецца шматлікімі адступленнямі і суб'ектыўнымі эмацыянальнымі ацэнкамі. Для твора характэрны выразны жаночы дыскурс і надзвычайная псіхалагічная глыбіня. Галоўным апірышчам для паэткі ў экстрэмальных умовах была хрысціянская вера і малітва{{sfn|Саковіч|2015|с=254, 259}}. Літаратуразнавец [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]] сцвярджаў, што ў сваіх успамінах Л.&nbsp;Геніюш бачыла праблемы Беларусі шырэй і драматычней, а яе жыццёвы вопыт быў перадусім гуманістычным, дзе агульналюдскае дамінавала над палітычным{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Аўтабіяграфічная проза Л.&nbsp;Геніюш ставіцца даследчыкамі ў адзін рад з творамі вядомых пісьменнікаў-«лагернікаў», такіх як [[Францішак Аляхновіч]] («[[У кіпцюрах ДПУ]]»), [[Янка Жамойцін]] («[[З перажытага]]») і [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] («[[Аповесць для сябе]]»), з'яўляючыся аб'ектыўным сведчаннем татальнага прыніжэння асобы і бесчалавечнасці таталітарнай сістэмы{{sfn|Саковіч|2015|с=260}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Саковіч А.|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2015|том=7|старонкі=251—261|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|ref=Саковіч}} * {{артыкул|аўтар=Хмяльніцкі М.|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|ref=Хмяльніцкі}} * {{кніга |аўтар=[[Ларыса Антонаўна Геніюш|Геніюш Л.]] |загаловак=Споведзь |месца=Мінск |выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год=1993 |старонак=271 |ref=Геніюш}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхась Чарняўскі (гісторык)|Чарняўскі М.]] |загаловак=Благаславенны родны дом... |выданне=Споведзь |месца=Мінск |год=1993 |старонкі=4 |ref=Чарняўскі}} == Спасылкі == * {{knihi-online.com|larysa-hienijus-spoviedz|«Споведзь»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1993 года]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтабіяграфічныя кнігі]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Ларысы Геніюш]] [[Катэгорыя:Літаратура пра ГУЛАГ]] pgz3nz3v5vbapgbj8r8vi480ul7jksv 5171507 5171503 2026-07-26T21:32:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171507 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Споведзь |Арыгінал назвы = |Фота = |Подпіс = |Аўтар = [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |Жанр = [[Аўтабіяграфічная аповесць]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |Выпуск = 1993 |Старонак = 271 |Выява=Ларыса Геніюш - Споведзь (1993).jpg}} '''«Споведзь»''' — [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічная]] і дакументальная [[аповесць]] беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якой апісваецца яе жыццёвы шлях, грамадская дзейнасць у эміграцыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|пакуты ў сталінскіх турмах і лагерах]]. == Гісторыя стварэння і публікацыі == Рукапіс са сваімі ўспамінамі Ларыса Геніюш перадала гісторыку і даследчыку [[Міхась Чарняўскі|Міхасю Чарняўскаму]] ўлетку 1982 года, незадоўга да сваёй смерці. Упершыню кніга пабачыла свет у 1993 годзе ў мінскім выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Аўтарам прадмовы да першага выдання выступіў М.&nbsp;Чарняўскі, які адзначыў, што ўспаміны паэткі з'яўляюцца спавяданнем душы перад Богам, сучаснікамі і нашчадкамі{{sfn|Саковіч|2015|с=251}}. == Тэматыка і змест == Аповесць ахоплівае вялікую часавую прастору. З прыкладна 250 старонак кнігі першым гадам жыцця і дзяцінству паэткі (раздзелы «Жлобаўцы» і «Зэльва») прысвечана толькі каля дваццаці старонак. Галоўная ўвага ў творы звернута на жыццё пісьменніцы ў [[Прага|Празе]] і яе побыт у сістэме савецкіх лагераў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. === Жыццё ў эміграцыі === Пражскаму перыяду прысвечана больш за сто старонак тэксту. Дом Геніюшаў з'яўляўся своеасаблівым цэнтрам жыцця беларускай эміграцыі. Аўтарка згадвае тагачасных дзеячаў, такіх як [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]] і [[Марыя Крэчэўская]]. Сама Л.&nbsp;Геніюш выконвала абавязкі скарбніка ў «Камітэце самапомачы ў Празе». Жыццё эмігрантаў суправаджалася пастаянным страхам, прадчуваннем небяспекі і сачэннем з боку сакрэтных службаў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Акрамя таго, успаміны ўтрымліваюць апісанне складанага сацыяльна-палітычнага становішча беларусаў у міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Аўтарка характарызуе польскія выбары пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] наступным чынам{{sfn|Хмяльніцкі|2014|с=49}}: {{цытата|Бліжыліся польскія выбары, гдзе кандыдатаў назначалі згары. Яшчэ рана вясною памёр Пілсудскі, палякі стараліся мацней трымаць свае меншасьці. Ужо не гаварылася Беларусь, а «[[Усходнія крэсы|ўсходнія крэсы]]», а народнасьць проста пісалі: [[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшая]]. А ці не разумней, ня лепей было б для іх і для нас быць людзьмі й дэмакратамі ў супольнай дзяржаве, але дарма тут было апэляваць да розуму. Беларусы байкатавалі выбары, не пайшлі на іх і мы.}} === Арышт і следства === Значная частка твора прысвечана следству ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ (так званай «амерыканцы»)]]. Л.&nbsp;Геніюш падрабязна апісвае допыты, якія праводзілі розныя прадстаўнікі карнай сістэмы: ад спроб агітацыі з боку следчага Когана да метадаў «дробнай подласці» міністра [[МДБ БССР|МДБ]] [[Мікалай Пятровіч Новік|Новіка]] і пагроз катаваннямі падчас допытаў [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнція Цанавы]]. Прысуд [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] быў абвешчаны 7 лютага 1949 года. Гэта стала прычынай доўгай разлукі Л.&nbsp;Геніюш з мужам (з 1948 па 1956 год) і адзіным сынам [[Юрка Геніюш|Юркам]], які застаўся сіратой у Польшчы{{sfn|Саковіч|2015|с=254–255}}. === Лагерны побыт === Апісанне лагернага жыцця на расійскай Поўначы (у прыватнасці, у [[Інта|Інцы]] і інвалідным лагеры [[Абезь]]) успрымаецца як глыбокае сведчанне мільёнаў зняволеных жанчын, якія прайшлі праз сістэму [[Галоўнае ўпраўленне лагераў|ГУЛАГа]]. Пісьменніца акцэнтуе ўвагу на спецыфічным жаночым вопыце выжывання. Яна апісвае жудасныя ўмовы: неабходнасць насіць шэрыя ватныя штаны, валёнкі і бушлаты, а таксама пастаянныя спробы жанчын захаваць чалавечае аблічча і эстэтыку. Напрыклад, Л.&nbsp;Геніюш згадвае, як апранала пражскія блузкі пад белы халат падчас працы раздатчыцай на кухні{{sfn|Саковіч|2015|с=255–256}}. Вязням даводзілася пакутаваць ад голаду, спажываючы сапсаваную рыбу, вантробы аленяў і гнілую капусту з пяском. Асабліва кранальна ў аповесці апісаны спробы жанчын арганізаваць святы ва ўмовах лагера. Пісьменніца ўспамінае стварэнне святочнага торта на свой дзень нараджэння, які быў зроблены са змеленых хлебных паек, салодкай вады, сухіх яблыкаў, цукру і маргарыну{{sfn|Саковіч|2015|с=256}}. Л.&nbsp;Геніюш стварае шырокую галерэю партрэтаў зняволеных розных нацыянальнасцей і сацыяльных статусаў (рускія, літоўкі, латышкі, немкі, англічанкі, францужанкі). Сярод іх згадваюцца жонкі высокапастаўленых чыноўнікаў: [[Лізавета Радзіёнава]], [[Аксана Кубаткіна]], [[Галіна Уолес]]. Адмысловае месца ў кнізе займаюць ўкраінкі і манашкі Васільянскага манастыра на чале з ігуменняй Маці Мартай, якія вызначаліся непахіснай пазіцыяй і шчырай верай. Глыбокі псіхалагічны траўматызм раскрываецца ў апісаннях дзіцячай зоны, дзе маці маглі бачыць сваіх дзяцей толькі ў строга вызначаны час і ад роспачы кідаліся на калючы дрот. Аўтарка таксама апісвае жорсткія стасункі з крымінальнымі зняволенымі («[[Блатныя|блатнымі]]»), якія часта прызначаліся брыгадзірамі і неслі пастаянную фізічную і маральную пагрозу (напрыклад, згадваецца Соня Тарасенка, чыя жаноцкасць была цалкам знішчана лагерным жыццём){{sfn|Саковіч|2015|с=257–259}}. == Жанравыя і стылёвыя асаблівасці == Даследчыкі адзначаюць, што «Споведзь» напісана нібыта «на гарачую руку», без пазнейшых аўтарскіх правак, што падкрэсліваецца шматлікімі адступленнямі і суб'ектыўнымі эмацыянальнымі ацэнкамі. Для твора характэрны выразны жаночы дыскурс і надзвычайная псіхалагічная глыбіня. Галоўным апірышчам для паэткі ў экстрэмальных умовах была хрысціянская вера і малітва{{sfn|Саковіч|2015|с=254, 259}}. Літаратуразнавец [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]] сцвярджаў, што ў сваіх успамінах Л.&nbsp;Геніюш бачыла праблемы Беларусі шырэй і драматычней, а яе жыццёвы вопыт быў перадусім гуманістычным, дзе агульналюдскае дамінавала над палітычным{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Аўтабіяграфічная проза Л.&nbsp;Геніюш ставіцца даследчыкамі ў адзін рад з творамі вядомых пісьменнікаў-«лагернікаў», такіх як [[Францішак Аляхновіч]] («[[У кіпцюрах ДПУ]]»), [[Янка Жамойцін]] («[[З перажытага]]») і [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] («[[Аповесць для сябе]]»), з'яўляючыся аб'ектыўным сведчаннем татальнага прыніжэння асобы і бесчалавечнасці таталітарнай сістэмы{{sfn|Саковіч|2015|с=260}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Саковіч А.|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2015|том=7|старонкі=251—261|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|ref=Саковіч}} * {{артыкул|аўтар=Хмяльніцкі М.|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|ref=Хмяльніцкі}} * {{кніга |аўтар=[[Ларыса Антонаўна Геніюш|Геніюш Л.]] |загаловак=Споведзь |месца=Мінск |выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год=1993 |старонак=271 |ref=Геніюш}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхась Чарняўскі (гісторык)|Чарняўскі М.]] |загаловак=Благаславенны родны дом... |выданне=Споведзь |месца=Мінск |год=1993 |старонкі=4 |ref=Чарняўскі}} == Спасылкі == * {{knihi-online.com|larysa-hienijus-spoviedz|«Споведзь»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1993 года]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтабіяграфічныя кнігі]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Ларысы Геніюш]] [[Катэгорыя:Літаратура пра ГУЛАГ]] meeejgpetlxstdvbfi29fkjobp32886 5171508 5171507 2026-07-26T21:32:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5171508 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Споведзь |Арыгінал назвы = |Фота = |Подпіс = |Аўтар = [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |Жанр = [[Аўтабіяграфічная аповесць]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |Выпуск = 1993 |Старонак = 271 |Выява=Ларыса Геніюш - Споведзь (1993).jpg}} '''«Споведзь»''' — [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічная]] і дакументальная [[аповесць]] беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якой апісваецца яе жыццёвы шлях, грамадская дзейнасць у эміграцыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|пакуты ў сталінскіх турмах і лагерах]]. == Гісторыя стварэння і публікацыі == Рукапіс са сваімі ўспамінамі Ларыса Геніюш перадала гісторыку і даследчыку [[Міхась Чарняўскі|Міхасю Чарняўскаму]] ўлетку 1982 года, незадоўга да сваёй смерці. Упершыню кніга пабачыла свет у 1993 годзе ў мінскім выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Аўтарам прадмовы да першага выдання выступіў М.&nbsp;Чарняўскі, які адзначыў, што ўспаміны паэткі з'яўляюцца спавяданнем душы перад Богам, сучаснікамі і нашчадкамі{{sfn|Саковіч|2015|с=251}}. == Тэматыка і змест == Аповесць ахоплівае вялікую часавую прастору. З прыкладна 250 старонак кнігі першым гадам жыцця і дзяцінству паэткі (раздзелы «Жлобаўцы» і «Зэльва») прысвечана толькі каля дваццаці старонак. Галоўная ўвага ў творы звернута на жыццё пісьменніцы ў [[Прага|Празе]] і яе побыт у сістэме савецкіх лагераў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. === Жыццё ў эміграцыі === Пражскаму перыяду прысвечана больш за сто старонак тэксту. Дом Геніюшаў з'яўляўся своеасаблівым цэнтрам жыцця беларускай эміграцыі. Аўтарка згадвае тагачасных дзеячаў, такіх як [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]] і [[Марыя Крэчэўская]]. Сама Л.&nbsp;Геніюш выконвала абавязкі скарбніка ў «Камітэце самапомачы ў Празе». Жыццё эмігрантаў суправаджалася пастаянным страхам, прадчуваннем небяспекі і сачэннем з боку сакрэтных службаў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Акрамя таго, успаміны ўтрымліваюць апісанне складанага сацыяльна-палітычнага становішча беларусаў у міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Аўтарка характарызуе польскія выбары пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] наступным чынам{{sfn|Хмяльніцкі|2014|с=49}}: {{цытата|Бліжыліся польскія выбары, гдзе кандыдатаў назначалі згары. Яшчэ рана вясною памёр Пілсудскі, палякі стараліся мацней трымаць свае меншасьці. Ужо не гаварылася Беларусь, а «[[Усходнія крэсы|ўсходнія крэсы]]», а народнасьць проста пісалі: [[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшая]]. А ці не разумней, ня лепей было б для іх і для нас быць людзьмі й дэмакратамі ў супольнай дзяржаве, але дарма тут было апэляваць да розуму. Беларусы байкатавалі выбары, не пайшлі на іх і мы.}} === Арышт і следства === Значная частка твора прысвечана следству ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ (так званай «амерыканцы»)]]. Л.&nbsp;Геніюш падрабязна апісвае допыты, якія праводзілі розныя прадстаўнікі карнай сістэмы: ад спроб агітацыі з боку следчага Когана да метадаў «дробнай подласці» міністра [[МДБ БССР|МДБ]] [[Мікалай Пятровіч Новік|Новіка]] і пагроз катаваннямі падчас допытаў [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнція Цанавы]]. Прысуд [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] быў абвешчаны 7 лютага 1949 года. Гэта стала прычынай доўгай разлукі Л.&nbsp;Геніюш з мужам (з 1948 па 1956 год) і адзіным сынам [[Юрка Геніюш|Юркам]], які застаўся сіратой у Польшчы{{sfn|Саковіч|2015|с=254–255}}. === Лагерны побыт === Апісанне лагернага жыцця на расійскай Поўначы (у прыватнасці, у [[Інта|Інцы]] і інвалідным лагеры [[Абезь]]) успрымаецца як глыбокае сведчанне мільёнаў зняволеных жанчын, якія прайшлі праз сістэму [[Галоўнае ўпраўленне лагераў|ГУЛАГа]]. Пісьменніца акцэнтуе ўвагу на спецыфічным жаночым вопыце выжывання. Яна апісвае жудасныя ўмовы: неабходнасць насіць шэрыя ватныя штаны, валёнкі і бушлаты, а таксама пастаянныя спробы жанчын захаваць чалавечае аблічча і эстэтыку. Напрыклад, Л.&nbsp;Геніюш згадвае, як апранала пражскія блузкі пад белы халат падчас працы раздатчыцай на кухні{{sfn|Саковіч|2015|с=255–256}}. Вязням даводзілася пакутаваць ад голаду, спажываючы сапсаваную рыбу, вантробы аленяў і гнілую капусту з пяском. Асабліва кранальна ў аповесці апісаны спробы жанчын арганізаваць святы ва ўмовах лагера. Пісьменніца ўспамінае стварэнне святочнага торта на свой дзень нараджэння, які быў зроблены са змеленых хлебных паек, салодкай вады, сухіх яблыкаў, цукру і маргарыну{{sfn|Саковіч|2015|с=256}}. Л.&nbsp;Геніюш стварае шырокую галерэю партрэтаў зняволеных розных нацыянальнасцей і сацыяльных статусаў (рускія, літоўкі, латышкі, немкі, англічанкі, францужанкі). Сярод іх згадваюцца жонкі высокапастаўленых чыноўнікаў: [[Лізавета Радзіёнава]], [[Аксана Кубаткіна]], [[Галіна Уолес]]. Адмысловае месца ў кнізе займаюць ўкраінкі і манашкі Васільянскага манастыра на чале з ігуменняй Маці Мартай, якія вызначаліся непахіснай пазіцыяй і шчырай верай. Глыбокі псіхалагічны траўматызм раскрываецца ў апісаннях дзіцячай зоны, дзе маці маглі бачыць сваіх дзяцей толькі ў строга вызначаны час і ад роспачы кідаліся на калючы дрот. Аўтарка таксама апісвае жорсткія стасункі з крымінальнымі зняволенымі («[[Блатныя|блатнымі]]»), якія часта прызначаліся брыгадзірамі і неслі пастаянную фізічную і маральную пагрозу (напрыклад, згадваецца Соня Тарасенка, чыя жаноцкасць была цалкам знішчана лагерным жыццём){{sfn|Саковіч|2015|с=257–259}}. == Жанравыя і стылёвыя асаблівасці == Даследчыкі адзначаюць, што «Споведзь» напісана нібыта «на гарачую руку», без пазнейшых аўтарскіх правак, што падкрэсліваецца шматлікімі адступленнямі і суб'ектыўнымі эмацыянальнымі ацэнкамі. Для твора характэрны выразны жаночы дыскурс і надзвычайная псіхалагічная глыбіня. Галоўным апірышчам для паэткі ў экстрэмальных умовах была хрысціянская вера і малітва{{sfn|Саковіч|2015|с=254, 259}}. Літаратуразнавец [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]] сцвярджаў, што ў сваіх успамінах Л.&nbsp;Геніюш бачыла праблемы Беларусі шырэй і драматычней, а яе жыццёвы вопыт быў перадусім гуманістычным, дзе агульналюдскае дамінавала над палітычным{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Аўтабіяграфічная проза Л.&nbsp;Геніюш ставіцца даследчыкамі ў адзін рад з творамі вядомых пісьменнікаў-«лагернікаў», такіх як [[Францішак Аляхновіч]] («[[У кіпцюрах ДПУ]]»), [[Янка Жамойцін]] («[[З перажытага]]») і [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] («[[Аповесць для сябе]]»), з'яўляючыся аб'ектыўным сведчаннем татальнага прыніжэння асобы і бесчалавечнасці таталітарнай сістэмы{{sfn|Саковіч|2015|с=260}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2015|том=7|старонкі=251—261|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|ref=Саковіч}} * {{артыкул|аўтар=[[М. Хмяльніцкі|Хмяльніцкі М.]]|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|ref=Хмяльніцкі}} * {{кніга |аўтар=[[Ларыса Антонаўна Геніюш|Геніюш Л.]] |загаловак=Споведзь |месца=Мінск |выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год=1993 |старонак=271 |ref=Геніюш}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] |загаловак=Благаславенны родны дом... |выданне=Споведзь |месца=Мінск |год=1993 |старонкі=4 |ref=Чарняўскі}} == Спасылкі == * {{knihi-online.com|larysa-hienijus-spoviedz|«Споведзь»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1993 года]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтабіяграфічныя кнігі]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Ларысы Геніюш]] [[Катэгорыя:Літаратура пра ГУЛАГ]] r3lqulyeltq8ki4ss3qsjtl2gek0qjo 5171515 5171508 2026-07-26T21:36:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5171515 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Споведзь |Арыгінал назвы = |Фота = |Подпіс = |Аўтар = [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |Жанр = [[Аўтабіяграфічная аповесць]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |Выпуск = 1993 |Старонак = 271 |Выява=Ларыса Геніюш - Споведзь (1993).jpg}} '''«Споведзь»''' — [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічная]] і дакументальная [[аповесць]] беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якой апісваецца яе жыццёвы шлях, грамадская дзейнасць у эміграцыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|пакуты ў сталінскіх турмах і лагерах]]. == Гісторыя стварэння і публікацыі == Рукапіс са сваімі ўспамінамі Ларыса Геніюш перадала гісторыку і даследчыку [[Міхась Чарняўскі|Міхасю Чарняўскаму]] ўлетку 1982 года, незадоўга да сваёй смерці. Упершыню кніга пабачыла свет у 1993 годзе ў мінскім выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Аўтарам прадмовы да першага выдання выступіў М.&nbsp;Чарняўскі, які адзначыў, што ўспаміны паэткі з'яўляюцца спавяданнем душы перад Богам, сучаснікамі і нашчадкамі{{sfn|Саковіч|2015|с=251}}. == Тэматыка і змест == Аповесць ахоплівае вялікую часавую прастору. З прыкладна 250 старонак кнігі першым гадам жыцця і дзяцінству паэткі (раздзелы «Жлобаўцы» і «Зэльва») прысвечана толькі каля дваццаці старонак. Галоўная ўвага ў творы звернута на жыццё пісьменніцы ў [[Прага|Празе]] і яе побыт у сістэме савецкіх лагераў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. === Жыццё ў эміграцыі === Пражскаму перыяду прысвечана больш за сто старонак тэксту. Дом Геніюшаў з'яўляўся своеасаблівым цэнтрам жыцця беларускай эміграцыі. Аўтарка згадвае тагачасных дзеячаў, такіх як [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]] і [[Марыя Крэчэўская]]. Сама Л.&nbsp;Геніюш выконвала абавязкі скарбніка ў «Камітэце самапомачы ў Празе». Жыццё эмігрантаў суправаджалася пастаянным страхам, прадчуваннем небяспекі і сачэннем з боку сакрэтных службаў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Акрамя таго, успаміны ўтрымліваюць апісанне складанага сацыяльна-палітычнага становішча беларусаў у міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Аўтарка характарызуе польскія выбары пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] наступным чынам{{sfn|Хмяльніцкі|2014|с=49}}: {{цытата|Бліжыліся польскія выбары, гдзе кандыдатаў назначалі згары. Яшчэ рана вясною памёр Пілсудскі, палякі стараліся мацней трымаць свае меншасьці. Ужо не гаварылася Беларусь, а «[[Усходнія крэсы|ўсходнія крэсы]]», а народнасьць проста пісалі: [[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшая]]. А ці не разумней, ня лепей было б для іх і для нас быць людзьмі й дэмакратамі ў супольнай дзяржаве, але дарма тут было апэляваць да розуму. Беларусы байкатавалі выбары, не пайшлі на іх і мы.}} === Арышт і следства === Значная частка твора прысвечана следству ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ (так званай «амерыканцы»)]]. Л.&nbsp;Геніюш падрабязна апісвае допыты, якія праводзілі розныя прадстаўнікі карнай сістэмы: ад спроб агітацыі з боку следчага Когана да метадаў «дробнай подласці» міністра [[МДБ БССР|МДБ]] [[Мікалай Пятровіч Новік|Новіка]] і пагроз катаваннямі падчас допытаў [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнція Цанавы]]. Прысуд [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] быў абвешчаны 7 лютага 1949 года. Гэта стала прычынай доўгай разлукі Л.&nbsp;Геніюш з мужам (з 1948 па 1956 год) і адзіным сынам [[Юрка Геніюш|Юркам]], які застаўся сіратой у Польшчы{{sfn|Саковіч|2015|с=254–255}}. === Лагерны побыт === Апісанне лагернага жыцця на расійскай Поўначы (у прыватнасці, у [[Інта|Інцы]] і інвалідным лагеры [[Абезь]]) успрымаецца як глыбокае сведчанне мільёнаў зняволеных жанчын, якія прайшлі праз сістэму [[Галоўнае ўпраўленне лагераў|ГУЛАГа]]. Пісьменніца акцэнтуе ўвагу на спецыфічным жаночым вопыце выжывання. Яна апісвае жудасныя ўмовы: неабходнасць насіць шэрыя ватныя штаны, валёнкі і бушлаты, а таксама пастаянныя спробы жанчын захаваць чалавечае аблічча і эстэтыку. Напрыклад, Л.&nbsp;Геніюш згадвае, як апранала пражскія блузкі пад белы халат падчас працы раздатчыцай на кухні{{sfn|Саковіч|2015|с=255–256}}. Вязням даводзілася пакутаваць ад голаду, спажываючы сапсаваную рыбу, вантробы аленяў і гнілую капусту з пяском. Асабліва кранальна ў аповесці апісаны спробы жанчын арганізаваць святы ва ўмовах лагера. Пісьменніца ўспамінае стварэнне святочнага торта на свой дзень нараджэння, які быў зроблены са змеленых хлебных паек, салодкай вады, сухіх яблыкаў, цукру і маргарыну{{sfn|Саковіч|2015|с=256}}. Л.&nbsp;Геніюш стварае шырокую галерэю партрэтаў зняволеных розных нацыянальнасцей і сацыяльных статусаў (рускія, літоўкі, латышкі, немкі, англічанкі, францужанкі). Сярод іх згадваюцца жонкі высокапастаўленых чыноўнікаў: [[Лізавета Радзіёнава]], [[Аксана Кубаткіна]], [[Галіна Уолес]]. Адмысловае месца ў кнізе займаюць ўкраінкі і манашкі Васільянскага манастыра на чале з ігуменняй Маці Мартай, якія вызначаліся непахіснай пазіцыяй і шчырай верай. Глыбокі псіхалагічны траўматызм раскрываецца ў апісаннях дзіцячай зоны, дзе маці маглі бачыць сваіх дзяцей толькі ў строга вызначаны час і ад роспачы кідаліся на калючы дрот. Аўтарка таксама апісвае жорсткія стасункі з крымінальнымі зняволенымі («[[Блатныя|блатнымі]]»), якія часта прызначаліся брыгадзірамі і неслі пастаянную фізічную і маральную пагрозу (напрыклад, згадваецца Соня Тарасенка, чыя жаноцкасць была цалкам знішчана лагерным жыццём){{sfn|Саковіч|2015|с=257–259}}. == Жанравыя і стылёвыя асаблівасці == Даследчыкі адзначаюць, што «Споведзь» напісана нібыта «на гарачую руку», без пазнейшых аўтарскіх правак, што падкрэсліваецца шматлікімі адступленнямі і суб'ектыўнымі эмацыянальнымі ацэнкамі. Для твора характэрны выразны жаночы дыскурс і надзвычайная псіхалагічная глыбіня. Галоўным апірышчам для паэткі ў экстрэмальных умовах была хрысціянская вера і малітва{{sfn|Саковіч|2015|с=254, 259}}. Літаратуразнавец [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]] сцвярджаў, што ў сваіх успамінах Л.&nbsp;Геніюш бачыла праблемы Беларусі шырэй і драматычней, а яе жыццёвы вопыт быў перадусім гуманістычным, дзе агульналюдскае дамінавала над палітычным{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Аўтабіяграфічная проза Л.&nbsp;Геніюш ставіцца даследчыкамі ў адзін рад з творамі вядомых пісьменнікаў-«лагернікаў», такіх як [[Францішак Аляхновіч]] («[[У кіпцюрах ДПУ]]»), [[Янка Жамойцін]] («[[З перажытага]]») і [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] («[[Аповесць для сябе]]»), з'яўляючыся аб'ектыўным сведчаннем татальнага прыніжэння асобы і бесчалавечнасці таталітарнай сістэмы{{sfn|Саковіч|2015|с=260}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2015|том=7|старонкі=251—261|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|ref=Саковіч}} * {{артыкул|аўтар=[[М. Хмяльніцкі|Хмяльніцкі М.]]|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|ref=Хмяльніцкі}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] |загаловак=Благаславенны родны дом... |выданне=Споведзь |месца=Мінск |год=1993 |старонкі=4 |ref=Чарняўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |загаловак=Споведзь |адказны=[падрыхтоўка тэксту, прадмова, каментарыі [[Міхась Чарняўскі|М. М. Чарняўскага]]<nowiki>]</nowiki> |месца=Мінск |выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год=1993 |старонак=269 |isbn=5-340-00876-2 |тыраж=7000 |ref=Геніюш }} == Спасылкі == * {{knihi-online.com|larysa-hienijus-spoviedz|«Споведзь»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1993 года]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтабіяграфічныя кнігі]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Ларысы Геніюш]] [[Катэгорыя:Літаратура пра ГУЛАГ]] fh0o9qdtlptgchzbog0fn671oacu7ai 5171541 5171515 2026-07-26T22:02:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Жанравыя і стылёвыя асаблівасці */ 5171541 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Споведзь |Арыгінал назвы = |Фота = |Подпіс = |Аўтар = [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |Жанр = [[Аўтабіяграфічная аповесць]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |Выпуск = 1993 |Старонак = 271 |Выява=Ларыса Геніюш - Споведзь (1993).jpg}} '''«Споведзь»''' — [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічная]] і дакументальная [[аповесць]] беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якой апісваецца яе жыццёвы шлях, грамадская дзейнасць у эміграцыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|пакуты ў сталінскіх турмах і лагерах]]. == Гісторыя стварэння і публікацыі == Рукапіс са сваімі ўспамінамі Ларыса Геніюш перадала гісторыку і даследчыку [[Міхась Чарняўскі|Міхасю Чарняўскаму]] ўлетку 1982 года, незадоўга да сваёй смерці. Упершыню кніга пабачыла свет у 1993 годзе ў мінскім выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Аўтарам прадмовы да першага выдання выступіў М.&nbsp;Чарняўскі, які адзначыў, што ўспаміны паэткі з'яўляюцца спавяданнем душы перад Богам, сучаснікамі і нашчадкамі{{sfn|Саковіч|2015|с=251}}. == Тэматыка і змест == Аповесць ахоплівае вялікую часавую прастору. З прыкладна 250 старонак кнігі першым гадам жыцця і дзяцінству паэткі (раздзелы «Жлобаўцы» і «Зэльва») прысвечана толькі каля дваццаці старонак. Галоўная ўвага ў творы звернута на жыццё пісьменніцы ў [[Прага|Празе]] і яе побыт у сістэме савецкіх лагераў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. === Жыццё ў эміграцыі === Пражскаму перыяду прысвечана больш за сто старонак тэксту. Дом Геніюшаў з'яўляўся своеасаблівым цэнтрам жыцця беларускай эміграцыі. Аўтарка згадвае тагачасных дзеячаў, такіх як [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]] і [[Марыя Крэчэўская]]. Сама Л.&nbsp;Геніюш выконвала абавязкі скарбніка ў «Камітэце самапомачы ў Празе». Жыццё эмігрантаў суправаджалася пастаянным страхам, прадчуваннем небяспекі і сачэннем з боку сакрэтных службаў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Акрамя таго, успаміны ўтрымліваюць апісанне складанага сацыяльна-палітычнага становішча беларусаў у міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Аўтарка характарызуе польскія выбары пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] наступным чынам{{sfn|Хмяльніцкі|2014|с=49}}: {{цытата|Бліжыліся польскія выбары, гдзе кандыдатаў назначалі згары. Яшчэ рана вясною памёр Пілсудскі, палякі стараліся мацней трымаць свае меншасьці. Ужо не гаварылася Беларусь, а «[[Усходнія крэсы|ўсходнія крэсы]]», а народнасьць проста пісалі: [[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшая]]. А ці не разумней, ня лепей было б для іх і для нас быць людзьмі й дэмакратамі ў супольнай дзяржаве, але дарма тут было апэляваць да розуму. Беларусы байкатавалі выбары, не пайшлі на іх і мы.}} === Арышт і следства === Значная частка твора прысвечана следству ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ (так званай «амерыканцы»)]]. Л.&nbsp;Геніюш падрабязна апісвае допыты, якія праводзілі розныя прадстаўнікі карнай сістэмы: ад спроб агітацыі з боку следчага Когана да метадаў «дробнай подласці» міністра [[МДБ БССР|МДБ]] [[Мікалай Пятровіч Новік|Новіка]] і пагроз катаваннямі падчас допытаў [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнція Цанавы]]. Прысуд [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] быў абвешчаны 7 лютага 1949 года. Гэта стала прычынай доўгай разлукі Л.&nbsp;Геніюш з мужам (з 1948 па 1956 год) і адзіным сынам [[Юрка Геніюш|Юркам]], які застаўся сіратой у Польшчы{{sfn|Саковіч|2015|с=254–255}}. === Лагерны побыт === Апісанне лагернага жыцця на расійскай Поўначы (у прыватнасці, у [[Інта|Інцы]] і інвалідным лагеры [[Абезь]]) успрымаецца як глыбокае сведчанне мільёнаў зняволеных жанчын, якія прайшлі праз сістэму [[Галоўнае ўпраўленне лагераў|ГУЛАГа]]. Пісьменніца акцэнтуе ўвагу на спецыфічным жаночым вопыце выжывання. Яна апісвае жудасныя ўмовы: неабходнасць насіць шэрыя ватныя штаны, валёнкі і бушлаты, а таксама пастаянныя спробы жанчын захаваць чалавечае аблічча і эстэтыку. Напрыклад, Л.&nbsp;Геніюш згадвае, як апранала пражскія блузкі пад белы халат падчас працы раздатчыцай на кухні{{sfn|Саковіч|2015|с=255–256}}. Вязням даводзілася пакутаваць ад голаду, спажываючы сапсаваную рыбу, вантробы аленяў і гнілую капусту з пяском. Асабліва кранальна ў аповесці апісаны спробы жанчын арганізаваць святы ва ўмовах лагера. Пісьменніца ўспамінае стварэнне святочнага торта на свой дзень нараджэння, які быў зроблены са змеленых хлебных паек, салодкай вады, сухіх яблыкаў, цукру і маргарыну{{sfn|Саковіч|2015|с=256}}. Л.&nbsp;Геніюш стварае шырокую галерэю партрэтаў зняволеных розных нацыянальнасцей і сацыяльных статусаў (рускія, літоўкі, латышкі, немкі, англічанкі, францужанкі). Сярод іх згадваюцца жонкі высокапастаўленых чыноўнікаў: [[Лізавета Радзіёнава]], [[Аксана Кубаткіна]], [[Галіна Уолес]]. Адмысловае месца ў кнізе займаюць ўкраінкі і манашкі Васільянскага манастыра на чале з ігуменняй Маці Мартай, якія вызначаліся непахіснай пазіцыяй і шчырай верай. Глыбокі псіхалагічны траўматызм раскрываецца ў апісаннях дзіцячай зоны, дзе маці маглі бачыць сваіх дзяцей толькі ў строга вызначаны час і ад роспачы кідаліся на калючы дрот. Аўтарка таксама апісвае жорсткія стасункі з крымінальнымі зняволенымі («[[Блатныя|блатнымі]]»), якія часта прызначаліся брыгадзірамі і неслі пастаянную фізічную і маральную пагрозу (напрыклад, згадваецца Соня Тарасенка, чыя жаноцкасць была цалкам знішчана лагерным жыццём){{sfn|Саковіч|2015|с=257–259}}. == Жанравыя і стылёвыя асаблівасці == Даследчыкі адзначаюць, што «Споведзь» напісана нібыта «на гарачую руку», без пазнейшых аўтарскіх правак, што падкрэсліваецца шматлікімі адступленнямі і суб’ектыўнымі эмацыянальнымі ацэнкамі. Для твора характэрны выразны жаночы дыскурс і надзвычайная псіхалагічная глыбіня. Галоўным апірышчам для паэткі ў экстрэмальных умовах была хрысціянская вера і малітва{{sfn|Саковіч|2015|с=254, 259}}. Літаратуразнавец [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]] сцвярджаў, што ў сваіх успамінах Л.&nbsp;Геніюш бачыла праблемы Беларусі шырэй і драматычней, а яе жыццёвы вопыт быў перадусім гуманістычным, дзе агульналюдскае дамінавала над палітычным{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Аўтабіяграфічная проза Л.&nbsp;Геніюш ставіцца даследчыкамі ў адзін рад з творамі вядомых пісьменнікаў-«лагернікаў», такіх як [[Францішак Аляхновіч]] («[[У кіпцюрах ДПУ]]»), [[Янка Жамойцін]] («[[З перажытага]]») і [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] («[[Аповесць для сябе]]»), з’яўляючыся аб’ектыўным сведчаннем татальнага прыніжэння асобы і бесчалавечнасці таталітарнай сістэмы{{sfn|Саковіч|2015|с=260}}. == Ацэнкі == Народны паэт Беларусі [[Максім Танк]] лічыў «Споведзь» творам велізарнай выбуховай сілы і ставіў яе па ступені эмацыйнага ўздзеяння нават вышэй за «[[Архіпелаг ГУЛАГ]]» [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]]<ref name="svaboda_tank">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/27021383.html|title=20 нечаканых фактаў пра Максіма Танка|author=Васіль Дэ Эм|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=17 мая 2015|lang=be|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref>: {{цытата|Чытаю «Споведзь» Ларысы Геніюш... Гэты твор пакідае большае ўражанне, як «Архіпелаг ГУЛАГ» Салжаніцына, бо ўсё, пра што яна піша, перажыта ёю, а да ўсяго яшчэ — у кожным слове чуеш біццё яе няскоранага і самаахвярнага сэрца. «Споведзь» Л.&nbsp;Геніюш — твор велізарнай выбуховай сілы.}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2015|том=7|старонкі=251—261|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|ref=Саковіч}} * {{артыкул|аўтар=[[М. Хмяльніцкі|Хмяльніцкі М.]]|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|ref=Хмяльніцкі}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] |загаловак=Благаславенны родны дом... |выданне=Споведзь |месца=Мінск |год=1993 |старонкі=4 |ref=Чарняўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |загаловак=Споведзь |адказны=[падрыхтоўка тэксту, прадмова, каментарыі [[Міхась Чарняўскі|М. М. Чарняўскага]]<nowiki>]</nowiki> |месца=Мінск |выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год=1993 |старонак=269 |isbn=5-340-00876-2 |тыраж=7000 |ref=Геніюш }} == Спасылкі == * {{knihi-online.com|larysa-hienijus-spoviedz|«Споведзь»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1993 года]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтабіяграфічныя кнігі]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Ларысы Геніюш]] [[Катэгорыя:Літаратура пра ГУЛАГ]] qo2qwfrxjyz8s5lu1y6d29ag2od2rv6 5171542 5171541 2026-07-26T22:03:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171542 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Споведзь (значэнні)}} {{Выданне |Назва = Споведзь |Арыгінал назвы = |Фота = |Подпіс = |Аўтар = [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |Жанр = [[Аўтабіяграфічная аповесць]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |Выпуск = 1993 |Старонак = 271 |Выява=Ларыса Геніюш - Споведзь (1993).jpg}} '''«Споведзь»''' — [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічная]] і дакументальная [[аповесць]] беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якой апісваецца яе жыццёвы шлях, грамадская дзейнасць у эміграцыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|пакуты ў сталінскіх турмах і лагерах]]. == Гісторыя стварэння і публікацыі == Рукапіс са сваімі ўспамінамі Ларыса Геніюш перадала гісторыку і даследчыку [[Міхась Чарняўскі|Міхасю Чарняўскаму]] ўлетку 1982 года, незадоўга да сваёй смерці. Упершыню кніга пабачыла свет у 1993 годзе ў мінскім выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]». Аўтарам прадмовы да першага выдання выступіў М.&nbsp;Чарняўскі, які адзначыў, што ўспаміны паэткі з'яўляюцца спавяданнем душы перад Богам, сучаснікамі і нашчадкамі{{sfn|Саковіч|2015|с=251}}. == Тэматыка і змест == Аповесць ахоплівае вялікую часавую прастору. З прыкладна 250 старонак кнігі першым гадам жыцця і дзяцінству паэткі (раздзелы «Жлобаўцы» і «Зэльва») прысвечана толькі каля дваццаці старонак. Галоўная ўвага ў творы звернута на жыццё пісьменніцы ў [[Прага|Празе]] і яе побыт у сістэме савецкіх лагераў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. === Жыццё ў эміграцыі === Пражскаму перыяду прысвечана больш за сто старонак тэксту. Дом Геніюшаў з'яўляўся своеасаблівым цэнтрам жыцця беларускай эміграцыі. Аўтарка згадвае тагачасных дзеячаў, такіх як [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]] і [[Марыя Крэчэўская]]. Сама Л.&nbsp;Геніюш выконвала абавязкі скарбніка ў «Камітэце самапомачы ў Празе». Жыццё эмігрантаў суправаджалася пастаянным страхам, прадчуваннем небяспекі і сачэннем з боку сакрэтных службаў{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Акрамя таго, успаміны ўтрымліваюць апісанне складанага сацыяльна-палітычнага становішча беларусаў у міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Аўтарка характарызуе польскія выбары пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] наступным чынам{{sfn|Хмяльніцкі|2014|с=49}}: {{цытата|Бліжыліся польскія выбары, гдзе кандыдатаў назначалі згары. Яшчэ рана вясною памёр Пілсудскі, палякі стараліся мацней трымаць свае меншасьці. Ужо не гаварылася Беларусь, а «[[Усходнія крэсы|ўсходнія крэсы]]», а народнасьць проста пісалі: [[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшая]]. А ці не разумней, ня лепей было б для іх і для нас быць людзьмі й дэмакратамі ў супольнай дзяржаве, але дарма тут было апэляваць да розуму. Беларусы байкатавалі выбары, не пайшлі на іх і мы.}} === Арышт і следства === Значная частка твора прысвечана следству ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ (так званай «амерыканцы»)]]. Л.&nbsp;Геніюш падрабязна апісвае допыты, якія праводзілі розныя прадстаўнікі карнай сістэмы: ад спроб агітацыі з боку следчага Когана да метадаў «дробнай подласці» міністра [[МДБ БССР|МДБ]] [[Мікалай Пятровіч Новік|Новіка]] і пагроз катаваннямі падчас допытаў [[Лаўрэнцій Фаміч Цанава|Лаўрэнція Цанавы]]. Прысуд [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] быў абвешчаны 7 лютага 1949 года. Гэта стала прычынай доўгай разлукі Л.&nbsp;Геніюш з мужам (з 1948 па 1956 год) і адзіным сынам [[Юрка Геніюш|Юркам]], які застаўся сіратой у Польшчы{{sfn|Саковіч|2015|с=254–255}}. === Лагерны побыт === Апісанне лагернага жыцця на расійскай Поўначы (у прыватнасці, у [[Інта|Інцы]] і інвалідным лагеры [[Абезь]]) успрымаецца як глыбокае сведчанне мільёнаў зняволеных жанчын, якія прайшлі праз сістэму [[Галоўнае ўпраўленне лагераў|ГУЛАГа]]. Пісьменніца акцэнтуе ўвагу на спецыфічным жаночым вопыце выжывання. Яна апісвае жудасныя ўмовы: неабходнасць насіць шэрыя ватныя штаны, валёнкі і бушлаты, а таксама пастаянныя спробы жанчын захаваць чалавечае аблічча і эстэтыку. Напрыклад, Л.&nbsp;Геніюш згадвае, як апранала пражскія блузкі пад белы халат падчас працы раздатчыцай на кухні{{sfn|Саковіч|2015|с=255–256}}. Вязням даводзілася пакутаваць ад голаду, спажываючы сапсаваную рыбу, вантробы аленяў і гнілую капусту з пяском. Асабліва кранальна ў аповесці апісаны спробы жанчын арганізаваць святы ва ўмовах лагера. Пісьменніца ўспамінае стварэнне святочнага торта на свой дзень нараджэння, які быў зроблены са змеленых хлебных паек, салодкай вады, сухіх яблыкаў, цукру і маргарыну{{sfn|Саковіч|2015|с=256}}. Л.&nbsp;Геніюш стварае шырокую галерэю партрэтаў зняволеных розных нацыянальнасцей і сацыяльных статусаў (рускія, літоўкі, латышкі, немкі, англічанкі, францужанкі). Сярод іх згадваюцца жонкі высокапастаўленых чыноўнікаў: [[Лізавета Радзіёнава]], [[Аксана Кубаткіна]], [[Галіна Уолес]]. Адмысловае месца ў кнізе займаюць ўкраінкі і манашкі Васільянскага манастыра на чале з ігуменняй Маці Мартай, якія вызначаліся непахіснай пазіцыяй і шчырай верай. Глыбокі псіхалагічны траўматызм раскрываецца ў апісаннях дзіцячай зоны, дзе маці маглі бачыць сваіх дзяцей толькі ў строга вызначаны час і ад роспачы кідаліся на калючы дрот. Аўтарка таксама апісвае жорсткія стасункі з крымінальнымі зняволенымі («[[Блатныя|блатнымі]]»), якія часта прызначаліся брыгадзірамі і неслі пастаянную фізічную і маральную пагрозу (напрыклад, згадваецца Соня Тарасенка, чыя жаноцкасць была цалкам знішчана лагерным жыццём){{sfn|Саковіч|2015|с=257–259}}. == Жанравыя і стылёвыя асаблівасці == Даследчыкі адзначаюць, што «Споведзь» напісана нібыта «на гарачую руку», без пазнейшых аўтарскіх правак, што падкрэсліваецца шматлікімі адступленнямі і суб’ектыўнымі эмацыянальнымі ацэнкамі. Для твора характэрны выразны жаночы дыскурс і надзвычайная псіхалагічная глыбіня. Галоўным апірышчам для паэткі ў экстрэмальных умовах была хрысціянская вера і малітва{{sfn|Саковіч|2015|с=254, 259}}. Літаратуразнавец [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]] сцвярджаў, што ў сваіх успамінах Л.&nbsp;Геніюш бачыла праблемы Беларусі шырэй і драматычней, а яе жыццёвы вопыт быў перадусім гуманістычным, дзе агульналюдскае дамінавала над палітычным{{sfn|Саковіч|2015|с=253}}. Аўтабіяграфічная проза Л.&nbsp;Геніюш ставіцца даследчыкамі ў адзін рад з творамі вядомых пісьменнікаў-«лагернікаў», такіх як [[Францішак Аляхновіч]] («[[У кіпцюрах ДПУ]]»), [[Янка Жамойцін]] («[[З перажытага]]») і [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] («[[Аповесць для сябе]]»), з’яўляючыся аб’ектыўным сведчаннем татальнага прыніжэння асобы і бесчалавечнасці таталітарнай сістэмы{{sfn|Саковіч|2015|с=260}}. == Ацэнкі == Народны паэт Беларусі [[Максім Танк]] лічыў «Споведзь» творам велізарнай выбуховай сілы і ставіў яе па ступені эмацыйнага ўздзеяння нават вышэй за «[[Архіпелаг ГУЛАГ]]» [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]]<ref name="svaboda_tank">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/27021383.html|title=20 нечаканых фактаў пра Максіма Танка|author=Васіль Дэ Эм|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=17 мая 2015|lang=be|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref>: {{цытата|Чытаю «Споведзь» Ларысы Геніюш... Гэты твор пакідае большае ўражанне, як «Архіпелаг ГУЛАГ» Салжаніцына, бо ўсё, пра што яна піша, перажыта ёю, а да ўсяго яшчэ — у кожным слове чуеш біццё яе няскоранага і самаахвярнага сэрца. «Споведзь» Л.&nbsp;Геніюш — твор велізарнай выбуховай сілы.}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2015|том=7|старонкі=251—261|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|ref=Саковіч}} * {{артыкул|аўтар=[[М. Хмяльніцкі|Хмяльніцкі М.]]|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|ref=Хмяльніцкі}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] |загаловак=Благаславенны родны дом... |выданне=Споведзь |месца=Мінск |год=1993 |старонкі=4 |ref=Чарняўскі}} * {{кніга |аўтар=[[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] |загаловак=Споведзь |адказны=[падрыхтоўка тэксту, прадмова, каментарыі [[Міхась Чарняўскі|М. М. Чарняўскага]]<nowiki>]</nowiki> |месца=Мінск |выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год=1993 |старонак=269 |isbn=5-340-00876-2 |тыраж=7000 |ref=Геніюш }} == Спасылкі == * {{knihi-online.com|larysa-hienijus-spoviedz|«Споведзь»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі 1993 года]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтабіяграфічныя кнігі]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Ларысы Геніюш]] [[Катэгорыя:Літаратура пра ГУЛАГ]] 9fom9zqpwak0ozjxcdtgtrahlyeh6c2 0 811695 5171504 2026-07-26T21:30:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Крэсы ўсходнія]] 5171504 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[крэсы ўсходнія]] 8x4ieoy555plzr3rxu6ewc7t7gm8gqt 6 811696 5171506 2026-07-26T21:31:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 {{Несвабодны файл |апісанне = Вокладка кнігі Ларысы Геніюш «Споведзь» (выдавецтва «Мастацкая літаратура», Мінск, 1993 год). Мастацкае афармленне вокладкі распрацавана П. М. Драчовым. |крыніца = Інтэрнэт-бібліятэка: https://knihi-online.com/larysa-hienijus-spoviedz.html |час стварэння = 1993 год |аўтар = Мастак [[П. М. Драчоў]] (афармленне вокладкі) / выдавецтва «Мастацкая літаратура». |частка = Вокладка кнігі цалкам. |разрозненне = Нізкае (паменшанае), дастатковае... 5171506 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Вокладка кнігі Ларысы Геніюш «Споведзь» (выдавецтва «Мастацкая літаратура», Мінск, 1993 год). Мастацкае афармленне вокладкі распрацавана П. М. Драчовым. |крыніца = Інтэрнэт-бібліятэка: https://knihi-online.com/larysa-hienijus-spoviedz.html |час стварэння = 1993 год |аўтар = Мастак [[П. М. Драчоў]] (афармленне вокладкі) / выдавецтва «Мастацкая літаратура». |частка = Вокладка кнігі цалкам. |разрозненне = Нізкае (паменшанае), дастатковае для ідэнтыфікацыі. }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Споведзь (Ларыса Геніюш) | мэта = Візуальная ідэнтыфікацыя арыгінальнага першага выдання знакамітай аўтабіяграфічнай кнігі Ларысы Геніюш у артыкуле пра яе. | заменнасць = Свабоднай замены няма, паколькі кніга была выдадзена нядаўна (у 1993 годзе), а яе мастацкае афармленне ахоўваецца сукупным аўтарскім правам. | іншае = Выкарыстанне выявы ў нізкай раздзяляльнасці не ўплывае на камерцыйную каштоўнасць арыгінала і служыць выключна гісторыка-інфармацыйным мэтам. }} p9edd7zce1yryzo1y83ut4pkykizadg 0 811697 5171522 2026-07-26T21:49:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Мікалай Пятровіч Новік | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Николай Петрович Новик}} | тытул = Намеснік міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР | перыядпачатак = студзень 1948 | перыядканец =...» 5171522 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Мікалай Пятровіч Новік | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Николай Петрович Новик}} | тытул = Намеснік міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР | перыядпачатак = студзень 1948 | перыядканец = 7 чэрвеня 1949 | тытул2 = Рэзідэнт [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] у [[Вена|Вене]] | перыядпачатак2 = лістапад 1958 | перыядканец2 = верасень 1962 | дата нараджэння = {{ДН|14|3|1914}} | месца нараджэння = [[Чыжэўка (Слуцкі раён)|Чыжэўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|6|6|2009}} | месца смерці = [[Масква]], [[Расія]] | гады службы = 1937—1987 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] | званне = [[Генерал-маёр]] | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} }} '''Мікала́й Пятро́віч Но́вік''' ({{lang-ru|Николай Петрович Новик}}; {{ДН|14|3|1914}}, [[Чыжэўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|6|6|2009}}, [[Масква]]) — савецкі дзеяч органаў дзяржаўнай бяспекі, [[генерал-маёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 сакавіка 1914 года ў вёсцы [[Чыжоўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і селяніна-серадняка. Паводле нацыянальнасці [[беларус]]. У верасні 1940 года стаў членам [[УКП(б)]]<ref name="mozohin">{{cite web|url=https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm|title=НОВИК Николай Петрович|publisher=История отечественных спецслужб и правоохранительных органов|lang=ru|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref>. У 1930 годзе скончыў сямігадовую школу ў [[Слуцк]]у. З жніўня 1930 года працаваў калгаснікам у калгасе «Свабодная праца» ў роднай вёсцы. У красавіку — кастрычніку 1932 года вучыўся на падрыхтоўчых курсах для паступлення ў [[Горацкі сельскагаспадарчы інстытут|сельскагаспадарчы інстытут]] у [[Горкі (горад)|Горках]]. Пасля гэтага працаваў улікоўцам земляных работ асобага ваеннага будаўніцтва ў [[Навазыбкаў|Навазыбкаве]] і [[Клімава (Бранская вобласць)|Клімаве]] ([[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняя вобласць]]). У лютым 1933 года зноў вярнуўся ў калгас «Свабодная праца». З верасня 1934 года навучаўся ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|мастацкім вучылішчы]] ў [[Віцебск]]у<ref name="mozohin"/>. == Служба ў органах дзяржаўнай бяспекі == Службу ў органах дзяржаўнай бяспекі распачаў у лютым 1937 года. Навучаўся ў Алма-Ацінскай міжкраёвай школе Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі ([[ГУДБ НКУС СССР|ГУДБ]]) НКУС, якую скончыў у снежні 1937 года. У студзені 1938 года быў накіраваны на працу ў 3-і (контрразведвальны) аддзел Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС [[Казахская ССР|Казахскай ССР]], дзе паслядоўна займаў пасады памочніка оперупаўнаважанага, старшага оперупаўнаважанага, а з 1939 года — начальніка 1-га аддзялення<ref name="mozohin"/>. У перыяд з 14 сакавіка да 6 жніўня 1941 года з’яўляўся начальнікам контрразведвальнага аддзела Народнага камісарыята дзяржаўнай бяспекі ([[НКДБ СССР|НКДБ]]) Казахскай ССР, затым да мая 1943 года ўзначальваў аналагічны аддзел у НКУС рэспублікі. З мая 1943 года па 17 лютага 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га аддзела НКДБ Казахскай ССР<ref name="mozohin"/>. У 1944 годзе пераведзены ў [[Беларуская ССР|Беларускую ССР]]. У лютым — маі 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га ўпраўлення НКДБ Беларускай ССР у [[Гомель|Гомелі]], пасля чаго да кастрычніка выконваў абавязкі начальніка гэтага ўпраўлення. У лістападзе 1944 года прызначаны начальнікам 2-га аддзела УНКДБ (затым УМДБ) Беларускай ССР па [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], а з лістапада 1945 па чэрвень 1946 года быў намеснікам начальніка гэтага абласнога ўпраўлення<ref name="mozohin"/>. З чэрвеня па кастрычнік 1946 года — намеснік начальніка 1-га ўпраўлення [[МДБ БССР|Міністэрства дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР]]. У кастрычніку 1946 года ўзначаліў 2-е ўпраўленне МДБ БССР і знаходзіўся на гэтай пасадзе да студзеня 1948 года. У гэты перыяд пад прыкрыццём пасады саветніка дэлегацыі Беларускай ССР ездзіў у службовыя камандзіроўкі ў [[Парыж]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1947)|Парыжскую мірную канферэнцыю]] і ў [[Нью-Ёрк]] на сесію [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. З студзеня 1948 года па 7 чэрвеня 1949 года займаў пасаду намесніка міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР<ref name="mozohin"/>. Падчас працы на пасадзе намесніка міністра МДБ БССР браў удзел у следстве па справе беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], якую пасля арышту ў [[Прага|Празе]] ў 1948 годзе ўтрымлівалі ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ («амерыканцы»)]]. У сваёй аўтабіяграфічнай аповесці «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Л.&nbsp;Геніюш згадвае М.&nbsp;П.&nbsp;Новіка як «міністра МДБ», які выкарыстоўваў падчас допытаў «метады дробнай подласці»<ref>{{артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|год=2015|выданне=Białorutenistyka Białostocka|том=7|старонкі=254}}</ref>. З 7 чэрвеня 1949 па 3 лістапада 1951 года з’яўляўся начальнікам 4-га аддзела 5-га ўпраўлення [[МДБ СССР]]. З 3 лістапада 1951 па 30 ліпеня 1952 года быў намеснікам начальніка 2-га Галоўнага ўпраўлення МДБ СССР. Пасля гэтага, да 5 сакавіка 1953 года, працаваў намеснікам начальніка Упраўлення аховы МДБ. Паводле крыніц, планавалася яго прызначэнне начальнікам упраўлення. М.&nbsp;П.&nbsp;Новік кіраваў аховай [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І.&nbsp;В.&nbsp;Сталіна]], аднак у дзень смерці савецкага лідара адсутнічаў на працоўным месцы, паколькі знаходзіўся ў бальніцы з прыступам гнойнага апендыцыту<ref name="mozohin"/>. У 1953—1954 гадах быў намеснікам і выконваючым абавязкі начальніка 9-га (з 9 мая 1953 года — 5-га) аддзела [[Другое галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Другога галоўнага ўпраўлення]] (ВГУ) [[МУС СССР]]. З 18 сакавіка па 16 ліпеня 1954 года выконваў абавязкі начальніка 5-га аддзела [[Першае галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Першага галоўнага ўпраўлення]] (ПГУ) [[КДБ пры Савеце Міністраў СССР]], а затым да жніўня 1958 года быў начальнікам 9-га аддзела ПГУ КДБ пры СМ СССР<ref name="mozohin"/>. З лістапада 1958 па верасень 1962 года з’яўляўся рэзідэнтам КДБ у [[Вена|Вене]] і дзейнічаў пад прыкрыццём пасады саветніка пасольства СССР у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. У кастрычніку 1962 года прызначаны начальнікам 3-га аддзела 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ пры СМ СССР, дзе прапрацаваў да ліпеня 1975 года. Апошняй пасадай у структурах дзяржбяспекі стала пасада намесніка начальніка Упраўлення «А» 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ СССР, якую ён займаў да 1987 года<ref name="mozohin"/>. У 1987 годзе выйшаў на пенсію. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 6 чэрвеня 2009 года<ref name="mozohin"/>. == Вайсковыя і спецыяльныя званні == * Сяржант дзяржаўнай бяспекі (19 лютага 1938); * Малодшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 сакавіка 1940); * Старшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 снежня 1941; атрымаў званне, мінуўшы званне лейтэнанта); * Маёр дзяржаўнай бяспекі (11 лютага 1943); * Падпалкоўнік дзяржаўнай бяспекі (4 кастрычніка 1944); * Палкоўнік (згадваецца на студзень 1948 года); * [[Генерал-маёр]] (18 снежня 1974). == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (5 лістапада 1969); * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (21 красавіка 1945); * Два [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (30 снежня 1948, 10 снежня 1964); * Тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (25 чэрвеня 1954, 26 жніўня 1954, 21 снежня 1957); * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (20 верасня 1943); * Нагрудны знак «[[Заслужаны работнік НКУС]]» (11 красавіка 1942); * медалі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Петров Н. В. |загаловак=Кто руководил органами госбезопасности, 1941 – 1954 : Справочник |месца=М. |выдавецтва=Звенья |год=2010 |старонак=1008 |isbn=978-5-7870-0109-9}} == Спасылкі == * [https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm НОВИК Николай Петрович] // История отечественных спецслужб и правоохранительных органов. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новік Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (СССР)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] 3810pk5ohrwym6l8x11ojerhriwjpnw 5171523 5171522 2026-07-26T21:50:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171523 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Мікалай Пятровіч Новік | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Николай Петрович Новик}} | тытул = Намеснік міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР | перыядпачатак = студзень 1948 | перыядканец = 7 чэрвеня 1949 | тытул2 = Рэзідэнт [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] у [[Вена|Вене]] | перыядпачатак2 = лістапад 1958 | перыядканец2 = верасень 1962 | дата нараджэння = {{ДН|14|3|1914}} | месца нараджэння = [[Чыжоўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|6|6|2009}} | месца смерці = [[Масква]], [[Расія]] | гады службы = 1937—1987 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] | званне = [[Генерал-маёр]] | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} }} '''Мікала́й Пятро́віч Но́вік''' ({{lang-ru|Николай Петрович Новик}}; {{ДН|14|3|1914}}, [[Чыжэўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|6|6|2009}}, [[Масква]]) — савецкі дзеяч органаў дзяржаўнай бяспекі, [[генерал-маёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 сакавіка 1914 года ў вёсцы [[Чыжоўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і селяніна-серадняка. Паводле нацыянальнасці [[беларус]]. У верасні 1940 года стаў членам [[УКП(б)]]<ref name="mozohin">{{cite web|url=https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm|title=НОВИК Николай Петрович|publisher=История отечественных спецслужб и правоохранительных органов|lang=ru|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref>. У 1930 годзе скончыў сямігадовую школу ў [[Слуцк]]у. З жніўня 1930 года працаваў калгаснікам у калгасе «Свабодная праца» ў роднай вёсцы. У красавіку — кастрычніку 1932 года вучыўся на падрыхтоўчых курсах для паступлення ў [[Горацкі сельскагаспадарчы інстытут|сельскагаспадарчы інстытут]] у [[Горкі (горад)|Горках]]. Пасля гэтага працаваў улікоўцам земляных работ асобага ваеннага будаўніцтва ў [[Навазыбкаў|Навазыбкаве]] і [[Клімава (Бранская вобласць)|Клімаве]] ([[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняя вобласць]]). У лютым 1933 года зноў вярнуўся ў калгас «Свабодная праца». З верасня 1934 года навучаўся ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|мастацкім вучылішчы]] ў [[Віцебск]]у<ref name="mozohin"/>. == Служба ў органах дзяржаўнай бяспекі == Службу ў органах дзяржаўнай бяспекі распачаў у лютым 1937 года. Навучаўся ў Алма-Ацінскай міжкраёвай школе Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі ([[ГУДБ НКУС СССР|ГУДБ]]) НКУС, якую скончыў у снежні 1937 года. У студзені 1938 года быў накіраваны на працу ў 3-і (контрразведвальны) аддзел Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС [[Казахская ССР|Казахскай ССР]], дзе паслядоўна займаў пасады памочніка оперупаўнаважанага, старшага оперупаўнаважанага, а з 1939 года — начальніка 1-га аддзялення<ref name="mozohin"/>. У перыяд з 14 сакавіка да 6 жніўня 1941 года з’яўляўся начальнікам контрразведвальнага аддзела Народнага камісарыята дзяржаўнай бяспекі ([[НКДБ СССР|НКДБ]]) Казахскай ССР, затым да мая 1943 года ўзначальваў аналагічны аддзел у НКУС рэспублікі. З мая 1943 года па 17 лютага 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га аддзела НКДБ Казахскай ССР<ref name="mozohin"/>. У 1944 годзе пераведзены ў [[Беларуская ССР|Беларускую ССР]]. У лютым — маі 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га ўпраўлення НКДБ Беларускай ССР у [[Гомель|Гомелі]], пасля чаго да кастрычніка выконваў абавязкі начальніка гэтага ўпраўлення. У лістападзе 1944 года прызначаны начальнікам 2-га аддзела УНКДБ (затым УМДБ) Беларускай ССР па [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], а з лістапада 1945 па чэрвень 1946 года быў намеснікам начальніка гэтага абласнога ўпраўлення<ref name="mozohin"/>. З чэрвеня па кастрычнік 1946 года — намеснік начальніка 1-га ўпраўлення [[МДБ БССР|Міністэрства дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР]]. У кастрычніку 1946 года ўзначаліў 2-е ўпраўленне МДБ БССР і знаходзіўся на гэтай пасадзе да студзеня 1948 года. У гэты перыяд пад прыкрыццём пасады саветніка дэлегацыі Беларускай ССР ездзіў у службовыя камандзіроўкі ў [[Парыж]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1947)|Парыжскую мірную канферэнцыю]] і ў [[Нью-Ёрк]] на сесію [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. З студзеня 1948 года па 7 чэрвеня 1949 года займаў пасаду намесніка міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР<ref name="mozohin"/>. Падчас працы на пасадзе намесніка міністра МДБ БССР браў удзел у следстве па справе беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], якую пасля арышту ў [[Прага|Празе]] ў 1948 годзе ўтрымлівалі ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ («амерыканцы»)]]. У сваёй аўтабіяграфічнай аповесці «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Л.&nbsp;Геніюш згадвае М.&nbsp;П.&nbsp;Новіка як «міністра МДБ», які выкарыстоўваў падчас допытаў «метады дробнай подласці»<ref>{{артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|год=2015|выданне=Białorutenistyka Białostocka|том=7|старонкі=254}}</ref>. З 7 чэрвеня 1949 па 3 лістапада 1951 года з’яўляўся начальнікам 4-га аддзела 5-га ўпраўлення [[МДБ СССР]]. З 3 лістапада 1951 па 30 ліпеня 1952 года быў намеснікам начальніка 2-га Галоўнага ўпраўлення МДБ СССР. Пасля гэтага, да 5 сакавіка 1953 года, працаваў намеснікам начальніка Упраўлення аховы МДБ. Паводле крыніц, планавалася яго прызначэнне начальнікам упраўлення. М.&nbsp;П.&nbsp;Новік кіраваў аховай [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І.&nbsp;В.&nbsp;Сталіна]], аднак у дзень смерці савецкага лідара адсутнічаў на працоўным месцы, паколькі знаходзіўся ў бальніцы з прыступам гнойнага апендыцыту<ref name="mozohin"/>. У 1953—1954 гадах быў намеснікам і выконваючым абавязкі начальніка 9-га (з 9 мая 1953 года — 5-га) аддзела [[Другое галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Другога галоўнага ўпраўлення]] (ВГУ) [[МУС СССР]]. З 18 сакавіка па 16 ліпеня 1954 года выконваў абавязкі начальніка 5-га аддзела [[Першае галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Першага галоўнага ўпраўлення]] (ПГУ) [[КДБ пры Савеце Міністраў СССР]], а затым да жніўня 1958 года быў начальнікам 9-га аддзела ПГУ КДБ пры СМ СССР<ref name="mozohin"/>. З лістапада 1958 па верасень 1962 года з’яўляўся рэзідэнтам КДБ у [[Вена|Вене]] і дзейнічаў пад прыкрыццём пасады саветніка пасольства СССР у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. У кастрычніку 1962 года прызначаны начальнікам 3-га аддзела 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ пры СМ СССР, дзе прапрацаваў да ліпеня 1975 года. Апошняй пасадай у структурах дзяржбяспекі стала пасада намесніка начальніка Упраўлення «А» 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ СССР, якую ён займаў да 1987 года<ref name="mozohin"/>. У 1987 годзе выйшаў на пенсію. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 6 чэрвеня 2009 года<ref name="mozohin"/>. == Вайсковыя і спецыяльныя званні == * Сяржант дзяржаўнай бяспекі (19 лютага 1938); * Малодшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 сакавіка 1940); * Старшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 снежня 1941; атрымаў званне, мінуўшы званне лейтэнанта); * Маёр дзяржаўнай бяспекі (11 лютага 1943); * Падпалкоўнік дзяржаўнай бяспекі (4 кастрычніка 1944); * Палкоўнік (згадваецца на студзень 1948 года); * [[Генерал-маёр]] (18 снежня 1974). == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (5 лістапада 1969); * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (21 красавіка 1945); * Два [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (30 снежня 1948, 10 снежня 1964); * Тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (25 чэрвеня 1954, 26 жніўня 1954, 21 снежня 1957); * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (20 верасня 1943); * Нагрудны знак «[[Заслужаны работнік НКУС]]» (11 красавіка 1942); * медалі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Петров Н. В. |загаловак=Кто руководил органами госбезопасности, 1941 – 1954 : Справочник |месца=М. |выдавецтва=Звенья |год=2010 |старонак=1008 |isbn=978-5-7870-0109-9}} == Спасылкі == * [https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm НОВИК Николай Петрович] // История отечественных спецслужб и правоохранительных органов. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новік Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (СССР)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] fqpqxh56eb9fhgb5281hpsycu6uu1n9 5171524 5171523 2026-07-26T21:52:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171524 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Новік}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Мікалай Пятровіч Новік | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Николай Петрович Новик}} | тытул = Намеснік міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР | перыядпачатак = студзень 1948 | перыядканец = 7 чэрвеня 1949 | тытул2 = Рэзідэнт [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] у [[Вена|Вене]] | перыядпачатак2 = лістапад 1958 | перыядканец2 = верасень 1962 | дата нараджэння = {{ДН|14|3|1914}} | месца нараджэння = [[Чыжоўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|6|6|2009}} | месца смерці = [[Масква]], [[Расія]] | гады службы = 1937—1987 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] | званне = [[Генерал-маёр]] | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} }} '''Мікала́й Пятро́віч Но́вік''' ({{lang-ru|Николай Петрович Новик}}; {{ДН|14|3|1914}}, [[Чыжэўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|6|6|2009}}, [[Масква]]) — савецкі дзеяч органаў дзяржаўнай бяспекі, [[генерал-маёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 сакавіка 1914 года ў вёсцы [[Чыжоўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і селяніна-серадняка. Паводле нацыянальнасці [[беларус]]. У верасні 1940 года стаў членам [[УКП(б)]]<ref name="mozohin">{{cite web|url=https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm|title=НОВИК Николай Петрович|publisher=История отечественных спецслужб и правоохранительных органов|lang=ru|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref>. У 1930 годзе скончыў сямігадовую школу ў [[Слуцк]]у. З жніўня 1930 года працаваў калгаснікам у калгасе «Свабодная праца» ў роднай вёсцы. У красавіку — кастрычніку 1932 года вучыўся на падрыхтоўчых курсах для паступлення ў [[Горацкі сельскагаспадарчы інстытут|сельскагаспадарчы інстытут]] у [[Горкі (горад)|Горках]]. Пасля гэтага працаваў улікоўцам земляных работ асобага ваеннага будаўніцтва ў [[Навазыбкаў|Навазыбкаве]] і [[Клімава (Бранская вобласць)|Клімаве]] ([[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняя вобласць]]). У лютым 1933 года зноў вярнуўся ў калгас «Свабодная праца». З верасня 1934 года навучаўся ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|мастацкім вучылішчы]] ў [[Віцебск]]у<ref name="mozohin"/>. == Служба ў органах дзяржаўнай бяспекі == Службу ў органах дзяржаўнай бяспекі распачаў у лютым 1937 года. Навучаўся ў Алма-Ацінскай міжкраёвай школе Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі ([[ГУДБ НКУС СССР|ГУДБ]]) НКУС, якую скончыў у снежні 1937 года. У студзені 1938 года быў накіраваны на працу ў 3-і (контрразведвальны) аддзел Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС [[Казахская ССР|Казахскай ССР]], дзе паслядоўна займаў пасады памочніка оперупаўнаважанага, старшага оперупаўнаважанага, а з 1939 года — начальніка 1-га аддзялення<ref name="mozohin"/>. У перыяд з 14 сакавіка да 6 жніўня 1941 года з’яўляўся начальнікам контрразведвальнага аддзела Народнага камісарыята дзяржаўнай бяспекі ([[НКДБ СССР|НКДБ]]) Казахскай ССР, затым да мая 1943 года ўзначальваў аналагічны аддзел у НКУС рэспублікі. З мая 1943 года па 17 лютага 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га аддзела НКДБ Казахскай ССР<ref name="mozohin"/>. У 1944 годзе пераведзены ў [[Беларуская ССР|Беларускую ССР]]. У лютым — маі 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га ўпраўлення НКДБ Беларускай ССР у [[Гомель|Гомелі]], пасля чаго да кастрычніка выконваў абавязкі начальніка гэтага ўпраўлення. У лістападзе 1944 года прызначаны начальнікам 2-га аддзела УНКДБ (затым УМДБ) Беларускай ССР па [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], а з лістапада 1945 па чэрвень 1946 года быў намеснікам начальніка гэтага абласнога ўпраўлення<ref name="mozohin"/>. З чэрвеня па кастрычнік 1946 года — намеснік начальніка 1-га ўпраўлення [[МДБ БССР|Міністэрства дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР]]. У кастрычніку 1946 года ўзначаліў 2-е ўпраўленне МДБ БССР і знаходзіўся на гэтай пасадзе да студзеня 1948 года. У гэты перыяд пад прыкрыццём пасады саветніка дэлегацыі Беларускай ССР ездзіў у службовыя камандзіроўкі ў [[Парыж]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1947)|Парыжскую мірную канферэнцыю]] і ў [[Нью-Ёрк]] на сесію [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. З студзеня 1948 года па 7 чэрвеня 1949 года займаў пасаду намесніка міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР<ref name="mozohin"/>. Падчас працы на пасадзе намесніка міністра МДБ БССР браў удзел у следстве па справе беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], якую пасля арышту ў [[Прага|Празе]] ў 1948 годзе ўтрымлівалі ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ («амерыканцы»)]]. У сваёй аўтабіяграфічнай аповесці «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Л.&nbsp;Геніюш згадвае М.&nbsp;П.&nbsp;Новіка як «міністра МДБ», які выкарыстоўваў падчас допытаў «метады дробнай подласці»<ref>{{артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|год=2015|выданне=Białorutenistyka Białostocka|том=7|старонкі=254}}</ref>. З 7 чэрвеня 1949 па 3 лістапада 1951 года з’яўляўся начальнікам 4-га аддзела 5-га ўпраўлення [[МДБ СССР]]. З 3 лістапада 1951 па 30 ліпеня 1952 года быў намеснікам начальніка 2-га Галоўнага ўпраўлення МДБ СССР. Пасля гэтага, да 5 сакавіка 1953 года, працаваў намеснікам начальніка Упраўлення аховы МДБ. Паводле крыніц, планавалася яго прызначэнне начальнікам упраўлення. М.&nbsp;П.&nbsp;Новік кіраваў аховай [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І.&nbsp;В.&nbsp;Сталіна]], аднак у дзень смерці савецкага лідара адсутнічаў на працоўным месцы, паколькі знаходзіўся ў бальніцы з прыступам гнойнага апендыцыту<ref name="mozohin"/>. У 1953—1954 гадах быў намеснікам і выконваючым абавязкі начальніка 9-га (з 9 мая 1953 года — 5-га) аддзела [[Другое галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Другога галоўнага ўпраўлення]] (ВГУ) [[МУС СССР]]. З 18 сакавіка па 16 ліпеня 1954 года выконваў абавязкі начальніка 5-га аддзела [[Першае галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Першага галоўнага ўпраўлення]] (ПГУ) [[КДБ пры Савеце Міністраў СССР]], а затым да жніўня 1958 года быў начальнікам 9-га аддзела ПГУ КДБ пры СМ СССР<ref name="mozohin"/>. З лістапада 1958 па верасень 1962 года з’яўляўся рэзідэнтам КДБ у [[Вена|Вене]] і дзейнічаў пад прыкрыццём пасады саветніка пасольства СССР у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. У кастрычніку 1962 года прызначаны начальнікам 3-га аддзела 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ пры СМ СССР, дзе прапрацаваў да ліпеня 1975 года. Апошняй пасадай у структурах дзяржбяспекі стала пасада намесніка начальніка Упраўлення «А» 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ СССР, якую ён займаў да 1987 года<ref name="mozohin"/>. У 1987 годзе выйшаў на пенсію. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 6 чэрвеня 2009 года<ref name="mozohin"/>. == Вайсковыя і спецыяльныя званні == * Сяржант дзяржаўнай бяспекі (19 лютага 1938); * Малодшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 сакавіка 1940); * Старшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 снежня 1941; атрымаў званне, мінуўшы званне лейтэнанта); * Маёр дзяржаўнай бяспекі (11 лютага 1943); * Падпалкоўнік дзяржаўнай бяспекі (4 кастрычніка 1944); * Палкоўнік (згадваецца на студзень 1948 года); * [[Генерал-маёр]] (18 снежня 1974). == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (5 лістапада 1969); * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (21 красавіка 1945); * Два [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (30 снежня 1948, 10 снежня 1964); * Тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (25 чэрвеня 1954, 26 жніўня 1954, 21 снежня 1957); * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (20 верасня 1943); * Нагрудны знак «[[Заслужаны работнік НКУС]]» (11 красавіка 1942); * медалі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Петров Н. В. |загаловак=Кто руководил органами госбезопасности, 1941 – 1954 : Справочник |месца=М. |выдавецтва=Звенья |год=2010 |старонак=1008 |isbn=978-5-7870-0109-9}} == Спасылкі == * [https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm НОВИК Николай Петрович] // История отечественных спецслужб и правоохранительных органов. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новік Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (СССР)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] lgx30u8bywrcn7q34gk8on86dikxdfb 5171528 5171524 2026-07-26T21:53:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5171528 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Новік}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Мікалай Пятровіч Новік | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Николай Петрович Новик}} | тытул = Намеснік міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР | перыядпачатак = студзень 1948 | перыядканец = 7 чэрвеня 1949 | тытул2 = Рэзідэнт [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] у [[Вена|Вене]] | перыядпачатак2 = лістапад 1958 | перыядканец2 = верасень 1962 | гады службы = 1937—1987 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] | званне = [[Генерал-маёр]] | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} }} '''Мікала́й Пятро́віч Но́вік''' ({{lang-ru|Николай Петрович Новик}}; {{ДН|14|3|1914}}, [[Чыжэўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|6|6|2009}}, [[Масква]]) — савецкі дзеяч органаў дзяржаўнай бяспекі, [[генерал-маёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 сакавіка 1914 года ў вёсцы [[Чыжоўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і селяніна-серадняка. Паводле нацыянальнасці [[беларус]]. У верасні 1940 года стаў членам [[УКП(б)]]<ref name="mozohin">{{cite web|url=https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm|title=НОВИК Николай Петрович|publisher=История отечественных спецслужб и правоохранительных органов|lang=ru|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref>. У 1930 годзе скончыў сямігадовую школу ў [[Слуцк]]у. З жніўня 1930 года працаваў калгаснікам у калгасе «Свабодная праца» ў роднай вёсцы. У красавіку — кастрычніку 1932 года вучыўся на падрыхтоўчых курсах для паступлення ў [[Горацкі сельскагаспадарчы інстытут|сельскагаспадарчы інстытут]] у [[Горкі (горад)|Горках]]. Пасля гэтага працаваў улікоўцам земляных работ асобага ваеннага будаўніцтва ў [[Навазыбкаў|Навазыбкаве]] і [[Клімава (Бранская вобласць)|Клімаве]] ([[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняя вобласць]]). У лютым 1933 года зноў вярнуўся ў калгас «Свабодная праца». З верасня 1934 года навучаўся ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|мастацкім вучылішчы]] ў [[Віцебск]]у<ref name="mozohin"/>. == Служба ў органах дзяржаўнай бяспекі == Службу ў органах дзяржаўнай бяспекі распачаў у лютым 1937 года. Навучаўся ў Алма-Ацінскай міжкраёвай школе Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі ([[ГУДБ НКУС СССР|ГУДБ]]) НКУС, якую скончыў у снежні 1937 года. У студзені 1938 года быў накіраваны на працу ў 3-і (контрразведвальны) аддзел Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС [[Казахская ССР|Казахскай ССР]], дзе паслядоўна займаў пасады памочніка оперупаўнаважанага, старшага оперупаўнаважанага, а з 1939 года — начальніка 1-га аддзялення<ref name="mozohin"/>. У перыяд з 14 сакавіка да 6 жніўня 1941 года з’яўляўся начальнікам контрразведвальнага аддзела Народнага камісарыята дзяржаўнай бяспекі ([[НКДБ СССР|НКДБ]]) Казахскай ССР, затым да мая 1943 года ўзначальваў аналагічны аддзел у НКУС рэспублікі. З мая 1943 года па 17 лютага 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га аддзела НКДБ Казахскай ССР<ref name="mozohin"/>. У 1944 годзе пераведзены ў [[Беларуская ССР|Беларускую ССР]]. У лютым — маі 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га ўпраўлення НКДБ Беларускай ССР у [[Гомель|Гомелі]], пасля чаго да кастрычніка выконваў абавязкі начальніка гэтага ўпраўлення. У лістападзе 1944 года прызначаны начальнікам 2-га аддзела УНКДБ (затым УМДБ) Беларускай ССР па [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], а з лістапада 1945 па чэрвень 1946 года быў намеснікам начальніка гэтага абласнога ўпраўлення<ref name="mozohin"/>. З чэрвеня па кастрычнік 1946 года — намеснік начальніка 1-га ўпраўлення [[МДБ БССР|Міністэрства дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР]]. У кастрычніку 1946 года ўзначаліў 2-е ўпраўленне МДБ БССР і знаходзіўся на гэтай пасадзе да студзеня 1948 года. У гэты перыяд пад прыкрыццём пасады саветніка дэлегацыі Беларускай ССР ездзіў у службовыя камандзіроўкі ў [[Парыж]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1947)|Парыжскую мірную канферэнцыю]] і ў [[Нью-Ёрк]] на сесію [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. З студзеня 1948 года па 7 чэрвеня 1949 года займаў пасаду намесніка міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР<ref name="mozohin"/>. Падчас працы на пасадзе намесніка міністра МДБ БССР браў удзел у следстве па справе беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], якую пасля арышту ў [[Прага|Празе]] ў 1948 годзе ўтрымлівалі ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ («амерыканцы»)]]. У сваёй аўтабіяграфічнай аповесці «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Л.&nbsp;Геніюш згадвае М.&nbsp;П.&nbsp;Новіка як «міністра МДБ», які выкарыстоўваў падчас допытаў «метады дробнай подласці»<ref>{{артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|год=2015|выданне=Białorutenistyka Białostocka|том=7|старонкі=254}}</ref>. З 7 чэрвеня 1949 па 3 лістапада 1951 года з’яўляўся начальнікам 4-га аддзела 5-га ўпраўлення [[МДБ СССР]]. З 3 лістапада 1951 па 30 ліпеня 1952 года быў намеснікам начальніка 2-га Галоўнага ўпраўлення МДБ СССР. Пасля гэтага, да 5 сакавіка 1953 года, працаваў намеснікам начальніка Упраўлення аховы МДБ. Паводле крыніц, планавалася яго прызначэнне начальнікам упраўлення. М.&nbsp;П.&nbsp;Новік кіраваў аховай [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І.&nbsp;В.&nbsp;Сталіна]], аднак у дзень смерці савецкага лідара адсутнічаў на працоўным месцы, паколькі знаходзіўся ў бальніцы з прыступам гнойнага апендыцыту<ref name="mozohin"/>. У 1953—1954 гадах быў намеснікам і выконваючым абавязкі начальніка 9-га (з 9 мая 1953 года — 5-га) аддзела [[Другое галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Другога галоўнага ўпраўлення]] (ВГУ) [[МУС СССР]]. З 18 сакавіка па 16 ліпеня 1954 года выконваў абавязкі начальніка 5-га аддзела [[Першае галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Першага галоўнага ўпраўлення]] (ПГУ) [[КДБ пры Савеце Міністраў СССР]], а затым да жніўня 1958 года быў начальнікам 9-га аддзела ПГУ КДБ пры СМ СССР<ref name="mozohin"/>. З лістапада 1958 па верасень 1962 года з’яўляўся рэзідэнтам КДБ у [[Вена|Вене]] і дзейнічаў пад прыкрыццём пасады саветніка пасольства СССР у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. У кастрычніку 1962 года прызначаны начальнікам 3-га аддзела 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ пры СМ СССР, дзе прапрацаваў да ліпеня 1975 года. Апошняй пасадай у структурах дзяржбяспекі стала пасада намесніка начальніка Упраўлення «А» 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ СССР, якую ён займаў да 1987 года<ref name="mozohin"/>. У 1987 годзе выйшаў на пенсію. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 6 чэрвеня 2009 года<ref name="mozohin"/>. == Вайсковыя і спецыяльныя званні == * Сяржант дзяржаўнай бяспекі (19 лютага 1938); * Малодшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 сакавіка 1940); * Старшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 снежня 1941; атрымаў званне, мінуўшы званне лейтэнанта); * Маёр дзяржаўнай бяспекі (11 лютага 1943); * Падпалкоўнік дзяржаўнай бяспекі (4 кастрычніка 1944); * Палкоўнік (згадваецца на студзень 1948 года); * [[Генерал-маёр]] (18 снежня 1974). == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (5 лістапада 1969); * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (21 красавіка 1945); * Два [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (30 снежня 1948, 10 снежня 1964); * Тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (25 чэрвеня 1954, 26 жніўня 1954, 21 снежня 1957); * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (20 верасня 1943); * Нагрудны знак «[[Заслужаны работнік НКУС]]» (11 красавіка 1942); * медалі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Петров Н. В. |загаловак=Кто руководил органами госбезопасности, 1941 – 1954 : Справочник |месца=М. |выдавецтва=Звенья |год=2010 |старонак=1008 |isbn=978-5-7870-0109-9}} == Спасылкі == * [https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm НОВИК Николай Петрович] // История отечественных спецслужб и правоохранительных органов. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новік Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (СССР)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] r43fu96thxamsek9bl7b21kb026t459 5171529 5171528 2026-07-26T21:54:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5171529 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Новік}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Мікалай Пятровіч Новік | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Николай Петрович Новик}} | тытул = Намеснік міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР | перыядпачатак = студзень 1948 | перыядканец = 7 чэрвеня 1949 | тытул2 = Рэзідэнт [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] у [[Вена|Вене]] | перыядпачатак2 = лістапад 1958 | перыядканец2 = верасень 1962 | гады службы = 1937—1987 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] | званне = [[Генерал-маёр]] | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} }} '''Мікала́й Пятро́віч Но́вік''' ({{lang-ru|Николай Петрович Новик}}; {{ДН|14|3|1914}}, [[Чыжэўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|6|6|2009}}, [[Масква]]) — савецкі дзеяч органаў дзяржаўнай бяспекі, [[генерал-маёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 сакавіка 1914 года ў вёсцы [[Чыжоўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і селяніна-серадняка. Паводле нацыянальнасці [[беларус]]. У верасні 1940 года стаў членам [[УКП(б)]]<ref name="mozohin">{{cite web|url=https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm|title=НОВИК Николай Петрович|publisher=История отечественных спецслужб и правоохранительных органов|lang=ru|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref>. У 1930 годзе скончыў сямігадовую школу ў [[Слуцк]]у. З жніўня 1930 года працаваў калгаснікам у калгасе «Свабодная праца» ў роднай вёсцы. У красавіку — кастрычніку 1932 года вучыўся на падрыхтоўчых курсах для паступлення ў [[Горацкі сельскагаспадарчы інстытут|сельскагаспадарчы інстытут]] у [[Горкі (горад)|Горках]]. Пасля гэтага працаваў улікоўцам земляных работ асобага ваеннага будаўніцтва ў [[Навазыбкаў|Навазыбкаве]] і [[Клімава (Бранская вобласць)|Клімаве]] ([[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняя вобласць]]). У лютым 1933 года зноў вярнуўся ў калгас «Свабодная праца». З верасня 1934 года навучаўся ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|мастацкім вучылішчы]] ў [[Віцебск]]у<ref name="mozohin"/>. == Служба ў органах дзяржаўнай бяспекі == Службу ў органах дзяржаўнай бяспекі распачаў у лютым 1937 года. Навучаўся ў Алма-Ацінскай міжкраёвай школе Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі ([[ГУДБ НКУС СССР|ГУДБ]]) НКУС, якую скончыў у снежні 1937 года. У студзені 1938 года быў накіраваны на працу ў 3-і (контрразведвальны) аддзел Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС [[Казахская ССР|Казахскай ССР]], дзе паслядоўна займаў пасады памочніка оперупаўнаважанага, старшага оперупаўнаважанага, а з 1939 года — начальніка 1-га аддзялення<ref name="mozohin"/>. У перыяд з 14 сакавіка да 6 жніўня 1941 года з’яўляўся начальнікам контрразведвальнага аддзела Народнага камісарыята дзяржаўнай бяспекі ([[НКДБ СССР|НКДБ]]) Казахскай ССР, затым да мая 1943 года ўзначальваў аналагічны аддзел у НКУС рэспублікі. З мая 1943 года па 17 лютага 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га аддзела НКДБ Казахскай ССР<ref name="mozohin"/>. У 1944 годзе пераведзены ў [[Беларуская ССР|Беларускую ССР]]. У лютым — маі 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га ўпраўлення НКДБ Беларускай ССР у [[Гомель|Гомелі]], пасля чаго да кастрычніка выконваў абавязкі начальніка гэтага ўпраўлення. У лістападзе 1944 года прызначаны начальнікам 2-га аддзела УНКДБ (затым УМДБ) Беларускай ССР па [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], а з лістапада 1945 па чэрвень 1946 года быў намеснікам начальніка гэтага абласнога ўпраўлення<ref name="mozohin"/>. З чэрвеня па кастрычнік 1946 года — намеснік начальніка 1-га ўпраўлення [[МДБ БССР|Міністэрства дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР]]. У кастрычніку 1946 года ўзначаліў 2-е ўпраўленне МДБ БССР і знаходзіўся на гэтай пасадзе да студзеня 1948 года. У гэты перыяд пад прыкрыццём пасады саветніка дэлегацыі Беларускай ССР ездзіў у службовыя камандзіроўкі ў [[Парыж]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1947)|Парыжскую мірную канферэнцыю]] і ў [[Нью-Ёрк]] на сесію [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. З студзеня 1948 года па 7 чэрвеня 1949 года займаў пасаду намесніка міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР<ref name="mozohin"/>. Падчас працы на пасадзе намесніка міністра МДБ БССР браў удзел у следстве па справе беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], якую пасля арышту ў [[Прага|Празе]] ў 1948 годзе ўтрымлівалі ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ («амерыканцы»)]]. У сваёй аўтабіяграфічнай аповесці «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Л.&nbsp;Геніюш згадвае М.&nbsp;П.&nbsp;Новіка як «міністра МДБ», які выкарыстоўваў падчас допытаў «метады дробнай подласці»<ref>{{артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|год=2015|выданне=Białorutenistyka Białostocka|том=7|старонкі=254}}</ref>. З 7 чэрвеня 1949 па 3 лістапада 1951 года з’яўляўся начальнікам 4-га аддзела 5-га ўпраўлення [[МДБ СССР]]. З 3 лістапада 1951 па 30 ліпеня 1952 года быў намеснікам начальніка 2-га Галоўнага ўпраўлення МДБ СССР. Пасля гэтага, да 5 сакавіка 1953 года, працаваў намеснікам начальніка Упраўлення аховы МДБ. Паводле крыніц, планавалася яго прызначэнне начальнікам упраўлення. М.&nbsp;П.&nbsp;Новік кіраваў аховай [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І.&nbsp;В.&nbsp;Сталіна]], аднак у дзень смерці савецкага лідара адсутнічаў на працоўным месцы, паколькі знаходзіўся ў бальніцы з прыступам гнойнага апендыцыту<ref name="mozohin"/>. У 1953—1954 гадах быў намеснікам і выконваючым абавязкі начальніка 9-га (з 9 мая 1953 года — 5-га) аддзела [[Другое галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Другога галоўнага ўпраўлення]] (ВГУ) [[МУС СССР]]. З 18 сакавіка па 16 ліпеня 1954 года выконваў абавязкі начальніка 5-га аддзела [[Першае галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Першага галоўнага ўпраўлення]] (ПГУ) [[КДБ пры Савеце Міністраў СССР]], а затым да жніўня 1958 года быў начальнікам 9-га аддзела ПГУ КДБ пры СМ СССР<ref name="mozohin"/>. З лістапада 1958 па верасень 1962 года з’яўляўся рэзідэнтам КДБ у [[Вена|Вене]] і дзейнічаў пад прыкрыццём пасады саветніка пасольства СССР у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. У кастрычніку 1962 года прызначаны начальнікам 3-га аддзела 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ пры СМ СССР, дзе прапрацаваў да ліпеня 1975 года. Апошняй пасадай у структурах дзяржбяспекі стала пасада намесніка начальніка Упраўлення «А» 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ СССР, якую ён займаў да 1987 года<ref name="mozohin"/>. У 1987 годзе выйшаў на пенсію. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 6 чэрвеня 2009 года<ref name="mozohin"/>. == Вайсковыя і спецыяльныя званні == * Сяржант дзяржаўнай бяспекі (19 лютага 1938); * Малодшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 сакавіка 1940); * Старшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 снежня 1941; атрымаў званне, мінуўшы званне лейтэнанта); * Маёр дзяржаўнай бяспекі (11 лютага 1943); * Падпалкоўнік дзяржаўнай бяспекі (4 кастрычніка 1944); * Палкоўнік (згадваецца на студзень 1948 года); * [[Генерал-маёр]] (18 снежня 1974). == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (5 лістапада 1969); * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (21 красавіка 1945); * Два [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (30 снежня 1948, 10 снежня 1964); * Тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (25 чэрвеня 1954, 26 жніўня 1954, 21 снежня 1957); * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (20 верасня 1943); * Нагрудны знак «[[Заслужаны работнік НКУС]]» (11 красавіка 1942); * медалі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Петров Н. В. |загаловак=Кто руководил органами госбезопасности, 1941 – 1954 : Справочник |месца=М. |выдавецтва=Звенья |год=2010 |старонак=1008 |isbn=978-5-7870-0109-9}} == Спасылкі == * [https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm НОВИК Николай Петрович] // История отечественных спецслужб и правоохранительных органов. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новік Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (СССР)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]] fmxpvrbgv99fsr06nhu7tajorsea2vs 5171757 5171529 2026-07-27T11:35:17Z DobryBrat 5701 храналагічны парадак, пунктуацыя, стыль, катэгорыі падцягваюцца з Вікіданых, катэгорыя, арфаграфія, вікіфікацыя 5171757 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Новік}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Мікалай Пятровіч Новік | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Николай Петрович Новик}} | тытул = Намеснік міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР | перыядпачатак = студзень 1948 | перыядканец = 7 чэрвеня 1949 | тытул2 = Рэзідэнт [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] у [[Вена|Вене]] | перыядпачатак2 = лістапад 1958 | перыядканец2 = верасень 1962 | гады службы = 1937—1987 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} | род войскаў = [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] | званне = [[Генерал-маёр]] | партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} }} '''Мікала́й Пятро́віч Но́вік''' ({{lang-ru|Николай Петрович Новик}}; {{ДН|14|3|1914}}, [[Чыжэўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|6|6|2009}}, [[Масква]]) — савецкі дзеяч органаў дзяржаўнай бяспекі, [[генерал-маёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 сакавіка 1914 года ў вёсцы [[Чыжоўка (Слуцкі раён)|Чыжоўка]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і селяніна-серадняка. Паводле нацыянальнасці [[беларус]]. У 1930 годзе скончыў сямігадовую школу ў [[Слуцк]]у. З жніўня 1930 года працаваў калгаснікам у калгасе «Свабодная праца» ў роднай вёсцы. У красавіку — кастрычніку 1932 года вучыўся на падрыхтоўчых курсах для паступлення ў [[Горацкі сельскагаспадарчы інстытут|сельскагаспадарчы інстытут]] у [[Горкі (горад)|Горках]]. Пасля гэтага працаваў улікоўцам земляных работ асобага ваеннага будаўніцтва ў [[Навазыбкаў|Навазыбкаве]] і [[Клімава (Бранская вобласць)|Клімаве]] ([[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняя вобласць]]). У лютым 1933 года зноў вярнуўся ў калгас «Свабодная праца». З верасня 1934 года навучаўся ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|мастацкім вучылішчы]] ў [[Віцебск]]у<ref name="mozohin"/>. == Служба ў органах дзяржаўнай бяспекі == Службу ў органах дзяржаўнай бяспекі распачаў у лютым 1937 года. Навучаўся ў Алма-Ацінскай міжкраёвай школе Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі ([[ГУДБ НКУС СССР|ГУДБ]]) НКУС, якую скончыў у снежні 1937 года. У студзені 1938 года быў накіраваны на працу ў 3-і (контрразведвальны) аддзел Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС [[Казахская ССР|Казахскай ССР]], дзе паслядоўна займаў пасады памочніка оперупаўнаважанага, старшага оперупаўнаважанага, а з 1939 года — начальніка 1-га аддзялення<ref name="mozohin"/>. У верасні 1940 года стаў членам [[УКП(б)]]<ref name="mozohin">{{cite web|url=https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm|title=НОВИК Николай Петрович|publisher=История отечественных спецслужб и правоохранительных органов|lang=ru|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref>. У перыяд з 14 сакавіка да 6 жніўня 1941 года з’яўляўся начальнікам контрразведвальнага аддзела Народнага камісарыята дзяржаўнай бяспекі Казахскай ССР, затым да мая 1943 года ўзначальваў аналагічны аддзел у НКУС Казахскай ССР. З мая 1943 года па 17 лютага 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га аддзела НКДБ Казахскай ССР<ref name="mozohin"/>. У 1944 годзе пераведзены ў [[Беларуская ССР|Беларускую ССР]]. У лютым — маі 1944 года працаваў намеснікам начальніка 2-га ўпраўлення НКДБ Беларускай ССР у [[Гомель|Гомелі]], пасля чаго да кастрычніка выконваў абавязкі начальніка гэтага ўпраўлення. У лістападзе 1944 года прызначаны начальнікам 2-га аддзела УНКДБ (затым — УМДБ) Беларускай ССР па [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], а з лістапада 1945 па чэрвень 1946 года быў намеснікам начальніка гэтага абласнога ўпраўлення<ref name="mozohin"/>. З чэрвеня па кастрычнік 1946 года — намеснік начальніка 1-га ўпраўлення [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР]]. У кастрычніку 1946 года ўзначаліў 2-е ўпраўленне МДБ БССР і знаходзіўся на гэтай пасадзе да студзеня 1948 года. У гэты перыяд пад прыкрыццём пасады саветніка дэлегацыі Беларускай ССР ездзіў у службовыя камандзіроўкі ў [[Парыж]] на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1947)|Парыжскую мірную канферэнцыю]] і ў [[Нью-Ёрк]] на сесію [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. З студзеня 1948 года па 7 чэрвеня 1949 года займаў пасаду намесніка міністра дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР<ref name="mozohin"/>. Падчас працы на пасадзе намесніка міністра МДБ БССР браў удзел у следстве па справе беларускай паэткі [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], якую пасля арышту ў [[Прага|Празе]] ў 1948 годзе ўтрымлівалі ў [[Амерыканка (турма)|мінскай турме МДБ («амерыканцы»)]]. У сваёй аўтабіяграфічнай аповесці «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]» Л. Геніюш згадвае М. П. Новіка як «міністра МДБ», які выкарыстоўваў падчас допытаў «метады дробнай подласці»<ref>{{артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf|аўтар=[[А. Саковіч|Саковіч А.]]|загаловак=Без вiны пакараныя: “Споведзь” Ларысы Генiюш|год=2015|выданне=Białorutenistyka Białostocka|том=7|старонкі=254}}</ref>. З 7 чэрвеня 1949 года па 3 лістапада 1951 года з’яўляўся начальнікам 4-га аддзела 5-га ўпраўлення [[МДБ СССР]]. З 3 лістапада 1951 па 30 ліпеня 1952 года быў намеснікам начальніка 2-га Галоўнага ўпраўлення МДБ СССР. Пасля гэтага да 5 сакавіка 1953 года працаваў намеснікам начальніка Упраўлення аховы МДБ. Паводле крыніц, планавалася яго прызначэнне начальнікам упраўлення. М. П. Новік кіраваў аховай [[І. В. Сталін]]а, аднак у дзень смерці савецкага лідара адсутнічаў на працоўным месцы, паколькі знаходзіўся ў бальніцы з прыступам гнойнага [[апендыцыт]]у<ref name="mozohin"/>. У 1953—1954 гадах быў намеснікам і выконваючым абавязкі начальніка 9-га (з 9 мая 1953 года — 5-га) аддзела [[Другое галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Другога галоўнага ўпраўлення]] (ВГУ) [[МУС СССР]]. З 18 сакавіка па 16 ліпеня 1954 года выконваў абавязкі начальніка 5-га аддзела [[Першае галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|Першага галоўнага ўпраўлення]] (ПГУ) [[КДБ пры Савеце Міністраў СССР]], а затым да жніўня 1958 года быў начальнікам 9-га аддзела ПГУ КДБ пры СМ СССР<ref name="mozohin"/>. З лістапада 1958 года па верасень 1962 года з’яўляўся рэзідэнтам КДБ у [[Вена|Вене]] і дзейнічаў пад прыкрыццём пасады саветніка пасольства СССР у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. У кастрычніку 1962 года прызначаны начальнікам 3-га аддзела 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ пры СМ СССР, дзе прапрацаваў да ліпеня 1975 года. Апошняй пасадай у структурах дзяржбяспекі стала пасада намесніка начальніка Упраўлення «А» 2-га Галоўнага ўпраўлення КДБ СССР, якую ён займаў да 1987 года<ref name="mozohin"/>. У 1987 годзе выйшаў на пенсію. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Памёр 6 чэрвеня 2009 года<ref name="mozohin"/>. == Вайсковыя і спецыяльныя званні == * Сяржант дзяржаўнай бяспекі (19 лютага 1938); * малодшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 сакавіка 1940); * старшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі (3 снежня 1941; атрымаў званне, мінуўшы званне лейтэнанта); * маёр дзяржаўнай бяспекі (11 лютага 1943); * падпалкоўнік дзяржаўнай бяспекі (4 кастрычніка 1944); * палкоўнік (згадваецца на студзень 1948 года); * [[генерал-маёр]] (18 снежня 1974). == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (5 лістапада 1969); * [[ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (21 красавіка 1945); * два [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (30 снежня 1948, 10 снежня 1964); * тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (25 чэрвеня 1954, 26 жніўня 1954, 21 снежня 1957); * [[ордэн «Знак Пашаны»]] (20 верасня 1943); * нагрудны знак «[[Заслужаны работнік НКУС]]» (11 красавіка 1942); * медалі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Петров Н. В. |загаловак=Кто руководил органами госбезопасности, 1941 – 1954 : Справочник |месца=М. |выдавецтва=Звенья |год=2010 |старонак=1008 |isbn=978-5-7870-0109-9}} == Спасылкі == * [https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/novik_n_p.htm НОВИК Николай Петрович] // История отечественных спецслужб и правоохранительных органов. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новік Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства дзяржаўнай бяспекі БССР]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (СССР)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]] 8g1jovnwjb3sps032zhuisuct7f8d6p 0 811698 5171525 2026-07-26T21:52:31Z DzBar 156353 Новая старонка: «'''[[Пеленг (навігацыя)|Пеленг]]''' — вугал паміж напрамкам на аб’ект назірання і напрамкам компаснай стрэлкі. '''[[Пеленг (строй)|Пеленг]]''' — разнавіднасць строю ваенных караблёў або самалётаў; у караблёў — размяшчэнне адзін за другім на прамой, якая прахо...» 5171525 wikitext text/x-wiki '''[[Пеленг (навігацыя)|Пеленг]]''' — вугал паміж напрамкам на аб’ект назірання і напрамкам компаснай стрэлкі. '''[[Пеленг (строй)|Пеленг]]''' — разнавіднасць строю ваенных караблёў або самалётаў; у караблёў — размяшчэнне адзін за другім на прамой, якая праходзіць пад вуглом да напрамку руху, у самалётаў — размяшчэнне адзін за другім уступамі. == Назвы == * {{Не перакладзена 3|Пеленг (востраў)|Пеленг|4=Peleng}} — востраў у Інданэзіі * [[Пеленг (кампанія)|Пеленг]] — беларуская кампанія {{Неадназначнасць}} __DISAMBIG__ 6ob7yo85f9n4ylitm4bgtdo04k2ah3h 14 811699 5171552 2026-07-26T22:17:03Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сайты паводле тэматыкі]] [[Катэгорыя:Навінавыя СМІ]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ]]» 5171552 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сайты паводле тэматыкі]] [[Катэгорыя:Навінавыя СМІ]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ]] e3nqpeu09y5r1ts4u1kxr2ozlzuu1ub 2 811700 5171575 2026-07-27T00:01:57Z Demetrius Talpa 73342 nova 5171575 css text/css @import url("https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Pattersonuwu/OldIcons.css&action=raw&ctype=text/css"); 94fz4j2o6pyys3hqzmj0tt31wj0n4fx 0 811701 5171621 2026-07-27T05:34:04Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Барыс Георгіевіч Перчаткін]] у [[Барыс Георгіевіч Пярчаткін]]: памылка 5171621 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барыс Георгіевіч Пярчаткін]] msw9moi4b2dp08qwu8dfdxytv0b1wyf 0 811702 5171659 2026-07-27T07:19:44Z Ueschar 151377 Новая старонка: «[[Файл:Sodium_carbonate.JPG|міні|Кальцыніраваная сода]] '''Кальцыні́раваная со́да''', або '''бязводны карбана́т на́трыю''', — [[неарганічнае злучэнне]], натрыевая соль [[Вугальная кіслата|вугальнай кіслаты]] з формулай Na₂CO₃. Назва «кальцыніраваная» звязана...» 5171659 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sodium_carbonate.JPG|міні|Кальцыніраваная сода]] '''Кальцыні́раваная со́да''', або '''бязводны карбана́т на́трыю''', — [[неарганічнае злучэнне]], натрыевая соль [[Вугальная кіслата|вугальнай кіслаты]] з формулай Na₂CO₃. Назва «кальцыніраваная» звязана са спосабам атрымання рэчыва награваннем, або [[Кальцынацыя|кальцынацыяй]].<ref name="БелЭн">Сода // {{БелЭн|15}}.</ref> == Уласцівасці == Кальцыніраваная сода ўяўляе сабой белае [[Крышталь|крышталічнае]] [[Гіграскапічнасць|гіграскапічнае]] рэчыва без паху. Добра раствараецца ў [[Вада|вадзе]], прычым яе растворы маюць моцную [[Шчолач|шчолачную]] рэакцыю.<ref name="БелЭн" /> Тэмпература плаўлення бязводнага карбанату натрыю складае каля 851 °C.<ref name="PubChem">{{cite web|language=en|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/10340|title=Sodium Carbonate|publisher=PubChem, National Center for Biotechnology Information|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> У вадзе карбанат-іон часткова ўзаемадзейнічае з малекуламі вады з утварэннем гідраксід-іонаў: : CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻. Рэчыва рэагуе з [[Кіслата|кіслотамі]] з вылучэннем [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]. Напрыклад: : Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑. [[Файл:Sodium-carbonate-xtal-3D-SF-C.png|міні|Мадэль часткі крышталічнай структуры карбанату натрыю]] == Атрыманне == У прамысловасці кальцыніраваную соду атрымліваюць пераважна [[Працэс Сальвэ|аміячна-содавым спосабам]]. Праз насычаны аміякам раствор [[Хларыд натрыю|хларыду натрыю]] прапускаюць вуглякіслы газ, у выніку чаго выпадае маларастваральны [[Гідракарбанат натрыю|гідракарбанат натрыю]]: : NaCl + CO₂ + NH₃ + H₂O → NaHCO₃↓ + NH₄Cl. Пасля аддзялення асадак награваюць: : 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂↑ + H₂O. Аміяк і частку вуглякіслага газу ў працэсе выкарыстоўваюць паўторна. Асноўнай сыравінай служаць [[Расол|расол]] хларыду натрыю і [[вапняк]].<ref name="БелЭн" /><ref name="ScienceHistory">{{cite web|language=en|url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/making-the-process/|title=Making the Process|author=Martin, Christy; Van Tiggelen, Brigitte|date=5 снежня 2011|publisher=Science History Institute|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Карбанат натрыю таксама здабываюць з прыродных пакладаў [[Трона|троны]] і насычаных карбанатамі расолаў.<ref name="USGS">{{cite web|language=en|url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/soda-ash-statistics-and-information|title=Soda Ash Statistics and Information|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> [[Файл:Solvay_Process.PNG|міні|Схема аміячна-содавага спосабу атрымання карбанату натрыю]] == Выкарыстанне == Кальцыніраваная сода з'яўляецца важнай сыравінай для вытворчасці [[Шкло|шкла]]. У складзе шкляной шыхты яна служыць крыніцай [[Аксід натрыю|аксіду натрыю]] і дазваляе панізіць тэмпературу плаўлення кварцавага пяску.<ref>{{cite web|language=be|url=https://profil.adu.by/mod/book/view.php?chapterid=20576&id=5927&lang=be|title=Вугальная і крэмніевая кіслоты, іх солі: вытворчасць будаўнічых матэрыялаў на аснове сілікатаў і карбанатаў|website=Профільнае навучанне|publisher=Нацыянальны адукацыйны партал|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Рэчыва выкарыстоўваюць таксама: * у вытворчасці [[мыла]], сінтэтычных [[Мыйны сродак|мыйных сродкаў]] і іншых хімічных злучэнняў натрыю; * пры вырабе [[Цэлюлоза|цэлюлозы]] і паперы; * для змякчэння вады і рэгулявання яе кіслотнасці; * пры ачыстцы [[Нафтапрадукты|нафтапрадуктаў]]; * у [[Металургія|металургіі]] і вытворчасці [[Пігмент|пігментаў]].<ref name="БелЭн" /><ref name="USGS" /> Пыл і канцэнтраваныя растворы карбанату натрыю могуць моцна раздражняць вочы, таму пры працы з ім выкарыстоўваюць сродкі аховы вачэй.<ref>{{cite web|language=en|url=https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.007.127|title=Sodium carbonate: Substance Information|publisher=European Chemicals Agency|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> == Гл. таксама == * [[Гідракарбанат натрыю]] * [[Працэс Сальвэ]] * [[Карбанаты]] == Літаратура == * Сода // {{БелЭн|15}} * Шымановіч І. Я., Васілеўская А. І., Красіцкі В. А., Сячко В. І. Хімія: вучэбны дапаможнік для 9-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання / пад рэд. І. Я. Шымановіча; пер. з рускай К. І. Чэрнікавай. — Мінск: Народная асвета, 2019. — ISBN 978-985-03-3104-5. == Вонкавыя спасылкі == {{Commonscat|Sodium carbonate|Карбанат натрыю}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карбанаты]] [[Катэгорыя:Злучэнні натрыю]] [[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]] [[Катэгорыя:Шчолачы]] nihpznj5hogwxso0frvi1dm3sfxrtd2 5171662 5171659 2026-07-27T07:24:39Z Ueschar 151377 5171662 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sodium_carbonate.JPG|міні|Кальцыніраваная сода]] '''Кальцыні́раваная со́да''', або '''бязводны карбана́т на́трыю''', — [[неарганічнае злучэнне]], натрыевая соль [[Вугальная кіслата|вугальнай кіслаты]] з формулай Na₂CO₃. Назва «кальцыніраваная» звязана са спосабам атрымання рэчыва награваннем, або [[Кальцынацыя|кальцынацыяй]].<ref name="БелЭн">Сода // {{БелЭн|15}}.</ref> == Уласцівасці == Кальцыніраваная сода ўяўляе сабой белае [[Крышталь|крышталічнае]] [[Гіграскапічнасць|гіграскапічнае]] рэчыва без паху. Добра раствараецца ў [[Вада|вадзе]], прычым яе растворы маюць моцную [[Шчолач|шчолачную]] рэакцыю.<ref name="БелЭн" /> Тэмпература плаўлення бязводнага карбанату натрыю складае каля 851 °C.<ref name="PubChem">{{cite web|language=en|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/10340|title=Sodium Carbonate|publisher=PubChem, National Center for Biotechnology Information|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> У вадзе карбанат-іон часткова ўзаемадзейнічае з малекуламі вады з утварэннем гідраксід-іонаў: : CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻. Рэчыва рэагуе з [[Кіслата|кіслотамі]] з вылучэннем [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]. Напрыклад: : Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑. [[Файл:Sodium-carbonate-xtal-3D-SF-C.png|міні|Мадэль часткі крышталічнай структуры карбанату натрыю]] == Атрыманне == У прамысловасці кальцыніраваную соду атрымліваюць пераважна [[Працэс Сальвэ|аміячна-содавым спосабам]]. Праз насычаны аміякам раствор [[Хларыд натрыю|хларыду натрыю]] прапускаюць вуглякіслы газ, у выніку чаго выпадае маларастваральны [[Гідракарбанат натрыю|гідракарбанат натрыю]]: : NaCl + CO₂ + NH₃ + H₂O → NaHCO₃↓ + NH₄Cl. Пасля аддзялення асадак награваюць: : 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂↑ + H₂O. Аміяк і частку вуглякіслага газу ў працэсе выкарыстоўваюць паўторна. Асноўнай сыравінай служаць раствор хларыду натрыю і [[вапняк]].<ref name="БелЭн" /><ref name="ScienceHistory">{{cite web|language=en|url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/making-the-process/|title=Making the Process|author=Martin, Christy; Van Tiggelen, Brigitte|date=5 снежня 2011|publisher=Science History Institute|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Карбанат натрыю таксама здабываюць з прыродных пакладаў [[Трона|троны]] і насычаных карбанатамі расолаў.<ref name="USGS">{{cite web|language=en|url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/soda-ash-statistics-and-information|title=Soda Ash Statistics and Information|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> [[Файл:Solvay_Process.PNG|міні|Схема аміячна-содавага спосабу атрымання карбанату натрыю]] == Выкарыстанне == Кальцыніраваная сода з'яўляецца важнай сыравінай для вытворчасці [[Шкло|шкла]]. У складзе шкляной шыхты яна служыць крыніцай [[Аксід натрыю|аксіду натрыю]] і дазваляе панізіць тэмпературу плаўлення кварцавага пяску.<ref>{{cite web|language=be|url=https://profil.adu.by/mod/book/view.php?chapterid=20576&id=5927&lang=be|title=Вугальная і крэмніевая кіслоты, іх солі: вытворчасць будаўнічых матэрыялаў на аснове сілікатаў і карбанатаў|website=Профільнае навучанне|publisher=Нацыянальны адукацыйны партал|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Рэчыва выкарыстоўваюць таксама: * у вытворчасці [[мыла]], сінтэтычных [[Мыйны сродак|мыйных сродкаў]] і іншых хімічных злучэнняў натрыю; * пры вырабе [[Цэлюлоза|цэлюлозы]] і паперы; * для змякчэння вады і рэгулявання яе кіслотнасці; * пры ачыстцы [[Нафтапрадукты|нафтапрадуктаў]]; * у [[Металургія|металургіі]] і вытворчасці [[Пігмент|пігментаў]].<ref name="БелЭн" /><ref name="USGS" /> Пыл і канцэнтраваныя растворы карбанату натрыю могуць моцна раздражняць вочы, таму пры працы з ім выкарыстоўваюць сродкі аховы вачэй.<ref>{{cite web|language=en|url=https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.007.127|title=Sodium carbonate: Substance Information|publisher=European Chemicals Agency|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> == Гл. таксама == * [[Гідракарбанат натрыю]] * [[Працэс Сальвэ]] * [[Карбанаты]] == Літаратура == * Сода // {{БелЭн|15}} * Шымановіч І. Я., Васілеўская А. І., Красіцкі В. А., Сячко В. І. Хімія: вучэбны дапаможнік для 9-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання / пад рэд. І. Я. Шымановіча; пер. з рускай К. І. Чэрнікавай. — Мінск: Народная асвета, 2019. — ISBN 978-985-03-3104-5. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Карбанаты]] [[Катэгорыя:Злучэнні натрыю]] [[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]] [[Катэгорыя:Шчолачы]] <references />{{Commonscat|Sodium carbonate|Карбанат натрыю}}{{Бібліяінфармацыя}} r1zfysz4gzjexnzw62npct73xh04z6i 5171664 5171662 2026-07-27T07:34:22Z Ueschar 151377 5171664 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sodium_carbonate.JPG|міні|Кальцыніраваная сода]] '''Кальцыні́раваная со́да''', або '''бязводны карбана́т на́трыю''', — [[неарганічнае злучэнне]], натрыевая соль [[Вугальная кіслата|вугальнай кіслаты]] з формулай Na₂CO₃. Назва «кальцыніраваная» звязана са спосабам атрымання рэчыва награваннем, або [[Кальцынацыя|кальцынацыяй]].<ref name="БелЭн">Сода // {{БелЭн|15}}.</ref> == Уласцівасці == Кальцыніраваная сода ўяўляе сабой белае [[Крышталь|крышталічнае]] [[Гіграскапічнасць|гіграскапічнае]] рэчыва без паху. Добра раствараецца ў [[Вада|вадзе]], прычым яе растворы маюць моцную [[Шчолач|шчолачную]] рэакцыю.<ref name="БелЭн" /> Тэмпература плаўлення бязводнага карбанату натрыю складае каля 851 °C.<ref name="PubChem">{{cite web|language=en|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/10340|title=Sodium Carbonate|publisher=PubChem, National Center for Biotechnology Information|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> У вадзе карбанат-іон часткова ўзаемадзейнічае з малекуламі вады з утварэннем гідраксід-іонаў: : CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻. Рэчыва рэагуе з [[Кіслата|кіслотамі]] з вылучэннем [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]. Напрыклад: : Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑. [[Файл:Sodium-carbonate-xtal-3D-SF-C.png|міні|Мадэль крышталічнай структуры карбанату натрыю]] == Атрыманне == У прамысловасці кальцыніраваную соду атрымліваюць пераважна [[Працэс Сальвэ|аміячна-содавым спосабам]]. Праз насычаны аміякам раствор [[Хларыд натрыю|хларыду натрыю]] прапускаюць вуглякіслы газ, у выніку чаго выпадае маларастваральны [[Гідракарбанат натрыю|гідракарбанат натрыю]]: : NaCl + CO₂ + NH₃ + H₂O → NaHCO₃↓ + NH₄Cl. Пасля аддзялення асадак награваюць: : 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂↑ + H₂O. Аміяк і частку вуглякіслага газу ў працэсе выкарыстоўваюць паўторна. Асноўнай сыравінай служаць раствор хларыду натрыю і [[вапняк]].<ref name="БелЭн" /><ref name="ScienceHistory">{{cite web|language=en|url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/making-the-process/|title=Making the Process|author=Martin, Christy; Van Tiggelen, Brigitte|date=5 снежня 2011|publisher=Science History Institute|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Карбанат натрыю таксама здабываюць з прыродных пакладаў [[Трона|троны]] і насычаных карбанатамі расолаў.<ref name="USGS">{{cite web|language=en|url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/soda-ash-statistics-and-information|title=Soda Ash Statistics and Information|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> [[Файл:Solvay_Process.PNG|міні|Схема аміячна-содавага спосабу атрымання карбанату натрыю]] == Выкарыстанне == Кальцыніраваная сода з'яўляецца важнай сыравінай для вытворчасці [[Шкло|шкла]]. У складзе шкляной шыхты яна служыць крыніцай [[Аксід натрыю|аксіду натрыю]] і дазваляе панізіць тэмпературу плаўлення кварцавага пяску.<ref>{{cite web|language=be|url=https://profil.adu.by/mod/book/view.php?chapterid=20576&id=5927&lang=be|title=Вугальная і крэмніевая кіслоты, іх солі: вытворчасць будаўнічых матэрыялаў на аснове сілікатаў і карбанатаў|website=Профільнае навучанне|publisher=Нацыянальны адукацыйны партал|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Рэчыва выкарыстоўваюць таксама: * у вытворчасці [[мыла]], сінтэтычных [[Мыйны сродак|мыйных сродкаў]] і іншых хімічных злучэнняў натрыю; * пры вырабе [[Цэлюлоза|цэлюлозы]] і паперы; * для змякчэння вады і рэгулявання яе кіслотнасці; * пры ачыстцы [[Нафтапрадукты|нафтапрадуктаў]]; * у [[Металургія|металургіі]] і вытворчасці [[Пігмент|пігментаў]].<ref name="БелЭн" /><ref name="USGS" /> Пыл і канцэнтраваныя растворы карбанату натрыю могуць моцна раздражняць вочы, таму пры працы з ім выкарыстоўваюць сродкі аховы вачэй.<ref>{{cite web|language=en|url=https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.007.127|title=Sodium carbonate: Substance Information|publisher=European Chemicals Agency|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> == Гл. таксама == * [[Гідракарбанат натрыю]] * [[Працэс Сальвэ]] * [[Карбанаты]] == Літаратура == * Сода // {{БелЭн|15}} * Шымановіч І. Я., Васілеўская А. І., Красіцкі В. А., Сячко В. І. Хімія: вучэбны дапаможнік для 9-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання / пад рэд. І. Я. Шымановіча; пер. з рускай К. І. Чэрнікавай. — Мінск: Народная асвета, 2019. — ISBN 978-985-03-3104-5. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Карбанаты]] [[Катэгорыя:Злучэнні натрыю]] [[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]] [[Катэгорыя:Шчолачы]] <references />{{Commonscat|Sodium carbonate|Карбанат натрыю}}{{Бібліяінфармацыя}} jh7mb1xfezq29plnsb7559876y740s2 5171667 5171664 2026-07-27T07:49:00Z Ueschar 151377 Дадаў шаблон 5171667 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | загаловак = Кальцыніраваная сода | карцінка = Sodium carbonate.JPG | карцінка3D = Sodium-carbonate-xtal-3D-SF-C.png | найменне = карбанат натрыю | хім. формула = Na{{sub|2}}CO{{sub|3}} | знешні выгляд = белае крышталічнае рэчыва | стан = цвёрды | адн. малек. маса = 105,99 | малярная маса = 105,99 | шчыльнасць = 2,54 | тэмп. плаўлення = 851 | растваральнасць = 21,5 {{small|(20 °C)}} | крышталічная структура = манаклінная | CAS = 497-19-8 | PubChem = 10340 | EINECS = 207-838-8 | SMILES = [Na+].[Na+].[O-]C([O-])=O | RTECS = VZ4050000 | таксічнасць = пыл і канцэнтраваныя растворы раздражняюць вочы }} '''Кальцыні́раваная со́да''', або '''бязводны карбана́т на́трыю''', — [[неарганічнае злучэнне]], натрыевая соль [[Вугальная кіслата|вугальнай кіслаты]] з формулай Na₂CO₃. Назва «кальцыніраваная» звязана са спосабам атрымання рэчыва награваннем, або [[Кальцынацыя|кальцынацыяй]].<ref name="БелЭн">Сода // {{БелЭн|15}}.</ref> == Уласцівасці == Кальцыніраваная сода ўяўляе сабой белае [[Крышталь|крышталічнае]] [[Гіграскапічнасць|гіграскапічнае]] рэчыва без паху. Добра раствараецца ў [[Вада|вадзе]], прычым яе растворы маюць моцную [[Шчолач|шчолачную]] рэакцыю.<ref name="БелЭн" /> Тэмпература плаўлення бязводнага карбанату натрыю складае каля 851 °C.<ref name="PubChem">{{cite web|language=en|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/10340|title=Sodium Carbonate|publisher=PubChem, National Center for Biotechnology Information|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> У вадзе карбанат-іон часткова ўзаемадзейнічае з малекуламі вады з утварэннем гідраксід-іонаў: : CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻. Рэчыва рэагуе з [[Кіслата|кіслотамі]] з вылучэннем [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]. Напрыклад: : Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑. == Атрыманне == У прамысловасці кальцыніраваную соду атрымліваюць пераважна [[Працэс Сальвэ|аміячна-содавым спосабам]]. Праз насычаны аміякам раствор [[Хларыд натрыю|хларыду натрыю]] прапускаюць вуглякіслы газ, у выніку чаго выпадае маларастваральны [[Гідракарбанат натрыю|гідракарбанат натрыю]]: : NaCl + CO₂ + NH₃ + H₂O → NaHCO₃↓ + NH₄Cl. Пасля аддзялення асадак награваюць: : 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂↑ + H₂O. Аміяк і частку вуглякіслага газу ў працэсе выкарыстоўваюць паўторна. Асноўнай сыравінай служаць раствор хларыду натрыю і [[вапняк]].<ref name="БелЭн" /><ref name="ScienceHistory">{{cite web|language=en|url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/making-the-process/|title=Making the Process|author=Martin, Christy; Van Tiggelen, Brigitte|date=5 снежня 2011|publisher=Science History Institute|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Карбанат натрыю таксама здабываюць з прыродных пакладаў [[Трона|троны]] і насычаных карбанатамі расолаў.<ref name="USGS">{{cite web|language=en|url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/soda-ash-statistics-and-information|title=Soda Ash Statistics and Information|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> [[Файл:Solvay_Process.PNG|міні|Схема аміячна-содавага спосабу атрымання карбанату натрыю]] == Выкарыстанне == Кальцыніраваная сода з'яўляецца важнай сыравінай для вытворчасці [[Шкло|шкла]]. У складзе шкляной шыхты яна служыць крыніцай [[Аксід натрыю|аксіду натрыю]] і дазваляе панізіць тэмпературу плаўлення кварцавага пяску.<ref>{{cite web|language=be|url=https://profil.adu.by/mod/book/view.php?chapterid=20576&id=5927&lang=be|title=Вугальная і крэмніевая кіслоты, іх солі: вытворчасць будаўнічых матэрыялаў на аснове сілікатаў і карбанатаў|website=Профільнае навучанне|publisher=Нацыянальны адукацыйны партал|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Рэчыва выкарыстоўваюць таксама: * у вытворчасці [[мыла]], сінтэтычных [[Мыйны сродак|мыйных сродкаў]] і іншых хімічных злучэнняў натрыю; * пры вырабе [[Цэлюлоза|цэлюлозы]] і паперы; * для змякчэння вады і рэгулявання яе кіслотнасці; * пры ачыстцы [[Нафтапрадукты|нафтапрадуктаў]]; * у [[Металургія|металургіі]] і вытворчасці [[Пігмент|пігментаў]].<ref name="БелЭн" /><ref name="USGS" /> Пыл і канцэнтраваныя растворы карбанату натрыю могуць моцна раздражняць вочы, таму пры працы з ім выкарыстоўваюць сродкі аховы вачэй.<ref>{{cite web|language=en|url=https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.007.127|title=Sodium carbonate: Substance Information|publisher=European Chemicals Agency|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> == Гл. таксама == * [[Гідракарбанат натрыю]] * [[Працэс Сальвэ]] * [[Карбанаты]] == Літаратура == * Сода // {{БелЭн|15}} * Шымановіч І. Я., Васілеўская А. І., Красіцкі В. А., Сячко В. І. Хімія: вучэбны дапаможнік для 9-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання / пад рэд. І. Я. Шымановіча; пер. з рускай К. І. Чэрнікавай. — Мінск: Народная асвета, 2019. — ISBN 978-985-03-3104-5. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Карбанаты]] [[Катэгорыя:Злучэнні натрыю]] [[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]] [[Катэгорыя:Шчолачы]] <references />{{Commonscat|Sodium carbonate|Карбанат натрыю}}{{Бібліяінфармацыя}} 7d3c7rn6y9pafc6bgjckra1q4au8ksz 0 811703 5171660 2026-07-27T07:21:10Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Кальцыніраваная сода]] 5171660 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кальцыніраваная сода]] po5gdc6q3oxyy6maydn2zbvhyopdqkj 0 811704 5171671 2026-07-27T08:25:44Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{Рэчыва | загаловак = Пітная сода | карцінка = Sodium bicarbonate.jpg | найменне = гідракарбанат натрыю | традыцыйныя назвы = пітная сода, харчовая сода, двухвуглякіслая сода | хім. формула = NaHCO{{sub|3}} | знешні выгляд = белы крышталі...» 5171671 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | загаловак = Пітная сода | карцінка = Sodium bicarbonate.jpg | найменне = гідракарбанат натрыю | традыцыйныя назвы = пітная сода, харчовая сода, двухвуглякіслая сода | хім. формула = NaHCO{{sub|3}} | знешні выгляд = белы крышталічны парашок | стан = цвёрды | адн. малек. маса = 84,01 | малярная маса = 84,01 | шчыльнасць = 2,20 | тэмп. раскладання = каля 100—150 | растваральнасць = 9,6 {{small|(20 °C)}} | крышталічная структура = манаклінная | CAS = 144-55-8 | PubChem = 516892 | EINECS = 205-633-8 | SMILES = [Na+].OC([O-])=O | таксічнасць = малатаксічнае; пыл можа раздражняць вочы і дыхальныя шляхі }} '''Пі́тная со́да''', таксама '''харчовая сода''', '''гідракарбана́т на́трыю''' — [[неарганічнае злучэнне]], кіслая натрыевая соль [[Вугальная кіслата|вугальнай кіслаты]] з формулай NaHCO₃. У харчовай прамысловасці зарэгістравана як дабаўка [[Харчовая дабаўка|E500(ii)]].<ref name="БелЭн">Сода // {{БелЭн|15}}.</ref><ref name="JECFA">{{cite web |language=en |url=https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/Monograph1/Additive-407.pdf |title=Sodium Hydrogen Carbonate |publisher=Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives |accessdate=27 ліпеня 2026 }}</ref> == Уласцівасці == Пітная сода ўяўляе сабой белы [[Крышталь|крышталічны]] парашок без паху, растваральны ў вадзе. Яе водны раствор мае слабашчолачную рэакцыю: для аднаадсоткавага раствору паказчык [[pH]] складае 8,0—8,6.<ref name="JECFA" /> Пры ўзаемадзеянні з [[Кіслата|кіслатамі]] гідракарбанат натрыю раскладаецца з вылучэннем [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]. Напрыклад, рэакцыя з [[Саляная кіслата|салянай кіслатой]] адбываецца паводле ўраўнення: :NaHCO₃ + HCl → NaCl + H₂O + CO₂↑. Гэтая ж уласцівасць праяўляецца пры ўзаемадзеянні соды з [[Воцатная кіслата|воцатнай кіслатой]].<ref>{{cite book |author=Сячко В. І. |title=Хімія |type=вучэбны дапаможнік для 7-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання |location=Мінск |publisher=Адукацыя і выхаванне |year=2019 }}</ref> [[Файл:SodiumBicarbonate.svg|міні|Структурная формула гідракарбанату натрыю]] Пры награванні пітная сода ператвараецца ў [[карбанат натрыю]] з вылучэннем вады і вуглякіслага газу: :2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂↑. == Атрыманне == У прамысловасці пітную соду атрымліваюць насычэннем раствору карбанату натрыю вуглякіслым газам. Утвораны гідракарбанат натрыю выпадае ў асадак, які аддзяляюць, прамываюць і высушваюць:<ref>{{cite web |language=en |url=https://www.ecfr.gov/current/title-21/chapter-I/subchapter-B/part-184/subpart-B/section-184.1736 |title=Sodium bicarbonate |website=Electronic Code of Federal Regulations |publisher=Food and Drug Administration |accessdate=27 ліпеня 2026 }}</ref> :Na₂CO₃ + CO₂ + H₂O → 2NaHCO₃. == Выкарыстанне == Пітную соду выкарыстоўваюць як [[разрыхляльнік цеста]]. Пры яе рэакцыі з кіслотамі або раскладанні пад уздзеяннем цяпла ўтвараецца вуглякіслы газ, бурбалкі якога робяць цеста порыстым. У беларускай кулінарыі соду дадаюць, у прыватнасці, у цеста для аладак, бліноў і іншых мучных вырабаў.<ref>{{cite book |author=Рэўтовіч Т. У. |author2=Рэўтовіч У. І. |title=Пакаштуйце — смачна |location=Мінск |publisher=Полымя |year=1993 |pages=319 |isbn=5-345-00604-0 }}</ref> У харчовай вытворчасці гідракарбанат натрыю ўжываюць таксама як [[Рэгулятар кіслотнасці|рэгулятар кіслотнасці]] і [[Буферны раствор|буфернае рэчыва]].<ref name="JECFA" /> Яго выкарыстоўваюць пры вырабе безалкагольных напіткаў і штучных мінеральных вод, у [[Медыцына|медыцыне]], бытавых сродках для чысткі.<ref name="БелЭн" /> == Гл. таксама == * [[Кальцыніраваная сода]] * [[Крышталічная сода]] * [[Пякарскі парашок]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Сода // {{БелЭн|15}}. * Сячко В. І. Хімія: вучэбны дапаможнік для 7-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання. — Мінск: Адукацыя і выхаванне, 2019. * Рэўтовіч Т. У., Рэўтовіч У. І. Пакаштуйце — смачна. — Мінск: Полымя, 1993. — 319 с. — ISBN 5-345-00604-0. {{Commonscat|Sodium bicarbonate|Гідракарбанат натрыю}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідракарбанаты]] [[Катэгорыя:Злучэнні натрыю]] [[Катэгорыя:Харчовыя дадаткі]] [[Катэгорыя:Разрыхляльнікі]] elxi0iviq6c9yh6a140tcyqe19lh2p2 0 811705 5171672 2026-07-27T08:29:17Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Пітная сода]] 5171672 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пітная сода]] r487mtqrcobzwda5bbvwj9haeyzgmpe 0 811706 5171673 2026-07-27T08:29:51Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Пітная сода]] 5171673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пітная сода]] r487mtqrcobzwda5bbvwj9haeyzgmpe 0 811707 5171680 2026-07-27T08:52:50Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Маркус Эліэзер Блох]] у [[Маркус Эліэзэр Блох]]: Больш распаўсюджаная назва 5171680 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Маркус Эліэзэр Блох]] c5zmp1756w5itlfh74gyb1cxas4739a 0 811708 5171708 2026-07-27T10:11:35Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Нафталі Цві Іегуда Берлін]] у [[Нафталі Цві Егуда Берлін]]: Уніфікацыя назваў 5171708 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нафталі Цві Егуда Берлін]] mvxen1ad2v085o4ogd2adgdjbpid09m 0 811709 5171719 2026-07-27T10:27:13Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Пола Бён-Гурыён]] у [[Пола Бен-Гурыён]]: Назва з памылкай правапісу 5171719 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пола Бен-Гурыён]] i3vg5ggjtsf9dik6xdp5mxvhh39fhx0 1 811710 5171721 2026-07-27T10:27:13Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Пола Бён-Гурыён]] у [[Размовы:Пола Бен-Гурыён]]: Назва з памылкай правапісу 5171721 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Пола Бен-Гурыён]] abzucz6ci0rompmlrh3bso9lgt4ccui 0 811711 5171730 2026-07-27T11:02:25Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч | імя = Генрых I Кандэ | арыгінал імя = Henri Ier de Bourbon-Condé | партрэт = Conde-henri.jpg | шырыня партрэта = 250px | апісанне партрэта = Генрых I Кандэ | дата нараджэння = 29.12.1552 | месца нараджэння = [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] | дата смерці = 5.3.1588 | месца смерці = Се...» 5171730 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | імя = Генрых I Кандэ | арыгінал імя = Henri Ier de Bourbon-Condé | партрэт = Conde-henri.jpg | шырыня партрэта = 250px | апісанне партрэта = Генрых I Кандэ | дата нараджэння = 29.12.1552 | месца нараджэння = [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] | дата смерці = 5.3.1588 | месца смерці = [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], [[Францыя]] | прыналежнасць = [[гугеноты]] | званні = [[прынц Кандэ]] | бітвы = [[Рэлігійныя войны ў Францыі]] }}'''Ге́нрых I Кандэ́''' ({{lang-fr|Henri Ier de Bourbon-Condé}}; {{IPA|[ɑ̃ʁi pʁəmje də buʁbɔ̃ kɔ̃de]}}; [[29 снежня]] [[1552]], [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] — [[5 сакавіка]] [[1588]], [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], Францыя), поўнае імя — '''Генрых''' '''I дэ Бурбон-Кандэ''' —французскі арыстакрат з дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]], другі [[прынц Кандэ]], адзін з кіраўнікоў [[Гугеноты|гугенотаў]] у час [[Рэлігійныя войны ў Францыі|рэлігійных войнаў у Францыі]]. Сын [[Луі I Кандэ]]. Пасля [[Варфаламееўская ноч|Варфаламееўскай ночы]] быў вымушаны перайсці ў каталіцтва, але ў 1574 годзе вярнуўся ў [[кальвінізм]]. Лічыўся найбольш уплывовым пасля [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрыха Наварскага]] кіраўніком гугенотаў. Памёр, імаверна, у выніку атручэння.<ref name="БелЭн">{{Кніга|аўтар=Д. М. Чаркасаў|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}}</ref> == Заўвагі == {{заўвагі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Чаркасаў Д. М.|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}} {{Бібліяінфармацыя}} ocnosz5kt87q6msfjuv61tp7uinvs8m 5171731 5171730 2026-07-27T11:03:04Z Ueschar 151377 5171731 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | імя = Генрых I Кандэ | арыгінал імя = Henri Ier de Bourbon-Condé | партрэт = Conde-henri.jpg | шырыня партрэта = 250px | апісанне партрэта = Генрых I Кандэ | дата нараджэння = 29.12.1552 | месца нараджэння = [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] | дата смерці = 5.3.1588 | месца смерці = [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], [[Францыя]] | прыналежнасць = [[гугеноты]] | званні = [[прынц Кандэ]] | бітвы = [[Рэлігійныя войны ў Францыі]] }}'''Ге́нрых I Кандэ́''' ({{lang-fr|Henri Ier de Bourbon-Condé}}; {{IPA|[ɑ̃ʁi pʁəmje də buʁbɔ̃ kɔ̃de]}}; [[29 снежня]] [[1552]], [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] — [[5 сакавіка]] [[1588]], [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], Францыя), поўнае імя — '''Генрых''' '''I дэ Бурбон-Кандэ''' —французскі арыстакрат з дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]], другі [[прынц Кандэ]], адзін з кіраўнікоў [[Гугеноты|гугенотаў]] у час [[Рэлігійныя войны ў Францыі|рэлігійных войнаў у Францыі]]. Сын [[Луі I Кандэ]]. Пасля [[Варфаламееўская ноч|Варфаламееўскай ночы]] быў вымушаны перайсці ў каталіцтва, але ў 1574 годзе вярнуўся ў [[кальвінізм]]. Лічыўся найбольш уплывовым пасля [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрыха Наварскага]] кіраўніком гугенотаў. Памёр, імаверна, у выніку атручэння.<ref name="БелЭн">{{Кніга|аўтар=Д. М. Чаркасаў|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}}</ref> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Чаркасаў Д. М.|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}} {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == smwuty5i6hghumh7k7xsdzj0zu9hoy8 5171733 5171731 2026-07-27T11:04:34Z Ueschar 151377 катэгорыі 5171733 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | імя = Генрых I Кандэ | арыгінал імя = Henri Ier de Bourbon-Condé | партрэт = Conde-henri.jpg | шырыня партрэта = 250px | апісанне партрэта = Генрых I Кандэ | дата нараджэння = 29.12.1552 | месца нараджэння = [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] | дата смерці = 5.3.1588 | месца смерці = [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], [[Францыя]] | прыналежнасць = [[гугеноты]] | званні = [[прынц Кандэ]] | бітвы = [[Рэлігійныя войны ў Францыі]] }}'''Ге́нрых I Кандэ́''' ({{lang-fr|Henri Ier de Bourbon-Condé}}; {{IPA|[ɑ̃ʁi pʁəmje də buʁbɔ̃ kɔ̃de]}}; [[29 снежня]] [[1552]], [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] — [[5 сакавіка]] [[1588]], [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], Францыя), поўнае імя — '''Генрых''' '''I дэ Бурбон-Кандэ''' —французскі арыстакрат з дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]], другі [[прынц Кандэ]], адзін з кіраўнікоў [[Гугеноты|гугенотаў]] у час [[Рэлігійныя войны ў Францыі|рэлігійных войнаў у Францыі]]. Сын [[Луі I Кандэ]]. Пасля [[Варфаламееўская ноч|Варфаламееўскай ночы]] быў вымушаны перайсці ў каталіцтва, але ў 1574 годзе вярнуўся ў [[кальвінізм]]. Лічыўся найбольш уплывовым пасля [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрыха Наварскага]] кіраўніком гугенотаў. Памёр, імаверна, у выніку атручэння.<ref name="БелЭн">{{Кніга|аўтар=Д. М. Чаркасаў|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}}</ref> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Чаркасаў Д. М.|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}} {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Прынцы Кандэ]] [[Катэгорыя:Бурбоны]] [[Катэгорыя:Гугеноты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі рэлігійных войнаў у Францыі]] [[Катэгорыя:Французскія ваеначальнікі]] [[Катэгорыя:Памерлыя ад атручвання]] br6aw9cq33sli0muhcl7mpr5xoflnx0 5171743 5171733 2026-07-27T11:23:19Z Ueschar 151377 5171743 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | імя = Генрых I Кандэ | арыгінал імя = Henri Ier de Bourbon-Condé | партрэт = Conde-henri.jpg | шырыня партрэта = 250px | апісанне партрэта = Генрых I Кандэ | дата нараджэння = 29.12.1552 | месца нараджэння = [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] | дата смерці = 5.3.1588 | месца смерці = [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], [[Францыя]] | прыналежнасць = [[гугеноты]] | званні = [[прынц Кандэ]] | бітвы = [[Рэлігійныя войны ў Францыі]] }}'''Ге́нрых I Кандэ́''' ({{lang-fr|Henri Ier de Bourbon-Condé}}; {{IPA|[ɑ̃ʁi pʁəmje də buʁbɔ̃ kɔ̃de]}}; [[29 снежня]] [[1552]], [[Ла-Фертэ-су-Жуар]], [[Францыя]] — [[5 сакавіка]] [[1588]], [[Сен-Жан-д’Анжэлі]], Францыя), поўнае імя — '''Генрых''' '''I дэ Бурбон-Кандэ''' — французскі арыстакрат з дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]], другі [[прынц Кандэ]], адзін з кіраўнікоў [[Гугеноты|гугенотаў]] у час [[Рэлігійныя войны ў Францыі|рэлігійных войнаў у Францыі]]. Сын [[Луі I Кандэ]]. Пасля [[Варфаламееўская ноч|Варфаламееўскай ночы]] быў вымушаны перайсці ў каталіцтва, але ў 1574 годзе вярнуўся ў [[кальвінізм]]. Лічыўся найбольш уплывовым пасля [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрыха Наварскага]] кіраўніком гугенотаў. Памёр, імаверна, у выніку атручэння.<ref name="БелЭн">{{Кніга|аўтар=Д. М. Чаркасаў|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}}</ref> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Чаркасаў Д. М.|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|год=1998|частка=Кандэ|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=582}} {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Прынцы Кандэ]] [[Катэгорыя:Бурбоны]] [[Катэгорыя:Гугеноты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі рэлігійных войнаў у Францыі]] [[Катэгорыя:Французскія ваеначальнікі]] [[Катэгорыя:Памерлыя ад атручвання]] rw16i8g1pduaokpebymiectolv785yr 0 811712 5171734 2026-07-27T11:07:14Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Генрых I Кандэ]] 5171734 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генрых I Кандэ]] ps7vfs5k7gzdq5zb2vzy0haskr0ivta 0 811713 5171739 2026-07-27T11:17:44Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Людовік I Бурбон-Кандэ]] у [[Луі I Кандэ]]: Уніфікацыя назваў 5171739 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Луі I Кандэ]] h2btmstradxleoxlf6g71o21pwpezat 0 811714 5171740 2026-07-27T11:18:21Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Луі I Кандэ]] 5171740 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Луі I Кандэ]] h2btmstradxleoxlf6g71o21pwpezat 0 811715 5171748 2026-07-27T11:28:32Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Платон Мікалаевіч Пагарэльскі''' () — [[матэматык]]-педагог. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1822). Працаваў у Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1822—29), быў старшым настаўнікам матэматыкі ў Маскоўскай губернскай гімназіі (1829—36), інспектарам 1-...» 5171748 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Платон Мікалаевіч Пагарэльскі''' () — [[матэматык]]-педагог. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1822). Працаваў у Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1822—29), быў старшым настаўнікам матэматыкі ў Маскоўскай губернскай гімназіі (1829—36), інспектарам 1-й Маскоўскай гімназіі (1836—39), дырэктарам Маскоўскай рэальнай гімназіі (1839—52). Аўтар падручнікаў па [[алгебра|алгебры]] і [[геаметрыя|геаметрыі]], якія неаднаразова перавыдаваліся. Быў першым (хатнім) настаўнікам матэматыкі [[Пафнуцій ЛЬвовіч Чабышоў|П. Л. Чабышова]] — будучага акадэміка Пецярбургскай АН. {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі}} 8lmuf6ikkpv46v7v5x81u4v86yct8mf 5171751 5171748 2026-07-27T11:29:54Z Autumndancer 168015 5171751 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Асоба}} '''Платон Мікалаевіч Пагарэльскі''' () — [[матэматык]]-педагог. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1822). Працаваў у Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1822—29), быў старшым настаўнікам матэматыкі ў Маскоўскай губернскай гімназіі (1829—36), інспектарам 1-й Маскоўскай гімназіі (1836—39), дырэктарам Маскоўскай рэальнай гімназіі (1839—52). Аўтар падручнікаў па [[алгебра|алгебры]] і [[геаметрыя|геаметрыі]], якія неаднаразова перавыдаваліся. Быў першым (хатнім) настаўнікам матэматыкі [[Пафнуцій ЛЬвовіч Чабышоў|П. Л. Чабышова]] — будучага акадэміка Пецярбургскай АН. {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]] b94yxebwqivot0vjnvteatcf1gjdj5k 5171754 5171751 2026-07-27T11:31:11Z Autumndancer 168015 5171754 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Асоба}} '''Платон Мікалаевіч Пагарэльскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[матэматык]]-педагог. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1822). Працаваў у Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1822—29), быў старшым настаўнікам матэматыкі ў Маскоўскай губернскай гімназіі (1829—36), інспектарам 1-й Маскоўскай гімназіі (1836—39), дырэктарам Маскоўскай рэальнай гімназіі (1839—52). Аўтар падручнікаў па [[алгебра|алгебры]] і [[геаметрыя|геаметрыі]], якія неаднаразова перавыдаваліся. Быў першым (хатнім) настаўнікам матэматыкі [[Пафнуцій ЛЬвовіч Чабышоў|П. Л. Чабышова]] — будучага акадэміка Пецярбургскай АН. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]] 6nj1gti26bwrs575m39fc1sat54qytz 5171755 5171754 2026-07-27T11:31:45Z Autumndancer 168015 5171755 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Асоба}} '''Платон Мікалаевіч Пагарэльскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[матэматык]]-педагог. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1822). Працаваў у Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1822—29), быў старшым настаўнікам матэматыкі ў Маскоўскай губернскай гімназіі (1829—36), інспектарам 1-й Маскоўскай гімназіі (1836—39), дырэктарам Маскоўскай рэальнай гімназіі (1839—52). Аўтар падручнікаў па [[алгебра|алгебры]] і [[геаметрыя|геаметрыі]], якія неаднаразова перавыдаваліся. Быў першым (хатнім) настаўнікам матэматыкі [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|П. Л. Чабышова]] — будучага акадэміка Пецярбургскай АН. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]] tevxih3dxkefw0c1p41hkh19ue60qyz 5171756 5171755 2026-07-27T11:32:37Z Autumndancer 168015 5171756 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Асоба}} '''Платон Мікалаевіч Пагарэльскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[матэматык]]-педагог. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1822). Працаваў у Маскоўскім універсітэцкім пансіёне (1822—29), быў старшым настаўнікам матэматыкі ў Маскоўскай губернскай гімназіі (1829—36), інспектарам 1-й Маскоўскай гімназіі (1836—39), дырэктарам Маскоўскай рэальнай гімназіі (1839—52). Аўтар падручнікаў па [[алгебра|алгебры]] і [[геаметрыя|геаметрыі]], якія неаднаразова перавыдаваліся. Быў першым (хатнім) настаўнікам матэматыкі [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|П. Л. Чабышова]] — будучага акадэміка Пецярбургскай АН. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэльскі Платон Мікалаевіч||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]] k0gbrpe2xjgj2xuf4muuetxenfn2w4v 0 811716 5171750 2026-07-27T11:29:07Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Генрых II Бурбон-Кандэ]] у [[Генрых II Кандэ]]: Уніфікацыя назваў 5171750 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генрых II Кандэ]] 6k7qaf5x0232lskgp6du5s29szlre4m 0 811717 5171752 2026-07-27T11:30:20Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі]] 5171752 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі]] dgnwiwhx31y5r97l0gp0me246vteer1 0 811718 5171753 2026-07-27T11:30:24Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Генрых II Кандэ]] 5171753 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генрых II Кандэ]] 6k7qaf5x0232lskgp6du5s29szlre4m 0 811719 5171758 2026-07-27T11:38:53Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Пісьменнік}} '''Антоній Пагарэльскі''' (сапр. Аляксей Аляксеевіч Пяроўскі;) — рускі [[пісьменнік]]. Акадэмік Расійскай АН (з 1829). == Біяграфія == Пабочны сын графа А.​К.​Разумоўскага. Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1807). З 1820 года член Вол...» 5171758 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Пісьменнік}} '''Антоній Пагарэльскі''' (сапр. Аляксей Аляксеевіч Пяроўскі;) — рускі [[пісьменнік]]. Акадэмік Расійскай АН (з 1829). == Біяграфія == Пабочны сын графа А.​К.​Разумоўскага. Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1807). З 1820 года член Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці. Аповесць «Лафертаўская макоўніца» (1825) пра жыццё мяшчан. На ўкр. этнагр. матэрыяле напісаны цыкл рамант. аповесцей і апавяданняў «Двайнік, або Мае вечары ў Маларосіі» (1828), раман «Манастырка» (1830—33). Аўтар рамана «Магнетызёр» (1830, не завершаны), аповесці-казкі для дзяцей «Чорная курыца, ці Падземныя жыхары» (1829, аднайм. фільм 1980). Пісаў вершы. {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі Антоній}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] sonhdnw5lusdsfrnnxj3xiq0e4x7k10 5171759 5171758 2026-07-27T11:40:22Z Autumndancer 168015 5171759 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Пісьменнік}} '''Антоній Пагарэльскі''' (сапр. Аляксей Аляксеевіч Пяроўскі;) — рускі [[пісьменнік]]. Акадэмік Расійскай АН (з 1829). == Біяграфія == Пабочны сын графа А.​К.​Разумоўскага. Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1807). З 1820 года член Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці. Аповесць «Лафертаўская макоўніца» (1825) пра жыццё мяшчан. На ўкр. этнагр. матэрыяле напісаны цыкл рамант. аповесцей і апавяданняў «Двайнік, або Мае вечары ў Маларосіі» (1828), раман «Манастырка» (1830—33). Аўтар рамана «Магнетызёр» (1830, не завершаны), аповесці-казкі для дзяцей «Чорная курыца, ці Падземныя жыхары» (1829, аднайм. фільм 1980). Пісаў вершы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэльскі Антоній||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі Антоній}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] 212v9xeeexdpn8j4olu4rftgmq6krnz 5171760 5171759 2026-07-27T11:40:41Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5171760 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Пісьменнік}} '''Антоній Пагарэльскі''' (сапр. Аляксей Аляксеевіч Пяроўскі;) — рускі [[пісьменнік]]. Акадэмік Расійскай АН (з 1829). == Біяграфія == Пабочны сын графа А.​К.​Разумоўскага. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1807). З 1820 года член Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці. Аповесць «Лафертаўская макоўніца» (1825) пра жыццё мяшчан. На ўкр. этнагр. матэрыяле напісаны цыкл рамант. аповесцей і апавяданняў «Двайнік, або Мае вечары ў Маларосіі» (1828), раман «Манастырка» (1830—33). Аўтар рамана «Магнетызёр» (1830, не завершаны), аповесці-казкі для дзяцей «Чорная курыца, ці Падземныя жыхары» (1829, аднайм. фільм 1980). Пісаў вершы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэльскі Антоній||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі Антоній}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] 8ht3tck1yzryqwosuu628qisxubiceg 5171762 5171760 2026-07-27T11:41:20Z Autumndancer 168015 5171762 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Пісьменнік}} '''Антоній Пагарэльскі''' (сапр. Аляксей Аляксеевіч Пяроўскі; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]]. Акадэмік Расійскай АН (з 1829). == Біяграфія == Пабочны сын графа А.​К.​Разумоўскага. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1807). З 1820 года член Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці. Аповесць «Лафертаўская макоўніца» (1825) пра жыццё мяшчан. На ўкр. этнагр. матэрыяле напісаны цыкл рамант. аповесцей і апавяданняў «Двайнік, або Мае вечары ў Маларосіі» (1828), раман «Манастырка» (1830—33). Аўтар рамана «Магнетызёр» (1830, не завершаны), аповесці-казкі для дзяцей «Чорная курыца, ці Падземныя жыхары» (1829, аднайм. фільм 1980). Пісаў вершы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэльскі Антоній||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі Антоній}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] gc6pabnpmh5kn9uhh9n9q4ikeietjd3 5171763 5171762 2026-07-27T11:42:11Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5171763 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Пісьменнік}} '''Антоній Пагарэльскі''' (сапр. Аляксей Аляксеевіч Пяроўскі; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]]. Акадэмік Расійскай АН (з 1829). == Біяграфія == Пабочны сын графа [[Аляксей Кірылавіч Разумоўскі|А.​К.​Разумоўскага]]. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1807). З 1820 года член Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці. Аповесць «Лафертаўская макоўніца» (1825) пра жыццё мяшчан. На ўкр. этнагр. матэрыяле напісаны цыкл рамант. аповесцей і апавяданняў «Двайнік, або Мае вечары ў Маларосіі» (1828), раман «Манастырка» (1830—33). Аўтар рамана «Магнетызёр» (1830, не завершаны), аповесці-казкі для дзяцей «Чорная курыца, ці Падземныя жыхары» (1829, аднайм. фільм 1980). Пісаў вершы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэльскі Антоній||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі Антоній}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] s0yosk6h6j1nii0vnojruvv3ho214x3 5171764 5171763 2026-07-27T11:42:46Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5171764 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пагарэльскі}} {{Пісьменнік}} '''Антоній Пагарэльскі''' (сапр. Аляксей Аляксеевіч Пяроўскі; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]]. Акадэмік Расійскай АН (з 1829). == Біяграфія == Пабочны сын графа [[Аляксей Кірылавіч Разумоўскі|А.​К.​Разумоўскага]]. Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1807). З 1820 года член Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці. Аповесць «Лафертаўская макоўніца» (1825) пра жыццё мяшчан. На ўкраінскім этнаграфічным матэрыяле напісаны цыкл рамантычных аповесцей і апавяданняў «Двайнік, або Мае вечары ў Маларосіі» (1828), раман «Манастырка» (1830—33). Аўтар рамана «Магнетызёр» (1830, не завершаны), аповесці-казкі для дзяцей «Чорная курыца, ці Падземныя жыхары» (1829, аднайм. фільм 1980). Пісаў вершы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагарэльскі Антоній||}} {{DEFAULTSORT:Пагарэльскі Антоній}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] kf97tenmnwjtf8eeflespdemfefx1t9