1 жніўня

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1 жніўня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>438</id>
    <revision>
      <id>5172259</id>
      <parentid>5169820</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Падзеі */</comment>
      <origin>5172259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9269" sha1="9j5wsxtdgp7t5ou12an2ktf0mnfq2zi" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;noinclude&gt;{{каляндар на жнівень}}&lt;/noinclude&gt;
'''1 жніўня''' — дзвесце трынаццаты (дзвесце чатырнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]].

== Падзеі ==
[[Выява:Seal of Colorado.svg|thumb|right|120px|Герб штата Каларада]]
* [[527]]: [[Юстыніян I]] стаў імператарам [[Візантыя|Візантыі]]
* [[608]]: У [[Рым]]е збудавана [[Калона Фокі]]
* [[902]]: [[Аглабіды]] захапілі Таарміну, апошнюю крэпасць [[Візантыя|Візантыі]] на [[Сіцылія|Сіцыліі]].
* [[1137]]: [[Людовік VII Малады]] стаў каралём [[Францыя|Францыі]]
* [[1291]]: Створана [[Швейцарская канфедырацыя]]
* [[1347]]: [[Кола дзі Рыенца]] абвясціў аднаўленне правоў рымскага народа, а [[Рым]] — сталіцай свету
* [[1461]]: [[Эдуард IV]] каранаваны як кароль [[Англія|Англіі]]
* [[1498]]: [[Хрыстафор Калумб]] адкрыў узбярэжжа сучаснай [[Венесуэла|Венесуэлы]]
* [[1514]]: Армія [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] пасля трэцяй аблогі ўзяла [[Смаленск]]
* [[1557]]: Была ліквідавана каталіцкая [[Упсальская архідыяцэзія]]
* [[1780]]: [[Швецыя]] заявіла аб сваім пастаянным нейтралітэце
* [[1789]]: [[Бітва пад Факшанамі]], перамога руска-аўстрыйскага войска пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|А. Суворава]]
* [[1808]]: [[Іаахім Мюрат]] стаў каралём Неапалю
* [[1812]]: [[Напалеон Банапарт]] выдаў дэкрэт аб стварэнні войска адноўленага [[ВКЛ]]
* [[1834]]: [[Парламент Вялікабрытаніі]] абвясціў закон аб адмене [[рабства]].
* [[1876]]: [[Каларада|Штат Каларада]] ўвайшоў у склад [[ЗША]] (стаў 38-ым штатам)
* [[1894]]: Пачалася [[Першая япона-кітайская вайна|Япона-кітайская вайна, 1894—1895]] гг.
* [[1926]]: Заснаваны італьянскі футбольны клуб [[ФК Напалі|Напалі]]
* [[1936]]: У [[Берлін]]е [[Адольф Гітлер]] адкрыў [[Летнія Алімпійскія гульні 1936|XI Летнія Алімпійскія гульні]]
* [[1937]]: У [[Мінск]]у супрацоўнікі [[НКВД]] спалілі некалькі дзесяткаў тысяч рукапісаў беларускіх літаратараў
* [[1943]]: Нацыстамі каля [[Навагрудак|Навагрудка]] расстраляныя [[Навагрудскія мучаніцы|каталіцкія манахіні]] 
* [[1944]]: Пачалося [[Варшаўскае паўстанне]] супраць нямецкіх акупантаў
* [[1946]]: Уведзена венгерская грашовая адзінка [[форынт]]
* [[1946]]: Створаны італьянскі футбольны клуб [[ФК Сампдорыя|Сампдорыя]]
* [[1960]]: [[Бенін]] атрымаў незалежнасць ад [[Францыя|Францыі]]
* [[2010]]: У [[Чорнае мора|Чорным моры]] выяўлена падводная рака

== Нарадзіліся ==
[[Выява:Giancarlo Giannini.jpg|thumb|left|120px|Джанкарла Джаніні]]
* [[10 да н.э.]]: [[Клаўдзій]], імператар рымскі (пам. 54)
* [[126]]: [[Пертынакс]], імператар рымскі (пам. 193)
* [[1313]]: Коган, імператар Японіі (пам. 1364)
* [[1520]]: [[Жыгімонт Аўгуст]], кароль польскі і вялікі князь літоўскі (пам. 23.6.1572)
* [[1744]]: [[Жан-Батыст Ламарк]], французскі вучоны-біёлаг (пам. 18.12.1829)
* [[1779]]: [[Фрэнсіс Скот Кі]], амерыканскі правазнаўца, паэт, аўтар [[гімн ЗША|нацыянальнага гімна ЗША]] (пам. 1843)
* [[1819]]: [[Герман Мелвіл]], амерыканскі [[пісьменнік]] (пам. 28.9.1891)
* [[1862]]: [[Мантэг’ю Родс Джэймс]], англійскі пісьменнік
* [[1923]]: [[Мікола Грынчык]], беларускі літаратуразнавец і крытык (пам. 1999)
* [[1923]]: [[Шыман Перэс]], прэм’ер-міністр [[Ізраіль|Ізраіля]]
* [[1924]]: [[Жорж Шарпак]], французскі  фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па фізіцы (1992)
* [[1925]]: [[Эрнст Яндль]], аўстрыйскі пісьменнік
* [[1930]]: [[Лоўрэнс Іглбергер]], амерыканскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат
* [[1930]]: [[П'ер Бурдзьё]], французскі сацыёлаг і [[філосаф]]
* [[1936]]: [[Іў Сен Ларан]], французскі мадэльер (пам. 1.6.2008)
* [[1942]]: [[Джанкарла Джаніні]], італьянскі акцёр
* [[1948]]: [[Івар Калныньш]], латвійскі акцёр
* [[1948]]: [[Людміла Сяргееўна Шырына]], украінская оперная спявачка
* [[1949]]: [[Джым Кэрал]], амерыканскі пісьменнік
* [[1963]]: [[Эмбер Рад]], брытанскі палітык
* [[1964]]: [[Наталля Шыколенка]], беларуская лёгкаатлетка
* [[1970]]: [[Элон Ліндэнштраус]], ізраільскі матэматык
* [[1977]]: [[Аляксей Бацюкоў]], беларускі пісьменнік
* [[1979]]: [[Джэйсан Мамоа]], амерыканскі акцёр
* [[2004]]: [[Эмануэл Ваньёньі]], кенійскі лёгкаатлет

== Памерлі ==
[[Выява:Fahd bin Abdul Aziz.jpg|thumb|right|120px|Фахд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]]
* [[1137]]: [[Людовік VI Тоўсты]], кароль Францыі
* [[1714]]: [[Ганна Сцюарт|Ганна, каралева брытанская]]
* [[1911]]: [[Конрад Дудэн]], нямецкі філолаг
* [[1944]]:  [[Мануэль Кесан]], 2-і прэзідэнт Філіпін
* [[1970]]: [[Ота Генрых Варбург]], нямецкі біяхімік, доктар і фізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1931)
* [[1987]]: [[Пола Негры]], актрыса
* [[1993]]: [[Альфрэд Манесье]], французскі мастак
* [[1996]]: [[Тадэвуш Рэйхштэйн]], швейцарскі [[хімік]]
* [[1997]]: [[Святаслаў Тэафілавіч Рыхтэр]], савецкі і расійскі піяніст-віртуоз
* [[2005]]: [[Фахд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]], 5-ы кароль [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]
* [[2005]]: [[Канстант (мастак)]]
* [[2021]]: [[Аляксей Уладзімір Мжачык]], беларускі цяжкаатлет

== Святкуюць ==
* {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]]: Дзень азербайджанскага алфавіта і мовы
* {{Сцяг Анголы}} [[Ангола]]: Дзень узброеных сіл
* {{Сцяг Беніна}} [[Бенін]]: Дзень незалежнасці
* {{Сцяг Каларада}} [[Каларада]], [[ЗША]]: Дзень штата
* {{Сцяг Кітая}} [[Кітай]]: Дзень узброеных сіл
* {{Сцяг Лівіі}} [[Лівія]]: Дзень узброеных сіл
* {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]: Нацыянальны дзень памяці [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]
* {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]]: Дзень ваенна-марскога флоту
* {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]]: Дзень заснавання Канфедэрацыі

{{Вонкавыя спасылкі}}
&lt;noinclude&gt;
{{commonscat|1 August}}
{{Храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|801]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Катэгорыя:1 жніўня| ]]</text>
      <sha1>9j5wsxtdgp7t5ou12an2ktf0mnfq2zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>57</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1031</id>
    <revision>
      <id>5172464</id>
      <parentid>4385191</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5172464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="615" sha1="couifxsx7kwbut97grh9dxn9t3hg8ki" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
==Падзеі==
__NOTOC__
=== [[Заходняя Еўропа]] ===
*
=== [[Блізкі Усход]] ===
*
=== [[Паўднёвая Азія]] ===
*
=== [[Далёкі Усход]] ===

* [[Кітай|Кітайскі]] імператар [[Гуан У-дзі]] даслаў залатую пячатку ў якасці падарунка кіраўніку краіны [[На]]

*

==Нарадзіліся==
==Памерлі==
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:57| ]]</text>
      <sha1>couifxsx7kwbut97grh9dxn9t3hg8ki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>58</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1042</id>
    <revision>
      <id>5172465</id>
      <parentid>4385348</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5172465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="g9pk3n8qnaz6yewlhwtjkjxa5ukn4e8" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
'''58''' — невысакосны год, пачаўся ў нядзелю. 58 год нашай эры, 58 год 1-га тысячагоддзя, 58 год I стагоддзя, 8 год 6-га дзесяцігоддзя I стагоддзя, 9 год 50-х гадоў.

== Падзеі ==
* 

== Нарадзіліся ==

* Каля 58: [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыт]], [[Рымская імперыя|рымскі]] гісторык

== Памерлі ==
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:58| ]]</text>
      <sha1>g9pk3n8qnaz6yewlhwtjkjxa5ukn4e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>59</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1053</id>
    <revision>
      <id>5172466</id>
      <parentid>4383883</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="558" sha1="5eoc1r69ehcaii3enm9mhjopt1jn8uj" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

==Падзеі==
__NOTOC__
=== [[Заходняя Еўропа]] ===

* [[Нерон]] загадаў забіць сваю маці [[Агрыпіна Малодшая|Агрыпіну Малодшую]]

*

=== [[Блізкі Усход]] ===
*
=== [[Паўднёвая Азія]] ===
*
=== [[Далёкі Усход]] ===
*

==Нарадзіліся==
==Памерлі==

{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:59| ]]</text>
      <sha1>5eoc1r69ehcaii3enm9mhjopt1jn8uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>60</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1068</id>
    <revision>
      <id>5172467</id>
      <parentid>3899258</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5172467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="928" sha1="ft559qyyi1aluo6bbu4s53ur5pk87cb" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
'''60''' — [[высакосны год]], пачаўся ў аўторак. 60 год нашай эры, 60 год 1 тысячагоддзя, 60 год I стагоддзя, 10 год 6-га дзесяцігоддзя I стагоддзя, 1 год 60-х гадоў.

== Падзеі ==

* [[Сенека]] стварыў Quaestiones naturales — адзіны вядомы падручнік па [[Фізіка|фізіцы]] у [[Рымская літаратура|рымскай літаратуры]]

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[Прасутаг]], тыгерн кельцкага племя іцэнаў
* 60 ці 61: [[Баўдзіка]], правадырка брыцкага племені іцэнаў
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:60| ]]</text>
      <sha1>ft559qyyi1aluo6bbu4s53ur5pk87cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>61</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1069</id>
    <revision>
      <id>5172468</id>
      <parentid>4387125</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5172468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="976" sha1="2ospqgm1zyk8fd7pcsuterobmsgbtuu" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
'''61''' — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 61 год нашай эры, 61 год 1 тысячагоддзя, 61 год I стагоддзя, 1 год 7-га дзесяцігоддзя I стагоддзя, 2 год 60-х гадоў.

== Падзеі ==

* [[Рымляне]] падаўляюць паўстанне [[Іцены|іценаў]] і [[Трынаванты|трынавантаў]] у [[Рымская Брытанія|Брытаніі]] падчас падчас бітвы пры [[Уотлінг Стрыт]]. Лідар паўстання [[Баўдзіка]] гіне.

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[Баўдзіка]], правадырка брыцкага племені іцэнаў
* [[Святы Варнава]]
{{Храналагічны пералік}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:61| ]]</text>
      <sha1>2ospqgm1zyk8fd7pcsuterobmsgbtuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>62</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1070</id>
    <revision>
      <id>5172469</id>
      <parentid>4387133</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5172469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1065" sha1="5pu3d0564tmbuyl2mwf18rn8q2z9pft" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
'''62''' — невысакосны год, пачаўся ў пятніцу. 62 год нашай эры, 62 год 1 тысячагоддзя, 62 год I стагоддзя, 2 год 7-га дзесяцігоддзя I стагоддзя, 3 год 60-х гадоў.

== Падзеі ==

* [[5 лютага]]: [[Землятрус]] руйнуе [[Пампеі]] і іншыя месцы [[Кампанія (Італія)|Кампаніі]], а таксама прадвяшчае новую фазу актыўнасці [[Везувій|Везувія]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[Клаўдзія Актавія]], дачка імператара Клаўдзія, першая жонка імператара Нерона
* [[Персій]], рымскі паэт
* [[Секст Афраній Бур]], рымскі дзяржаўны дзеяч
{{Храналагічны пералік}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:62| ]]</text>
      <sha1>5pu3d0564tmbuyl2mwf18rn8q2z9pft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>63</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1071</id>
    <revision>
      <id>5172470</id>
      <parentid>4383867</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5172470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1163" sha1="8v9lcipj8se5r1bu53j4vejun61l6g3" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
'''63''' — невысакосны год, пачаўся ў суботу. 63 год нашай эры, 63 год 1 тысячагоддзя, 63 год I стагоддзя, 3 год 7-га дзесяцігоддзя I стагоддзя, 4 год 60-х гадоў.

== Падзеі ==
* Рымскі імператар [[Нерон]] загадаў паменшыць масу і пробу ўсіх [[манета|манет]] у абароце, каб павялічыць [[грашовая маса|грашовую масу]]. Гэта выклікала першую падрабязна дакументаваную [[інфляцыя|інфляцыю]] ў гісторыі чалавецтва. Падзея была дасканала апісана [[Пліній Старэйшы|Плініям Старэйшым]]

== Нарадзіліся ==
* [[Клаўдзія Аўгуста]] — адзіная законная дачка Нерона

== Памерлі ==
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:63| ]]</text>
      <sha1>8v9lcipj8se5r1bu53j4vejun61l6g3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>64</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1072</id>
    <revision>
      <id>5172471</id>
      <parentid>4380650</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5172471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="742" sha1="eav99pgdhgmp3nn9ezk7xpxi4w41huv" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
==Падзеі==
* [[Нерон]] упершыню выступіў у тэатры ў [[Неапаль|Неапалі]]. Пачатак грандыёзнага будаўніцтва ў Рыме.
* 1[[8 ліпеня]]: у Рыме успыхнуў пажар, які знішчыў практычна ўвесь горад.
* Ганенні на хрысціян, абвінавачаных у падпале Рыма
* Быў укрыжаваны [[Апостал Пётр|Апостал Святы Пётр]]

==Нарадзіліся==
==Памерлі==
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:64| ]]</text>
      <sha1>eav99pgdhgmp3nn9ezk7xpxi4w41huv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>65</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1074</id>
    <revision>
      <id>5172472</id>
      <parentid>4384120</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5172472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="7prsmx2szw945490mskbdafounmjabo" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}
==Падзеі==
* Змова сенатараў, якія хочуць замяніць [[Нерон]]а Гаем Кальпурніем Пізонам. Змова была раскрытая і падаўлена. Нерон вымусіў да самагубства Луцыя Анея Сенеку, Атыка Вестына і многіх іншых. Нерон адсвяткаваў 2-я Пяцігадовыя гульні, дзе выступаў у тэатры перад рымлянамі. [[Нерон]] забіў Папею.
* Рымскі філосаф-стоік [[Сенека]], западозраны у змове супраць імператара, скончыў жыццё самагубствам па загадзе Нерона.

==Нарадзіліся==
==Памерлі==
* [[Сенека]], рымскі палітык, філосаф, паэт
* [[Юній Аней Галіён]]
* [[Марк Аней Лукан]], рымскі паэт
*[[Сімон-чараўнік]], гностык
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:65| ]]</text>
      <sha1>7prsmx2szw945490mskbdafounmjabo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каменная Горка (жылы раён, Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2027</id>
    <revision>
      <id>5172457</id>
      <parentid>5103430</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16396" sha1="34qneo46blrp0eeptzaqdk2ifqxcdzr" xml:space="preserve">{{значэнні|Каменная Горка}}
{{Мікрараён
|Назва = Каменная горка
|Арыгінальная назва =
|Выява = Мінск_з_вышыні_21.jpg
|Каментары =
|Горад = [[Мінск]]
|Адміністрацыйная акруга горада =
|Адміністрацыйны раён горада = [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі раён]]
|Першае згадванне = 
|Дата заснавання = [[2008]]
|Каардынаты = 
|Ранейшы статус = 
|Год уключэння ў межы горада = [[2004]]
|Ранейшыя назвы = 
|Этнахаронім =
|Паштовыя індэксы = 220017
|Плошча = 4,5
|Насельніцтва = 65 тыс.
}}
[[Файл:Kamennaya-gorka.jpg|міні|Вясёлка над вуліцай Налібоцкай]]
'''Каменная Горка''' — [[Раёны Мінска|жылы раён]] на захадзе [[Мінск]]а. Размешчаны на тэрыторыі плошчай 450 [[Гектар|га]] ў межах [[Магістраль М9|МКАД]] — [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вуліцы Прытыцкага]] — Кунцаўшчына — [[Вуліца Калеснікава (Мінск)|Калеснікава]] (4-е гарадское кальцо), абмежавана з поўначы катэджным пасёлкам Масюкоўшчына. Разлічаны на 65 тысяч чалавек.

Мяркуецца пабудаваць пяць [[мікрараён]]аў з квартальным тыпам забудовы, канцэнтрацыяй грамадскіх і камунальных функцый у прымагістральнай зоне [[Магістраль М9|МКАД]] і размяшчэннем высокашчыльнага жылля ў непасрэднай блізкасці да лініі метро. Школы і дашкольныя ўстановы выдзяляюцца ў асобную зону, адасобленую ад жылой забудовы паласой зялёных насаджэнняў. Аснову забудовы складаюць дамы вышынёй у 9 і 16 паверхаў.&lt;ref name=&quot;nasa niva&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=29208 Каменная Горка будзе самым вялікім жылым раёнам Мінска]&lt;/ref&gt;

Пры гэтым дамы ўзводзяць групамі, тым самым ствараецца адзіная дваровая прастора, на якой арганізаваны дзіцячыя пляцоўкі, месцы адпачынку. У раёне прадумана схема размяшчэння асабістага аўтатранспарту. Паркоўкі размешчаны па перыметры кожнага квартала, а не ў дварах.&lt;ref name=&quot;nasa niva&quot; /&gt;

У першую чаргу (да [[2010]]) забудоўваліся першы і пяты мікрараёны на поўдні раёна. Чакаецца, што горадабудаўнічае аблічча жылога раёна Каменная Горка будзе канчаткова сфарміраваны да 2015 года.&lt;ref&gt;[http://blr.belta.by/all_news/society/i_14660.html Забудову мінскага мікрараёна Каменная Горка плануецца завяршыць у 2015 годзе]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

== Асноўныя вуліцы ==

[[Файл:Мінск з вышыні 20.jpg|міні|Від у бок [[Жылы раён Кунцаўшчына, Мінск|Кунцаўшчыны]].]]

* [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|Прытыцкага]]
* Кунцаўшчына
* Нёманская
* Казіміраўская
* Каменнагорская
* Лідская
* Налібоцкая
* Люцынская
* [[Вуліца Калеснікава (Мінск)|Калеснікава]]

== Інфраструктура ==

=== Грамадская інфраструктура ===

У жылым раёне вядзецца актыўнае будаўніцтва гарадской інфраструктуры. У цэнтры жылога раёна запраектаваны мясцовы рынак, прадпрыемствы бытавога абслугоўвання, ФАК з [[Плавальны басейн|басейнам]], запланаваны [[кінатэатр]], музычная школа, [[рэстаран]] і [[кафэ]], [[бібліятэка]], маладзёжна‑забаўляльны цэнтр і іншыя аб'екты. У [[Мікрараён|жылым раёне]] будзе створана сетка гандлёвых кропак, аптэк, а таксама аддзяленняў паштовай сувязі [[Белпошта|РУП «Белпошта»]] і [[Беларусбанк|ААБ «Беларусбанк»]]. Мэдыцынскія ўстановы прадстаўленыя паліклінікай № 26 і гарадской падстанцыяй хуткай медыцынскай дапамогі. Галоўныя гандлёвыя кропкі раёна — ГЦ «ProStore», ГБЦ «Мацярык» і ГЦ «Green City».

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Prytyckaha street (Minsk, July 2020) p04.jpg|Каменная Горка-1 (з боку вул. Прытыцкага)
Kamiennaja Horka-2 (Minsk).jpg|thumb|Каменная Горка-2
Kamiennaja Horka-3 (Minsk) p04.jpg|thumb|Каменная Горка-3
Kamiennaja Horka-4 (Minsk) p07.jpg|thumb|Каменная Горка-4
Kamiennaja Horka-5 (Minsk) p2.jpg|thumb|Каменная Горка-5
Kazimiraŭskaja street (Minsk).jpg|Вуліца Казіміраўская
Hugo Chavez park — waste-ground (Minsk) 1.jpg|Вялікая пустка паміж мікрараёнамі
&lt;/gallery&gt;

=== Транспарт ===

Праз раён праходзяць [[Мінскі аўтобус|аўтобусныя]] і [[Мінскі тралейбус|тралейбусныя]] маршруты. Раён абслугоўваюць дыспетчарская станцыя Кунцаўшчына і дыспетчарская станцыя Каменная горка-5. Побач з мікрараёнам знаходзіцца станцыя метрапалітэна [[Каменная Горка (станцыя метро)|Каменная Горка]]. Мінгарвыканкам агучваў планы пабудаваць яшчэ адну станцыю — Красны Бор.

&lt;div class=&quot;NavFrame&quot; style=&quot;width:100%; background:#bcd2ee; margin-bottom:1px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; style=&quot;background:#FA8072; padding-bottom: 2px; padding-top: 2px; text-align:center; padding-left:1em&quot;&gt;''' Транспартная інфраструктура мікрараёна'''&lt;ref&gt;[http://minsktrans.by/city/#minsk/bus Афіцыйная старонка ДП «Мінсктранс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141228123949/http://www.minsktrans.by/city/#minsk/bus |date=28 снежня 2014 }}.&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.1em; padding: 0.2em; border-left-style:solid; border-left-width:3px; border-left-color:#c6e2ff; background-color:#c6e2ff;text-align:center;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;0&quot;  cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|-
! style=&quot;width:10%; background:#b9d3ee;&quot; | Нумар маршрута:
! style=&quot;width:10%; background:#b9d3ee;&quot; | Назва маршрута:
! style=&quot;width:10%; background:#b9d3ee;&quot; | Заўвагі:
|-
! style=&quot;width:10%; background:#bcd2ee;&quot; colspan=&quot;3&quot; | [[Мінскі аўтобус|Аўтобусныя маршруты:]]
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 12
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — д/с Сухарава-5
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 17
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Сухарава-5 — д/с Кунцаўшчына
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 29
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — д/с Карастаянавай
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 30а
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Мінскрыбпрам — Красны Бор
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |Панядзелак — пятніца
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 30с
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Каржанеўскага — Красны Бор
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 36
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — в. Тарасава
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 40
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — д/с Ландэра
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 41
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Масюкоўшчына — Каменная Горка-5
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Панядзелак — пятніца
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 42
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Сухарава-5 — Люцынская
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 54
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Захад-3 — ст. м. Спартыўная
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 60
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Захад-3 — ГЦ Ждановічы
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 78
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Каменная Горка-5 — АВ Цэнтральны
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 83э
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Малінаўка-4 — ГЦ Ждановічы
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Акрамя панядзелка
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 101
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Дружная — ГЦ Ждановiчы
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 107
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — Каржанеўскага
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 116
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Каменная горка-5 — Малінаўка-8
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 121
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Сухарава-5 — ГЦ Ждановічы
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 121д
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Сухарава-5 — Люцынская
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Субота, нядзеля
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 122э
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — зав. Соф'і Кавалеўскай
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 128
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Каменная Горка-4 — ст.м. Каменная Горка
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 137
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — Водаачышчальная станцыя
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Панядзелак — пятніца
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 138
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — Прамвузел Заходні
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 140
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Сухарава-5 — ГЦ Ждановічы
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Панядзелак — пятніца
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 144с
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — д/с Курасоўшчына
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 149
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Захад-3 — р/к Люцынская
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 159
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Захад-3 — Каменная Горка-5
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 177э
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — Азярцо
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 181с
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Каменная Горка-5 — д/с Масюкоўшчына
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Панядзелак — пятніца
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 182с
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Каменная Горка-5 — д/с Сухарава-5
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 184с
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Каменная Горка-5 — д/с Адоеўскага
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 185с
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Каменная Горка-5 — Масюкоўшчына
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 188с
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Брылевічы — Школа №188
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 
|-
! style=&quot;width:10%; background:#bcd2ee;&quot; colspan=&quot;3&quot; | [[Мінскі тралейбус|Тралейбусныя маршруты:]]
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 9
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — Гарадскі вал
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 13
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Сухарава-5 — Гарадскі вал
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 18
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Сухарава-5 — Люцынская
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Панядзелак — пятніца
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 21
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Сухарава-5 — Люцынская
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 25
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — д/с Малінаўка-4
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 31
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — Сямашкі
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 48
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — Паліклініка №10
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | Панядзелак — пятніца
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 52
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Малінаўка-4 — Люцынская
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | 55
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; | д/с Кунцаўшчына — Акадэмічная
| style=&quot;background:#b9d3ee;&quot; |
|-
! style=&quot;width:10%; background:#bcd2ee;&quot; colspan=&quot;3&quot; | Бліжэйшыя станцыі метро: [[Каменная Горка (станцыя метро)|станцыя Каменная Горка]]
|-
|}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== Славутасці ==
Паміж мікрараёнамі Каменная Горка-1 і Каменная Горка-2 створана [[Парк Уга Чавеса|агульнараённая зона адпачынку]], якая атрымала імя былога прэзідэнта [[Венесуэла|Венесуэлы]] [[Уга Чавес]]а. Урачыстае адкрыццё новай зоны адпачынку адбылося [[18 кастрычніка]] [[2014]] года. Плануецца, што тут будзе працаваць некалькі гульнявых пляцовак, у тым ліку для дзяцей-інвалідаў.&lt;ref&gt;[http://euroradio.fm/u-minsku-adkryli-park-imya-uga-chavesa У Мінску адкрылі парк імя Уга Чавеса]&lt;/ref&gt;
 
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Kamiennaja Horka}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Мікрараёны Мінска}}

[[Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска]]
[[Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>34qneo46blrp0eeptzaqdk2ifqxcdzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свабодныя праграмы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2666</id>
    <revision>
      <id>5172448</id>
      <parentid>4835843</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>6180</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4896" sha1="1vjzu7y4amwrfpcuzb62fpm59t53lfx" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
'''Свабодныя праграмы''', '''свабоднае праграмнае забеспячэнне''' ({{lang-en|free software або libre software}}) — паводле азначэння [[Фонд Свабоднага праграмнага забеспячэння|Фонду свабоднага праграмнага забеспячэння]], гэта [[праграмнае забеспячэнне]], якое можна выкарыстоўваць, капіраваць, вывучаць, змяняць і распаўсюджваць без абмежаванняў.

Цэнтральнае месца ў канцэпцыі свабодных праграм займае свабода [[Зыходны код|зыходнага кода]]. Права вывучаць і змяняць камп’ютарную праграму прадугледжвае, што зыходны код будзе даступны карыстальнікам гэтай праграмы. Такім чынам, свабодныя праграмы маюць ''адкрыты зыходны код'', у адрозненне ад прапрыетарных праграм, якія маюць ''закрыты зыходны код''.

Звычайна свабодныя праграмы распаўсюджваюцца згодна з умовамі [[Ліцэнзія на праграмнае забеспячэнне|свабоднай ліцэнзіі]], напрыклад ліцэнзій [[GPL]] ці [[Ліцэнзія MIT|MIT]].

Тэрмін «свабоднае праграмнае забеспячэнне» цесна звязаны з імем [[Рычард Столман|Рычарда Столмана]], які ў 1983 годзе ўзначаліў рух за свабоднае праграмнае забеспячэнне і запусціў [[праект GNU]] для стварэння свабодных праграм. Трэба адзначыць, што сам тэрмін выкарыстоўваўся значна раней, у тым ліку ў сувязі з выпускам [[BSD]].

== Тэрміналогія ==

Свабодныя праграмы трэба адрозніваць ад іншых відаў праграм, такіх як:
* прапрыетарныя праграмы ({{lang-en|proprietary software}}), напрыклад [[Microsoft Office]], [[Adobe Photoshop]], [[Facebook]]. Карыстальнікі гэтых праграм не могуць вывучаць, змяняць ці распаўсюджваць іх зыходны код. Часцей за ўсё прапрыетарныя праграмы платныя — аднаразова ці па падпісцы — і вымагаюць згоды з [[Карыстальніцкае пагадненне|карыстальніцкім пагадненнем]]
* бясплатныя праграмы ({{lang-en|freeware або gratis}}) — від прапрыетарных праграм, якія не патрабуюць аплаты, аднак усё адно абароненыя ліцэнзіяй ад капіравання, вывучэння ці змены зыходнага кода. Напрыклад, [[Skype]] або [[TeamViewer]] (для некамерцыйнага выкарыстання).
* праграмы з адкрытым зыходным кодам ({{lang-en|open source software}}) — у пераважнай большасці сітуацый гэты тэрмін разумеюць у тым жа сэнсе, што і свабодныя праграмы, аднак некаторыя арганізацыі прапануюць праграмы з доступам да прагляду зыходнага коду без права яго змянення ці далейшага распаўсюджвання. У англамоўнай культуры для такіх сітуацый выкарыстоўваюць тэрмін «праграмы з доступам да зыходнага коду» ({{lang-en|source-available}}). Распрацоўшчыкі выкарыстоўваюць назву «свабодныя праграмы з адкрытым зыходным кодам» ({{lang-en|free and open-source software, FOSS}}), каб падкрэсліць, што код праграмы ліцэнзаваны для выкарыстання, капіравання, змянення і распаўсюду без аніякіх абмежаванняў.

== Гл. таксама ==
* [[GNU Free Documentation License]]
* [[Linux Vacation / Eastern Europe]]
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне]]</text>
      <sha1>1vjzu7y4amwrfpcuzb62fpm59t53lfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чавускі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2950</id>
    <revision>
      <id>5172344</id>
      <parentid>5029185</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21932" sha1="jxa60nwejk8t0agrhyeq7earcrt75ca" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва                 = Чавускі раён
|Арыгінальная назва            = 
|Герб                             = Coat of Arms of Čavusy, Belarus.png
|Сцяг                             = 
|Краіна                           = [[Беларусь]]
|Статут                           = раён 
|Гімн                             = 
|Уваходзіць у                         = [[Магілёўская вобласць]]
|Уключае                         = 
|Сталіца                          = [[Чавусы]]
|Датаўтварэння             = [[17 ліпеня]] [[1924]]
|Скасаванне                = 
|Раздзел                            = 
  |Назва раздзела                 = 
|Глава2                           = 
  |Назва главы2                = 
|ВУП                              = 
  |Год ВУП                        = 
  |Месца па ВУП                   = 
  |ВУП на душу насельніцтва          = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
|Мова                             = 
|Мовы                            = &lt;small&gt;'''Родная мова:'''&lt;/small&gt; [[Беларуская мова|беларуская]] 60,79 %, [[руская мова|руская]] 38,57 %&lt;br/&gt;&lt;small&gt;'''Размаўляюць дома:'''&lt;/small&gt; беларуская 19,12 %, руская 79,47 %&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot; /&gt;
|Насельніцтва                        = 21&amp;nbsp;242 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=21 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
  |Год перапісу                   = 2009
  |Месца па насельніцтве             = 12
  |Шчыльнасць                      = 14,44
  |Месца па шчыльнасці             = 16
  |Нацыянальны склад            = [[беларусы]] — 94,32 %, &lt;br /&gt; [[рускія]] — 4,1 %, &lt;br /&gt; іншыя — 1,58 %&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot; /&gt;
  |Канфесійны склад        = 
|Плошча                          = 1&amp;nbsp;471,39&lt;ref&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)&lt;/ref&gt; 
  |Месца па плошчы               = 8
|Максімальная вышыня              = 
|Сярэдняя вышыня                   = 
|Мінімальная вышыня               = 
|Шырата                           = 
|Даўгата                          = 
|Карта                            = Mogilev-Oblast-Chausy.png
|Часавыпояс                      = +2
|Абрэвіятура                     = 
|ISO                              = 
|FIPS                             = 
|Код аўтамабільных нумароў        = 
|Сайт                             = 
|Заўвагі                       =  
}}

'''Ча́вускі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Чавусы]]. На поўначы мяжуе з [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскім]], на захадзе — з [[Магілёўскі раён|Магілёўскім]] і [[Быхаўскі раён|Быхаўскім]], на поўдні — з [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскім]], на ўсходзе — з [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім]] і [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскім раёнамі]].

== Геаграфія ==
Раён займае частку [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўскай раўніны]]. У фарміраванні рэльефу галоўную ролю адыграў сожскі ледавік і яго водна-ледавіковыя патокі. Тэрыторыя раёна раўнінна-ўзгорыстая, мае агульны нахіл з поўначы на поўдзень. Плошча — 1471 км², з іх ралля — 53006 га, лугі — 27500 га, лясы — 44780 га, балоты — 3790 га, вадаёмы — 1780 га. Асноўныя рэкі — [[Проня]] з прытокамі [[Бася]] і [[Раста]].

Горад [[Чавусы]] — цэнтр Чавускага раёна, размешчаны на рацэ Бася. Знаходзіцца на адлегласці 41 км ад Магілёва, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Чавусы на лініі «Магілёў-[[Крычаў]]».

== Гісторыя ==
Горад вядомы з сярэдзіны XVI стагоддзя як вёска Чаўсавічы. З [[1589]] года ў [[Магілёўская эканомія|Магілёўскай эканоміі]]. З [[1604]] года населены пункт набыў статус горада. У [[1634]] годзе горад атрымаў магдэбургскае права. З [[1924]] года горад — цэнтр раёна. У дарэвалюцыйны час горад [[Чавусы]] быў цэнтрам [[Чавускі павет|аднайменнага павета]].

Чавускі раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 17 сельсаветаў: [[Антонаўскі сельсавет (Чавускі раён)|Антонаўскі]], [[Благавіцкі сельсавет|Благавіцкі]], [[Ваўкавіцкі сельсавет|Ваўкавіцкі]], [[Галавенчыцкі сельсавет|Галавенчыцкі]], [[Галузскі сельсавет|Галузскі]], [[Даўгамохаўскі сельсавет|Даўгамохаўскі]], [[Кузьмініцкі сельсавет (Чавускі раён)|Кузьмініцкі]], [[Пілешчынскі сельсавет|Пілешчынскі]], [[Прудкоўскі сельсавет (Чавускі раён)|Прудкоўскі]], [[Прылескі сельсавет|Прылескі]], [[Пуцькаўскі сельсавет|Пуцькаўскі]], [[Радамльскі сельсавет|Радамльскі]], [[Самулкаўскі сельсавет|Самулкаўскі]], [[Сушчоўскі сельсавет|Сушчоўскі]], [[Усушкаўскі сельсавет|Усушкаўскі (Усушскі)]], [[Хаўмоўскі сельсавет|Хаўмоўскі]] і [[Чавускі сельсавет|Чавускі]]. 21 жніўня 1925 года Галузскі сельсавет перайменаваны ў [[Жаліўскі сельсавет|Жаліўскі]], Кузьмініцкі — у [[Дужаўшчынскі сельсавет|Дужаўшчынскі (Гужаўшчынскі)]], Пілешчынскі — у [[Макрадскі сельсавет|Макрадскі]]. 24 верасня 1926 года Чавускі сельсавет скасаваны. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 2 сакавіка 1931 года да раёна далучаны [[Амхініцкі сельсавет|Амхініцкі (Вялікаамхініцкі)]], [[Зарэсценскі сельсавет|Зарэсценскі]], [[Сухарэўскі сельсавет|Сухарэўскі]], [[Хацетаўскі сельсавет|Хацетаўскі]], [[Хацкавіцкі сельсавет|Хацкавіцкі]] сельсаветы скасаванага [[Лупалаўскі раён|Лупалаўскага раёна]]. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Жданавіцкі сельсавет (Чавускі раён)|Жданавіцкі]], [[Кароўчынскі сельсавет|Кароўчынскі]], [[Суслаўскі сельсавет|Суслаўскі]], [[Чэрнеўскі сельсавет (Чавускі раён)|Чэрнеўскі]] сельсаветы скасаванага [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]], [[Асінаўскі сельсавет (Чавускі раён)|Асінаўскі]], [[Дзеднеўскі сельсавет|Дзеднеўскі]], [[Робцаўскі сельсавет|Робцаўскі]] сельсаветы скасаванага [[Расненскі раён|Расненскага раёна]]. 25 ліпеня 1931 года Чэрнеўскі, 5 верасня 1931 года Жданавіцкі сельсаветы перададзены ў склад [[Горацкі раён|Горацкага раёна]]. 5 снежня 1931 года да раёна далучаны [[Верамейскі сельсавет|Верамейскі (Верамееўскі) сельсавет]] [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]], які 20 студзеня 1932 года вернуты ў склад Чэрыкаўскага раёна. 12 лютага 1935 года Зарэсценскі, Кароўчынскі, Радамльскі, Робцаўскі, Суслаўскі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Амхініцкі, Ваўкавіцкі, Галавенчыцкі, Даўгамохаўскі, Дзеднеўскі, Жаліўскі, Прылескію Самулкаўскі, Хаўмоўскі, Хацетаўскі сельсаветы, утвораны [[Гарбавіцкі сельсавет (Чавускі раён)|Гарбавіцкі сельсавет]], Макрадскі сельсавет перайменаваны ў [[Варварынскі сельсавет|Варварынскі]]. 16 верасня 1959 года да раёна далучаны Зарэсценскі сельсавет Дрыбінскага раёна. 14 кастрычніка 1959 года Пуцькаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Жаліўскі сельсавет|Жаліўскі]]. 13 лістапада 1959 года скасаваны Зарэсценскі сельсавет. 16 мая 1960 года скасаваны Асінаўскі, Варварынскі, Дужаўшчынскі, Жаліўскі, Сушчоўскі, Усушкаўскі, Хацкавіцкі сельсаветы, утвораны [[Ваўкавіцкі сельсавет|Ваўкавіцкі]] і [[Пуцькаўскі сельсавет|Пуцькаўскі]] сельсаветы. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны [[Верамейскі сельсавет]] [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёна]], [[Гіжэнскі сельсавет|Гіжэнскі]] і [[Лапаціцкі сельсавет|Лапаціцкі]] сельсаветы [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]]. 22 лістапада 1963 года Гіжэнскі сельсавет перайменаваны ў [[Целяшоўскі сельсавет (Чавускі раён)|Целяшоўскі]]. 11 красавіка 1964 года ўтвораны [[Жаліўскі сельсавет]]. 25 снежня 1964 года Сухарэўскі сельсавет перададзены ў склад [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]], утвораны [[Цемравіцкі сельсавет]]. 6 студзеня 1965 года Лапаціцкі і Целяшоўскі сельсаветы перададзены Слаўгарадскаму раёну, Верамейскі сельсавет — Крычаўскаму раёну. 4 чэрвеня 1965 года ўтвораны [[Дужаўскі сельсавет]], 27 чэрвеня 1969 года — [[Вайнілаўскі сельсавет (Чавускі раён)|Вайнілаўскі сельсавет]]. 20 кастрычніка 1995 года Чавускі раён і горад Чавусы аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 23 снежня 2009 года скасаваны Дужаўскі, Прудкоўскі сельсаветы, Благавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Каменскі сельсавет (Чавускі раён)|Каменскі]], Жаліўскі сельсавет — у [[Радамльскі сельсавет|Радамльскі]], Пуцькаўскі сельсавет — у [[Асінаўскі сельсавет (Чавускі раён)|Асінаўскі]], Цемравіцкі сельсавет — у [[Сласцёнаўскі сельсавет|Сласцёнаўскі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf |title=Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области |access-date=29 студзеня 2023 |archive-date=24 лістапада 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124111409/http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39%28003-014%29.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 20 лістапада 2013 года скасаваны Сласцёнаўскі сельсавет&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D913m0061089&amp;p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]&lt;/ref&gt;.

== Дэмаграфія ==
Насельніцтва раёна складае 29,7 тыс. чалавек. Усяго акрамя Чавусаў налічваецца 172 сельскіх населеных пункта.

* У раёне на 1 студзеня [[2001]] года пражывала 25500 чалавек. У Чавусах — 11 тысяч, у сельскіх населеных пунктах — 14500 чалавек.
* На пачатак [[2004]] года ў раёне пражывала 23317 чалавек. У Чавусах — 10848 чалавек, у сельскіх населеных пунктах — 12469 чалавек.
* На 1 студзеня [[2009]] года пражывала 20800 чалавек. У Чавусах — 10,4 тысячы, у сельскіх населеных пунктах — 10400 чалавек.
* На 1 студзеня 2025 года ў раёне жыло 16 291 чал., у тым ліку ў Чавусах — 9 690&lt;ref&gt;''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).&lt;/ref&gt;.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы горада выпускаюць малочную прадукцыю, ажыццяўляюць першасную апрацоўку лёну, вырабляюць будаўнічыя матэрыялы.

== Транспарт ==
Горад Чавусы — вузел аўтадарог на [[Магілёў]], Крычаў, [[Мсціслаў]], [[Чэрыкаў]].

== Славутасці ==
{{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Чавускага раёна}}

== Старшыні райвыканкама ==
* з 27 сакавіка 2023 — [[Дзмітрый Міхайлавіч Акуліч]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;[https://blr.belta.by/president/view/upraulentsy-mjastsovaj-vertykali-dyrektary-pradpryemstvau-i-namesniki-ministrau-kadravy-dzen-u-126324-2023/ Упраўленцы мясцовай вертыкалі, дырэктары прадпрыемстваў і намеснікі міністраў. Кадравы дзень у Прэзідэнта] // [[БелТА]]. 27 сакавіка 2023&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Сямён Іванавіч Азараў]] (1909, в. [[Вілейка (Чавускі раён)|Вілейка]] — 1942) — [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Іван Аношкін]] — беларускі пісьменнік.
* [[Яўген Піліпавіч Барысенка]] — беларускі вучоны ў галіне сельскай гаспадаркі.
* [[Алесь Емяльянаў]] (1952, [[Забалацце (Чавускі раён)|Забалацце]] — 2005) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]].
* [[Андрэй Ігнатавіч Івіцкі]] — беларускі вучоны ў галіне меліярацыі.
* [[Аляксандр Віктаравіч Клачкоў]] (нар. 1952, в. [[Ваўкавічы (Чавускі раён)|Ваўкавiчы]]) — навуковец у галiне механiзацыi сельскай гаспадаркi, займаецца лiтаратурнай творчасцю.
* [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]] (1788—1877) — беларускі мовазнавец-[[лексікограф]], [[фалькларыст]] і [[этнограф]], стваральнік першага беларускага слоўніка.
* [[Мікалай Цярэнцьевіч Палякоў]] — беларускі скульптар.
* [[Уладзімір Лаўрэнавіч Рагуцкі]] — беларускі паэт.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17}}
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

== Спасылкі ==
* [http://chausy.mogilev-region.by/ru/region/amin_delenie Адміністрацыйны падзел і вёскі Чавускага раёна]{{Недаступная спасылка}}
* [http://chausy.info/chausy_svedeniya/ Звесткі аб Чавускім раёне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170224183845/http://chausy.info/chausy_svedeniya/ |date=24 лютага 2017 }} (руск.)
* [http://chausy.info/geografiya/ Геаграфічныя звесткі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190731051652/http://chausy.info/geografiya/ |date=31 ліпеня 2019 }} (руск.)

{{Чавускі раён}}
{{Адміністрацыйны падзел Магілёўскай вобласці}}
{{Навігацыйная табліца з падгрупамі
|navbar       = plain
|загаловак    = Чавускі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках
|спіс1        = {{Магілёўская акруга|child|загаловак=Чавускі раён у [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акрузе]] (1924—1930)}}
|спіс2        = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Чавускі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці БССР]] (з 1938)}}
}}

[[Катэгорыя:Чавускі раён| ]]
[[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]]</text>
      <sha1>jxa60nwejk8t0agrhyeq7earcrt75ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорны бусел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2961</id>
    <revision>
      <id>5172418</id>
      <parentid>5074251</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13500" sha1="2nkxwck1dkvhckoma6ibvet4kj9vuir" xml:space="preserve">{{Таксон
| name               = Чорны бусел
| regnum             = Жывёлы
| image file         = Ciconia nigra 3 (Marek Szczepanek).jpg
| image title        = 
| image descr        = 
| parent             = Ciconia
| rang               = Від
| latin              = Ciconia nigra
| author             = ([[Linnaeus]], [[1758]])
| syn                =
| typus              =
| children           =
| range map          = Ciconia nigra distr.png
| range legend       = 
{{легенда|#FF9900|&lt;small&gt;Месцы гняздоўяў&lt;/small&gt;}}
{{легенда|#339966|&lt;small&gt;Круглы год&lt;/small&gt;}}
{{легенда|#3366FF|&lt;small&gt;Міграцыі&lt;/small&gt;}}
| iucnstatus = LC
| wikispecies = Ciconia nigra
| commons = Category:Ciconia nigra
| iucn = 106003830
| itis = 174909
| ncbi = 36241
| eol = 1049147
}}

'''Бусел чорны''', '''Га́йстар''' (''Ciconia nigra'') — [[птушка]] з атраду [[буслападобныя|буслападобных]] сямейства [[бусліныя|бусліных]] (''Ciconia'').

== Апісанне ==

Па сваіх памерах крыху меншы чым [[белы бусел]] (да 100 см даўжынёй, масай да 3 кг), птушка з доўгімі шыяй і нагамі. У палёце шыя выцягнутая. Верхняя частка тулава, галава, шыя і перад грудзі маюць металічна-бліскучы чорны колер, пер'е — з зеленаватым, пурпурным альбо медным металічным адлівам у залежнасці ад святла.

== Арэал ==

Разарваны арэал распасціраецца праз усю Еўразію, лакальна ў паўднёвай частцы Афрыкі. У [[Еўразія|Еўразіі]] жыве ў лясной зоне, імкнучыся пазбягаць людзей. У Беларусі чорны бусел гняздуецца на ўсёй тэрыторыі за выключэннем бязлесных і найболей гаспадарча засвоеных раёнаў. У Расіі чорны бусел засяляе тэрыторыю ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] праз [[Уральскія горы|Урал]] па 60-61 паралелі і ўсю Паўднёвую [[Сібір]] да [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. На [[Курыльскія астравы|Курылах]], востраве [[Сахалін]] і паўвостраве [[Камчатка]] не сустракаецца. Асобная папуляцыя жыве на поўдні Расіі, у лясах [[Чачня|Чачні]], [[Дагестан]]а, [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага краю]]. Найбольшая колькасць птушак у Расіі гняздуецца ў раёне [[Прымор'е|Прымор'я]]. Зімуе ў паўднёвай [[Азія|Азіі]] і ў [[Афрыка|Афрыцы]]. У Паўднёвай [[Афрыка|Афрыцы]] жыве аселая папуляцыя чорных буслоў.

Найбольшая ў свеце папуляцыя чорнага бусла жыве на тэрыторыі заказніка [[Сярэдняя Прыпяць]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adu.by/en/component/content/article/chorny-busel-ptushka-goda-2026-u-belarusi.html?catid=538:ekologiya&amp;Itemid=239|title=Чорны бусел – птушка года 2026 у Беларусі - Национальный образовательный портал|website=adu.by|access-date=2025-12-31|archive-date=20 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120123933/https://adu.by/en/component/content/article/chorny-busel-ptushka-goda-2026-u-belarusi.html?catid=538:ekologiya&amp;Itemid=239|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Месцапражыванне і спосаб жыцця ==

Спосаб жыцця чорнага бусла вывучаны слаба. Гэтая скрытная птушка любіць сяліцца ў глухіх, старых лясах на раўнінах і перадгор'ях каля вадаёмаў па суседстве з балотамі, далінамі рэк або забалочанымі лугамі. Аддае перавагу ліставым участкам — алешнікі, поймавыя дубровы, а таксама змяшаныя лясы, радзей селіцца ў старых іглавых лясах. У апошні час пачасціліся выпадкі гнездавання зблізку селішчаў чалавека (да 500 м ад населенага пункта), на боку высечак, дарог, на штучных вадаёмах, другасна забалочаных пасля правядзення асушальных прац тэрыторыях, дзе часта адзначаюцца навалы да некалькіх дзясяткаў асобін.

У палёце чорны бусел, як і іншыя буслы, часта парыць, распластаўшы крылы. Як і ўсе буслы, чорны ляціць, выцягнуўшы наперад шыю і адкінуўшы назад доўгія тонкія ногі.

== Размнажэнне ==
[[Выява:Cigogne Noire MHNT.jpg|thumb|'' Ciconia nigra'']]
Гнёзды будуе на вышыні ад 3,5 да 26 метраў у кроне старых, высокіх дрэў або на прыступках, скал ў месцах далёкіх ад людскога жылля, у лясных гушчарах. Часам гнёзды чорнага бусла сустракаюцца ў гарах — на вышыні да 2200 метраў над узроўнем мора.

Апісаныя выпадкі гнездавання на стозе сена, на зямлі, насцілах для вулляў, размешчаных на дрэвах. Таксама засяляе адмысловыя штучныя платформы. Гняздо з галінак, латок высланы сухой травой, кавалкамі дзірвана, часам мохам з прымешкай лісця і поўсці. Як і ў [[белы бусел|белых буслоў]], у чорных адно гняздо выкарыстоўваецца на працягу шэрагу гадоў, часам з перапынкамі, стала дабудоўваецца і можа дасягаць значных памераў. На месцы гнездавання буслы прылятаюць у канцы сакавіка — пачатку красавіка. Самец запрашае самку на гняздо, распушаным белае падхвосцем і выдаючы сіпаты свіст.

Чорны бусел — манагамная птушка, размножвацца пачынае з трох гадоў. Адна пара можа мець па 2 гнязды на адлегласці 150—1000 м адно ад другога і займаць іх па чарзе. Адкладвае ад 2 да 6 белых яек. Сярэднія памеры яек 65,3 — 47,2 мм. Бакі жылога гнязда і лясны подсціл пад ім заўсёды вапнавыя-белыя ад экскрыментаў. Гэтым яно адрозніваецца ад гнёздаў драпежных птушак. Наседжваюць абедзве птушкі 32-38 сутак. Паколькі насіжванне пачынаецца з першага адкладзенага яйка, птушаняты з'яўляюцца неадначасова. Птушаняты, якія толькі вылупіліся, белага ці шараватага колеру з аранжавай ў аснавання дзюбай. Кончык дзюбы зелянява-жоўты. Прыкладна 10 дзён птушаняты чорнага бусла толькі ляжаць у гняздзе, затым пачынаюць садзіцца. Ва ўзросце 35-40 дзён ўстаюць на ногі. Усяго ў гняздзе птушаняты сядзяць 55-65 дзён. Бацькі кормяць птушанят каля 4-5 раз у суткі, адрыгваючы ежу. Птушаняты канчаткова пакідаюць гняздо на 70-75 суткі.

=== Харчаванне ===
Сілкуецца ў асноўным рыбай, дробнымі воднымі хрыбтовымі і бесхрыбтовымі жывёламі, корміцца на плыткаводдзі, заліўных лугах і паблізу ад вадаёмаў. На зімоўку, акрамя пералічанага корміцца дробнымі грызунамі, буйнымі казуркамі, радзей змеямі і яшчаркамі, малюскамі.

== Голас ==
Чорны бусел, як і [[бусел белы|белы бусел]], падае голас вельмі неахвотна і рэдка. Як правіла, у палёце выдае гучны крык, які можна перадаць як «чэ-лі» ці «чы-лін», ціха перагаворваецца на гняздзе. Дзюбай стукае таксама рэдка. У шлюбны перыяд выдае гучны сіп.

Птушаняты чорнага бусла маюць грубы і непрыемны голас.

== Чорны бусел і чалавек ==
У заапарках былі спробы скрыжавання чорнага і белага буслоў. Нярэдкія выпадкі, калі самец чорнага бусла, знаходзячыся ў адным вальеры з самкай белага бусла, пачынае да яе заляцацца. Аднак вывесці гібрыдных птушанят гэтых двух відах немагчыма з-за моцнага адрознення ў шлюбных рытуалах.

== Чорны бусел у літаратуры і мастацтве ==

{{Фотарадок|The Soviet Union 1969 CPA 3794 stamp (Black Stork).jpg|2005. Stamp of Belarus 0615.jpg|Stamp of Kazakhstan 227.jpg|ш3=150|текст=Выявы чорнага бусла на [[Паштовая марка|марках]] СССР, Беларусі і Казахстана.}}

* [[Валянцін Антонавіч Лукша|Валянцін Лукша]], верш «Чорныя буслы»&lt;ref&gt;[http://www.lib.by/paezija/viersy-luksa.html Чорныя буслы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060115182008/http://www.lib.by/paezija/viersy-luksa.html |date=15 студзеня 2006 }}&lt;/ref&gt;
* [[Віктар Апанасавіч Казько|Віктар Казько]], аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел»
* [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]], фільм «Чорны бусел»

== Ахова ==

Занесены ў [[Чырвоная кніга Расіі|Чырвоную кнігу Расіі]], [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]], [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоную кнігу Украіны]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5
* ''Бейчек В., Штясны К.'' Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: Лабиринт-пресс.
* ''Акимушкин И.'' Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся — М.: Мысль, 1995.
* Красная книга Российской Федерации — М.: АСТ, 2001.
* ''Ганзак Я.'' Иллюстрированная энциклопедия птиц. — Прага: Артия, 1974.
* Жизнь животных т.6. Птицы — М.: «Просвещение», 1986.

== Спасылкі ==
{{Чырвоная кніга Беларусі|жывёла|24|III}}
* [http://slounik.org/147001.html Чорны бусел]
* [http://ptushki.org/bird/65.html Сайт ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180723174818/http://ptushki.org/bird/65.html |date=23 ліпеня 2018 }}
* [http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/25/18.htm Асабліва небяспечныя беларускія жывёлы ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100923130143/http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/25/18.htm |date=23 верасня 2010 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Бусліныя]]
[[Катэгорыя:Птушкі Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Птушкі Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]
[[Катэгорыя:Птушкі на марках]]</text>
      <sha1>2nkxwck1dkvhckoma6ibvet4kj9vuir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэрвеньскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2971</id>
    <revision>
      <id>5172591</id>
      <parentid>5127709</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15761" sha1="ifcifdnb88w40znv3clmmm1c8i6au4w" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва                 = Чэрвеньскі раён
|Арыгінальная назва            = 
|Герб                             = Coat of Arms of Červień, Belarus.svg
|Сцяг                             = 
|Краіна                           = [[Беларусь]]
|Статут                           = раён 
|Гімн                             = 
|Уваходзіць у                         = [[Мінская вобласць]]
|Уключае                         = 
|Сталіца                          = [[Чэрвень (горад)|Чэрвень]]
|Датаўтварэння             = [[17 ліпеня]] [[1924]]
|Скасаванне                = 
|Раздзел                            = 
  |Назва раздзела                 = 
|Глава2                           = 
  |Назва главы2                = 
|ВУП                              = 
  |Год ВУП                        = 
  |Месца па ВУП                   = 
  |ВУП на душу насельніцтва          = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
|Мова                             = 
|Мовы                            = &lt;small&gt;'''Родная мова:'''&lt;/small&gt; [[Беларуская мова|беларуская]] 77,95 %, [[руская мова|руская]] 19,73 %&lt;br/&gt;&lt;small&gt;'''Размаўляюць дома:'''&lt;/small&gt; беларуская 47,13 %, руская 46,36 %&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot; /&gt;
|Насельніцтва                        = 33&amp;nbsp;383 чал.&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
  |Год перапісу                   = 2009
  |Месца па насельніцтве             = 15
  |Шчыльнасць                      = 20,47
  |Месца па шчыльнасці             = 13
  |Нацыянальны склад            = [[беларусы]] — 93,2 %, &lt;br /&gt; [[рускія]] — 4,27 %, &lt;br /&gt; іншыя — 2,53 %&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot; /&gt;
  |Канфесійны склад        = 
|Плошча                          = 1&amp;nbsp;630,39&lt;ref&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)&lt;/ref&gt;  
  |Месца па плошчы               = 14
|Максімальная вышыня              = 
|Сярэдняя вышыня                   = 
|Мінімальная вышыня               = 
|Шырата                           = 
|Даўгата                          = 
|Карта                            = Miensk province, Červień district.svg
|Часавыпояс                      = [[UTC+2]]
|Абрэвіятура                     = 
|ISO                              = 
|FIPS                             = 
|Код аўтамабільных нумароў        = 
|Сайт                             = 
|Заўвагі                       =  
}}
'''Чэ́рвеньскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Чэрвень (горад)|Чэрвень]].

== Геаграфія ==

=== Геаграфічнае становішча ===
Знаходзіцца на ўсходзе Мінскай вобласці. Мяжуе з [[Мінскі раён|Мінскім]], [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]], [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім]], [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] раёнамі Мінскай вобласці і [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]] раёнам [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]].

=== Рэльеф і карысныя выкапні ===
Тэрыторыя раёна размешчана ў межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Пераважаюць вышыні 180—200 м, максімальная 209 м (на поўнач ад вёскі [[Валевачы]]).

[[Карысныя выкапні]]: некалькі радовішчаў будаўнічага [[Пясок|пяску]], [[Гліна|гліны]], [[торф]]у.

=== Клімат і расліннасць ===
[[Клімат]] умерана-кантынентальны. Сярэдняя [[тэмпература]] студзеня −6,9 [[Градус Цэльсія|°С]], ліпеня 17,8&amp;nbsp;°C. [[Атмасферныя ападкі|Ападкаў]] 630 мм. [[Вэгетацыйны перыяд]] — 187 дзён.

Лясы (39 % тэрыторыі раёна) пераважна [[хваёвыя лясы|хваёвыя]], [[бярозавыя лясы|бярозавыя]], [[яловыя лясы|яловыя]], [[чорнаалешнікавыя лясы|чорнаалешнікавыя]].

=== Гідраграфія ===
Галоўныя [[Рака|рэкі]] — [[Волма (прыток Свіслачы)|Волма]] (з прытокам [[Ваўмянка Новая]]), [[Уса (прыток Бярэзіны)|Уса]], [[Уша (прыток Бярэзіны)|Уша]]. Найбуйнейшыя [[Возера|азёры]] — [[Пясочнае (возера)|Пясочнае]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|13|||162}}&lt;/ref&gt;, [[Возера Дзікае|Дзікае]], [[Возера Лукова|Лукова]].

== Гісторыя ==
Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — горад [[Чэрвень]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 11 сельсаветаў: [[Вайнілаўскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Вайнілаўскі]], [[Горацкі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Горацкі (Горкаўскі)]], [[Грабёнкаўскі сельсавет|Грабёнкаўскі]], [[Грабянецкі сельсавет|Грабянецкі]], [[Дамавіцкі сельсавет|Дамавіцкі]], [[Калодзезскі сельсавет|Калодзезскі]], [[Кліноцкі сельсавет|Кліноцкі]], [[Лядскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Лядскі (Старалядзенскі)]], [[Раваніцкі сельсавет|Раваніцкі]], [[Руднянскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Руднянскі]], [[Хутарскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Хутарскі]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Валевачскі сельсавет]] скасаванага [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Горацкі і Грабёнкаўскі сельсаветы, 25 ліпеня 1959 года — Дамавіцкі сельсавет. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны [[Смілавіцкі сельсавет]] скасаванага [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]]. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Беразіно]], [[Багушэвіцкі сельсавет|Багушэвіцкі]], [[Бярэзінскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Бярэзінскі]], [[Брадзецкі сельсавет|Брадзецкі]], [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскі]], [[Дзмітравіцкі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Дзмітравіцкі]], [[Каменнаборскі сельсавет|Каменнаборскі]], [[Капланецкі сельсавет|Капланецкі]], [[Ляжынскі сельсавет|Ляжынскі]], [[Мачаскі сельсавет|Мачаскі]], [[Пагосцкі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Пагосцкі]], [[Паплаўскі сельсавет|Паплаўскі]], [[Сялібскі сельсавет|Сялібскі]], [[Ушанскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Ушанскі]] і [[Якшыцкі сельсавет|Якшыцкі]] сельсаветы скасаванага [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]], якія 6 студзеня 1965 года перададзены ў склад адноўленага Бярэзінскага раёна. 20 кастрычніка 1995 года горад Чэрвень і Чэрвеньскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 30 снежня 2009 года скасаваны Грабянецкі і Хутарскі сельсаветы, Вайнілаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Чэрвеньскі сельсавет|Чэрвеньскі]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
: 2002 — 37,7 тыс.
: 2008 — 34,3 тыс.

== Гаспадарчая дзейнасць ==
[[Сельская гаспадарка]] спецыялізуецца на мяса-малочнай жывёлагадоўлі, свінагадоўлі, птушкагадоўлі. Вырошчваюць зерневыя і [[Кармавыя культуры|кармавыя]] культуры, [[рапс]], [[лён]], [[Бульба|бульбу]]. Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай, харчовай, гарбарнай прамысловасці. Рыбгас «Волма».

Па тэрыторыі раёна праходзяць аўтадарогі М4 ([[Мінск]] — [[Чэрвень (горад)|Чэрвень]] — [[Магілёў]]), Р59 ([[Мар’іна Горка]] — [[Чэрвень (горад)|Чэрвень]] — [[Смалявічы]]), Р69 ([[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]] — [[Смілавічы]] — [[Смалявічы]]) і інш.

== Інфармацыя для турыстаў ==
Захаваліся помнікі архітэктуры: палацава-паркавы ансамбль і касцёл святога Антонія (канец XVIII — пачатак XIX стст.) ў в. [[Раванічы]], палацавы комплекс і Свята-Траецкая царква (1668) у пасёлку [[Смілавічы]].

== Вядомыя асобы ==
* [[Пётр Васілевіч Варабей]]
* [[Валерый Станіслававіч Аношка]]
* [[Ібрагім Барысавіч Канапацкі|Ібрагім Канапацкі]] (1949, [[Смілавічы]] — 2005) — беларускі грамадска-палітычны, культурны і рэлігійны дзеяч, гісторык, адзін з лідараў [[Беларускія татары|татарскай дыяспары Беларусі]].
* [[Георгій Колас]]
* [[Станіслаў Манюшка]] (1819—1872) — беларускі і польскі кампазітар. Нарадзіўся ў былым фальварку Убель (побач з сучасным пасёлкам Азёрны).
* [[Яўген Фёдаравіч Мірановіч]] (1917—1980) — беларускі гаспадарчы дзеяч, заслужаны аграном БССР, Герой Сацыялістычнай Працы. Нарадзіўся ў мястэчку [[Смілавічы]].
* [[Вячаслаў Шыдлоўскі]] (1913, в. Карзуны — 1997) — мемуарыст, геолаг, мастак&lt;ref&gt;У. Арлоў. Імёны Свабоды (стар 446)&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
* Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648с. ISBN 978-985-11-0384-9
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}}

== Спасылкі ==
* [https://www.radzima.org/be/rayon/chervenski.html Здымкі на Radzima.org]

{{Чэрвеньскі раён}}
{{Адміністрацыйны падзел Мінскай вобласці}}
{{Навігацыйная табліца з падгрупамі
|navbar       = plain
|загаловак    = Чэрвеньскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках
|базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}};
|спіс1        = {{Менская акруга|child|загаловак=Чэрвеньскі раён у [[Менская акруга|Менскай акрузе]] (1924—1930)}}
|спіс2        = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Чэрвеньскі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (з 1938)}}
}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чэрвеньскі раён| ]]
[[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]]</text>
      <sha1>ifcifdnb88w40znv3clmmm1c8i6au4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1943</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9159</id>
    <revision>
      <id>5172260</id>
      <parentid>5009634</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Падзеі */</comment>
      <origin>5172260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9224" sha1="2jbhj6vbjpmsvzwpp2lkomuovi67pyw" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
[[Файл:RIAN_archive_44732_Soviet_soldiers_attack_house.jpg|thumb|Чырвонаармейцы ідуць у атаку, [[Сталінград]].]]
[[Файл:Katyń, ekshumacja ofiar.jpg|thumb|Эксгумацыя катынскай магілы.]]
[[Файл:Teheran conference-1943.jpg|thumb|[[І. Сталін]], [[Ф. Рузвельт]], [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]] на Тэгеранскай канферэнцыі.]]
[[Файл:Miensk, Kalvaryja, Brama. Менск, Кальварыя, Брама (12.1943).jpg|thumb|Пахаванне Вацлава Іваноўскага ў Мінску.]]
* [[11 студзеня]]: [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія]] страцілі тэрытарыяльныя правы ў [[Кітай|Кітаі]].
* [[15 студзеня]]: У [[ЗША]] скончана будаўніцтва самага вялікага ў свеце адміністрацыйнага будынка — [[Пентагон]]а.
* [[2 лютага]]: Поўнай капітуляцыяй германскіх войск завяршылася [[Сталінградская бітва]].
* [[9 лютага]]: Пачалася [[Краснадарская наступальная аперацыя]], ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў вызвалены горад [[Белгарад]].
* [[11 лютага]]: [[Іосіф Сталін]] падпісаў рашэнне аб пачатку ў [[СССР]] працы над стварэннем атамнай бомбы.
* [[14 лютага]]: Ад нямецка-фашысцкай акупацыі вызвалены [[Растоў-на-Доне]].
* [[22 лютага]]: Створана [[група армій «Афрыка»]] — злучэнне італа-нямецкіх войскаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].
* [[6 красавіка]]: У [[Нью-Ёрк]]у апублікаваны «[[Маленькі прынц]]» [[Антуан дэ Сент-Экзюперы|Антуана дэ Сент-Экзюперы]].
* [[13 красавіка]]: Нямецкае радыё паведаміла пра пахаванні ў [[Катынскі расстрэл|Катыні]] расстраляных польскіх афіцэраў.
* [[15 красавіка]]: Савецкі ўрад адхіліў сваё дачьшенне да [[Катынскі расстрэл|Катынскага расстрэла]] і абвінаваціў у гэтым злачынстве немцаў.
* [[19 красавіка]]: Пачалося паўстанне ў [[Варшаўскае гета|Варшаўскім гета]].
* [[14 мая]]: У [[СССР]] пачалося фарміраванне 1-й пяхотнай дывізіі імя Т. Касцюшкі [[Войска Польскае|Войска Польскага]], яе камандзірам прызначаны [[Зігмунд Берлінг]].
* [[19 чэрвеня]]: [[Івянецкае паўстанне]], пры ўдзеле партызанскага атрада з Цэнтра [[АК]] Стоўбцы разбіты нямецкі гарнізон і здабыта мястэчка [[Івянец]].
* [[22 чэрвеня]]:
** Створаны [[Саюз беларускай моладзі]], кіраўнічы штаб узначаліў [[Міхась Ганько]].
** [[Выбух у Менскім беларускім тэатры (1943)|Выбух у Менскім беларускім тэатры]] арганізаваны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкімі партызанамі]].
* [[5 ліпеня]]: Пачалася [[Курская бітва]], адна з вырашальных у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]].
* [[12 ліпеня]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай.
* [[1 жніўня]]: Нацыстамі каля [[Навагрудак|Навагрудка]] расстраляныя [[Навагрудскія мучаніцы|каталіцкія манахіні]] 
* [[3 жніўня]]: Пачаўся першы этап партызанскай аперацыі «[[Рэйкавая вайна]]», за ноч узарвана 42 тыс. рэек.
* [[23 жніўня]]: Ад нацысцкіх захопнікаў вызвалены [[Харкаў]].
* [[13 верасня]]: [[Чан Кайшы]] абвешчаны прэзідэнтам цэнтральнага выканаўчага камітэта [[Гаміньдан]]а.
* [[21 верасня]]: У ходзе наступлення савецкія войскі фарсіравалі [[Дняпро]].
* [[22 верасня]]: У [[Мінск]]у забіты [[Вільгельм Кубэ]], кіраўнік акупацыйнай адміністрацыі [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]].
* [[21 кастрычніка]]: Ліквідавана [[Мінскае гета]]. 
* [[1 лістапада]]: Пачалася [[Тэгеранская канферэнцыя]].
* [[6 лістапада]]:
** [[Кіеў]] вызвалены ад нацыстаў.
** У [[Токіа]] завяршылася [[Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя]] з удзелам прадстаўнікоў сямі дзяржаў-членаў [[Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|Вялікай Усходнеазіяцкай сферы ўзаемнага росквіту]] на чале з [[Японская імперыя|Японскай імперыяй]].
* [[22 лістапада]]: Пасля завяршэння [[французскі мандат на Сірыю і Ліван|французскага мандата]] [[Ліван]] абвяшчае незалежнасць.
* [[26 лістапада]]: Ад нацысцкіх захопнікаў вызвалены [[Гомель]].
* [[7 снежня]]: Пасля здзейсненага на яго нападу памёр бургамістр акупаванага Мінска [[Вацлаў Іваноўскі]].
* [[21 снежня]]: У [[генеральная акруга Беларусь|генеральнай акрузе Беларусь]] створана [[Беларуская цэнтральная рада]].

== Нарадзіліся ==
* [[28 студзеня]]: [[Міхаіл Пташук]], беларускі кінарэжысёр
* [[22 лютага]]: [[Эдуард Лімонаў]], рускі пісьменнік і палітычны дзеяч
* [[9 сакавіка]]: [[Бобі Фішэр]], амерыканскі шахматыст, 11-ы чэмпіён свету па шахматах( пам.. [[17 студзеня|17.1]].[[2008]])
* [[11 жніўня]]: [[Первез Мушараф]], 10-ы прэзідэнт Пакістана
* [[17 жніўня]]: [[Роберт Дэ Ніра]], амерыканскі акцёр і рэжысёр
* [[6 верасня]]: [[Рычард Робертс]], брытанскі вучоны ў галіне малекулярнай біялогіі, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] (1993)  
* [[7 кастрычніка]]: [[Яўген Патафеевіч Шыпіла]], беларускі акцёр
* [[22 кастрычніка]]: [[Катрын Дэнёў]], французская актрыса

== Памерлі ==
* [[7 студзеня]]: [[Нікола Тэсла]], сербскі інжынер, вынаходнік у галіне электратэхнікі і радыётэхнікі.
* [[9 лютага]]: [[Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі]], рускі мастак.
* [[7 сакавіка]]: [[Фабіян Акінчыц]], беларускі палітычны дзеяч, юрыст, выдавец, публіцыст (нар. 20.1.1886).
* [[12 красавіка]]: [[Густаў Вігеланд]], нарвежскі скульптар (нар. 11.4.1869).
* [[31 ліпеня]]: [[Роджэр Янг]], амерыканскі салдат (нар. 28.4.1918).
* [[22 верасня]]: [[Вільгельм Кубэ]], генеральны камісар Беларусі.
* [[7 снежня]]: [[Вацлаў Іваноўскі]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, навуковец (нар. 25.5.1880).
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1943| ]]</text>
      <sha1>2jbhj6vbjpmsvzwpp2lkomuovi67pyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172261</id>
      <parentid>5172260</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Падзеі */</comment>
      <origin>5172261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9224" sha1="m7yls53tkhx903k3t5td0fqxjmv8cdr" xml:space="preserve">{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

== Падзеі ==
[[Файл:RIAN_archive_44732_Soviet_soldiers_attack_house.jpg|thumb|Чырвонаармейцы ідуць у атаку, [[Сталінград]].]]
[[Файл:Katyń, ekshumacja ofiar.jpg|thumb|Эксгумацыя катынскай магілы.]]
[[Файл:Teheran conference-1943.jpg|thumb|[[І. Сталін]], [[Ф. Рузвельт]], [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]] на Тэгеранскай канферэнцыі.]]
[[Файл:Miensk, Kalvaryja, Brama. Менск, Кальварыя, Брама (12.1943).jpg|thumb|Пахаванне Вацлава Іваноўскага ў Мінску.]]
* [[11 студзеня]]: [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія]] страцілі тэрытарыяльныя правы ў [[Кітай|Кітаі]].
* [[15 студзеня]]: У [[ЗША]] скончана будаўніцтва самага вялікага ў свеце адміністрацыйнага будынка — [[Пентагон]]а.
* [[2 лютага]]: Поўнай капітуляцыяй германскіх войск завяршылася [[Сталінградская бітва]].
* [[9 лютага]]: Пачалася [[Краснадарская наступальная аперацыя]], ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў вызвалены горад [[Белгарад]].
* [[11 лютага]]: [[Іосіф Сталін]] падпісаў рашэнне аб пачатку ў [[СССР]] працы над стварэннем атамнай бомбы.
* [[14 лютага]]: Ад нямецка-фашысцкай акупацыі вызвалены [[Растоў-на-Доне]].
* [[22 лютага]]: Створана [[група армій «Афрыка»]] — злучэнне італа-нямецкіх войскаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].
* [[6 красавіка]]: У [[Нью-Ёрк]]у апублікаваны «[[Маленькі прынц]]» [[Антуан дэ Сент-Экзюперы|Антуана дэ Сент-Экзюперы]].
* [[13 красавіка]]: Нямецкае радыё паведаміла пра пахаванні ў [[Катынскі расстрэл|Катыні]] расстраляных польскіх афіцэраў.
* [[15 красавіка]]: Савецкі ўрад адхіліў сваё дачьшенне да [[Катынскі расстрэл|Катынскага расстрэла]] і абвінаваціў у гэтым злачынстве немцаў.
* [[19 красавіка]]: Пачалося паўстанне ў [[Варшаўскае гета|Варшаўскім гета]].
* [[14 мая]]: У [[СССР]] пачалося фарміраванне 1-й пяхотнай дывізіі імя Т. Касцюшкі [[Войска Польскае|Войска Польскага]], яе камандзірам прызначаны [[Зігмунд Берлінг]].
* [[19 чэрвеня]]: [[Івянецкае паўстанне]], пры ўдзеле партызанскага атрада з Цэнтра [[АК]] Стоўбцы разбіты нямецкі гарнізон і здабыта мястэчка [[Івянец]].
* [[22 чэрвеня]]:
** Створаны [[Саюз беларускай моладзі]], кіраўнічы штаб узначаліў [[Міхась Ганько]].
** [[Выбух у Менскім беларускім тэатры (1943)|Выбух у Менскім беларускім тэатры]] арганізаваны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкімі партызанамі]].
* [[5 ліпеня]]: Пачалася [[Курская бітва]], адна з вырашальных у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]].
* [[12 ліпеня]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай.
* [[1 жніўня]]: Нацыстамі каля [[Навагрудак|Навагрудка]] расстраляныя [[Навагрудскія мучаніцы|каталіцкія манахіні]].
* [[3 жніўня]]: Пачаўся першы этап партызанскай аперацыі «[[Рэйкавая вайна]]», за ноч узарвана 42 тыс. рэек.
* [[23 жніўня]]: Ад нацысцкіх захопнікаў вызвалены [[Харкаў]].
* [[13 верасня]]: [[Чан Кайшы]] абвешчаны прэзідэнтам цэнтральнага выканаўчага камітэта [[Гаміньдан]]а.
* [[21 верасня]]: У ходзе наступлення савецкія войскі фарсіравалі [[Дняпро]].
* [[22 верасня]]: У [[Мінск]]у забіты [[Вільгельм Кубэ]], кіраўнік акупацыйнай адміністрацыі [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]].
* [[21 кастрычніка]]: Ліквідавана [[Мінскае гета]]. 
* [[1 лістапада]]: Пачалася [[Тэгеранская канферэнцыя]].
* [[6 лістапада]]:
** [[Кіеў]] вызвалены ад нацыстаў.
** У [[Токіа]] завяршылася [[Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя]] з удзелам прадстаўнікоў сямі дзяржаў-членаў [[Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|Вялікай Усходнеазіяцкай сферы ўзаемнага росквіту]] на чале з [[Японская імперыя|Японскай імперыяй]].
* [[22 лістапада]]: Пасля завяршэння [[французскі мандат на Сірыю і Ліван|французскага мандата]] [[Ліван]] абвяшчае незалежнасць.
* [[26 лістапада]]: Ад нацысцкіх захопнікаў вызвалены [[Гомель]].
* [[7 снежня]]: Пасля здзейсненага на яго нападу памёр бургамістр акупаванага Мінска [[Вацлаў Іваноўскі]].
* [[21 снежня]]: У [[генеральная акруга Беларусь|генеральнай акрузе Беларусь]] створана [[Беларуская цэнтральная рада]].

== Нарадзіліся ==
* [[28 студзеня]]: [[Міхаіл Пташук]], беларускі кінарэжысёр
* [[22 лютага]]: [[Эдуард Лімонаў]], рускі пісьменнік і палітычны дзеяч
* [[9 сакавіка]]: [[Бобі Фішэр]], амерыканскі шахматыст, 11-ы чэмпіён свету па шахматах( пам.. [[17 студзеня|17.1]].[[2008]])
* [[11 жніўня]]: [[Первез Мушараф]], 10-ы прэзідэнт Пакістана
* [[17 жніўня]]: [[Роберт Дэ Ніра]], амерыканскі акцёр і рэжысёр
* [[6 верасня]]: [[Рычард Робертс]], брытанскі вучоны ў галіне малекулярнай біялогіі, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] (1993)  
* [[7 кастрычніка]]: [[Яўген Патафеевіч Шыпіла]], беларускі акцёр
* [[22 кастрычніка]]: [[Катрын Дэнёў]], французская актрыса

== Памерлі ==
* [[7 студзеня]]: [[Нікола Тэсла]], сербскі інжынер, вынаходнік у галіне электратэхнікі і радыётэхнікі.
* [[9 лютага]]: [[Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі]], рускі мастак.
* [[7 сакавіка]]: [[Фабіян Акінчыц]], беларускі палітычны дзеяч, юрыст, выдавец, публіцыст (нар. 20.1.1886).
* [[12 красавіка]]: [[Густаў Вігеланд]], нарвежскі скульптар (нар. 11.4.1869).
* [[31 ліпеня]]: [[Роджэр Янг]], амерыканскі салдат (нар. 28.4.1918).
* [[22 верасня]]: [[Вільгельм Кубэ]], генеральны камісар Беларусі.
* [[7 снежня]]: [[Вацлаў Іваноўскі]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, навуковец (нар. 25.5.1880).
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1943| ]]</text>
      <sha1>m7yls53tkhx903k3t5td0fqxjmv8cdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пераброддзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10224</id>
    <revision>
      <id>5172368</id>
      <parentid>4879088</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5172368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8799" sha1="mywm42opml1xav9jvrx8ky27prni7g7" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Пераброддзе
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Pierabrodździe, Belarus.png
 |сцяг                    = Flag of Pierabrodździe.png
 |апісанне сцяга = Сцяг Пераброддзя
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  =
 |lat_dir = |lat_deg =55 |lat_min =37|lat_sec = 27
 |lon_dir = |lon_deg =27|lon_min =23|lon_sec = 38
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = Перабродскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211932
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 2
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Pierabrodździe
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
|OpenStreetMap         = 243014562
}}
'''Перабро́ддзе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pierabroddzie}}, {{lang-ru|Перебродье}}) — [[вёска]] ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перабродскі сельсавет|Перабродскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 18 км на захад ад горада і чыгуначнай станцыі Мёры, 198 км ад [[Віцебск]]а.

== Гісторыя ==
Горад узнік на месцы рыбацкага паселішча, якое знаходзілася паміж азёрамі [[Абстэрна]] і [[Набіста]].

Паводле мясцовага падання, жыхары атрымалі гарадскія правы за тое, што паказалі шлях (броды) праз ваду каралю.

Розныя крыніцы называюць адметныя даты першапачатковага прывілея на самакіраванне: адны 25 лютага 1571 года, іншыя — адносяць гэту падзею на некалькі гадоў пазней. Больш канкрэтны гістарычна пацвярджаемы дакумент, гэта ліст Жыгімонта Аўгуста, які датуецца 22 лютым 1571 годам, дзе Пераброддзе выразна называецца «горадам». Фундацыйны прывілей на [[Магдэбургскае права|магдэбургскія правы]] не захаваўся, але пацвярджальны 1792 года захоўваецца ў Вільні, метрыкальны запіс яго ў Маскве.

Нягледзячы на тое што гараджане карысталіся вольнасцямі, Пераброддзе так і не дасягнуў ні эканамічнай сталасці, ні вялікай колькасці жыхароў. У 1629 годзе ў Пераброддзі былі 3 дамы на рынку і 7 на вуліцы. У 1790 годзе налічвалася 23 дамы і адна заезджая карчма, жыхароў крыху больш за 160 чалавек.

У 1782 годзе ўладальнік Перабродскай воласці Ю. А. Каскоўскі пабудаваў драўляную ўніяцкую царкву Святога Юр’я, пры ёй існавала школа з 38 вучнямі, сярод якіх — 5 дзяўчынак.

З 1793 года Пераброддзе ўваходзіць у склад Расіі. У 1812 годзе праз Пераброддзе праходзілі адступаючыя рускія войскі на чале з Барклаем-дэ-Толі. Гарадскія правы Пераброддзя двойчы пацвярджаліся Сенатам — 27 мая 1820 года і 17 чэрвеня 1823 года. У сярэдзіне 60-х гадоў у горадзе лічыцца 37 двароў і 294 жыхары, у 1823 годзе 350 жыхароў, у гэты час Пераброддзе — цэнтр воласці з насельніцтвам больш за 3500 чалавек.

З 1921 па 1939 — у складзе [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]] Польшчы.

[[2 чэрвеня]] [[2009]] быў афіцыйна зацвержаны [[герб Пераброддзя]].

== Славутасці ==
[[Файл:Пераброддзе. Царква (01).jpg|міні|злева|Царква]]
[[Файл:Пераброддзе. Могілкі (02).jpg|міні|злева|Могілкі]]
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Пераброддзе)|Касцёл Сэрца Ісуса]]
* [[Свята-Георгіеўская царква (Пераброддзе)|Свята-Георгіеўская царква]] 1911 г.
* Могілкі з каменнымі крыжамі

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Рыгоравіч Шуманскі]] — беларускі спявак.

== Этнаграфія ==
У вёсцы ў 1940 годзе фалькларыстам і кампазітарам [[Зінаіда Мажэйка|Рыгорам Шырмам]] запісана [[Калядкі|калядка]] «[[s:Цярэшка, бяда, бяда|Цярэшка, бяда, бяда]]»&lt;ref&gt;Хрэстаматыя [Ноты] : па беларускай народнай музычнай творчасці : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Воўчая гара]]
* [[Перабродскі валун]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Цітоў А. Геральдыка беларускіх гарадоў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
* {{SgKP|IX|125|Przebrodź, miasteczko, powiat dzisieński, gmina Przebrodź}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Перабродскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Перабродскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Пераброддзе| ]]</text>
      <sha1>mywm42opml1xav9jvrx8ky27prni7g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фларыда (штат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10549</id>
    <revision>
      <id>5172175</id>
      <parentid>4879227</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40856-89</username>
        <id>171449</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гл. таксама */</comment>
      <origin>5172175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3650" sha1="gb3r63kwal9dpcgmr337x6ivk1sdb03" xml:space="preserve">{{значэнні2|Фларыда}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Флары́да''' ({{lang-en|Florida}}) — штат на паўднёвым усходзе [[ЗША]].

== Геаграфія ==
[[Выява:Florida ref 2001 small.jpg|thumb|300px|Карта Фларыды]]

=== Размяшчэнне ===
Большая частка штата размешчана на [[паўвостраў Фларыда|паўвостраве Фларыда]], паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]]. Фларыда мае агульную мяжу са штатамі [[Алабама]] і [[Джорджыя]].

=== Прырода ===
Фларыда — гэта перш за ўсё невысокія ўзгорыстыя мясцовасці і буйныя балоты. Самыя высокія пагоркі, паднятыя на некалькі дзясяткаў метраў над узроўнем мора, размяшчаюцца ў цэнтры паўвострава. На крайнім поўдні Фларыды знаходзіцца забалочаная тэрыторыя Эверглейдс, дзе захаваліся таксама зараснікі кіпарысавых дрэў і высокотраўныя прэрыі. Гэты ўнікальны куток субтрапічнай прыроды большай часткай уваходзіць у склад аднайменнага нацыянальнага парка.

=== Населеныя пункты ===

Сталіца штата — горад [[Талахасі]], найбуйнейшы горад — [[Джэксанвіл]]. Сярод буйных гарадоў таксама можна вылучыць гарады [[Маямі]], [[Тампа]] і [[Сент-Пітэрсберг]].

== Гісторыя ==
[[3 сакавіка]] [[1845]] года Фларыда ўвайшла ў склад ЗША, стаўшы 27-ым штатам.

== Структура суда ==
Судовая сістэма Фларыды падзелена на дзве шырокія катэгорыі: апеляцыйныя суды і суды першай інстанцыі.  Апеляцыйны ўзровень складаецца з Вярхоўнага суда і пяці апеляцыйных судоў, а суды першай інстанцыі складаюцца з 67 муніцыпальных судоў і 20 акруговых судоў.&lt;ref&gt;https://florida.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200709005522/https://florida.courtrecords.org/criminal-court-records/ |date=9 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;

За 2019 год Вярхоўны суд Фларыды разгледзеў 2098 спраў. Гэта на 1106 спраў менш, чым ў 2014 годзе.&lt;ref&gt;https://www.floridasupremecourt.org/News-Media/Publications-Statistics&lt;/ref&gt;

== Вядомыя асобы ==
* [[Джым Морысан]]

== Гл. таксама ==
* [[Елаў-Рывер (Алабама, Фларыда)]]
* [[Lynyrd Skynyrd]]
* [[Крэкеры (ЗША)|Крэкеры]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|16}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Florida|Фларыда}}

{{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Штаты ЗША]]
[[Катэгорыя:Фларыда (штат)| ]]</text>
      <sha1>gb3r63kwal9dpcgmr337x6ivk1sdb03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іарданія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10689</id>
    <revision>
      <id>5172238</id>
      <parentid>4985683</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15770" sha1="e0jdyxiv5tlxny3p208ib0uhcyqs2tz" xml:space="preserve">{{Перанесці|Іярданія}}{{Дзяржава
|Родны склон=Іарданіі
|Дэвіз={{lang-ar2|الله، الوطن، الملك}} (Бог, Радзіма, Кароль)
|Назва гімна={{lang-ar2|السلام الملكي الأردني}} (Ас-салам аль-малакі аль-урдуні)
|Форма кіравання=[[Канстытуцыйная манархія]]
|Дзяржаўная рэлігія=[[Іслам]] ([[сунізм|суніцкай]] плыні)
|lat_dir = N|lat_deg = 31|lat_min = 1|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 37|lon_sec = 0
 |region        = JO
|Дата незалежнасці=[[25 мая]] [[1946]]
|Незалежнасць ад=[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]
|Найбуйнейшы горад=[[Аман (горад)|Аман]], [[Ірбід]], [[Эз-Зарка]]
|Пасады кіраўнікоў=[[Кароль Іарданіі|Кароль]]&lt;br /&gt;[[Спіс прэм'ер-міністраў Іарданіі|Прэм'ер-міністр]]
|Кіраўнікі=[[Абдала II]]&lt;br /&gt;[[Амар Разаз]]
|Месца па тэрыторыі=110
|Тэрыторыя=92 300
|Працэнт вады=0,01
|Месца па насельніцтве=106
|Насельніцтва=6 259 932&lt;ref&gt;[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Department of Statistics] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=17 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;
|Год перапісу=2012
|Шчыльнасць насельніцтва=68
|ВУП=34 530 млн.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=4 чэрвеня 2011 }}&lt;/ref&gt;
|Год разліку ВУП=2010
|Месца па ВУП=103
|ВУП на душу насельніцтва=5400
 |ІРЧП                    = {{рост}} 0,698&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2011|year=2011|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=August 21, 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnKgBRkb?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|archivedate=19 студзеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |Год разліку ІРЧП        = 2011
 |Месца па ІРЧП           = 95
 |Узровень ІРЧП            = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''сярэдні'''&lt;/span&gt;
}}
'''Іарданія''' ({{Lang-ar|أردن}} — ''У́рдун''), '''Іарданскае Хашымідскае Каралеўства''' ({{Lang-ar|المملكة الأردنية الهاشمي}} — ''аль-Мамля́ка аль-Урдуні́я аль-Хашымі́я'') — арабская дзяржава ў [[Азія|Азіі]], мяжуе з [[Сірыя]]й, [[Ірак]]ам, [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіяй]], [[Ізраіль|Ізраілем]] і [[Палесціна]]й. Мае выхад да [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]] ([[Акаба (заліў)|Акабскі заліў]]). Краіна падзяляецца на 12 губернатарстваў.

== Гісторыя ==
Пасля сканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] тэрыторыя сучаснай Іарданіі (звалася [[Трансіарданія]]й) была ўключаная ў склад брытанскай [[Брытанскі мандат у Палесціне|падмандатнай тэрыторыі Палесціна]]. Аднак у 1921 годзе [[Вялікабрытанія]] палічыла мэтазгодным стварыць тут арабскую адміністрацыю на чале з эмірам Абдалой, якая каардынавала б сваю дзейнасць з прызначаным [[Лондан]]ам камісарам.

25 мая 1946 года краіна была абвешчаная незалежнай дзяржавай і пераназваная ў Іарданскае Хашымідскае Каралеўства.

Падчас [[Араба-ізраільская вайна, 1948-1949|араба-ізраільскай вайны]] (1948—1949) Іарданія заняла тэрыторыю [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходняга берагу ракі Іардан]] (5,9 тыс. км²). У чэрвені 1967 года Заходні бераг быў акупіраваны Ізраілем. 31 ліпеня 1988 года Кароль Хусейн абвясціў аб скасаванні адміністрацыйна-юрыдычных сувязяў паміж Іарданіяй і Заходнім берагам.

== Дзяржаўны лад ==
Іарданія — канстытуцыйная манархія. Заканадаўчая ўлада ў адпаведнасці з канстытуцыяй (прынятая [[1 студзеня]] [[1952]]) належыць каралю і Нацыянальнаму сходу (парламенту).

З [[11 жніўня]] 1952 года па [[7 лютага]] [[1999]] года пры ўладзе знаходзіўся кароль [[Хусейн бен Талал]]. Пасля яго смерці 7 лютага 1999 г. сталец перайшоў да старэйшага сына ад другога шлюбу — [[Абдала II|Абдале II бен Аль-Хусейну]].

Нацыянальны сход па канстытуцыі складаецца з двух палат. Ніжняя — Палата дэпутатаў
— абіраецца на 4 гады шляхам усеагульнага, прамога і таемнага галасавання. Апошні раз выбары праводзіліся ў чэрвені [[2003]] году на аснове прынятай у чэрвені [[2001]] году новай рэдакцыі Закона аб выбарах, у адпаведнасці з якім, у прыватнасці, была павялічана колькасць дэпутацкіх месцаў (з 80 да 110), паніжаны ўзроставы цэнз выбаршчыкаў (з 19 да 18 гадоў). З мэтай далейшай дэмакратызацыі была ўведзеная «жаночая квота» — 6 месцаў у парламенце. У [[снежань|снежні]] 2003 г. старшынёй палаты абраны А. Маджалі. Верхняя палата — Сенат (тэрмін паўнамоцтваў 4 гады, аднак у выпадку роспуску Палаты дэпутатаў сесіі Сенату таксама перапыняюцца) складаецца з 55 членаў, прызначаных персанальна каралём. Старшыня Сената (з чэрвеня 1997) — З. Рыфаі.

Унутрыпалітычнае становішча ў Іарданіі на працягу апошніх гадоў застаецца стабільным. З 1988 года ў каралеўстве здзяйсняецца праграма паэтапнай «[[дэмакратызацыя|дэмакратызацыі]]» грамадства. У [[1992]]—[[1993]] гг. былі скасаваныя [[надзвычайны закон|надзвычайныя законы]], легалізаваная дзейнасць палітычных партый. Найбуйнейшая апазіцыйная партыя Фронт ісламскага дзеяння прадстаўленая ў ніжняй палаце парламента самастойнай фракцыяй (17 дэпутатаў).

З канца 2003 года Абдала II ініцыяваў рэалізацыю маштабнага праекту агульнанацыянальнага дыялогу па пытаннях дэмакратычнага развіцця краіны, уключаючы такія тэмы, як пашырэнне грамадзянскіх праў і свабод, у тым ліку падвышэнне ролі жанчын у сацыяльна-палітычнага жыцці, лібералізацыя СМІ, барацьба з [[карупцыя]]й. Традыцыйна павышаную ўвагу кароль надае ўмацаванню сілавых структураў. Зараз узброеныя сілы Іарданіі складаюць каля 90 тысяч чалавек.

== Знешняя палітыка ==
Прыярытэтным напрамкам вонкавай палітыкі Іарданіі з’яўляецца блізкаўсходняе ўрэгуляванне. З [[1991]] яна актыўна ўдзельнічае ў мірным працэсе. [[26 кастрычніка]] [[1994]] каралеўства падпісала мірную дамову з Ізраілем. Галоўны вектар высілкаў іарданцаў у палесціна-ізраільскіх справах накіраваны на спыненне гвалту, стабілізацыю становішчы і хутчэйшае выкананне «дарожнай карты».

У пытаннях урэгулявання вакол Ірака Аман зыходзіць з неабходнасці пасоўвання наперад згодна з [[Рэзалюцыя 1546 СБ ААН|рэзалюцыяй 1546 СБ ААН]], і дасягнення нацыянальнай згоды ў гэтай краіне. У каралеўстве выказваюць сур’ёзную занепакоенасць з нагоды магчымай маргіналізацыі [[суніты|сунітаў]] у Іраку, а таксама верагоднасці дэзынтэграцыі іракскай дзяржавы.

Значная ўвага надаецца далейшаму ўмацаванню палітыка-эканамічнага ўзаемадзеяння з арабскімі краінамі, у першую чаргу [[Егіпет|Егіптам]], Сірыяй, дзяржавамі [[Персідскі заліў|Персідскага заліву]].

[[ЗША]] і Вялікабрытанія разглядаюцца ў Іарданіі ў якасці важкіх знешнепалітычных партнёраў. У [[2000]] Іарданія стала чацвёртай дзяржавай у свеце, якая падпісалі дамову аб вольным гандлі з ЗША.

У апошнія гады Іарданія ўдзельнічае ў дыялогу [[НАТА]] побач з краінамі паўднёвага [[Міжземнамор'е|Міжземнамор’я]]. Наладжваецца яе супрацоўніцтва з [[Турцыя]]й у сферы бяспекі, вайсковых сувязяў.

У 1997 годзе паміж Іарданіяй і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] складзена дамова аб асацыяцыі (ратыфікавана ў 1999). У снежні 1999 Іарданія ўступіла ў СГА.

Іарданія — член [[ААН]] (з [[1955]]), [[Ліга арабскіх дзяржаў|ЛАД]] (з [[1945]]), [[АІК]].

== Геаграфія ==

== Эканоміка ==
З прыродных багаццяў Іарданія валодае толькі значнымі радовішчамі [[фасфаты|фасфатаў]], па запасах якіх (больш за 1,5 млрд тон) займае чацвёртае месца ў свеце. Галоўны галіны эканомікі — горназдабыўчая, банкаўска-фінансавая, [[сельская гаспадарка]], [[турызм]], [[сфера паслуг]].

З 1999 у каралеўстве пад патранажам [[МВФ]] рэалізуецца праграма эканамічнага аздараўлення. У яе межах праводзіцца [[рэструктурызацыя]] і [[прыватызацыя]] [[дзяржсектар]]а, вага якога ў нацыянальнай гаспадарцы складала да 80 %, карэнная мадэрнізацыя эканамічнага заканадаўства.

Асноўныя гандлёвыя партнёры каралеўства — ЗША, [[Кітай]], Саудаўская Аравія, [[Германія]], Ірак, [[Індыя]] і Ізраіль.

Да пачатку ЗША і іх саюзнікамі вайсковай аперацыі ў Іраку ў [[сакавік]]у 2003 г. гэтая краіна з’яўлялася найбуйнейшым гандлёва-эканамічным партнёрам Іарданіі ў рэгіёне, практычна цалкам забяспечвала каралеўства энерганосьбітамі па танным кошце. Пасля звяржэння рэжыму [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] аб’ёмы супрацоўніцтва з [[Багдад]]ам значна знізіліся.

Грашовая адзінка — [[іарданскі дынар]], прыблізна роўная 1,4 долара ЗША.

== Дэмаграфія ==
Насельніцтва — 5,76 млн чалавек ([[2005]]). Штогадовы прырост — 2,8 %.
Больш за 50 % насельніцтва — [[арабы]]-[[палесцінцы]], у тым ліку 1,57 млн. — афіцыйна зарэгістраваныя палесцінскія ўцекачы. Астатняя частка — арабы-[[іарданцы]], [[чаркесы]] (каля 35 тыс.), [[чачэнцы]] (4 тыс.), [[армяне]] (3 тыс.) і іншыя.

Найбуйнейшыя гарады: [[Аман (горад)|Аман]] (больш за 1,5 млн.), [[Ірбід]] (950 тыс.), [[Зарка]] (601 тыс.).

== Рэлігія ==
Дзяржаўная рэлігія — іслам суніцкага толку. 93 % насельніцтва — [[мусульмане]], 7 % — [[хрысціяне]].

== Культура ==
Нацыянальныя святы: 25 мая — Дзень незалежнасці ([[1946]]); 10 ліпеня — Дзень арабскай рэвалюцыі ([[1916]]), [[9 чэрвеня]] — Дзень каранацыі караля Абдалы II ([[1999]]). Адзначаюцца асноўныя рэлігійныя мусульманскія святы.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Jordan}}

{{Саюз для Міжземнамор'я}}
{{Краіны Азіі}}
{{Ліга арабскіх дзяржаў}}
{{АІК}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Іарданія| ]]
[[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]]</text>
      <sha1>e0jdyxiv5tlxny3p208ib0uhcyqs2tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ванадый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15794</id>
    <revision>
      <id>5172304</id>
      <parentid>3189670</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1913" sha1="n0aym4jwvmthsj6dqy95e0sidqx37lu" xml:space="preserve">{{Хімічны элемент|нумар=23|сімвал=V|імя=Вана́дый / Vanadium}}

'''Ванадый''' ({{lang-la|Vanadium}}) '''V''' — [[хімічны элемент]] V групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 23. [[Метал]] шэра-стального колеру.

== Прыродныя крыніцы ==

Дастаткова распаўсюджаны, але рассеяны ў мінералах элемент. Важнай прамысловай крыніцай ванадыю служаць тытанамагнетытавыя жалезныя руды (да 0,1% ванадыю). Адзін з самых багатых ванадыем мінералаў (да 30% ванадыю) — патраніт (сульфід ванадыю) — надзвычай рэдкі, выяўлены толькі ў адным месцы — у гарах [[Перу]] на вышыні 4700 км над узроўнем мора.

== Прымяненне ==

У сплаве з [[жалеза]]м (фераванадый) уводзіцца ў [[сталь]] і [[чыгун]] — надае ім высокую ўстойлівасць да штуршкоў, удараў і вібрацыі: патрэбны для аўтамабільнай, авіцыйнай, ракетнай прамысловасці.

У якасці [[каталізатар]]у замяняе дарагую [[плаціна (хімічны элемент)|плаціну]] пры вытворчасці [[Серная кіслата|сернай кіслаты]].

== Гл. таксама ==

* [[Карнатыт]]

{{Кампактная перыядычная табліца}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Металы]]</text>
      <sha1>n0aym4jwvmthsj6dqy95e0sidqx37lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чавусы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16327</id>
    <revision>
      <id>5172346</id>
      <parentid>5067683</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25380" sha1="p5oj0mv72neijhc5op0cvv8e6qf03st" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Чавусы
 |арыгінальная назва      = Чавусы
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Čavusy, Belarus.png
 |сцяг                    = Flag of Chausy.jpg
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 48|lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 58|lon_sec = 
 |CoordAddon              = type:city_region:BE
 |CoordScale              = 40000
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Магілёўская
 |раён                    = Чавускі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 1581
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = 2242
 |паштовы індэкс          = 213206
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Čavusy
 |сайт                    = http://chausy.mogilev-region.by
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 242978990
}}
'''Ча́вусы'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Čavusy}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Чавускі раён|Чавускага раёна]], на р. [[Бася]]. За 41 км ад г. [[Магілёў]], за 5 км ад [[Чавусы (станцыя)|чыгуначнай станцыі Чавусы]] на лініі Магілёў — [[Крычаў]]. Вузел аўтадарог на Магілёў, Крычаў, [[Мсціслаў]], [[Чэрыкаў]].

== Назва ==
У варыянце назвы «Чавусы» гук -''в''- пазнейшы і ўстаўны, які, згодна з беларускім маўленнем, раздзяляе два галосныя, калі другі з іх -''у''-. Больш аўтэнтычны варыянт «Чаусы».

М. Бірыла прозвішча Чавус параўноўваў з рэгіянальным ''чавус, чаус'' «чыгун», турэцкім ''чавуш'' «сяржант, унтэр-афіцэр»&lt;ref&gt;''М. В. Бірыла''. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 444.&lt;/ref&gt;.

Ад цюркскага ''чаус'' «ніжэйшы военачальнік, дробнапамесны дваранін» прапаноўваў выводзіць назву Чавусаў географ [[В. Жучкевіч]], ён звяртаў увагу, што сярод паслоў крымскага хана ў Рэч Паспалітую (XVI в.) быў і мірза Чаус&lt;ref&gt;''В. А. Жучкевич.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 399.&lt;/ref&gt;. Прапаноўвалі таксама выводзіць назву з [[Цыганская мова|цыганскай мовы]], у якой «чавус» нібыта значыць «намёт»&lt;ref&gt;Невядомыя Чавусы (артыкул Яўгена Зубовіча) // Чаусы.by. Информационный портал. https://chausy.by/svedeniya-chausy/istoriya/nevyadomyya-chavusy&lt;/ref&gt;, аднак, па-цыганску «намёт» (палатка, шацёр) — «цэра»&lt;ref&gt;Цыганско-русский и русско-цыганский словарь (кэлдэрарский диалект): 5300 слов/ Под ред. Л. Н. Черенкова. Москва, 1990. С. 209.&lt;/ref&gt;. Ёсць і балцкая версія&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://svajksta.by/archives/33496|title=Адкуль “Чаусы”|website=svajksta.by|access-date=2025-09-27|archive-date=25 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725181220/https://svajksta.by/archives/33496|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Coat of Arms of Čavusy (historical).png|thumb|злева|Гістарычны [[герб Чавусаў|герб]]]]
Першы згадка пра вёску ''Чавусавічы''&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt; датавана 1581 годам. З 1589 года Чавусавічы ўваходзілі ў склад [[Магілёўская эканомія|Магілёўскай эканоміі]]. У 1604 годзе атрымалі статус горада.

Кароль [[Уладзіслаў Ваза]] надаў 12 жніўня 1634 года Чавусам [[магдэбургскае права]] і [[Герб Чавусаў|герб]]: «''у блакітным полі на белым кані Св. Марцін з мячом у руцэ, на плячах чырвоны плашч''»&lt;ref name=&quot;HBH&quot;/&gt;. На 1648 год тут 176 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;.

У [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] ([[1654]]—[[1667]]) Чавусы апынуліся ў цэнтры ваенных дзеянняў, маскоўскія войскі акупавалі і спустошылі мясціну. З вясны 1656 года тут размяшчалася рэзідэнцыя казацкага палкоўніка [[Іван Нячай|Івана Нячая]]. Увосень 1660 года войскі Вялікага Княства Літоўскага вызвалілі Чавусы. На 1676 год тут 109 будынкаў.

У часы [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1708 годзе Чавусы разрабавалі шведскія войскі. На 1737 годзе ў горадзе 3 царквы, мытны пункт, дзясятая частка жыхароў была рамеснікамі. У 1770-я гада тут больш за 420 дамоў, штогод праводзілі кірмаш&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 185.jpg|міні|злева|Праект перапланіроўкі Чавусаў 1839 года]]
[[Файл:Čavuskaja ratuša. Чавуская ратуша (1801-50) (2).jpg|thumb|240px|Ратуша, [[чарцёж]] другой паловы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]]
У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1772) Чавусы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам павета Магілёўскай, пазней Беларускай губерні. У 1778 годзе расійскія ўлады зацвердзілі план забудовы горада і надалі яму новы герб. З 1789 года пачало працаваць 2-класнае павятовае вучылішча. На 1803 год у Чавусах быў 461 будынак, дзейнічалі касцёл пры кляштары кармелітаў і 4 царквы. На 1825 — 569 дамоў, 5 цэркваў, 30 крам, штогод праводзіліся 2 кірмашы. На 1829 — 584 дамы, дзейнічалі касцёл, 4 царквы, 6 сінагог. У 1839 годзе працавала палатняная мануфактура. На 1840 — 4 мураваныя і 808 драўляных дамоў, працавалі 26 крам і 23 карчмы, штогод праводзілі 2 кірмашы.

У [[1860]] у Чавусах было 676 двароў, дзейнічалі 4 царквы, 2 сінагогі і 7 іўдзейскіх малітоўных дамоў, працавалі бальніца, 2-класнае павятовае і прыходскае вучылішча, 73 крамы, аптэка. [[12 жніўня]] [[1881]] пачала працаваць тэлеграфная станцыя. У [[1901]] адкрылася 3-класнае гарадское вучылішча, на [[1904]] — працавала 41 прамысловае і 41 рамеснае прадпрыемствы, бальніца на 24 ложкі, друкарня, бібліятэка-чытальня, штогод праводзілася чатыры кірмашы.

=== Найноўшы час ===
[[25 сакавіка]] [[1918]] згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Чавусы абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] згодна з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала мястэчка разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] Чавусы вярнулі [[БССР]], дзе яны сталі цэнтрам раёна Магілёўскай вобласці. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[чэрвень|чэрвеня]] [[1941]] да [[чэрвень|чэрвеня]] [[1944]] года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

13 чэрвеня 2002 года ў склад Чавус уключана вёска [[Забалацце (Чавускі раён)|Забалацце]]&lt;ref&gt;[http://www.kaznachey.com/doc/3fbHEzAIfM1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 июня 2002 г. № 18-4 Об изменении границ Путьковского, Прудковского, Благовичского сельсоветов Чаусского района Могилевской области и включении деревни Заболотье в черту города Чаусы Могилевской области]&lt;/ref&gt;.

[[3 студзеня]] [[2005]] адбылося афіцыйнае зацверджанне [[герб Чавусаў|герба Чавусаў]]&lt;ref name=&quot;RVK&quot;/&gt;. З невядомых прычын улады выбралі пазнейшы расійскі, а не гістарычны герб часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Горад на старых здымках&quot; widths=215 heights=150 perrow=&quot;3&quot;&gt;
Файл:Čavusy, Rynak, Karmelicki. Чавусы, Рынак, Кармэліцкі (M. Astankovič, 1905).jpg|Рынак. Касцёл і кляштар кармелітаў, [[1905]]
Файл:Čavusy, Basia-Zarečča. Чавусы, Бася-Зарэчча (M. Astankovič, 1890-99).jpg|Зарэчча. Царква Святога Мікалая, [[1905]]
Файл:Čavusy, Prabojnaja, Juraŭskaja. Чавусы, Прабойная, Юраўская (M. Astankovič, 1890-99).jpg|Вуліца Прабойная. Царква Святога Георгія, [[1905]]
Файл:Čavusy, Čyrvonaja. Чавусы, Чырвоная (1913).jpg|Вуліца Чырвоная. Інтэр'ер новага касцёла, [[1913]]
Файл:Čavusy, Prabojnaja. Чавусы, Прабойная (1943).jpg|Вуліца Прабойная. Царква Святога Георгія
Файл:Čavusy, Basia. Чавусы, Бася (1930-49).jpg|Млын на рацэ Бася
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:31
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:12500
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1775 from:0 till:2530 
  bar:1880 from:0 till:2579 
  bar:1904 from:0 till:6100 
  bar:1939 from:0 till:7200
  bar:1991 from:0 till:12500 
  bar:2004 from:0 till:10500 
  bar:2006 from:0 till:10500
  bar:2009 from:0 till:10692
  bar:2017 from:0 till:10525
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* '''[[XVIII стагоддзе]]''': [[1770-я]] — 2&amp;nbsp;530 чал.&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;
* '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1825]] — 4 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;HVB-1&quot;/&gt;; [[1840]] — 5 150 чал.; [[1860]] — 4 579 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;HVB-2&quot;/&gt;; [[1880]] — 4 167 чал.&lt;ref name=&quot;HSKP&quot;/&gt;; [[1884]] — 2 579 чал. (2 332 муж. і 2 247 жан.), у тым ліку праваслаўных — 960 муж. і 940 жан., каталікоў — 8 муж. і 13 жан., іўдзеяў — 1 364 муж. і 1 294 жан.&lt;ref name=&quot;opyt&quot;/&gt;; [[1897]] — 4 690 чал., з іх 41,1 % пісьменных
* '''[[XX стагоддзе]]''': [[1904]] — 6,1 тыс. чал.; [[1912]] — 6 991 чал.; [[1926]] — 5 409 чал.&lt;ref name=&quot;HVB-3&quot;/&gt;; [[1939]] — 7,2 тыс. чал.; [[1959]] — 7,8 тыс. чал.; [[1991]] — 12,5 тыс.&lt;ref name=&quot;VSE&quot;/&gt;
* '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2002]] — 10,9 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;BE&quot;/&gt;; [[2004]] — 10,5 тыс. чал.; [[2006]] — 10,5 тыс. чал.; [[2008]] — 10,4 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;HVB-4&quot;/&gt;; [[2009]] — 10 692 чал. (перапіс); [[2016]] — 10 525 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; [[2017]] — 10 525 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай, будматэрыялаў, першаснай апрацоўкі лёну прамысловасці. Гасцініца&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.
* ААТ «Чавускі масларобна-сыраробны завод»
* ПУП «Чавускі камбінат кааператыўнай прамысловасці»
* ААТ «Чавускі завод жалезабетонных вырабаў»
* РУВП «Чавускі льнозавод»

== Культура ==
Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, [[Чавускі гісторыка-краязнаўчы музей]].

== Адукацыя ==
У Чавусах працуюць 2 сярэднія, спартыўная базавая школы, школа-інтэрнат, школа мастацтваў.

== Забудова ==
У Чавусах налічваецца 94 вуліцы і 49 завулкаў. Рака і аўтамагістраль Магілёў — Чэрыкаў падзяляюць сучасны горад на 4 планіровачныя раёны. У забудове пераважаюць дамы сядзібнага тыпу, таксама ўтварыўся мікрараён з 2—5-павярховымі пабудовамі.

== Славутасці ==
[[Файл:ChausyVokzal.JPG|міні|221x221пкс|[[Чавусы (станцыя)|Чыгуначная станцыя]]]]
* [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Чавусы)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1997—2002 г., мураваны).
* [[Спаса-Ушэсцеўская царква (Чавусы)|Спаса-Ушэсцеўская царква]] (1992—2012 г., мураваная).
* [[Чавускі гісторыка-краязнаўчы музей|Будынак былога казначэйства]] (1902 г., мураваны).
* [[Чавускі парк|Гарадскі парк]] (закладзены ў 1884 годзе) — помнік прыроды&lt;ref name=&quot;epb&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|5}} — С. 307.&lt;/ref&gt;.
* Археалагічныя помнікі: стаянка эпохі [[неаліт]]у, 2 паселішчы, [[курган]]ныя [[могільнік]]і.
* Гістарычная забудова (XIX — пачатак XX ст.; фрагменты).
* Брацкія магілы савецкіх вайскоўцаў.

=== Страчаная спадчына ===
* [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Чавусы)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў]] (1653—1950-я г., мураваны).
* [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Чавусы, 1913)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1913—кан.1950-х—пач.1960-х г., мураваны).
* [[Чавуская ратуша]] (1780—1840 г., мураваная).
* Сінагога
* Царква Святога Георгія (кан. XIX ст.)
* Царква Святога Мікалая (кан. XIX ст.)

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Чавусаў}}
* [[Аляксандр Рыгоравіч Акенцьеў]] (нар. 1950) — беларускі архітэктар.
* [[Гершэль Даніловіч]] (1884, паводле іншых звестак, нарадзіўся ў [[Гомель|Гомелі]]) — бацька Кірка Дугласа, дзед [[Майкл Дуглас|Майкла Дугласа]]&lt;ref name=&quot;Laškievič&quot;/&gt;.
* [[Ісак Саламонавіч Гінзбург]] (1897—1974) — савецкі хірург, заснавальнік анкалагічнай і дзіцячай хірургічнай службы ў [[Азербайджан]]е.
* [[Уладзімір Мікалаевіч Кудрэвіч]] (1884—1957) — беларускі мастак.
* [[Юрка Лявонны]] (1908—1937) — беларускі паэт.
* [[Сцяпан Парфёнавіч Маргунскі]] (1912—1978) — беларускі юрыст.
* [[Леў Яфімавіч Маневіч]] (1898—1945) — савецкі разведчык, [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Мікалай Андрыянавіч Міхін]] (1872—1946) — вучоны ў галіне мікрабіялогіі, доктар ветэрынарных навук, першы рэктар [[Маскоўская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны і біятэхналогіі імя К. І. Скрабіна|Маскоўскага ветэрынарнага інстытута]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|10|||487}}&lt;/ref&gt;.
* [[Любоў Васілеўна Ракава]] (нар. 1948) — беларускі этнограф.
* [[Канстанцін Густававіч Рэнард]] (1884—1961) — вучоны ў галіне селекцыі раслін і насенняводства&lt;ref name=&quot;Б14&quot;&gt;{{крыніцы/БелЭн|14}} — С. 12.&lt;/ref&gt;.
* [[Берта Майсееўна Сосіна-Ізраіцель]] (1903—1982) — беларускі рэнтгенолаг.
* [[Раман Ігаравіч Ялётнаў]] (нар. 1993) — беларускі біятланіст.

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;evkl&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=735|артыкул=|аўтар=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HBH&quot;&gt;{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}} С. 251.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;RVK&quot;&gt;[http://chausy.mogilev-region.by/ru/region/geraldika Геральдика] на [http://chausy.mogilev-region.by Чаусский районный исполнительный комитет]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HVB-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ГВБ|7-3к}} С. 237.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HVB-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ГВБ|7-3к}} С. 238.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HSKP&quot;&gt;Sulimierski F. Czausy // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/776 776].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;opyt&quot;&gt;Опыт описания Могилевской губернии. В 3-х кн. Кн. 2. / Под ред. А. С. Дембовецкого. — Могилев на Днепре, 1884.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HVB-3&quot;&gt;{{Крыніцы/ГВБ|7-3к}} С. 239.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VSE&quot;&gt;{{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BE&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}} С. 203.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HVB-4&quot;&gt;{{Крыніцы/ГВБ|7-3к}} С. 235.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Laškievič&quot;&gt;[[Лашкевіч К.]] [http://news.tut.by/society/137257.html Якіх сусветных знакамітасцей варта запрасіць на гістарычную радзіму ў Беларусь] // «[[TUT.BY]]», [[15 мая]] [[2009]].&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=735|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/ГВБ|7-3}}
* ''Зубовіч Я.'' Чавусы — горад Святога Марціна: (нарысы па гісторыі ад заснавання да 1917 г.). — Магілёў: Магілёўская абласная тыпаграфія, 2008. — 254, [1] с.: іл., факсім. ISBN 978-985-6848-34-9
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Čavusy|Чавусы}}
{{OSM relation|4785503|Чавусы}}
* [http://www.radzima.org/be/pub/1594_m/ м. Чавусы] на [[Radzima.org]]
* {{ГБ|http://globustut.by/chausy/index.htm}}
* [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev/44-minsk-mohilev/101115-mscislauskij-dekanat.html Чавусы — парафія Найсвяцейшай Дзевы Марыі Маці Касцёла] на [[Catholic.by]]
* [http://www.globustut.by/chausy/index.htm Здымкі на globustut.by]
* [http://chausy.info/ Сайт горада Чавусы і Чавускага раёна — навіны, гісторыя, фотаальбом, Форум, Чат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722072003/http://chausy.info/ |date=22 ліпеня 2011 }}
* [https://www.gismeteo.by/weather-chausy-14640/ Надвор’е ў горадзе Чавусы]

{{Чавускі раён}}
{{Магілёўская вобласць}}

[[Катэгорыя:Чавусы| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1581 годзе]]</text>
      <sha1>p5oj0mv72neijhc5op0cvv8e6qf03st</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяржынск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16343</id>
    <revision>
      <id>5172518</id>
      <parentid>5113958</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5172518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34050" sha1="nb8puuigiqkemg3aqpce79m4k1a6dn3" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзяржынск
 |арыгінальная назва      = 
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = Dzerzhinsk, centre (Minskaja oblast).jpg
 |подпіс                  = Цэнтр мястэчка
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 41|lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Дзяржынскі 
 |сельсавет               =
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1146]]
 |ранейшыя назвы          = Койданава&lt;br/&gt;Койданаў&lt;br/&gt;Крутагор’е
}}
{{значэнні2|Дзяржынск (значэнні)}}'''Дзяржы́нск'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dziaržynsk}}, {{lang-ru|Дзержинск}}), да 29 ліпеня 1932 г. — '''Ко́йданава''' або '''Ко́йданаў''' — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Нецечка]]&lt;ref name=&quot;epb4&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|4}}&lt;/ref&gt;. Адміністрацыйны цэнтр [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]]. Горад месціцца за 38 км на паўднёвы захад ад [[Мінск]]а, на чыгуначнай лініі (станцыя [[Койданава (станцыя)|Койданава]]) і аўтамабільнай дарозе Мінск — [[Баранавічы]].

== Назва ==
Гістарычны міф пра «татарскага хана Койдана», ад якога быцца паходзіць назва Койданава&lt;ref name=&quot;KTSB&quot; /&gt;, пачынаецца з аўтарскага нарысу «Літоўскае палессе» ў кнізе «Жывапісная Расія», дзе [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]] пісаў: «…''отъ имени побежденнаго вождя Монголовъ, Койдана, Крутогорье названо Кайдановомъ, какъ и до сихъ поръ называется''»&lt;ref&gt;Живописная Россия. — Т. 3: Западная и южная Россия. Ч. 1: Литовское полесье [Очеркъ VI. Историческія судьбы Литовскаго полѣсья]. СПб, 1882. — С. 75.&lt;/ref&gt;. Гісторыкі лічаць і саму «[[Крутагорская бітва|Койданаўскую бітву]]» міфам, які створаны ў XVI ст. для праслаўлення літоўскіх князёў як абаронцаў ад татараў&lt;ref&gt;Валахановіч А. Крутагорская бітва // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. Т. 2. Мінск, 2006. С. 148—149.&lt;/ref&gt;.

У балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах вядомы асновы ''Kai''-, ''Dan''- (другая аснова як у імёнах, ад якіх тапонімы [[Трыданы]], [[Данейкі]]){{няма АК|29|05|2025}}. Дворышча Кайдановічы згадваецца ў сярэдзіне XVI ст. у складзе сяла [[Асабовічы|Асабовічаў]] (цяпер у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]]), разам з дворышчамі Карытаноўскія, Мышыкоўшчына&lt;ref&gt;Писцовая книга Пинскаго и Клецкаго Княжествъ, составленная Пинскимъ Старостою Станиставомъ Хвальчевскимъ въ 1552—1555 г. — Вильна, 1884. — С. 187.&lt;/ref&gt; (ад прозвішчаў Кайданоўскі, Картаноўскі, Мышакоўскі).

Традыцыйная гістарычная назва паселішча ''Койданаў'' або ''Койданава''. 29 ліпеня 1932 года горад афіцыйна пераназваны на ''Дзяржынск,'' у гонар раннесавецкага дзеяча мясцовага шляхецкага паходжання (з [[Дзяржынава]] пад [[Івянец|Івянцом]]) [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]].

== Гісторыя ==
Афіцыйна&lt;ref name=&quot;RVK&quot;/&gt; датай заснавання сучаснага Дзяржынска лічаць 1146 год, бо, паводле [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Паўла Шпілеўскага]], у старой койданаўскай драўлянай Пакроўскай праваслаўнай царкве захоўвалася ікона з надпісам «'''Крутагор’е''', 1146 года»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Шпилевский П. Н. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. Минск: Беларусь, 2004. — С. 92-93.&lt;/ref&gt;. Аднак сучасныя энцыклапедычныя даведнікі{{sfn|ЭГБ|1996|с=252}}{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}} разглядаюць гэтыя звесткі толькі як імаверныя і датуюць першую пэўную пісьмовую згадку 1442 годам.

У 1439 годзе пабудаваны драўляны фарны касцёл&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Сыракомля Уладзіслаў. Вандроўкі па маіх былых ваколіцах (Койданаў. Урыўкі з дзённіка) // Выбраныя творы. — Мінск: Беларуская навука, 2011. — Сс. 298—303.&lt;/ref&gt;.

У 1445 годзе вялікі літоўскі князь [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] аддаў Койданаў свайму стрыечнаму брату [[Міхаіл Жыгімонтавіч|Міхаілу Жыгімонтавічу]], сыну [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]]. У 1483 годзе паселішча атрымаў маскоўскі ўцякач, князь [[Васіль Вярэйскі|Васіля Міхайлавіча Вярэйскага]]. Пасля смерці Вярэйскага, з 1501 года Койданавам валодала яго ўдава Марыя, а пасля шлюбу іх дачкі [[Соф'я Васільеўна|Соф’і]] з канцлер літоўскім [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхтам Гаштольдам]] ў 1522 годзе Койданава перайшло да Гаштольдаў. З гэтага часу ў дакументах паселішча часам называлі «Гаштольдава»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Дзяржынск // Гарады і вёскі Беларусі. Энцыклапедыя. Том 8. Мінская вобласць. Кніга ІІ. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — С. 9-13.&lt;/ref&gt;.

У пачатку [[16 стагоддзе|XVI ст.]] Койданаў пацярпеў ад набегаў татараў (1502 і 1503).

У [[1542]] годзе уладальнікам Койданава стаў вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт І Стары]], які ў наступным годзе перадаў горад свайму сыну [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонту ІІ Аўгусту]]. Горад з’яўляўся цэнтрам Койданаўскага стараства.

У 1552 г. Жыгімонт ІІ Аўгуст аддаў Койданава з замкам брату жонкі [[Барбара Радзівіл|Барбары]] [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалаю Радзівілу Рудому]]. «Да гэтага часу адносіцца стварэнне Койданаўскага графства, якое, складаючы частку ўладанняў біржанскіх Радзівілаў, пасля смерці апошняга з гэтай галіны — Багуслава, у 1669 г. перайшло ва ўласнасць нясвіжскай лініі, дадало да тытулаў ардынатам нясвіжскім тытул уладара ў Койданаве і захавалася ў іх сямействе да 1831 г.»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Ельскі Аляксандр. Койданава // Выбранае. Мінск: Беларускі кнігазбор, 2004. — Сс. 274—281.&lt;/ref&gt;.

У інвентарах таго часу на тэрыторыі маёнтка фіксуецца істотная група ваенна-служылага насельніцтва, якая карысталася мясцовымі землямі на ўмовах нясення ваеннай службы і выканання іншых спецыяльных павіннасцей і не ўваходзіла ў склад прыгоннага сялянства&lt;ref&gt;Калечыц Валянцін. Зямяне і баяры маёнтка Койданаў Менскага павета ў XVI—XVIII стагоддзях // Герольд Litherland : навуковы геральдычны часопіс. — 2021. ― № 22. ― С. 52―62.&lt;/ref&gt;.

У 1550—1831 гадах Койданаў вядомы як значны асяродак распаўсюджвання [[кальвінізм]]у. Каля 1564 года [[Мікалай Радзівіл «Руды»]] збудаваў тут драўляны [[Кальвінскі збор (Койданава)|кальвінскі збор]] (з 1613 — мураваны), а таксама плябанію, школу і багадзельню.

Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў мясцовасць увайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1588 годзе паселішча атрымала статус [[мястэчка]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Паводле інвентару 1588 г. тут было 120 дымоў, замак, кальвінскі збор, ратуша, касцёл, рынак, 2 карчмы, 4 вадзяныя млыны. Існавала 6 вуліцаў: Віленская, Мінская, Плябанская, Рубяжэвіцкая, Слуцкая, Станькаўская.

[[Спіс каралёў польскіх|Кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Ваза]] дазволіў праводзіць 2 вялікія кірмашы: на [[Грамніцы]] ([[2 лютага]]) і [[Сёмуха|Сёмуху]] і штотыднёвы торг. Пазней кірмашы таксама збіраліся на Юр’я ([[23 красавіка]]) і Пакровы ([[1 кастрычніка]]).&lt;blockquote&gt;«На кірмашах, дзе пераважна прадаюць коней і быдла, бывае вельмі шмат народу. Яўрэі займаюцца дробным гандлем і перакупніцтвам коней, бо Койданава мае сумную славу аднаго з цэнтраў канакрадства».&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;Паводле звестак на [[1620]] год, у цэнтры мястэчка знаходзіўся чатырохкутны гандлёвы пляц, забудаваны дамамі рамеснікаў і гандляроў; на пляцы было 5 крамаў, карчма і 23 мяшчанскія двары; агулам налічвалася 110 двароў.

[[11 ліпеня]] [[1655]] г. у пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] войскі [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ўшчэнт спустошылі Койданаў. Як даносілі захопнікі свайму гаспадару&lt;ref name=&quot;NV&quot;/&gt;:

{{Цытата|...местечко '''Койданов''' взяли, и которыя... были в том местечке полския и литовския люди, и тех всех людей мечю предали и то местечко и посады все выжгли.}}

Аднаўленне Койданава ішло марудна. У 2-й палове [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] тут збудавалі новы драўляны касцёл Св. Ганны. Станам на [[1791]] год у мястэчку было 134 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымы]].

У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Койданаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам воласці Мінскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[1796]] годзе мястэчка атрымала герб: «''выява галінак дуба і алівы''»{{sfn|ЭГБ|1996|с=252}}. У 1800 г. двор і мястэчка, уласнасць Дамініка Радзівіла, 277 двароў, 1237 жыхароў, уніяцкая царква Пакрова Багародзіцы, кальвінскі збор, паштовая станцыя, 2 млыны, гандлёвыя лаўкі.

З XVIII стагоддзя Койданава з’яўляецца буйным цэнтрам распаўсюду [[хасідызм]]у&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Соркіна Іна. ''Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ стагоддзя''. — Вільня: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2010. — С. 205.&lt;/ref&gt;.

У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] пры адступленні расійскай арміі мясцовыя жыхары перашкодзілі казакам падпаліць склад аўса і сена&lt;ref&gt;Филатов Е. Н. Белорусско-литовские земли в 1772—1860 гг.: человек и общество. — Минск: Беларуская навука, 2021. С. 173.&lt;/ref&gt;. Койданава было захоплена французскімі войскамі, арганізавана падпрэфектура, створаны склады харчавання. [[15 лістапада]] 1812 года каля Койданава адбыўся вялікі бой, у выніку якога французы страцілі 1 тыс. салдат, 64 афіцэраў, каля 4 тыс. салдат патрапілі ў палон. Гэта перамога адкрыла расійскім вайскам шлях на Мінск.

У 1815 г. у мястэчку 262 жыхары мужчынскага полу. У 1840 г. шмат жыхароў памерлі ад эпідэміі халеры.

У 1843 г. «насельніцтва горада складае 1550 душ абодвух палоў. Апроч жыдоў і хрысціянаў тут жывуць на выдзеленых землях і татары»&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Паводле П. Шпілеўскага, койданаўскія татары досыць заможныя, «потому что живут ближе к Минску, и следовательно, имеют больше возможности сбывать в губернском городе свои огородные произрастания и выделаннные кожи»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Канфесійная структура Койданава ў 1846 г. была наступнай: з 1889 чалавек 819 — праваслаўныя (каля 43 %), 777 — іудзеі (каля 41 %), 278 — каталікі(каля 15 %), 10 — евангелікі(каля 0,5 %), 5 — мусульмане (каля 0,3 %)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

У 1851 г. пабудавана мураваная праваслаўная царква. У 1866 г. — 234 двары, 1383 жыхары, царква, касцёл, кірха, сінагога. У першай палове 19 ст. на плошчы пабудаваны заезны дом (спалены польскімі вайскамі ў 1920 г.).

«Мястэчка Койданаў старое, як свет, а лепш сказаць, як Кітай, і як Кітай, чужое ўсякаму прагрэсу — якое было спрадвеку непрыгляднае, такое і цяпер засталося», — так пісаў у 1852 г. Уладзіслаў Сыракомля&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

У час паўстання 1863-64 гг. у ваколіцах Койданава дзейнічалі паўстанцкія атрады пад кіраўніцтвам А. Ваньковіча і Б. Аскеркі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У [[1871]] годзе праз мястэчка прайшла [[чыгунка]], адкрыўся 2-павярховы вакзал. У 1885 г. пачала дзейнічаць фабрыка па ачыстцы свіной шчаціны. У 1897 г. налічвалася 4744 жыхары. У 1899 г. пачала працаваць запалкавая фабрыка «Дружына» (згарэла ў 1919 г.), у 1900 г. — 208 рабочых. З 1908 г. дзейнічаў лесапільны завод.

У канцы [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] дзейнічалі кальвінскі збор, [[касцёл]], [[Царква (збудаванне)|царква]], [[сінагога]]; працавалі народная і гарадская вучэльні, 2 яўрэйскія малітоўныя школы, багадзельня, больш за 30 крамаў, паравы млын, шапавальні, бровары; рэгулярна праводзілася 6 кірмашоў.

[[Змітрок Бядуля]] згадвае цадзіка з Койданава, да якога прыязджалі веруючыя з усёй Расіі&lt;ref&gt;Зьмітрок Бядуля. ''[https://knihi.com/Zmitrok_Biadula/Zydy_na_Bielarusi_Bytavyja_strychi.html Жыды на Беларусі. Бытавыя штрыхі] //'' Беларуская палічка.&lt;/ref&gt;. Паміж габрэямі абшчыны ў Койданава існавала сур’ёзная канкурэнцыя: «Кожны крамнік, гандляр, і нават рамеснік, меў ‘свайго’ пана, якога абслугоўваў, які даваў яму заробак. Кожны меў нават і ‘сваіх’ сялян, ‘свае’ вёскі, з якімі вялі гандаль. Часта на вуліцы або нават у сінагозе сварыліся паміж сабой за ‘сваіх’ паноў, за ‘сваіх’ сялян. Вялася ў гэтым кірунку пастаянная барацьба за збыт тавараў і вырабаў, за заваёву сімпатыі сялян і навакольных памешчыкаў»&lt;ref&gt;Соркіна. С. 237—238.&lt;/ref&gt;.

У 1905-07 гг. неаднаразова адбываліся антыўрадавыя выступленні рабочых.

У 1908 г. пачало працаваць гарадское вучылішча, якое ў 1913 г. было пераўтворана ў вышэйшую пачатковую школу. У 1912-13 гг. тут вучыўся беларускі паэт і драматург [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]].

У 1909 г. у мястэчку — 518 двароў, 4696 жыхароў, на чыгуначнай станцыі — 15 жыхароў. У 1911-12 гг. дзейнічала курсы па садаводстве і агародніцтве.

У Першую сусветную вайну з 1915 г. знаходзілася ў прыфрантавой зоне. З вясны 1916 г. мястэчка і чыгуначную станцыю неаднаразова бамбілі нямецкія самалёты.

З 1916 г. працавала фабрыка сухіх фарбаў. У 1917 г. у мястэчку 781 двор, 4009 жыхароў.

У сакавіку 1917 г. створаны Савет салдацкіх дэпутатаў, а ў маі арганізаваны бальшавіцкі камітэт. У лістападзе 1917 г. усталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 г. акупіраваны нямецкімі вайскамі. З 1.1.1919 — у БССР, з 27.2.1919 — у складзе ЛітБел. З жніўня 1919 г. занята польскімі вайскамі, якія адступілі 10 ліпеня 1920 г. (мястэчка пры адступленні моцна пацярпела. У пачатку кастрычніка 1920 г. польскія войскі пасля баёў захапілі Койданаў, што адчыніла ім шлях на Мінск.

У лістападзе [[1920]] г. у выніку антыбальшавіцкага паўстання на чатыры дні ўтварылася [[Койданаўская самастойная рэспубліка]].

З 1921 г. паводле Рыжскай мірнай дамовы — у складзе БССР. У [[1924]] годзе Койданаў стаў цэнтрам раёна [[БССР]] (з [[30 чэрвеня]] [[1937]] да [[15 студзеня]] [[1938]]{{sfn|Winnicki|2005|s=43}} быў у Мінскім раёне). У 1924 г. пачалі дзейнічаць электрастанцыя, Народны дом, фабрыка «Слон». У 1926 г. — 750 дамоў, 5475 жыхароў.

У [[1930]] годзе савецкія ўлады зачынілі мясцовы касцёл і ліквідавалі каталіцкую парафію{{sfn|Winnicki|2005|s=72}}.

[[15 сакавіка]] [[1932]] г. паселішча атрымала статус горада і стала цэнтрам новаўтворанага [[Польскі аўтаномны раён імя Дзяржынскага|польскага аўтаномнага раёна імя Дзяржынскага]]. [[29 ліпеня]] [[1932]] г. бальшавікі змянілі назву паселішча на ''Дзяржынск'' у гонар [[Фелікс Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]]{{sfn|Winnicki|2005|s=41}}; чыгуначная станцыя захавала старую назву. У маі 1932 г. адкрыты польскі агранамічны тэхнікум.

Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з [[28 чэрвеня]] [[1941]] да [[7 ліпеня]] [[1944]] г. Дзяржынск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, стварылі гета ў Дзяржынску. Тут у перыяд з лета 1941 года да 21 кастрычніка 1941 года былі закатаваныя і забітыя каля 2000 яўрэяў.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Горад на старых здымках&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Выява:Church in Kojdanaŭ, Belarus.jpg|[[Койданаўскі замак|Збор і замак]], знішчаныя бальшавікамі ў 1930—1950-я
Выява:Kojdanaŭ, zbor.jpg|Збор, бакавы фасад
Выява:Kojdanaŭ, brama (XX).jpg|Збор, брама
Выява:Kojdanaŭ, zbor (XX).jpg|Збор, інтэр'ер
Выява:Kojdanaŭ, kaścioł.jpg|Касцёл Св. Ганны
Выява:Kojdanaŭ, kaścioł (XX).jpg|Касцёл, бакавы ўваход
Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (1914).jpg|Касцёл, алтар
Выява:Kojdanaŭ, Vakzalnaja. Койданаў, Вакзальная (1918).jpg|Чыгуначная станцыя
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы машынабудаўнічай і металаапрацоўчай, [[Лёгкая прамысловасць|лёгкай]], [[Харчовая прамысловасць|харчовай]] прамысловасці. Гасцініца.

== Культура ==
Дзейнічаюць [[Дзяржынскі гісторыка-краязнаўчы музей|гістарычна-краязнаўчы музей]] і [[Беларускі дзяржаўны архіў кінафотафонадакументаў]].

У месце паставілі помнік у гонар 850-годзя заснавання Крутагор’я-Койданава-Дзяржынска.

== Славутасці ==
* Гарадзішча (XI—XIII стст.)
* Замчышча
* [[Касцёл Святой Ганны (Дзяржынск)|Касцёл Святой Ганны]] (XVIII ст.)
* [[Свята-Пакроўская царква (Дзяржынск)|Свята-Пакроўская царква]] (1851)
* Брацкія могілкі, вул. 1-я Ленінская — {{ГККРБ 4|613Д000132}}.

=== Страчаная спадчына ===
* [[Кальвінскі збор (Койданава)|Кальвінскі збор]] (1613—1621)
* [[Койданаўскі замак]]

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Краявіды Дзяржынска&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (2007).jpg|Рэшткі гарадзішча
Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (04.2007).jpg|Гарадзішча, помнік
Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (28.04.2007).jpg|Касцёл Св. Ганны
Дзяржынск. Царква Пакроўская.jpg|[[Свята-Пакроўская царква (Дзяржынск)|Пакроўская царква]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Дзяржынска}}
* [[Адам Глобус]] — беларускі [[пісьменнік]], [[мастак]], выдавец.
* [[Артур Вольскі]] (1924—2002) — беларускі пісьменнік.
* [[Сяргей Іванавіч Сідор|Сяргей Сідор]] (1937—1998) — беларускі [[географ]], педагог.
* [[Кайдановер]] (1624—1676) — [[талмуд]]ыст.
* [[Анастасія Ігараўна Віннікава]] (нар. 1991) — спявачка.
* [[Аляксандр Кандратавіч Бурак]] (1918—1993) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945).
* [[Георгій Васілевіч Будай]] (1913—1989) — адзін з удзельнікаў камуністычнага падполля і кіраўнікоў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскага руху]] ў Мінскай і [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]] вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.
* [[Іосіф Майсеевіч Ліўшыц]] (1904—1997) — вучоны ў галіне [[Гідралогія|гідралогіі]]. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР.
* [[Уладзімір Сцяпанавіч Бабраўніцкі]] (1905—?) — беларускі вучоны, дзяржаўны дзеяч.
* [[Яфім Майсеевіч Маршак]] (1905—1985) — беларускі дзеяч сельскай гаспадаркі і будаўніцтва.
* [[Ларыса Іванаўна Новаш]] (нар. 1940) — беларускі архітэктар.
* [[Якаў Саўчык]] (1880—1955) — французскі [[дызайнер]].
* [[Антоні Патоцкі]] (1867—1939) — пісьменнік і літаратурны крытык

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KTSB&quot;&gt;{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 99.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;RVK&quot;&gt;{{Спасылка | url = http://www.dzerzhinsk.minsk-region.by/ru/region/istoriya | загаловак = Гісторыя Койданава | выдавецтва = [http://www.dzerzhinsk.minsk-region.by/ Дзержинский райисполком. Официальный сайт.] | дата = 22 ліпеня 2011 | мова = ru | title = Архіўная копія | access-date = 12 кастрычніка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111023042739/http://dzerzhinsk.minsk-region.by/ru/region/istoriya | archive-date = 23 кастрычніка 2011 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NV&quot;&gt;[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=6 «Государев поход» 1655] // {{Крыніцы/Невядомая вайна: 1654—1667|к}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Держинск}};
* ''Валахановіч А.'' Дзяржынск. Гісторыка-эканамічны нарыс. — Мінск, 1977. — 80 с.
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=127|артыкул=Койданава|аўтар=[[Анатоль Валахановіч|Валахановіч А.]]}}
* {{Крыніцы/Памяць/Дзяржынскі раён}}
* {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* ''Сташэўскі В.'' Койданаўская МТС. — Менск, 1931. — 48 с.
* ''Шпілеўскі І., Бабровіч Л.'' Гістарычны нарыс Дзяржыншчыны (Койданаўшчыны). — Менск, 1932. — 110 с.
* ''Шпілеўскі І., Бабровіч Л.'' Мястэчка Койданава. / Адбітак з часопісу «Наш Край» за 1929 год № 2, 3 і 4. — Менск, 1929. — 42 с. — Койданава: «Кальвіна», 2012 [http://chatys.blog.tut.by/2012/04/08/ivan-shpileuski-lyavon-babrovich-myastechka-koydanava-koydanava-kalvina-2012-2/]{{Недаступная спасылка}}.
* {{Крыніцы/ЭГБ|3|Дзяржынск|[[Анатоль Валахановіч|Валахановіч А.]]|252}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4|246—249|Kojdanów}}
* {{Крыніцы/Нарысы койданаўскія (2005)}}
* ''Валаханович А. И. Дзержинск.'' Историко экономический очерк. — Минск, 1982. — 80 с. [Города Белоруссии].
* ''Валаханович А. И., Кулагин А. Н.'' Дзержинщина: прошлое и настоящее. — Минск, 1986. — 199 с.
* Устав Койдановского общества для выдачи беспроцентных ссуд бедным евреям местечка Койданово, Минской губернии. — Минск, 1913. — 8 с.

== Спасылкі ==
{{Commons}}
{{OSM relation|6722498|Дзяржынск}}
* [http://www.radzima.org/be/gorad/dzyarzhynsk-koydanava.html г. Койданаў на Radzima.org]
* [http://vandrouka.by/2012/koydanovo-dzerzhinsk/ Вандроўка ў Дзяржынск (Койданава)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120606001905/http://vandrouka.by/2012/koydanovo-dzerzhinsk/ |date=6 чэрвеня 2012 }}

{{Дзяржынскі раён}}
{{Гарады Мінскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Дзяржынск| ]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гарады-спадарожнікі Мінска]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Фелікса Дзяржынскага]]</text>
      <sha1>nb8puuigiqkemg3aqpce79m4k1a6dn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Да выдалення</title>
    <ns>4</ns>
    <id>16411</id>
    <revision>
      <id>5172194</id>
      <parentid>5172155</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* B. В. Шчасная */ Адказ</comment>
      <origin>5172194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6339" sha1="rop73jj3msrxef985qh57w80ayb3cvy" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>rop73jj3msrxef985qh57w80ayb3cvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172298</id>
      <parentid>5172194</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* B. В. Шчасная */ адказ</comment>
      <origin>5172298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7186" sha1="18ssvi5d8koc8kpd59ffpsfrxie75uw" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>18ssvi5d8koc8kpd59ffpsfrxie75uw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172302</id>
      <parentid>5172298</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* B. В. Шчасная */ адказ</comment>
      <origin>5172302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7406" sha1="9t1tu8fict5ww7k18yrkxx2xzidn2u3" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>9t1tu8fict5ww7k18yrkxx2xzidn2u3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172305</id>
      <parentid>5172302</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* B. В. Шчасная */ Адказ</comment>
      <origin>5172305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7842" sha1="h10m76t1edhx9vao3pz733ag6wp0rgf" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>h10m76t1edhx9vao3pz733ag6wp0rgf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172310</id>
      <parentid>5172305</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Міхаіл Канстанцінавіч Лазар */ меркаванне</comment>
      <origin>5172310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7849" sha1="rvsmo6wdofyuxhtlozcyml514u4wo1p" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>rvsmo6wdofyuxhtlozcyml514u4wo1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172311</id>
      <parentid>5172310</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Рэхдок (серыял) */ меркаванне</comment>
      <origin>5172311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8033" sha1="18b9l9t0fjoeqidkfo4zrsa14aru4jo" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>18b9l9t0fjoeqidkfo4zrsa14aru4jo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172315</id>
      <parentid>5172311</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Дзяніс Валер’евіч Юрчак */ меркаванне</comment>
      <origin>5172315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8416" sha1="npuhvu3jllxcfvopr0n1e0yhplyp12q" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == 
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>npuhvu3jllxcfvopr0n1e0yhplyp12q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172317</id>
      <parentid>5172315</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Metal Gear Solid 3: Snake Eater */ вынік</comment>
      <origin>5172317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8696" sha1="iictlgk804g120ulkv00s61vj9svlca" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] ==
{{закрыта}}
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Арьыкул вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>iictlgk804g120ulkv00s61vj9svlca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172321</id>
      <parentid>5172317</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* B. В. Шчасная */ адказ</comment>
      <origin>5172321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9418" sha1="nuhkx97csecv4jazb9i17i7punkyw1o" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] ==
{{закрыта}}
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Арьыкул вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>nuhkx97csecv4jazb9i17i7punkyw1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172325</id>
      <parentid>5172321</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* B. В. Шчасная */</comment>
      <origin>5172325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9759" sha1="o0buy7pm0wn9fiujzkx5enqlxnxymyn" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] ==
{{закрыта}}
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Арьыкул вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>o0buy7pm0wn9fiujzkx5enqlxnxymyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172348</id>
      <parentid>5172325</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* B. В. Шчасная */ адказ</comment>
      <origin>5172348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9961" sha1="5lguwvftg6iknr8ns06wx5y6gl75dmg" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Дык я пра тое і талдычу.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] ==
{{закрыта}}
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Арьыкул вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>5lguwvftg6iknr8ns06wx5y6gl75dmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172422</id>
      <parentid>5172348</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* B. В. Шчасная */ Адказ</comment>
      <origin>5172422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10312" sha1="2pcvvyg2qcrcc24kym5pstltk3jrli5" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Дык я пра тое і талдычу.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] ==
{{закрыта}}
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Арьыкул вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>2pcvvyg2qcrcc24kym5pstltk3jrli5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172555</id>
      <parentid>5172422</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* B. В. Шчасная */ Адказ</comment>
      <origin>5172555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10950" sha1="qxp11odxryey9n6eqxaosow0wecqppc" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}
== [[B. В. Шчасная]] ==
: {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03)
::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-42099-27|&amp;#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03)
::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03)
::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03)
:::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::: Дык я пра тое і талдычу.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03)
::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03)
:::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03)

== [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03)
: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Рэхдок (серыял)]] ==
Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03)
: {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] ==
: {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03)
: &lt;s&gt;{{Выдаліць}}&lt;/s&gt;. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03)
: {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] ==
{{закрыта}}
Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03)

:пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03)
: Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}.  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Арьыкул вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 28 ліпеня 2026 (+03)

== [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] ==
Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03)
* Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] ==
: артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03)
:: Паводле інфармацыі: &quot;член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»&quot;, а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03)
{{/Падвал}}</text>
      <sha1>qxp11odxryey9n6eqxaosow0wecqppc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хвоя звычайная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17398</id>
    <revision>
      <id>5172527</id>
      <parentid>5171114</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/45957706|Сосна звичайна]]»</comment>
      <origin>5172527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44827" sha1="fy158k7k95ww9r5rhmopdhn5cn6fu01" xml:space="preserve">'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — Pinus sylvestris.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|278x278пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1–1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[Конус|конусападобную]] [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — &lt;nowiki&gt;{{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}&lt;/nowiki&gt;, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[Балота|балотах]] карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15–20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш.Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|злева|міні|449x449пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры &lt;nowiki&gt;{{нп3|Ігліца|іголкі|uk|Хвоя}}&lt;/nowiki&gt;  (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|злева|міні|220x220пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з'яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур|Амура]] ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[Елка|елкай]], [[Бяроза|бярозай]], [[Асіна|асінай]], [[Дуб|дубам]], малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэала навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[Экатып|экатыпы]], якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[Падвід|падвіды]] хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[Хмызняк|хмызняковую]] форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір|Сібіры]], на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|текст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.


== Выкарыстанне чалавекам ==
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з'яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[Дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}
[[Файл:Коріння_сосни.jpg|злева|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.


Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання &lt;nowiki&gt;{{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}}&lt;/nowiki&gt; і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[Процівагаз|процівагазаў]].

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[Пакост|пакосту]].

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ==
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

== Выкарыстанне пупышак ==


Пупышкі ўтрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[Рэўматызм|рэўматызме]], неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[Кішэчнік|кішачніку]]. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ( [[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

== У якасці дэкаратыўнай расліны ==
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).


Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[Елка|елкай]], [[Піхта|піхтай]], а таксама [[Дуб|дубам]], ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ==
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з'ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з'яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад - гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ( [[Карацін|каратын]] ). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350-400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt;  хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45%. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]]&lt;nowiki&gt; відаў {{bt-bellat||&lt;/nowiki&gt;''Panolis flammea''}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы&lt;nowiki&gt;{{!}}&lt;/nowiki&gt;коканапрада хваёвага|''Dendrolimus pini''&lt;nowiki&gt;}}.&lt;/nowiki&gt;{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>fy158k7k95ww9r5rhmopdhn5cn6fu01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172529</id>
      <parentid>5172527</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне, дапаўненне, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5172529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45534" sha1="mexb82pfkbr9du6lpwhdy7mxiax8c8a" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|злева|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|злева|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|текст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}
[[Файл:Коріння_сосни.jpg|злева|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>mexb82pfkbr9du6lpwhdy7mxiax8c8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172530</id>
      <parentid>5172529</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ігліца */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5172530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45523" sha1="7opiop96jl0j1tv877cxn9jkpg9uhgi" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|злева|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|текст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}
[[Файл:Коріння_сосни.jpg|злева|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>7opiop96jl0j1tv877cxn9jkpg9uhgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172531</id>
      <parentid>5172530</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шышкі */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5172531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45512" sha1="gom78lygm6gabdmozfirkrer9bvptt1" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|текст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}
[[Файл:Коріння_сосни.jpg|злева|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>gom78lygm6gabdmozfirkrer9bvptt1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172533</id>
      <parentid>5172531</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Батанічнае апісанне */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5172533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45557" sha1="4llhv3udu75ji6xy9kjegj99ydrn3f0" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|текст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}
[[Файл:Коріння_сосни.jpg|злева|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>4llhv3udu75ji6xy9kjegj99ydrn3f0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172536</id>
      <parentid>5172533</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Асаблівасці біялогіі */ арфаграфія</comment>
      <origin>5172536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45559" sha1="l7y07e2khd0viamyb4rlztf0ozz8ott" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}
[[Файл:Коріння_сосни.jpg|злева|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>l7y07e2khd0viamyb4rlztf0ozz8ott</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172538</id>
      <parentid>5172536</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Выкарыстанне драўніны */ афармленне</comment>
      <origin>5172538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45555" sha1="3qi84sj9pijqjup1gj1o7aec92u84zj" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>3qi84sj9pijqjup1gj1o7aec92u84zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172539</id>
      <parentid>5172538</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экатыпы */ дапаўненне</comment>
      <origin>5172539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45830" sha1="o6x68m0tpmbxrkq9vgotf1snldp3i5l" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>o6x68m0tpmbxrkq9vgotf1snldp3i5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172542</id>
      <parentid>5172539</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Выкарыстанне чалавекам */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5172542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46060" sha1="2r8xz3u2ibisf6nhc3jfckvmzzsmn4p" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>2r8xz3u2ibisf6nhc3jfckvmzzsmn4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172544</id>
      <parentid>5172542</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Арэал і экалогія */ вікіфікацыя, ілюстрацыя</comment>
      <origin>5172544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46267" sha1="ok7vvgeo83oovvz4241q5ynm6mjqvob" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў біятопе [[Верхавыя балоты|верхавых балот]] на паштовай марцы Беларусі]]
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР2&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>ok7vvgeo83oovvz4241q5ynm6mjqvob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172545</id>
      <parentid>5172544</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Выкарыстанне драўніны */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5172545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46266" sha1="k09r3v7n6ztlz6k4lkdjv0sq1uaa4z8" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў біятопе [[Верхавыя балоты|верхавых балот]] на паштовай марцы Беларусі]]
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>k09r3v7n6ztlz6k4lkdjv0sq1uaa4z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172547</id>
      <parentid>5172545</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шкоднікі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5172547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47832" sha1="47hvgz9qcdvg7x7fkf54200w28ppgvn" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў біятопе [[Верхавыя балоты|верхавых балот]] на паштовай марцы Беларусі]]
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

У 2020 годзе [[чорная плямістасць ігліцы]] была выяўлена на сотнях дрэў Pinus sylvestris var. mongolica ў чатырох лясных гаспадарках на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Спачатку яна з’явілася на верхняй частцы ігліцы, а затым ігліца засохла і паступова з’явіліся светла-чорныя плямы, хоць яна ўсё яшчэ заставалася зялёнай. Па меры прагрэсавання грыбковай хваробы ігліца ў рэшце рэшт адмірала і станавілася шэрага колеру з мноствам цёмна-чорных плям. Грыбок быў ідэнтыфікаваны як від {{bt-bellat||Heterotruncatella spartii}} з сямейства {{bt-bellat||Sporocadaceae}} на аснове марфалогіі і малекулярных метадаў&lt;ref name=Wang2022&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=S.-R. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Chen |first3=Y.-Z. |last4=Zhang |first4=Y.-D. |last5=Li |first5=D.-B. |last6=Huang |first6=Y. |last7=Zhang |first7=G. |last8=Yang |first8=J. |title=First Report of Black Spot Needle Blight of ''Pinus sylvestris'' var. ''mongolica'' Litv. Caused by ''Heterotruncatella spartii'' in China |journal=Plant Disease |date=2022 |volume=106 |number=8 |page=2256 |doi=10.1094/PDIS-12-21-2667-PDN |doi-access=free |pmid=35108070 |s2cid=246487193}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>47hvgz9qcdvg7x7fkf54200w28ppgvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172551</id>
      <parentid>5172547</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* У якасці дэкаратыўнай расліны */ дапаўненне</comment>
      <origin>5172551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49180" sha1="ol1dtz05a0itiq1etf8p18bbhygbckm" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў біятопе [[Верхавыя балоты|верхавых балот]] на паштовай марцы Беларусі]]
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

У 2020 годзе [[чорная плямістасць ігліцы]] была выяўлена на сотнях дрэў Pinus sylvestris var. mongolica ў чатырох лясных гаспадарках на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Спачатку яна з’явілася на верхняй частцы ігліцы, а затым ігліца засохла і паступова з’явіліся светла-чорныя плямы, хоць яна ўсё яшчэ заставалася зялёнай. Па меры прагрэсавання грыбковай хваробы ігліца ў рэшце рэшт адмірала і станавілася шэрага колеру з мноствам цёмна-чорных плям. Грыбок быў ідэнтыфікаваны як від {{bt-bellat||Heterotruncatella spartii}} з сямейства {{bt-bellat||Sporocadaceae}} на аснове марфалогіі і малекулярных метадаў&lt;ref name=Wang2022&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=S.-R. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Chen |first3=Y.-Z. |last4=Zhang |first4=Y.-D. |last5=Li |first5=D.-B. |last6=Huang |first6=Y. |last7=Zhang |first7=G. |last8=Yang |first8=J. |title=First Report of Black Spot Needle Blight of ''Pinus sylvestris'' var. ''mongolica'' Litv. Caused by ''Heterotruncatella spartii'' in China |journal=Plant Disease |date=2022 |volume=106 |number=8 |page=2256 |doi=10.1094/PDIS-12-21-2667-PDN |doi-access=free |pmid=35108070 |s2cid=246487193}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Выведзены такія сарты арнаментальнага прызначэння для вырошчвання ў парках і вялікіх садах, як 'Aurea'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/99295/i-Pinus-sylvestris-i-(Aurea-Group)-Aurea/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' (Aurea Group) 'Aurea' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;, 'Beuvronensis'&lt;ref&gt;{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Pinus sylvestris'' 'Beuvronensis'|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/91667/Pinus-sylvestris-Beuvronensis/Details | access-date = 6 February 2021}}&lt;/ref&gt;, 'Frensham',&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/63382/i-Pinus-sylvestris-i-Frensham/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Frensham' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt; and 'Gold Coin'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/66741/i-Pinus-sylvestris-i-Gold-Coin/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Gold Coin' | access-date = 25 April 2018}}&lt;/ref&gt; have gained the [[Royal Horticultural Society]]'s [[Award of Garden Merit]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = July 2017 | page = 78 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;.

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>ol1dtz05a0itiq1etf8p18bbhygbckm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172553</id>
      <parentid>5172551</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Збор, апрацоўка і захоўванне */ дапаўненне</comment>
      <origin>5172553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49647" sha1="6q9i8sqcw17w8obs0xk8cuy9nipcs1m" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў біятопе [[Верхавыя балоты|верхавых балот]] на паштовай марцы Беларусі]]
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==
Ігліцу хвоі звычайнай масава пашкоджваюць [[Вусень|вусені]] відаў {{bt-bellat||Panolis flammea}} і {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы{{!}}коканапрада хваёвага|Dendrolimus pini}}.

У 2020 годзе [[чорная плямістасць ігліцы]] была выяўлена на сотнях дрэў Pinus sylvestris var. mongolica ў чатырох лясных гаспадарках на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Спачатку яна з’явілася на верхняй частцы ігліцы, а затым ігліца засохла і паступова з’явіліся светла-чорныя плямы, хоць яна ўсё яшчэ заставалася зялёнай. Па меры прагрэсавання грыбковай хваробы ігліца ў рэшце рэшт адмірала і станавілася шэрага колеру з мноствам цёмна-чорных плям. Грыбок быў ідэнтыфікаваны як від {{bt-bellat||Heterotruncatella spartii}} з сямейства {{bt-bellat||Sporocadaceae}} на аснове марфалогіі і малекулярных метадаў&lt;ref name=Wang2022&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=S.-R. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Chen |first3=Y.-Z. |last4=Zhang |first4=Y.-D. |last5=Li |first5=D.-B. |last6=Huang |first6=Y. |last7=Zhang |first7=G. |last8=Yang |first8=J. |title=First Report of Black Spot Needle Blight of ''Pinus sylvestris'' var. ''mongolica'' Litv. Caused by ''Heterotruncatella spartii'' in China |journal=Plant Disease |date=2022 |volume=106 |number=8 |page=2256 |doi=10.1094/PDIS-12-21-2667-PDN |doi-access=free |pmid=35108070 |s2cid=246487193}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Выведзены такія сарты арнаментальнага прызначэння для вырошчвання ў парках і вялікіх садах, як 'Aurea'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/99295/i-Pinus-sylvestris-i-(Aurea-Group)-Aurea/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' (Aurea Group) 'Aurea' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;, 'Beuvronensis'&lt;ref&gt;{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Pinus sylvestris'' 'Beuvronensis'|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/91667/Pinus-sylvestris-Beuvronensis/Details | access-date = 6 February 2021}}&lt;/ref&gt;, 'Frensham',&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/63382/i-Pinus-sylvestris-i-Frensham/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Frensham' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt; and 'Gold Coin'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/66741/i-Pinus-sylvestris-i-Gold-Coin/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Gold Coin' | access-date = 25 April 2018}}&lt;/ref&gt; have gained the [[Royal Horticultural Society]]'s [[Award of Garden Merit]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = July 2017 | page = 78 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;.

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

== Культурнае значэнне ==

Хвоя звычайная — гэта раслінны сімвал кланаў {{нп3|Клан Макгрэгар|Грэгар|ru|Клан Макгрегор}} і {{нп3|Клан Фаркухарсан|Фаркухарсан|ru|Клан Фаркухарсон}}. Гэта нацыянальнае дрэва [[Шатландыя|Шатландыі]]&lt;ref&gt;Rick Steves Scotland (second edition) By Rick Steves&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>6q9i8sqcw17w8obs0xk8cuy9nipcs1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172559</id>
      <parentid>5172553</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шкоднікі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5172559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54881" sha1="jdht5ybicksi08bqtuojjlsc9fvaxvt" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў біятопе [[Верхавыя балоты|верхавых балот]] на паштовай марцы Беларусі]]
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==

=== Насякомыя ===
Шматлікія віды насякомых жывуць у расколінах кары хвоі звычайнай і з’яўляюцца важнай крыніцай ежы для птушак, якія насяляюць хваёвыя лясы, такіх як {{bt-bellat|чубатая сініца|Parus cristatus}}.

Сярод вядомых шкоднікаў такія віды:

* {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы|Dendrolimus pini}} — від матылькоў, якія сустракаюцца ў вялікай колькасці ў хваёвых лясах, што растуць на бедных глебах. Гэта асноўны шкоднік хвойных дрэў. Вусені харчуюцца ігліцай, шырока аб’ядаючы парасткі.
* {{bt-bellat||Neodiprion sertifer}} — у асноўным жыве на маладых дрэвах, адкладаючы яйкі на краях ігліцы. Лічынкі вылупляюцца вясной і на працягу мая і чэрвеня ядуць старую ігліцу, пакідаючы маладыя парасткі. Гэта перашкаджае росту дрэў.
* {{bt-bellat||Tomicus minor}} — другасны шкоднік хвойных дрэў, караед, які харчуецца пад тонкай карой.
* {{bt-bellat||Tomicus piniperda}} — караед, небяспечны другасны шкоднік хвойных дрэў. Лічынкі харчуюцца пад тоўстай карой, пашкоджваючы яе, і кара адвальваецца лускавінкамі.
* [[тля]] — яны харчуюцца ігліцай, высмоктваючы сок.
* {{bt-bellat|Пядзенік хваёвы|Bupalus piniaria}} — хвоя звычайная з’яўляецца асноўнай раслінай-гаспадаром для гэтага матылька. Лічынкі харчуюцца ігліцай з пачатку лета да пачатку восені.
* {{bt-bellat||Panolis flammea}} — лічынкі масава пашкоджваюць ігліцу хвоі.
* {{bt-bellat||Pissodes validirostris}} — самкі жукоў адкладаюць яйцы ў маладыя зялёныя шышкі. Лічынкі таксама харчуюцца маладымі парасткамі. Пашкоджаныя шышкі часткова стэрыльныя, высыхаюць і хутчэй ападаюць.
* {{bt-bellat||Hylobius abietis}} — [[лічынка|лічынкі]] гэтага жука пракопваюць норы ў драўніне каля ўзроўню зямлі маладых хвой.

=== Птушкі ===
[[Файл:Hollow dendropicos pinus brok 2 beentree.jpg|small|250px|Дупло дзятла ў хвоі звычайнай]]
Да часткова шкодных птушак з-за іх вялікай колькасці адносяцца [[вераб'іныя]] і [[Берасцянка|берасцянкі]], якія знішчаюць [[семядолі]] прарастаючага [[насення]] ў рассадніках і ядуць пасеянае насенне. Некалькі відаў [[Дзятлавыя|дзятлаў]] і [[крыжадзюб-сасновік]] таксама ядуць насенне, адлушчваючы яго ад шышак. Сотні ачышчаных шышак часта сустракаюцца пад дрэвамі, дзе дзятлы прымацоўваюць зламаныя шышкі да развілак галін або расколін кары для лягчэйшага здабывання насення (вядома як «[[кузня дзятла]]»). Гэтая шкода можа быць значнай у насенных садах. Акрамя таго, па пакуль невядомых прычынах дзятлы выклікаюць добра бачныя кольцападобныя ўздуцці на цалкам здаровых ствалах хвоі, праколваючы кару дзюбамі (верагодна, падчас засухі ў пошуках вады). Дзятлы таксама могуць выразаць шматлікія дуплы ў здаровых дрэвах, пры гэтым толькі некаторыя іх выкарыстоўваюцца для гнездавання.

[[Глушэц]] і [[цецярук]] лёгка спажываюць ігліцу і пупышкі хвоі. Гэта выклікае дэфармацыю дрэў, але гэтая шкода звычайна не мае эканамічнага значэння з-за нізкай папуляцыі гэтых птушак у лясах.

=== Грыбковыя захворванні ===

{{нп3|Склерадэрыёз||ru|Склеродерриоз}} або парасткавы рак — хвароба, якая пашкоджвае [[пупышкі]] і парасткі, а таксама прыводзіць да знішчэння расады і цэлых дрэў. Выклікаецца патагенамі (грыбамі): {{bt-bellat||Gremmeniella abietina}}, {{bt-bellat||Cenangium ferruginosum}}, {{bt-bellat||Sphaeropsis sapinea}}. Заражаныя расада гіне на працягу 1-2 гадоў.

У 2020 годзе [[чорная плямістасць ігліцы]] была выяўлена на сотнях дрэў Pinus sylvestris var. mongolica ў чатырох лясных гаспадарках на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Спачатку яна з’явілася на верхняй частцы ігліцы, а затым ігліца засохла і паступова з’явіліся светла-чорныя плямы, хоць яна ўсё яшчэ заставалася зялёнай. Па меры прагрэсавання грыбковай хваробы ігліца ў рэшце рэшт адмірала і станавілася шэрага колеру з мноствам цёмна-чорных плям. Грыбок быў ідэнтыфікаваны як від {{bt-bellat||Heterotruncatella spartii}} з сямейства {{bt-bellat||Sporocadaceae}} на аснове марфалогіі і малекулярных метадаў&lt;ref name=Wang2022&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=S.-R. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Chen |first3=Y.-Z. |last4=Zhang |first4=Y.-D. |last5=Li |first5=D.-B. |last6=Huang |first6=Y. |last7=Zhang |first7=G. |last8=Yang |first8=J. |title=First Report of Black Spot Needle Blight of ''Pinus sylvestris'' var. ''mongolica'' Litv. Caused by ''Heterotruncatella spartii'' in China |journal=Plant Disease |date=2022 |volume=106 |number=8 |page=2256 |doi=10.1094/PDIS-12-21-2667-PDN |doi-access=free |pmid=35108070 |s2cid=246487193}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Выведзены такія сарты арнаментальнага прызначэння для вырошчвання ў парках і вялікіх садах, як 'Aurea'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/99295/i-Pinus-sylvestris-i-(Aurea-Group)-Aurea/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' (Aurea Group) 'Aurea' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;, 'Beuvronensis'&lt;ref&gt;{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Pinus sylvestris'' 'Beuvronensis'|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/91667/Pinus-sylvestris-Beuvronensis/Details | access-date = 6 February 2021}}&lt;/ref&gt;, 'Frensham',&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/63382/i-Pinus-sylvestris-i-Frensham/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Frensham' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt; and 'Gold Coin'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/66741/i-Pinus-sylvestris-i-Gold-Coin/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Gold Coin' | access-date = 25 April 2018}}&lt;/ref&gt; have gained the [[Royal Horticultural Society]]'s [[Award of Garden Merit]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = July 2017 | page = 78 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;.

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

== Культурнае значэнне ==

Хвоя звычайная — гэта раслінны сімвал кланаў {{нп3|Клан Макгрэгар|Грэгар|ru|Клан Макгрегор}} і {{нп3|Клан Фаркухарсан|Фаркухарсан|ru|Клан Фаркухарсон}}. Гэта нацыянальнае дрэва [[Шатландыя|Шатландыі]]&lt;ref&gt;Rick Steves Scotland (second edition) By Rick Steves&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>jdht5ybicksi08bqtuojjlsc9fvaxvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172560</id>
      <parentid>5172559</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Птушкі */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5172560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54881" sha1="he91oapf6llgxspvlnl0kc6i8x9ieib" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў біятопе [[Верхавыя балоты|верхавых балот]] на паштовай марцы Беларусі]]
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==

=== Насякомыя ===
Шматлікія віды насякомых жывуць у расколінах кары хвоі звычайнай і з’яўляюцца важнай крыніцай ежы для птушак, якія насяляюць хваёвыя лясы, такіх як {{bt-bellat|чубатая сініца|Parus cristatus}}.

Сярод вядомых шкоднікаў такія віды:

* {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы|Dendrolimus pini}} — від матылькоў, якія сустракаюцца ў вялікай колькасці ў хваёвых лясах, што растуць на бедных глебах. Гэта асноўны шкоднік хвойных дрэў. Вусені харчуюцца ігліцай, шырока аб’ядаючы парасткі.
* {{bt-bellat||Neodiprion sertifer}} — у асноўным жыве на маладых дрэвах, адкладаючы яйкі на краях ігліцы. Лічынкі вылупляюцца вясной і на працягу мая і чэрвеня ядуць старую ігліцу, пакідаючы маладыя парасткі. Гэта перашкаджае росту дрэў.
* {{bt-bellat||Tomicus minor}} — другасны шкоднік хвойных дрэў, караед, які харчуецца пад тонкай карой.
* {{bt-bellat||Tomicus piniperda}} — караед, небяспечны другасны шкоднік хвойных дрэў. Лічынкі харчуюцца пад тоўстай карой, пашкоджваючы яе, і кара адвальваецца лускавінкамі.
* [[тля]] — яны харчуюцца ігліцай, высмоктваючы сок.
* {{bt-bellat|Пядзенік хваёвы|Bupalus piniaria}} — хвоя звычайная з’яўляецца асноўнай раслінай-гаспадаром для гэтага матылька. Лічынкі харчуюцца ігліцай з пачатку лета да пачатку восені.
* {{bt-bellat||Panolis flammea}} — лічынкі масава пашкоджваюць ігліцу хвоі.
* {{bt-bellat||Pissodes validirostris}} — самкі жукоў адкладаюць яйцы ў маладыя зялёныя шышкі. Лічынкі таксама харчуюцца маладымі парасткамі. Пашкоджаныя шышкі часткова стэрыльныя, высыхаюць і хутчэй ападаюць.
* {{bt-bellat||Hylobius abietis}} — [[лічынка|лічынкі]] гэтага жука пракопваюць норы ў драўніне каля ўзроўню зямлі маладых хвой.

=== Птушкі ===
[[Файл:Hollow dendropicos pinus brok 2 beentree.jpg|thumb|250px|Дупло дзятла ў хвоі звычайнай]]
Да часткова шкодных птушак з-за іх вялікай колькасці адносяцца [[вераб'іныя]] і [[Берасцянка|берасцянкі]], якія знішчаюць [[семядолі]] прарастаючага [[насення]] ў рассадніках і ядуць пасеянае насенне. Некалькі відаў [[Дзятлавыя|дзятлаў]] і [[крыжадзюб-сасновік]] таксама ядуць насенне, адлушчваючы яго ад шышак. Сотні ачышчаных шышак часта сустракаюцца пад дрэвамі, дзе дзятлы прымацоўваюць зламаныя шышкі да развілак галін або расколін кары для лягчэйшага здабывання насення (вядома як «[[кузня дзятла]]»). Гэтая шкода можа быць значнай у насенных садах. Акрамя таго, па пакуль невядомых прычынах дзятлы выклікаюць добра бачныя кольцападобныя ўздуцці на цалкам здаровых ствалах хвоі, праколваючы кару дзюбамі (верагодна, падчас засухі ў пошуках вады). Дзятлы таксама могуць выразаць шматлікія дуплы ў здаровых дрэвах, пры гэтым толькі некаторыя іх выкарыстоўваюцца для гнездавання.

[[Глушэц]] і [[цецярук]] лёгка спажываюць ігліцу і пупышкі хвоі. Гэта выклікае дэфармацыю дрэў, але гэтая шкода звычайна не мае эканамічнага значэння з-за нізкай папуляцыі гэтых птушак у лясах.

=== Грыбковыя захворванні ===

{{нп3|Склерадэрыёз||ru|Склеродерриоз}} або парасткавы рак — хвароба, якая пашкоджвае [[пупышкі]] і парасткі, а таксама прыводзіць да знішчэння расады і цэлых дрэў. Выклікаецца патагенамі (грыбамі): {{bt-bellat||Gremmeniella abietina}}, {{bt-bellat||Cenangium ferruginosum}}, {{bt-bellat||Sphaeropsis sapinea}}. Заражаныя расада гіне на працягу 1-2 гадоў.

У 2020 годзе [[чорная плямістасць ігліцы]] была выяўлена на сотнях дрэў Pinus sylvestris var. mongolica ў чатырох лясных гаспадарках на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Спачатку яна з’явілася на верхняй частцы ігліцы, а затым ігліца засохла і паступова з’явіліся светла-чорныя плямы, хоць яна ўсё яшчэ заставалася зялёнай. Па меры прагрэсавання грыбковай хваробы ігліца ў рэшце рэшт адмірала і станавілася шэрага колеру з мноствам цёмна-чорных плям. Грыбок быў ідэнтыфікаваны як від {{bt-bellat||Heterotruncatella spartii}} з сямейства {{bt-bellat||Sporocadaceae}} на аснове марфалогіі і малекулярных метадаў&lt;ref name=Wang2022&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=S.-R. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Chen |first3=Y.-Z. |last4=Zhang |first4=Y.-D. |last5=Li |first5=D.-B. |last6=Huang |first6=Y. |last7=Zhang |first7=G. |last8=Yang |first8=J. |title=First Report of Black Spot Needle Blight of ''Pinus sylvestris'' var. ''mongolica'' Litv. Caused by ''Heterotruncatella spartii'' in China |journal=Plant Disease |date=2022 |volume=106 |number=8 |page=2256 |doi=10.1094/PDIS-12-21-2667-PDN |doi-access=free |pmid=35108070 |s2cid=246487193}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Выведзены такія сарты арнаментальнага прызначэння для вырошчвання ў парках і вялікіх садах, як 'Aurea'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/99295/i-Pinus-sylvestris-i-(Aurea-Group)-Aurea/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' (Aurea Group) 'Aurea' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;, 'Beuvronensis'&lt;ref&gt;{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Pinus sylvestris'' 'Beuvronensis'|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/91667/Pinus-sylvestris-Beuvronensis/Details | access-date = 6 February 2021}}&lt;/ref&gt;, 'Frensham',&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/63382/i-Pinus-sylvestris-i-Frensham/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Frensham' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt; and 'Gold Coin'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/66741/i-Pinus-sylvestris-i-Gold-Coin/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Gold Coin' | access-date = 25 April 2018}}&lt;/ref&gt; have gained the [[Royal Horticultural Society]]'s [[Award of Garden Merit]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = July 2017 | page = 78 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;.

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

== Культурнае значэнне ==

Хвоя звычайная — гэта раслінны сімвал кланаў {{нп3|Клан Макгрэгар|Грэгар|ru|Клан Макгрегор}} і {{нп3|Клан Фаркухарсан|Фаркухарсан|ru|Клан Фаркухарсон}}. Гэта нацыянальнае дрэва [[Шатландыя|Шатландыі]]&lt;ref&gt;Rick Steves Scotland (second edition) By Rick Steves&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>he91oapf6llgxspvlnl0kc6i8x9ieib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172562</id>
      <parentid>5172560</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Грыбковыя захворванні */ вікіфікацыя, дапаўненне</comment>
      <origin>5172562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54979" sha1="9mfk3krtmgjez5nw2xkphh3o42slq6z" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file        = Pinus sylvestris p1.jpg
|image descr       = Агульны выгляд расліны, [[Польшча]]
|image title       = Хвоя звычайная
|regnum            = Расліны
|ref               = 
|comment           = 
|rang              = Від
|latin             = Pinus sylvestris
|author            = [[L.]], [[1753]]
|syn               = 
|typus             = 
|children name     = 
|children          = 
|range map         = Pinus sylvestris range-01.png
|range map caption = 
|range map width   = 
|range legend      = 
|iucnstatus        = lc
|iucn              = 42418
|wikispecies       = Pinus sylvestris
|commons           = Pinus sylvestris
|itis              = 183389
|ncbi              = 3349
|eol               = 1059929
|grin              = 28552
|ipni              = 263353-1
|tpl=kew-2562297
}}
'''Хвоя звычайная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|98}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга|спасылка=http://www.slounik.org/bnt08/l18/5|аўтар=|загаловак=Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў|адказны=|год=1926|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Інбелкульт|том=Вып. 8|старонкі=|старонак=80|серыя=|isbn=|тыраж=}}&lt;/ref&gt;, або '''Сасна звычайная''' (''Pinus sylvestris'') — вечназялёнае [[дрэва]] [[Род (біялогія)|роду]] [[хвоя]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] хваёвых.

У натуральных умовах расце ў [[Еўразія|Еўразіі]], пераважна ў біёме ўмеранага пояса. Расліну выкарыстоўваецца ў якасці сыравіны для лясной і хімічнай прамысловасці, як дэкаратыўную, лекавую і гэтак далей.

== Назва ==
Навуковая назва — ''Pinus sylvestris''.

У беларускай мове выкарыстоўваюцца такія назвы, як хвоя звычайная, хвоя&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Pinus sylvestris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;, сасна&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, хвалка&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;[[Зоська Верас|З. Верас]], Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921&lt;/ref&gt;, асохарніца, барына&lt;ref&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;.

Асобнае дрэва могуць называць хваіна.

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-106.jpg|злева|міні|250пкс|Хвоя звычайная. {{Бат.іл.|1}}]]

=== Знешні выгляд ===
[[Файл:Scots_Pines_Monadh_Mor.jpg|міні|250пкс|Маладыя хвоі ў Шатландыі]]
[[Дрэва]] з канічнай або пірамідальнай [[Крона дрэва|кронай]] і монападыяльным, кальцападобным галінаваннем (так званыя «[[Мутоўка|мутоўкі]]»). Паколькі гэта святлалюбнае дрэва, яго ніжнія галіны адміраюць, ачышчаючы [[Ствол дрэва|ствол]]. Пры спрыяльных умовах вышыня хвоі дасягае 40 м, а [[дыяметр]] ствала — 1-1,5 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref name=&quot;Gymnosperm&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|title=Pinus sylvestris|author=Edited by Christopher J. Earle.|work=The Gymnosperm Database|date=Last Modified 2012-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2sllEzn?url=http://www.conifers.org/pi/Pinus_sylvestris.php|archivedate=30 студзеня 2013|accessdate=2013-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Дрэвы, якія растуць у густых [[Лес|лясах,]] маюць тонкія, прамыя, амаль цыліндрычныя ствалы і невялікую, высока паднятую [[конус]]ападобную [[Крона дрэва|крону]] з тонкімі галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні [[Парасткі|парасткаў]] матыльком сямейства {{bt-bellat|Ліставёрткі{{!}}ліставёртак|Tortricidae}}, напрыклад, відам {{bt-bellat||Rhyacionia buoliana}}&lt;ref&gt;[http://www.theanimalworld.ru/insect/pobegovjun_zimujushij.html Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.]&lt;/ref&gt;.

[[Кара (біялогія)|Кара]] ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

[[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

=== Каранёвая сістэма ===
[[Корань расліны|Каранёвая сістэма хвоі]] — {{нп3|Стрыжневая каранёвая сістэма|стрыжневая|uk|Стрижнева коренева система}}, але памер і галінаванне [[Корань расліны|кораня]] залежаць ад умоў яго росту. У [[балота]]х карані хвоі знаходзяцца блізка да паверхні, кожнае дрэва нібы стаіць на купіне. Гэта ратуе дрэва ад празмернай вільгаці. На бедных і сухіх глебах дрэва ўтварае велізарную павярхоўную каранёвую сістэму глыбінёй да 30-40 м і радыусам да 15-20 м, і сілкуецца расой і кандэнсаванай вільгаццю. У багатых і друзлых глебах стрыжневы корань хвоі пранікае на глыбіню 60 метраў і больш. Карані хвоі пакрытыя покрывамі грыбных нітак, якія ўтвараюць [[Мікарыза|мікарызу]].

=== Ігліца ===
[[Файл:ScotsPine_shoot.jpg|міні|250пкс|Парастак з шышкамі рознага ўзросту.]]
Скарочаныя парасткі маюць дзве ці тры {{нп3|Ігліца (расліны)|іголкі|uk|Хвоя}} (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй. Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. Краі дробназубчастыя, трымаюцца 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot;&gt;{{ІВРСР|частка=45. ''Pinus sylvestris'' L. — Сосна обыкновенная|том=1|стар=120}}&lt;/ref&gt;).

У маладых дрэў хваінкі даўжэйшыя (5-9 см), у старых карацейшыя (2,5-5 см).

== Шышкі ==
[[Файл:Pinus_sylvestris_MHNT.BOT.2005.0.971.jpg|міні|250пкс|Шышкі]]
Мужчынскія [[Шышка|шышкі]] даўжынёй 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя, коласападобна сабраны ля асновы маладых падоўжаных парасткаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць лускавінак, кожная з якіх мае па два пылавікі.

На верхавіне маладых парасткаў з’яўляюцца адзінкавыя жаночыя шышкі. Яны (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або сабраныя па 2-3. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага.

Лускавінкі шышак амаль [[Ромб|рамбічныя]], плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай.

Яны складаюцца з насенных лускавінак, што знаходзяцца ў пазухах недаразвітых покрыўных лускавінак. Кожная насенная луска ўтрымлівае два насенныя зародкі.

Калі насенне паспявае, лускавінкі драўнеюць, разыходзяцца і выпадаюць. [[Насенне]] чарнаватае, плямістае або белаватае, з перапончатым крыльцам, якое ў 2-3 разы большае за насеніну.

== Арэал і экалогія ==
[[Файл:23-2014-23-04-bl.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў біятопе [[Верхавыя балоты|верхавых балот]] на паштовай марцы Беларусі]]
Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да [[Глеба|глебы]] і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх [[Кліматычныя зоны|кліматычных зонах]]. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]], на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва [[Еўразія|Еўразіі]], пачынаючы з [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і далей на ўсход да [[Рачны басейн|басейна]] ракі [[Алдан (рака)|Алдан]] і сярэдняй плыні [[Амур]]а ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]]. На поўначы хвоя звычайная расце аж да [[Лапландыя|Лапландыі]], на поўдні сустракаецца ў [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]]. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з [[елка]]й, [[бяроза]]й, [[асіна]]й, [[дуб]]ам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, [[Балота|балоты]]. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На [[Беларусь|Беларусі]] хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга|спасылка=|аўтар=|загаловак=Лекарственные растения и их применение|адказны=|год=1974|частка=Сосна обыкновенная|арыгінал=|выданне=5-е, перераб. и. доп.|месца=Мн.|выдавецтва=«Наука и техника»|том=|старонкі=70-73|старонак=592|серыя=|isbn=|тыраж=120 000}}&lt;/ref&gt;. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскай]], [[Полацкая нізіна|Полацкай]], [[Палеская нізіна|Палескай]] нізінах і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]].

=== Разнавіднасці ===
[[Файл:Хвоя_Каралева_(02).jpg|міні|250px|Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь]]
У розных частках арэалу навукоўцамі паказаныя [[Разнавіднасць|разнавіднасці]] хвоі звычайнай, а таксама [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] і [[Экалогія|экалагічныя]] [[Інфравідавыя рангі|формы]] — [[экатып]]ы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных [[падвід]]ы хвоі звычайнай:

* {{bt|Pinus sylvestris|[[Steven]]|var=hamata}} — расце на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], у паўночнай [[Турцыя|Турцыі]] і [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* {{bt|Pinus sylvestris||var=lapponica}} — расце ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць]]). На [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] у [[Белае мора|Белым моры]] яе рост складае да 30 м&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot;&gt;[http://www.conifers.org/pi/pin/sylvestris.htm The Gymnosperm Database]&lt;/ref&gt;. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае [[хмызняк]]овую форму, якая сцелецца&lt;ref&gt;Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5&lt;/ref&gt;.
* {{bt|Pinus sylvestris|[[Litv.]]|var=mongolica}} — расце ў [[Манголія|Манголіі]], паўночна-заходнім [[Кітай|Кітаі]] і паўднёвай [[Сібір]]ы, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку [[Запаведнік Сахонда|Сахонда]] ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.&lt;ref name=&quot;The Gymnosperm Database&quot; /&gt;

=== Экатыпы ===
[[Файл:Pinus sylvestris in Botanical garden, Minsk.jpg|250px|міні|Хвоя звычайная ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Мінскім батанічным садзе]]]]
У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі [[Ангара]] расце [[Ангарская хвоя]] — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус [[nom. illeg.]] або [[nom. inval.]] і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы&lt;ref&gt;Гл. '''The Plant List''' у картцы&lt;/ref&gt;:

* {{btname|Pinus binatofolio|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Pinus borealis|[[Salisb.]]}}
* {{btname|Pinus cretacea|[[Kalen.]]}}
* {{btname|Pinus ericetorum|[[Thore]]}}
* {{btname|Pinus erzeroomica|[[Calvert]] ex [[Gordon]]}}
* {{btname|Pinus fominii|[[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus frieseana|[[Wich.]]}}
* {{btname|Pinus genevensis|[[Carrière]]}}
* {{btname|Pinus genovensis|[[Garsault]]}}
* {{btname|Pinus hagenaviensis|[[K.Koch]]}}
* {{btname|Pinus krylovii|[[Serg.]] &amp; [[Kondr.]]}}
* {{btname|Pinus lapponica|([[Hartm.]]) [[Mayr]]}}
* {{btname|Pinus montana|[[Hoffm.]]}}
* {{btname|Pinus mughus|[[Jacq.]]}}
* {{btname|Pinus resinosa|[[Savi]]}}
* {{btname|Pinus rigensis|[[Loudon]]}}
* {{btname|Pinus rubra|[[Mill.]]}}
* {{btname|Pinus tartarica|[[Mill.]]}}

== Асаблівасці біялогіі ==
У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: [[спарафіт]] і [[гаметафіт]]. [[Споры]] сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.
{{Фотарадок|Pinus sylvestris flos pollen bialowieza forest beentree.jpg|Pinus sylvestris flos female bialowieza forest beentree.jpg|Dseed pinus sylvestris 3 beentree.jpg|Pinus sylvestris seedlings kz.jpg|border=0|ш3=160|ш4=170|тэкст=Мужчынскія шышкі; Жаночая шышка; [[Насенне]]; [[Праростак|Сеянцы]].}}
Утварэнню насення ў хвоі папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча- юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

[[Зігота]] дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл хвоі.

== Шкоднікі ==

=== Насякомыя ===
Шматлікія віды насякомых жывуць у расколінах кары хвоі звычайнай і з’яўляюцца важнай крыніцай ежы для птушак, якія насяляюць хваёвыя лясы, такіх як {{bt-bellat|чубатая сініца|Parus cristatus}}.

Сярод вядомых шкоднікаў такія віды:

* {{bt-bellat|Коканапрад хваёвы|Dendrolimus pini}} — від матылькоў, якія сустракаюцца ў вялікай колькасці ў хваёвых лясах, што растуць на бедных глебах. Гэта асноўны шкоднік хвойных дрэў. Вусені харчуюцца ігліцай, шырока аб’ядаючы парасткі.
* {{bt-bellat||Neodiprion sertifer}} — у асноўным жыве на маладых дрэвах, адкладаючы яйкі на краях ігліцы. Лічынкі вылупляюцца вясной і на працягу мая і чэрвеня ядуць старую ігліцу, пакідаючы маладыя парасткі. Гэта перашкаджае росту дрэў.
* {{bt-bellat||Tomicus minor}} — другасны шкоднік хвойных дрэў, караед, які харчуецца пад тонкай карой.
* {{bt-bellat||Tomicus piniperda}} — караед, небяспечны другасны шкоднік хвойных дрэў. Лічынкі харчуюцца пад тоўстай карой, пашкоджваючы яе, і кара адвальваецца лускавінкамі.
* [[тля]] — яны харчуюцца ігліцай, высмоктваючы сок.
* {{bt-bellat|Пядзенік хваёвы|Bupalus piniaria}} — хвоя звычайная з’яўляецца асноўнай раслінай-гаспадаром для гэтага матылька. Лічынкі харчуюцца ігліцай з пачатку лета да пачатку восені.
* {{bt-bellat||Panolis flammea}} — лічынкі масава пашкоджваюць ігліцу хвоі.
* {{bt-bellat||Pissodes validirostris}} — самкі жукоў адкладаюць яйцы ў маладыя зялёныя шышкі. Лічынкі таксама харчуюцца маладымі парасткамі. Пашкоджаныя шышкі часткова стэрыльныя, высыхаюць і хутчэй ападаюць.
* {{bt-bellat||Hylobius abietis}} — [[лічынка|лічынкі]] гэтага жука пракопваюць норы ў драўніне каля ўзроўню зямлі маладых хвой.

=== Птушкі ===
[[Файл:Hollow dendropicos pinus brok 2 beentree.jpg|thumb|250px|Дупло дзятла ў хвоі звычайнай]]
Да часткова шкодных птушак з-за іх вялікай колькасці адносяцца [[вераб'іныя]] і [[Берасцянка|берасцянкі]], якія знішчаюць [[семядолі]] прарастаючага [[насення]] ў рассадніках і ядуць пасеянае насенне. Некалькі відаў [[Дзятлавыя|дзятлаў]] і [[крыжадзюб-сасновік]] таксама ядуць насенне, адлушчваючы яго ад шышак. Сотні ачышчаных шышак часта сустракаюцца пад дрэвамі, дзе дзятлы прымацоўваюць зламаныя шышкі да развілак галін або расколін кары для лягчэйшага здабывання насення (вядома як «[[кузня дзятла]]»). Гэтая шкода можа быць значнай у насенных садах. Акрамя таго, па пакуль невядомых прычынах дзятлы выклікаюць добра бачныя кольцападобныя ўздуцці на цалкам здаровых ствалах хвоі, праколваючы кару дзюбамі (верагодна, падчас засухі ў пошуках вады). Дзятлы таксама могуць выразаць шматлікія дуплы ў здаровых дрэвах, пры гэтым толькі некаторыя іх выкарыстоўваюцца для гнездавання.

[[Глушэц]] і [[цецярук]] лёгка спажываюць ігліцу і пупышкі хвоі. Гэта выклікае дэфармацыю дрэў, але гэтая шкода звычайна не мае эканамічнага значэння з-за нізкай папуляцыі гэтых птушак у лясах.

=== Грыбковыя захворванні ===
{{main|Спіс захворванняў хвоі}}
{{нп3|Склерадэрыёз||ru|Склеродерриоз}} або парасткавы рак — хвароба, якая пашкоджвае [[пупышкі]] і парасткі, а таксама прыводзіць да знішчэння расады і цэлых дрэў. Выклікаецца патагенамі (грыбамі): {{bt-bellat|брунхорстыя разбуральная|Gremmeniella abietina}}, {{bt-bellat||Cenangium ferruginosum}}, {{bt-bellat||Sphaeropsis sapinea}}. Заражаныя расада гіне на працягу 1-2 гадоў.

У 2020 годзе [[чорная плямістасць ігліцы]] была выяўлена на сотнях дрэў Pinus sylvestris var. mongolica ў чатырох лясных гаспадарках на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]]. Спачатку яна з’явілася на верхняй частцы ігліцы, а затым ігліца засохла і паступова з’явіліся светла-чорныя плямы, хоць яна ўсё яшчэ заставалася зялёнай. Па меры прагрэсавання грыбковай хваробы ігліца ў рэшце рэшт адмірала і станавілася шэрага колеру з мноствам цёмна-чорных плям. Грыбок быў ідэнтыфікаваны як від {{bt-bellat||Heterotruncatella spartii}} з сямейства {{bt-bellat||Sporocadaceae}} на аснове марфалогіі і малекулярных метадаў&lt;ref name=Wang2022&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=S.-R. |last2=Zhang |first2=H. |last3=Chen |first3=Y.-Z. |last4=Zhang |first4=Y.-D. |last5=Li |first5=D.-B. |last6=Huang |first6=Y. |last7=Zhang |first7=G. |last8=Yang |first8=J. |title=First Report of Black Spot Needle Blight of ''Pinus sylvestris'' var. ''mongolica'' Litv. Caused by ''Heterotruncatella spartii'' in China |journal=Plant Disease |date=2022 |volume=106 |number=8 |page=2256 |doi=10.1094/PDIS-12-21-2667-PDN |doi-access=free |pmid=35108070 |s2cid=246487193}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне чалавекам ==
[[Файл:2025 Высечка буралому ў Юхнаўскім заказьніку (Беларусь).jpg|250px|міні|Хваёвы бор у [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскім заказніку]]]]
Хвоя звычайная драўняная, смалістая, танінавая і пылковая, тлустая і эфіраалейная, валакністая, багатая на вітаміны, лекавая, фарбавальная, фітанцыдная, дэкаратыўная і фітамеларыяцыйная расліна.

Шырокае распаўсюджанне і вялікія запасы хваёвай драўніны сведчаць пра яе вялікае эканамічнае значэнне.

=== Выкарыстанне драўніны ===
{{main|Хвоя (драўніна)}}[[Драўніна]] хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу [[Шпон (матэрыял)|шпону]], [[Фанера|фанеры]].

Драўніна хвоі звычайнай мае ружавата- або карычнева-чырвоную ядравую драўніну і жаўтлява-белую абалону, якая асабліва рэзка вылучаецца пасля высыхання; яе драўніна лёгкая, мяккая, злёгку бліскучая, мае мала сучкоў, лёгка расколваецца, лёгка апрацоўваецца, смалістая і ўстойлівая да гніення, але хутка губляе свой натуральны колер, бурнее, а часам становіцца блакітнаватай. У выглядзе круглага лесу хвоя з’яўляецца асноўным будаўнічым матэрыялам як у сельскагаспадарчым, так і ў прамысловым і жылым будаўніцтве; яе таксама выкарыстоўваюць для тэлеграфных і тэлефонных слупоў, партовых збудаванняў, [[дамба|дамбаў]], набярэжных і мастоў. [[Піламатэрыялы]] з хвоі (дошкі, брусы) шырока выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве (фермы, бэлькі, кроквы, лесвіцы, аконныя рамы, дзвярныя скрынкі, падлогі і г.д.).

Акрамя гэтага драўніна хвоі выкарыстоўваецца для вырабу шчыпковых ([[Балалайка|балалаек]], [[Мандаліна|мандалін]]) і клавішных музычных інструментаў, бочак для малакаштоўных матэрыялаў, сухіх і напаўвадкіх прадуктаў (смала, дзёгаць), рыбы.

{{Фотарадок|PinusSylvestrisBole.jpg|Pinus_silvestris_cross_beentree.jpg|border=0|тэкст=Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала. &lt;br /&gt; Папярочнае спілаванне ствала.}}

Апошнім часам драўніна хвоі ўсё часцей выкарыстоўваецца ў цэлюлозна-папяровай прамысловасці, але ў меншай ступені, чым драўніна [[Елка (драўніна)|елкі]]. Хваёвая драўніна змяшчае да 54 % [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], яе тэхнічны выхад да 39 %, утрыманне смалы — да 3,5 %, драўняныя валокны доўгія (2,6-4,4 мм). Драўніна хвоі падвяргаецца сухой перагонцы для атрымання {{нп3|Драўняны воцат|драўнянага воцату|uk|Деревний оцет}} і [[Дзёгаць|дзёгцю]], а ў дыстыляцыйным апараце застаецца вугаль, з якога вырабляецца [[актываваны вугаль]]. У медыцыне выкарыстоўваюцца дзёгаць і актываваны вугаль. Акрамя таго, актываваны вугаль выкарыстоўваецца для абескаляроўвання вадкасцей і выдалення з іх пахаў. Яго выкарыстоўваюць для напаўнення [[процівагаз|процівагазаў]].

[[Файл:Коріння_сосни.jpg|250px|міні| Наступствы шторму. Голыя карані хвоі (пясчаная глеба)]]
Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, [[Карневацік|плецены посуд]]&lt;ref name=&quot;ІВРСР&quot; /&gt;.

Дровы з хвоі звычайнай добра гараць, асабліва са старых дрэў, якія ўтрымліваюць шмат смалы.

=== Сыравіна для хімічнай прамысловасці ===
Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

[[Смала]], якая здабываецца пры [[Падсочка|падсочцы]] з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: [[каніфоль]] і [[шкіпінар]]. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, [[Араматызатар|араматызатараў]], клеючых рэчываў, [[Люстр|люстраў]] і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць [[эфірнае масла]] — [[хваёвы алей]]&lt;ref name=&quot;belen&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|16|||568}}&lt;/ref&gt;, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі [[паветра]].

Для вырабу змазак выкарыстоўваюцца нізкія гатункі каніфолі. У медыцыне таксама выкарыстоўваюцца смала, шкіпінар і каніфоль. З насення хвоі звычайнай шляхам прэсавання або экстракцыі атрымліваюць тлусты алей, які выкарыстоўваецца для вытворчасці [[пакост]]у.

Хвоя звычайная — расліна, якая змяшчае дубільныя рэчывы. Яе кара змяшчае 4-10&amp;nbsp;% [[Таніны|танінаў]] (з добрай якасцю 37,2-53,86&amp;nbsp;%). З узростам утрыманне танінаў у кары памяншаецца. Хвоя звычайная выпрацоўвае шмат пылка і клею. Яе [[пылок]] буйны, таму [[пчолы]] неахвотна яго збіраюць. Улетку хвоя часта пакутуе ад плямістасці лісця. Маладыя парасткі і шышкі вылучаюць чырвоны фарбавальнік.

=== Сыравіна для тэкстыльнай прамысловасці ===
Пасля выдалення эфірнага алею з ігліцы хвоі атрымліваюць хваёвую або лясную воўну. Выхад валакна 35&amp;nbsp;%. Выкарыстоўваецца ў сумесі з баваўнянымі адходамі (40 % хваёвай воўны, 60 % баваўняных адходаў) або з воўнай для атрымання пражы, з якой вырабляюць фланель і коўдры. Хваёвая воўна, змяшаная з папяровымі ніткамі, выкарыстоўваецца для вырабу дываноў і пасцельнай бялізны, а таксама з каноплямі і лёнам — вяровак і тросаў. Сасновая воўна — добры набіўны матэрыял для матрацаў і падушак.

=== Выкарыстанне пупышак ===

Пупышкі хвоі звычайнай утрымліваюць смалу, эфірны алей, дубільныя рэчывы, вітамін С і г. д. Іх выкарыстоўваюць як адхарквальны, мачагонны і дэзінфікавальны сродак пры захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, а таксама для ваннаў. Канцэнтрат [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С,]] выраблены з хваёвых іголак, выкарыстоўваецца для лячэння [[Цынга|цынгі]]; хларафіл-вітамінная паста — для лячэння ран і апёкаў; [[Паста (лекавая форма)|паста]] таксама ўваходзіць у склад супрацьастматычнай сумесі Траскова. [[Шкіпінар]] (тэрпенцінавы алей), які атрымліваюць з смалы і смалы, выкарыстоўваецца непасрэдна (у выглядзе інгаляцый для дэзінфекцыі дыхальных шляхоў) і ў якасці кампанента мазяў пры [[рэўматызм]]е, неўралгіі і [[Падагра|падагры]]; з яго рыхтуюць тэрпінгідрат (адхарквальны і мачагонны сродак). Смала (шкіпінар) і каніфоль выкарыстоўваюцца толькі ў пастах, дзёгаць — вонкава, у прыватнасці, ён уваходзіць у склад мазі ад [[Кароста|каросты]]. Актываваны вугаль выкарыстоўваецца для атрымання карбалену, які ўжываецца пры ўтварэнні вялікай колькасці газаў у страўніку і [[кішэчнік]]у. У народнай медыцыне, акрамя таго, хваёвыя пупышкі выкарыстоўваюцца пры [[Рахіт|рахіце]] і [[Скрыўленне пазваночніка|скаліёзе]], а ігліца хвоі — у выглядзе ваннаў пры рахіце і [[Падагра|падагры]]. Дзёгаць выкарыстоўваецца для лячэння скурных захворванняў ([[Экзэма|экзэмы]], плоскага лішаю і [[Кароста|каросты]]).

=== У якасці дэкаратыўнай расліны ===
[[Файл:Stamp of Belarus - 2004 - Colnect 281063 - Pine.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2004]]
Як дэкаратыўная расліна, хвоя звычайная рэкамендуецца для адзіночных і групавых пасадак, а таксама масіваў у парках і лесапарках, выкарыстоўваецца для навагодніх ёлак. Мае дэкаратыўныя разнавіднасці (пірамідальныя, ніцыя і іншае).

Выведзены такія сарты арнаментальнага прызначэння для вырошчвання ў парках і вялікіх садах, як 'Aurea'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/99295/i-Pinus-sylvestris-i-(Aurea-Group)-Aurea/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' (Aurea Group) 'Aurea' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;, 'Beuvronensis'&lt;ref&gt;{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Pinus sylvestris'' 'Beuvronensis'|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/91667/Pinus-sylvestris-Beuvronensis/Details | access-date = 6 February 2021}}&lt;/ref&gt;, 'Frensham',&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/63382/i-Pinus-sylvestris-i-Frensham/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Frensham' | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt; and 'Gold Coin'&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.rhs.org.uk/Plants/66741/i-Pinus-sylvestris-i-Gold-Coin/Details
| title = RHS Plantfinder - ''Pinus sylvestris'' 'Gold Coin' | access-date = 25 April 2018}}&lt;/ref&gt; have gained the [[Royal Horticultural Society]]'s [[Award of Garden Merit]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = July 2017 | page = 78 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 30 April 2018}}&lt;/ref&gt;.

Як фітанцыдная расліна, яна мае санітарна-гігіенічнае значэнне: пад уздзеяннем пароў шкіпінару паветра ў хваёвых насаджэннях іянізуецца, і некаторыя патагенныя бактэрыі ([[стафілакокі]]) гінуць. Асабліва эфектныя спалучэнні з [[елка]]й, [[піхта]]й, а таксама [[дуб]]ам, ліпай і [[Клён вастралісты|клёнам вастралістым]].

Хвоя звычайная мае важнае лесамеліярацыйнае значэнне. Яна здольная расці на пясчаных, неўрадлівых глебах, непатрабавальная да вільгаці, хутка расце. Хвоя — незаменны від для аблясення пяскоў. Але пры гэтым яна не вытрымлівае засоленасці глебы і забруджвання паветра газамі.

=== Выкарыстанне ў жывёлагадоўлі ===
Ігліцу хвоі выкарыстоўваюць для вырабу [[Хваёва-вітамінная мука|хваёва-вітаміннай мукі]] — вітаміннага корму для сельскагаспадарчых жывёл. Па харчовай каштоўнасці 1 кг хваёва-вітаміннай мукі роўны 0,25-3 кармавым адзінкам. У ёй шмат правітамінаў А, D, вітамінаў групы В і вітамінаў К, Е, С, а таксама макра- і мікраэлементаў — кальцыю, фосфару, жалеза, кобальту, марганцу, цынку, малібдэну і нікелю. Хвойна-вітамінная мука выкарыстоўваецца ў якасці прафілактычнага сродку супраць авітамінозных захворванняў і супраць [[Гельмінтозы|глістных захворванняў]] у жывёл.

Ігліцу хвоі можна даваць жывёлам не здрабняючы, але перад ужываннем яе трэба апрацаваць парай і даваць пасля іншых кармоў (каровам не больш за 5 кг, коням 3-4 кг), а свежую неапрацаваную можна даваць каровам да 2 кг у дзень. Калі жывёлы з’ядаюць вялікую колькасць хваёвых іголак, з’яўляецца крывавая мача.

== Збор, апрацоўка і захоўванне ==
Хваёвыя пупышкі для лекавых мэтаў збіраюць да пачатку іх цвіцення (люты-сакавік), лепш за ўсё падчас высечак догляду. Пупышкі з галінкамі даўжынёй да 3 см зразаюць з маладых дрэў секатарам, не дакранаючыся цэнтральнага парастка. Сыравіну сушаць на гарышчах з дастатковай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіне, часта памешваючы. Не дапускаецца сушка ў духоўках, бо смала плавіцца і выпараецца. Сыравіну пакуюць у фанерныя скрыні вагой 25 кг. Захоўваюць яе ў ўпакаваным выглядзе ў сухіх, добра вентыляваных памяшканнях на паліцах або пад прылаўкамі.

Для атрымання тлустага алею з насення шышкі збіраюць з пачатку зімы да вясны, бо з надыходам першых вясновых дажджоў яны раскрываюцца, і насенне з іх хутка высыпаецца. Пажадана збіраць шышкі з паваленых дрэў падчас лесанарыхтоўкі. Ураджайныя гады ў сярэднім адбываюцца адзін раз у тры гады, радзей — адзін раз у пяць гадоў. Насенне здабываюць з шышак у сушылках для насення (сонечных, агнявых, паравых).

Для вытворчасці хваёвай вітамінавай мукі падчас лесанарыхтовак збіраюць хваёвыя галінкі (лапкі). Падчас прамысловай перапрацоўкі хваёвай ігліцы важна захаваць яе якасць (асабліва правітамін А), які вызначае якасць мукі. Найбольш даступны метад — гэта метад змочвання. У высушанай ігліцы, якая не страціла здольнасці паглынаць ваду, аднаўляецца правітамін А ([[карацін]]). Пры пастаянным багатым увільгатненні ігліцы ў ёй добра захоўваецца правітамін А. У ігліцы, якая стала вельмі сухой і страціла здольнасць паглынаць ваду, аднаўленне гэтага правітаміну не адбываецца.

Ігліцу хвоі сушаць у сушылках пры тэмпературы 50-90° або 350—400° C, затым здрабняюць у драбільнях або млынах. Захоўваюць хваёвую муку ў цёмных, прахалодных памяшканнях у закрытай ёмістасці, бо правітамін А руйнуецца пад уздзеяннем святла. Але яго ўтрыманне ў хваёвай муцэ памяншаецца не так хутка, калі яе апрацоўваць антыаксідантам сантахінам. Вільготнасць хвойнай мукі падчас захоўвання не павінна перавышаць 15 %. Жывіцу (церпенцін) атрымліваюць шляхам &lt;nowiki&gt;{{нп3|Падсочка|падсочкі|uk|Підсочка}}&lt;/nowiki&gt; хвоі. Для гэтага на ствале жывога дрэва робяць надрэзы, у выніку якіх праразаюцца гарызантальныя і вертыкальныя смаляныя хады, з якіх выцякае празрыстая смала — жывіца, большая частка якой сцякае ў спецыяльную ёмістасць. Падсочваюцца сталыя дрэвы дыяметрам 18 см і болей. У залежнасці ад працягласці падсочкі вылучаюць доўгатэрміновую (10-15 гадоў), кароткатэрміновую (2-7 гадоў) і аднаразовую — у год высечкі. Абрэзку праводзяць з выкарыстаннем хімічных стымулятараў вылучэння смалы або без іх. Апошнім часам у вытворчасць усё часцей укараняюцца новыя хімічныя стымулятары, якія дазваляюць павялічыць выхад смалы на 40-45 %. Смалу збіраюць спецыяльна падрыхтаваныя рабочыя па існуючых інструкцыях.

== Культурнае значэнне ==

Хвоя звычайная — гэта раслінны сімвал кланаў {{нп3|Клан Макгрэгар|Грэгар|ru|Клан Макгрегор}} і {{нп3|Клан Фаркухарсан|Фаркухарсан|ru|Клан Фаркухарсон}}. Гэта нацыянальнае дрэва [[Шатландыя|Шатландыі]]&lt;ref&gt;Rick Steves Scotland (second edition) By Rick Steves&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А.'' Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром., 1986.
* ''Forrest, G. I.'' 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Хвоя]]</text>
      <sha1>9mfk3krtmgjez5nw2xkphh3o42slq6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарнагорыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17774</id>
    <revision>
      <id>5172370</id>
      <parentid>5103355</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65471" sha1="hrxuib0aauaf0ggigd3piseqz73kflc" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Беларуская назва          = Чарнагорыя
 |Арыгінальная назва        = Crna Gora &lt;br/&gt; Црна Гора
 |Родны склон               = Чарнагорыі
 |Сцяг                      = Flag of Montenegro.svg
 |Герб                      = Coat of arms of Montenegro.svg
 |Замест герба              = 
 |Дэвіз                     = 
 |Назва гімна               = Ој, свијетла мајска зоро
 |Аўдыё                     = National Anthem of Montenegro.ogg
 |Форма кіравання           = [[Парламенцкая рэспубліка]]
 |Дзяржаўная рэлігія        = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                   = 
  |CoordScale               = 
 |На карце                  = Europe-Montenegro.svg
 |На карце2                 = 
 |Мова                      = [[Чарнагорская мова|Чарнагорская]]
 |Заснавана                 = 
 |Дата незалежнасці         = [[3 чэрвеня]] [[2006]]
 |Незалежнасць ад           = [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]]
 |Сталіца                   = [[Падгорыца]]&lt;ref&gt;Вызначаецца Артыкулам 5 Канстытуцыі&lt;/ref&gt;
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Падгорыца]], [[Нікшыч]], [[Плеўля]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Прэзідэнт Чарнагорыі|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Улады Чарнагорыі|Старшыня Улады]]
 |Кіраўнікі                 = [[Якаў Мілатавіч]] &lt;br/&gt; [[Дрытан Абазавіч]]
 |Месца па плошчы           = 161
 |Плошча                    = 13.812
 |Працэнт вады              = 1,5
 |Этнахаронім               = [[Чарнагорцы]]
 |Месца па насельніцтву     = 163
 |Насельніцтва              = 622.359&lt;ref&gt;http://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&amp;pageid=48&lt;/ref&gt;
 |Год ацэнкі                = 2018
 |Насельніцтва па перапісу  = 620.039
 |Год перапісу              = 2011
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 45
 |Месца па шчыльнасці       = 133
 |ВУП (ППЗ)                 = 12,438 млрд
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     = 2019
 |Месца па ВУП (ППЗ)        = 
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 19.907
 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 74
 |ВУП (намінал)             = 5,443 млрд
 |Год разліку ВУП (намінал) = 2019
 |Месца па ВУП (намінал)    = 
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 8.711
 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 80
 |ІРЧП                      = 0,814&lt;ref&gt;http://www.hdr.undp.org/en/2018-update {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180914203906/http://hdr.undp.org/en/2018-update |date=14 верасня 2018 }}&lt;/ref&gt;
 |Год разліку ІРЧП          = 2017
 |Месца па ІРЧП             = 50
 |Узровень ІРЧП             = вельмі высокі
 |Авіякампанія              = 
 |Валюта                    = [[Еўра]]&lt;ref&gt;Не з’яўляецца членам [[Еўразона|Еўразоны]]&lt;/ref&gt;
 |Дамен                     = [[.me]]
 |ISO                       = ME
 |Тэлефонны код             = 382
 |Часавы пояс               = +1
 |Заўвагі                   = {{reflist}}
&lt;!-- |Без сцяга і герба=* --&gt;
&lt;!-- |Без гімна=* --&gt;
}}
'''Чарнагорыя''' ({{lang-cnr|Crna Gora, Црна Гора}} — ад тапоніма «Чорная гара») — [[Заходнія Балканы|заходне-балканская]] дзяржава. Мае сухапутныя межы з [[Харватыя]]й на захадзе, [[Боснія і Герцагавіна|Босніяй і Герцагавінай]] на паўночным захадзе, [[Сербія]]й на паўночным усходзе, [[Рэспубліка Косава|Косавам]] на ўсходзе і [[Албанія]]й на паўднёвым усходзе. На захадзе краіна абмываецца [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]].

Чарнагорыя падзяляецца на тры геаграфічных рэгіёны: адрыятычнае ўзбярэжжа, адносна раўнінная цэнтральная частка, горныя сістэмы Дынарскіх Альпаў на поўначы і ўсходзе. Да прыродных славутасцяў краіны адносяцца [[Скадарскае возера]] на мяжы з Албаніяй і самы глыбокі ў Еўропе рачны каньён — каньён ракі Тара ў нацыянальным парку [[Дурмітар]] на аднайменным нагор’і. Значныя плошчы краіны занятыя лясамі.

У старажытныя часы тэрыторыя сучаснай Чарнагорыі была заселена ілірыйскімі плямёнамі, у [[Рымская імперыя|Рымскую эпоху]] ўваходзіла ў склад правінцый Панонія і Далмацыя. У VII стагоддзі сюды прыйшлі славяне, а ў XI стагоддзі паўстала першае незалежнае (ад [[Візантыйская імперыя|Візантыі]]) княства Дукля. З XV па XVII стагоддзі цягнулася [[Асманская імперыя|асманскае]] панаванне, зрэшты, падпарадкаваць краіну цалкам туркі так і не здолелі. У канцы XVII стагоддзя Чарнагорыя стала першай дэ-факта незалежнай славянскай дзяржавай на Балканах. Пасля Першай сусветнай вайны увайшла ў склад [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]], з 1929 па 2006 гады (акрамя перыяду фашысцкай акупацыі) была часткай Югаславіі. У 1992—2006 гадах засталася адным з двух складнікаў спачатку Югаславіі, у 2003—2006 гадах — [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]] (т.зв. «Малая Югаславія»). У 2006 годзе адной з апошніх у свеце атрымала незалежнасць.

Чарнагорыя — адна з самых маладых краін на карце свету. Сёння гэта парламенцкая рэспубліка. Пачынаючы з 1990 года, краінай кіруе [[Дэмакратычная партыя сацыялістаў Чарнагорыі]]. Унітарная дзяржава, дзеліцца на 23 муніцыпалітэты. З’яўляецца адным з заснавальнікаў [[Міжземнаморскі Саюз|Міжземнаморскага Саюза]] і членам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]], [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], [[НАТА|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]] і [[Цэнтральная еўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|Цэнтральнай еўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю]].

У пачатку XXI стагоддзя насельніцтва Чарнагорыі складае каля 620 тысяч жыхароў. Пераважае славянскае насельніцтва. Для чарнагорцаў характэрны дуалізм нацыянальнай свядомасці: яны і сербы, і чарнагорцы адначасова; а чарнагорская мова лічыцца варыянтам [[сербская мова|сербскай]]. Рэлігія ў асноўным [[праваслаўе]]. [[Падгорыца]] — сталіца і найбуйнейшы горад у краіне, [[Цэтынэ]] — былая каралеўская сталіца, гістарычны і культурны цэнтр.

Чарнагорыя класіфікуецца [[Сусветны банк|Сусветным банкам]] як краіна з прыбыткам, вышэйшым за сярэдні. Грашовая адзінка — [[еўра]], пры гэтым Чарнагорыя не з’яўляецца часткай [[еўразона|еўразоны]]. Асноўныя віды эканамічнай дзейнасці: турызм, прамысловасць (металургія, электратэхнічная, харчовая), сельская гаспадарка.

== Этымалогія ==
У большасці заходнееўрапейскіх моў з’яўляецца адаптацыяй венецкага Montenegro. Так венецыянскія маракі называлі гару Лоўчан (1748 м), што добра бачна з мора і калісьці была пакрыта густымі вечназялёнымі лясамі. На ўсю чарнагорскую зямлю назва распаўсюдзілая ў XV стагоддзі, калі дынастыя Чарноевічаў усталавалася ў княстве [[Княства Зэта|Зэта]]. У некаторых мовах (у тым ліку [[беларуская мова|беларускай]] і рускай) традыцыйна выкарыстоўваецца прамы пераклад словазлучэння «чорная гара».

== Геаграфія ==
{{Карта Чарнагорыі}}
{{main|Геаграфія Чарнагорыі}}
Чарнагорыя ляжыць паміж 41° і 44° пн.ш. і 18° і 21° у.д.. Мяжуе з [[Харватыя]]й на захадзе, [[Боснія і Герцагавіна|Босніяй і Герцагавінай]] на паўночным захадзе, [[Сербія]]й на паўночным усходзе, [[Рэспубліка Косава|Косавам]] на ўсходзе і [[Албанія]]й на паўднёвым усходзе. На захадзе на працягу 294 км абмываецца [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]], што ўдаецца ў бераг вялікім ф’ёрдападобным залівам [[Котарскі заліў|Бока Котарска]]. У адрозненне ад суседняй з поўначы Харватыі, Чарнагорыі не належыць ніводнага буйнога населенага адрыятычнага вострава.

== Прырода ==
{{main|Геаграфія Чарнагорыі}}
[[File:NP Lovćen (by Pudelek) 01.jpg|thumb|left|Гара Лоўчан (1748 м). Менавіта ёй абавязана краіна сваёй назвай]]
У плане рэльефу тэрыторыя краіны складаецца з чатырох не падобных паміж сабой зон, еднасць якіх праяўляецца, бадай што, толькі ў выключнай развітасці [[Карст|карставых працэсаў]]. Прыбярэжная паласа, якая распасціраецца ўздоўж Адрыятычнага мора ад [[Херцэг-Нові]] на захадзе да вусця ракі [[Буна|Баяна]] на ўсходзе, мае шырыню не больш за 10 км. Бераг Чарнагорыі раўнінны і толькі на поўначы ўваход у Котарскі заліў вартуюць вапняковыя горы Лоўчан і Ар’ен. За ўзбярэжжам пачынаецца моцна паедзеная [[карст]]ам горная града. Трэцяя зона ўключае басейн [[Скадарскае возера|Скадарскага возера]], даліну [[Зэта (рака)|ракі Зэта]], Белапаўліцкую раўніну і Нікшыцкае поле. Поўнач і ўсход краіны — гэта высозныя Дынарскія Альпы з масівамі Дурмітар і Праклецце, таксама моцна закарставаныя; з найвышэйшым пунктам Чарнагорыі — гарой Зла Калата на мяжы з Албаніяй (2534 м, масіў Праклецце). Сукупнасць старажытных ледавіковых і сучасных карставых працэсаў падаравала Чарнагорыі адзін з найбольш расчлененых рэльефаў у Еўропе з перападамі вышынь да 2 км, нездарма каньён ракі Тара (1300 м) лічыцца найглыбейшым у нашай частцы свету. Маюцца паклады баксітаў, медзі, цынку, каменнай солі.

[[File:Bay of Kotor 2015.JPG|thumb|[[Котарскі заліў|Котарская бухта]]]]
У паўночнай Чарнагорыі клімат умераны кантынентальны, на Адрыятычным узбярэжжы — міжземнаморскі. У прыморскай вобласці лета звычайна працяглае, цёплае (+23-25&amp;nbsp;°C) і досыць сухое, зіма — кароткая і прахалодная (+3-7&amp;nbsp;°C), вільготная. У горных раёнах умерана цёплае лета (+19-25&amp;nbsp;°C) і адносна халодная зіма (ад +5 да −10&amp;nbsp;°C), ападкі выпадаюць у асноўным у выглядзе снега. Ападкаў выпадае ад 500 да 1500 мм у год, пераважна ў выглядзе дажджу, у гарах блізу марскога ўзбярэжжа месцамі выпадае звыш 3000 мм. У паўночных абласцях Чарнагорыі снег ляжыць да 5 месяцаў.

[[File:Tara River 5103.JPG|thumb|left|Каньён ракі Тара мае глыбіню да 1300 метраў]]
Балканскі водападзел падыходзіць вельмі блізка да Адрыятычнага мора, якому аддаюць даніну толькі імклівыя кароткія рэкі і ручаі. Большая частка Чарнагорыі з рэкамі [[Лім]], Тара і інш. праз раку [[Дрына]] належыць да басейна [[Дунай|Дуная]]. У карставых абласцях многія малыя рэкі і нават вялікія — на некаторых участках — цякуць пад зямлёю. На мяжы з Албаніяй размясцілася самае вялікае возера Балкан — Скадарскае возера (плошча 391 км²), што мае карставае паходжанне. Карставы рэльеф азначае наяўнасць яшчэ і вялікай кольскасці загадкавых пячор, некаторыя з якіх маюць глыбіню больш за 1 км.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.suchy-zleb.cz/en/2012/08/01/first-kilometer-deep-cave-explored-by-czech-team/ |title=Архіўная копія |access-date=22 ліпеня 2019 |archive-date=16 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016223428/https://www.suchy-zleb.cz/en/2012/08/01/first-kilometer-deep-cave-explored-by-czech-team/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:Biogradska gora.jpg|thumb|Букавыя лясы ў нацыянальным парку Біяградска-Гора]]
Становішча ў горным рэгіёне з выразным кліматападзелам, выхад да Адрыятычнага мора, вялікае возера — усё гэта стварае ўмовы для сапраўднага свята біяразнастайнасці — у Еўропе Чарнагорыя лідзіруе па колькасці відаў раслін і жывёл на адзінку плошчы. З 526 еўрапейскіх відаў птушак 333 сустракаецца ў Чарнагорыі, адных толькі малюскаў ў водах Адрыятыкі 354 віды. Трэцяя частка Чарнагорыі пакрыта лясамі, у якіх сустракаюцца мядзведзі, алені, куніцы, дзікі. Узбярэжныя лясы з дубу і кіпарысу, што былі сведкамі эпохі антычнасці, зведзены і ў горных раёнах падмененыя [[маквіс]]ам.

Ахова прыроды — адзін з прыярытэтных накірункаў дзяржаўнай палітыкі Чарнагорыі. Каб захаваць рачныя экасістэмы, у краіне абмежавана будаўніцтва гідраэлектрастанцый. Створана 5 нацыянальных паркаў: Дурмітар, Біяградска-Гора, Лоўчан, Скадарскі, Праклецце.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Чарнагорыі}}

=== Старажытнасць ===
[[File:Ancient city Doclea - ruins 02.jpg|thumb|Руіны антычнай Дуклі]]
У [[бронзавы век|бронзавым веку]] на берагах [[Скадарскае возера|Скадарскага возера]] жылі [[ілірыйцы]]. У VII—VI стагоддзях да н.э. на ардыятычным узбярэжжы былі заснаваны значныя грэчаскія калоніі. У IV ст. да н.э. на чарнагорскую зямлю прыйшлі кельцкія плямёны. У III стагоддзі да н.э. узнікла ілірыйскае каралеўства са сталіцай у [[Шкодэр]]ы (цяпер гэта Албанія). Рымскія легіянеры ўпершыню з’явіліся тут, пераследуючы піратаў, аднак на тым не спыніліся і ў II стагоддзі да н.э. падпарадкавалі Ілірыю. Горны, бедны на карысныя выкапні край не надта цікавіў заваёўнікаў, таму мясцовыя жыхары пазбеглі раманізацыі. Лінія падзелу Рымскай імперыі на усходнюю і заходнюю часткі (395) пралегла акурат на захад ад Скадарскага возера, забяспечыўшы Чарнагорыі неспакойную будучыню на цывілізацыйным разломе. У перыяды слабой Візантыйскай імперыі чарнагорскія землі неаднойчы цярпелі ад уварванняў качэўнікаў: [[Готы|готаў]] у V стагоддзі, [[авары|авараў]] у VI стагоддзі.

=== Славянскія княствы ===
{{main|Дукля (дзяржава)|Травунія|Зэта}}
[[File:South-Eastern Europe, ca. 1090, by User-Hxseek.png|thumb|left|Княства Дукля ў перыяд найвышэйшай магутнасці (каля 1090 г.)]]
У VI стагоддзі на адрыятычныя берагі прыйшлі славяне і ўжо ў наступным сталі дамінуючай этнічнай групай. У IX стагоддзі на тэрыторыі Чарнагорыі было тры славянскіх княствы: [[Дукля (дзяржава)|Дукля]] ў паўднёвай частцы, [[Травунія]] на захадзе і [[Рашка, рэгіён|Рашка]] на поўначы. У 1042 годзе архонт [[Стэфан Воіслаў]] узначаліў паўстанне, якое прывяло да незалежнасці Дуклі ад Візантыі і ўсталявання дынастыі [[Ваіслаўлевічы|Ваіслаўлевічаў]]. Дукля дасягнула свайго росківту пры сыне Воіслава [[Міхайла Ваіслаўлевіч|Міхайле]] (1046—1081) і яго ўнуку [[Канстанцін Бодзін|Канстанціне Бодзіне]] (1081—1101). У XII стагоддзі Дукля была ўключана ў склад [[Рашка (дзяржава)|Рашкі]] ў якасці правінцыі пад назвай Зэта. У канцы XIV стагоддзя паўднёвая частка Чарнагорыі ([[Княства Зэта|Зэта]]) патрапіла ад уладу высакароднай сям’і [[Балшычы|Балшычаў]], а пазней [[Чарноевічы|Чарноевічаў]], і, пачынаючы з XV стаггоддзя, усё часцей згадвалася як «Црна Гора» («Чорная гара»).

=== Новы час ===
{{main|Чарнагорыя і Брда}}
[[File:Battle of Vučji Do, Orao, 1877.jpg|thumb|Бітва ў Вучым Доле, 18 ліпеня 1876 г. Бліскучая перамога чарнагорцаў над туркамі прадвызначыла вынік усёй вайны 1876—1878 гг.]]
З 1496 па 1878 гады вялікія часткі краіны (у асноўным гэта горны рэгіён Брда) неаднаразова траплялі пад уладу [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Некаторыя тэрыторыі некаторы час знаходзіліся пад кантролем [[Рэспубліка Венецыя|Венецыі]], [[Першая Французская імперыя|Першай Французскай імперыі]], Аўстрыйскай імперыі і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. Аднак Чарнагорыя ніколі не губляла самастойнасці цалкам. Краіна ўяўляла сабой унікальную для Балкан форму аўтаноміі ад Стамбула, якой з 1515 года кіравалі мітрапаліты-ўладыкі. У 1697 годзе Чарнагорыя атрымала фаткычную незалежнасць, прызнаную еўрапейскімі дзяржавамі толькі праз два стагоддзі — пасля чарнагорска-турэцкай вайны 1876—1878 гадоў на [[Берлінскі кангрэс|Берлінскім кангрэсе]] 1878 года. У 1852 годзе мітрапаліт-уладыка [[Даніла I Петравіч|Даніла Петравіч]] з дынастыя [[Петравічы-Негашы|Петравічаў-Негашаў]] стаў князем, а Чарнагорыя — свецкай дзяржавай. У 1910 годзе княства змяніла статус на каралеўства. Да XX стагоддзя незалежная Чарнагорыя павялічылася ў памерах у некалькі разоў, паступова далучыўшы да сваёй тэрыторыі часткі [[Старая Герцагавіна|Старой Герцагавіны]], [[Метохія|Метохіі]] і Рашкі. Улада дынастыі Петравічаў-Негашаў пратрывала да 1918 года. Ваяўнічая маленькая дзяржава паўдзельнічала ў Першай Балканскай вайне і вельмі пакрыўдзілася, калі Шкодэр, узяцце якога каштавала чарнагорскаму войску 10 000 жыццяў, быў аддадены наваўтворанай Албаніі. У [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] Чарнагорыя рашуча выступіла на баку Антанты і чарнагорскія жаўнеры поплеч з сербскімі біліся супраць аўстра-венгерскіх армій, ды пацярпелі паразу. У 1916—1918 гадах аўстрыйцы акупавалі краіну, а кароль [[Нікола I Петравіч|Нікола I]] апынуўся выгнаннікам у [[Бардо]].

=== Югаславія ===
{{main|Каралеўства Югаславія|Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Сербія і Чарнагорыя}}
З 1918 года краіна стала часткай [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]], якое ў 1929 годзе пераўтварылася ў Югаславію. У адміністрацйным плане з 1922 па 1929 гады Чарнагорыя, да якой былі далучаны горад Будва і вобласць Котарскага заліва, была ядром Цэцінскай вобласці; у 1929—1941 гадах краіна была часткай [[Зэцкая банавіна|Зэцкай банавіны]], што гэтаксама мела сталіцу ў [[Цэтынэ]] і акрамя чарнагорскіх уключала ў свой склад памежныя землі сучасных [[Харватыя|Харватыі]], [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], [[Сербія|Сербіі]].

[[File:Bundesarchiv Bild 101I-185-0116-27A, Bucht von Kotor (-), jugoslawische Schiffe.jpg|thumb|Трафейны югаслаўскі крэйсер «Далмацыя» ў [[Котарскі заліў|Котарскай бухце]], 1941]]
У 1941 годзе разам з усёй Югаславіяй была акупавана фашысцкай Германіяй і яе саюзнікамі, ды аддадзена італьянцам, якія стварылі тут [[Каралеўства Чарнагорыя (1941—1944)|марыянетачную манархію]]. У ліпені 1941 года пад кіраўніцтвам камуністычнай партыі югаслаўскія патрыёты ўзнялі паўстанне, у ходзе якога большая частка Чарнагорыі была вызвалена, а найбуйнейшыя гарады — узятыя ў аблогу. У жніўні паўстанне было задушана сіламі 67тысячнай італьянскай арміі, пераведзенай з Албаніі. У далейшым камуністычна настроеныя сілы працягнулі партызанскую барацьбу, манархісты ([[чэтнікі]]) ж пачалі супрацоўнічаць з акупацыйным рэжымам і змагацца супраць партызан. Самым драматычным эпізодам партызанскай вайны ў Югаславіі стала бітва на Нератве (люты-сакавік 1943 года), калі партызанскія сілы здолелі выйсці з акружэння ды разграміць чэтнікаў. Пасля капітуляцыі Італіі ў верасні 1943 года партызаны хутка ўзялі пад кантроль усю Чарнагорыю, аднак краіну неўзабаве рэакупавалі нацысцкія войскі. Канчаткова Чарнагорыя была вызвалена партызанамі ў снежні 1944 года.

У 1945 годзе Чарнагорыя стала адной з шасці рэспублік у складзе [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Сацыялістычнай Федэратыўный Рэспублікі Югаславіі]], самай маленькай па плошчы і колькасці насельніцтва. Адміністрацыйным цэнтрам замест гістарычнай сталіцы Цэтыне быў абраны горад [[Падгорыца]], які ў 1946—1992 гадах насіў назву Цітаград — у гонар [[Іосіп Броз Ціта|Іосіпа Броза Ціта]]. За сацыялістычным часам разбураная вайной інфраструктура была адноўлена, раслі гарады, развівалася прамысловасць; быў адкрыты [[Чарнагорскі ўніверсітэт]]. Канстытуцыя 1974 года пашырыла аўтаномію краіны ў складзе Югаславіі.

[[File:República Federal da Iugoslávia (1992-2003) location map-pt.svg|thumb|Малая Югаславія (1992—2006)]]
У 1992 годзе, калі Югаславія распалася, Чарнагорыя — як моўна і рэлігійна найбольш блізкая краіна — згодна з рашэннем рэферэндума (праўда, байкатаванага мусульманскімі, каталіцкімі меншасцямі і пранезалежніцкімі сіламі) засталася ў канфедэратыўным саюзе з Сербіяй пад старой назвай (неафіцыйна «Малая Югаславія»). Чарнагорскія войскі падчас [[Баснійская вайна|Баснійскай]] і [[Вайна ў Харватыі|Харвацкай]] войн 1991—1995 гадоў дапамагалі сербскай арміі штурмаваць [[Дуброўнік]], пасля некаторыя кіраўнікі, напрыклад генерал Паўле Стругар, былі асуджаны за бамбаванне горада&lt;ref&gt;https://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/bombing.html&lt;/ref&gt;. Чарнагорыю закранулі [[Аперацыя «Саюзная сіла»|натаўскія бамбардзіроўкі]] 1999 года, але, у адрозненні ад Сербіі, не вельмі балюча. Пачынаючы з 1996 года Падгорыца ўсё далей аддалялася ад Бялграда палітычна і эканамічна, нават адмовілася ад дынара і перайшла на нямецкую марку, а затым на еўра. У 2003 годзе, паводле Бялградскай згоды, саюзная дзяржава атрымала назву [[Сербія і Чарнагорыя]], а Чарнагорыя — большую аўтаномію і права правесці рэферэндум аб незалежнасці праз тры гады.

=== Незалежнасць ===
У «планавым» [[Рэферэндум аб незалежнасці Чарнагорыі (2006)|дзяржаўным рэферэндуме]] 21 мая 2006 года ўдзельнічала 86 % насельніцтва краіны; 55,5 % выказаліся за незалежнасць, што ўсяго на 2300 галасоў перавысіла парог у 55 %, усталяваны Еўрапейскім саюзам&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5007364.stm&lt;/ref&gt;. 3 чэрвеня 2006 года Чарнагорыя абвясціла пра незалежнасць, якая была прызнана Сербіяй, Еўрапейскім саюзам, усімі пастаяннымі членамі Савета Бяспекі ААН. Чарнагорыя вядзе перамовы аб [[Уступленне Чарнагорыі ў Еўрапейскі саюз|уступленні]] ў [[Еўрапейскі саюз]], з 2010 года з’яўляючыся кандыдатам на ўваходжанне, прыблізны тэрмін пачатку сяброўства — 2025 год. У 2017 годзе фармальна стала членам [[НАТА]].

У 2015 годзе незалежная журналісцкая арганізацыя OCCRP назвала шматгадовага палітычнага лідара Чарнагорыі [[Міла Джуканавіч|Міла Дуканавіча]] «Чалавекам года ў свеце арганізаванай злачыннасці і карупцыі»&lt;ref&gt;https://www.occrp.org/en/poy/2015/&lt;/ref&gt;. 16 лютага 2019 года прайшлі акцыі пратэсту супраць Джуканавіча (на той час прэзідэнта), яго партыі і ўрада, на тле ўсё тых жа карупцыйных абвінавачванняў, у якіх прынялі ўдзел некалькі тысяч чалавек.

== Дзяржаўны лад і палітыка ==
{{main|Палітыка Чарнагорыі}}
[[File:Plavi dvorac, Montenegro.jpg|thumb|Блакітны палац, [[Цэтынэ]]. З 2010 года — рэзідэнцыя прэзідэнта]]
Згодна з Канстытуцыяй 2007 года, Чаргнагорыя — прававая, дэмакратычная, экалагічная, сацыяльна справядлівая дзяржава, заснаваная на вяршэнстве закону&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100326020047/http://www.skupstina.me/cms/site_data/ustav/Ustav%20Crne%20Gore.pdf&lt;/ref&gt;. Зрэшты, міжнародныя арганізацыі падвяргаюць дэмакратычнасць краіны сумневу: паводле [[Індэкс дэмакратыі|індэкса дэмакратыі]] Чарнагорыя — гэта пераходны рэжым, або 81-е месца ў свеце, на адной прыступцы з [[Бенін]]ам&lt;ref&gt;http://www.eiu.com/home.aspx&lt;/ref&gt;.

[[File:Milo Đukanović in 2010.jpg|thumb|left|Міла Джуканавіч (фота 2010 года)]]
Дзяржаўны лад Чарнагорыі — гэта парламенцкая рэспубліка. [[Скупшчына Чарнагорыі]] (Skupština Crne Gore) — аднапалатны парламент — прымае законы, ратыфікуе дагаворы, прызначае прэм’ер-міністра, міністраў, суддзяў усіх судоў, зацвярджае бюджэт краіны. Адзін дэпутат прадстаўляе 6000 выбаршчыкаў, таму колькасць парламенцкіх крэслаў, у адпаведнасці з дэмаграфіяй, змяняецца ад выбараў да выбараў: у парламенце 2016—2020 гадоў дэпутатаў 81, у 2012—2016 гадах іх было 74. Увесь постсацыялістычны час рэй у чарнагорскай палітыцы вядзе [[Дэмакратычная партыя сацыялістаў Чарнагорыі]].

Уся паўната выканаўчай улады належыць ураду на чале з прэм’ер-міністрам, якія прадстаўляюць выканаўчаую ўладу і разам з парламентам ажыццяўляюць заканатворчасць. Намінальным кіраўніком дзяржавы з’яўляецца прэзідэнт, што абіраецца прамым галасаваннем на пяцігадовы тэрмін. Прэзідэнт мае даволі шырокі спектр функцый: прадстаўляе краіну на міжнароднай арэне, падпісвае законы, прызначае парламенцкія выбары, прапануе парламенту кандыдатуру прэм’ер-міністра. У 2018 годзе прэзідэнтам Чарнагорыі стаў [[Міла Джуканавіч]], які ўжо займаў гэтую пасаду ў 1998—2002 гадах, а ў 1991—1998 гадах быў прэм’ер-міністрам.

=== Знешняя палітыка ===
Пасле абвяшчэння незалежнасці 3 чэрвеня 2006 года суверэнная Чарнагорыя распачала будаўніцтва самастойнай знешняй палітыкі. Чарнагорыя — адна з рэдкіх балканскіх краін, што падтрымлівае добрыя адносіны з усімі суседзямі без вынятку. Стратэгічнай мэтай Чарнагорыі з’яўляецца членства ў [[ЕС]]. Другім прыярытэтам было сяброўства ў [[НАТА]], безумоўна, больш проста ажыццявімае: Чарнагорыя стала 29-м членам альянса 5 чэрвеня 2017 года&lt;ref&gt;https://www.wsj.com/articles/montenegro-to-join-nato-on-june-5-1495704211&lt;/ref&gt;. На думку Чарнагорыі, членства ў НАТА забяспечыць палітычную стабільнасць і скароціць шлях да запаветнага ЕС.

==== Беларуска-чарнагорскія адносіны ====
{{main|Беларуска-чарнагорскія адносіны}}
[[Дыпламатычныя адносіны]] з [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены 8 жніўня 2006 года. Пасол Чарнагорыі ў Маскве (на 2019 год гэта Раміз Башыч) па сумяшчальніцтве з’яўляецца паслом у Беларусі&lt;ref&gt;https://www.belta.by/special/politics/view/belarus-i-chernogorija-namereny-aktivizirovat-sotrudnichestvo-333089-2019/&lt;/ref&gt;. У студзені 2019 года сяброўства Мінска і Падгорыцы актывізавалася: у Маскве з Башычам сустрэўся пасол Беларусі ў Расіі [[Уладзімір Сямашка]] — дыпламаты абмеркавалі перспектывы супрацоўніцтва дзвюх краін; а ў Падгорыцы адбыліся кансультацыі паміж дэлегацыямі Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь і Міністэрства замежных спраў Чарнагорыі. Штогадовы гандлёвы абарот паміж Чарнагорыяй і Беларуссю складае каля паўмільёна долараў, прычым на экспарт Беларусі прыходзіцца ажно 95 % агульнага аб’ёму&lt;ref&gt;http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=144&amp;partner=undefined&amp;product=undefined&amp;productClass=HS&amp;startYear=undefined&amp;target=Partner&amp;year=2017&lt;/ref&gt;.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйны падзел Чарнагорыі}}

Чарнагорыя ўключае ў сябе 23 абшчыны (муніцыпалітэты), уключаючы дзве гарадскіх — Падгорыцу і Цэтынэ. Абшчына Падгорыца падзелена на дзве аўтаномныя часткі. З 2011 года ў Чарнагорыі афіцыйна выдзяляюцца тры рэгіёны: Паўночны, Цэнтральны і Прыморскі, якія адпавядаюць ментальнаму ўспрыняццю краіны яе жыхарамі і выкарыстоўваюцца статыстыкай і медыя.

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align:left; font-size: 85%;&quot;
|-
!width=25|№
![[Абшчыны Чарнагорыі|Абшчына]]
!Плошча, км²
!Насельніцтва
!Карта
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|1&lt;ref group=&quot;ап&quot;&gt;Нумары абшчын адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце справа.&lt;/ref&gt;
|[[Абшчына Андрыевіца|Андрыевіца]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|283
|style=&quot;text-align:center&quot;|5,071
|style=&quot;text-align:center&quot; rowspan=&quot;23&quot;|[[Файл:Абшчыны Чарнагорыі.png|425px]]
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|2
|[[Абшчына Бар|Бар]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|598
|style=&quot;text-align:center&quot;|42,048
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|3
|[[Абшчына Біела-Поле|Біела-Поле]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|924
|style=&quot;text-align:center&quot;|46,051
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|4
|[[Абшчына Будва|Будва]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|122
|style=&quot;text-align:center&quot;|19,218
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|5
|[[Абшчына Бэранэ|Бэранэ]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|544
|style=&quot;text-align:center&quot;|28,305
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|6
|[[Абшчына Гусінье|Гусінье]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|486
|style=&quot;text-align:center&quot;|13,108
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|7
|[[Абшчына Данілаўград|Данілаўград]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|501
|style=&quot;text-align:center&quot;|18,472
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|8
|[[Абшчына Жабляк|Жабляк]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|445
|style=&quot;text-align:center&quot;|3,569
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|9
|[[Абшчына Калашын|Калашын]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|897
|style=&quot;text-align:center&quot;|8,380
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|10
|[[Абшчына Котар|Котар]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|335
|style=&quot;text-align:center&quot;|22,601
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|11
|[[Абшчына Мойкавац|Мойкавац]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|367
|style=&quot;text-align:center&quot;|8,622
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|12
|[[Абшчына Нікшыч|Нікшыч]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|2065
|style=&quot;text-align:center&quot;|72,443
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|13
|[[Сталічны горад Падгорыца|Падгорыца]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|1399
|style=&quot;text-align:center&quot;|185,937
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|14
|[[Абшчына Петніца|Петніца]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|173
|style=&quot;text-align:center&quot;|5,665
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|15
|[[Абшчына Плаў|Плаў]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|486
|style=&quot;text-align:center&quot;|13,108
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|16
|[[Абшчына Плеўля|Плеўля]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|1346
|style=&quot;text-align:center&quot;|30,786
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|17
|[[Абшчына Плужыне|Плужыне]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|854
|style=&quot;text-align:center&quot;|3,246
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|18
|[[Абшчына Рожае|Рожае]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|432
|style=&quot;text-align:center&quot;|22,964
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|19
|[[Абшчына Улцынь|Улцынь]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|255
|style=&quot;text-align:center&quot;|19,921
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|20
|[[Абшчына Херцэг-Нові|Херцэг-Нові]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|235
|style=&quot;text-align:center&quot;|30,864
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|21
|[[Абшчына Ціват|Ціват]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|46
|style=&quot;text-align:center&quot;|14,031
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|22
|[[Абшчына Цэтынэ|Цэтынэ]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|899
|style=&quot;text-align:center&quot;|16,657
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|23
|[[Абшчына Шаўнік|Шаўнік]]
|style=&quot;text-align:center&quot;|553
|style=&quot;text-align:center&quot;|2,070
|}
&lt;/div&gt;

{{reflist|group=&quot;ап&quot;}}

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Чарнагорыі}}
[[File:Population pyramid of Montenegro 2016.png|thumb|Полава-ўзроставая піраміда адлюстроўвае нізкую нараджальнасць у ХХІ ст і рэзкую перавагу мужчынскага насельніцтва ў маладым працаздольным узросце]]
Перапісы 2003 і 2011 гадоў зарэгістравалі практычна адную і тую ж колькасць насельніцтва — 620 тыс. чалавек. Бягучыя ацэнкі канца 2010-х гадоў даюць прыблізна тую самую лічбу. Для Чарнагорыі характэрна невялікая перавага нараджальнасці над смяротнасцю (11,9 і 10,4 на 1000 адпаведна) і адмоўны міграцыйны баланс, што сумарна забяспечвае ледзь заўважную адмоўную міграцыйную дынаміку. Як і паўсюль у Еўропе, насельніцтва Чарнагорыі старэе. Сярэдняму чарнагорцу сёння (2019) 39 гадоў.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/mj.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201016190520/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/mj.html |date=16 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;

=== Нацыянальны і моўны склад ===
[[File:MontenegroEthnic2011.PNG|thumb|left|Складаная мазаіка этнічнай геаграфіі Чарнагорыі (паводле перапісу 2011) уражвае]]
Нацыянальны склад насельніцтва паводле вынікаў перапісу 2011:
* [[чарнагорцы]] — 44,98 %
* [[сербы]] — 29,73 %
* [[баснійцы]] — 8,65 %
* [[албанцы]] — 4,91 %
* [[славяне-мусульмане]]¹ — 3,31 %
* [[цыганы]] — 1,01 %
¹ — чарнагорцы і сербы, якія вызнаюць іслам

Менш за 1 %: [[харваты]] — 0,97 %, [[сербы]]-[[чарнагорцы]] — 0,34 %, [[югаславы]] — 0,19 %.

Нягледзячы на тое, што фармальна Чаргагорыю можна назваць шматнацыянальнай дзяржавай; чарнагорцы, сербы, баснійцы, славяне-мусульмане, харваты, югаславы размаўляюць на розных дыялектах адной і той жа мовы і вызнаюць розныя рэлігія. Не дзіва, што для жыхароў такой краіны характэрна падвоенасць (а часам і патроенасць) нацыянальнай свядомасці, а суадносіны сербаў і чарнагорцаў змяняюцца ад перапісу да перапісу, уважаючы на палітычную сітуацыю і ідэалагічныя трэнды. Жыхары краіны, што нарадзіліся пасля распаду вялікай Югаславіі, пры самавызначэнні аддаюць перавагу чарнагорскай мове і ідэнтычнасці.

Афіцыйная '''мова''' ў Чарнагорыі — [[Чарнагорская мова|чарнагорская]]. Родныя мовы (паводле таго ж перапісу):
* [[сербская мова]] — 42,88 %
* [[чарнагорская мова]] — 36,97 %
* [[баснійская мова]] — 5,33 %
* [[албанская мова]] — 5,03 %
* [[сербскахарвацкая мова]] — 2,03 %
Чарнагорская, сербская, харвацкая і басннійская мовы — унармаваныя, узаемазразумелыя варыянты [[Сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкай мовы]].

=== Рэлігійны склад ===
[[File:Monasterio de Ostrog, Montenegro, 2014-04-14, DD 14.JPG|thumb|Астрог, умураваны ў скалу манастыр — самая папулярная паміж паломнікаў праваслаўная святыня]]
{{main|Рэлігія ў Чарнагорыі}}
Становішча Чарнагорыі на цывілізацыйным разломе абумовіла суіснаванне тут усходняй і заходняй галін хрысціянства, а яшчэ і ісламу. Доўгі вопыт мірнага жыцця поплеч не дазволіў рэлігійнай напружанасці вылілацца ў гвалт нават падчас Баснійскай вайны (1991—1995).
Канфесійны склад насельніцтва (перапіс 2011):
* [[праваслаўе]] — 72,07 % (пераважна сербская праваслаўная царква)
* [[іслам]] — 19,11 %
* [[каталіцтва]] — 3,44 %
* [[атэізм]] — 1,24 %
[[Чарнагорская праваслаўная царква]] адносіцца да ліку не прызнаных Сусветным саборам праваслаўных цэркваў. Дзякуючы значнай мусульманскай меншасці, іслам у 2012 годзе быў прызнаны афіцыйнай рэлігіяй, што абавязвае шпіталі, воніскія часці і т. п. мець халяльнае меню; дае жыхарам краіны магчымасць атрымаць пятніцу выходным, жанчынам — насіць хусткі ў грамадскіх установах і інш.

=== Размяшчэнне і рассяленне ===
{{main|Гарады Чарнагорыі}}
У Чарнагорыі досыць невысокая па еўрапейскіх мерках шчыльнасць насельніцтва. Найбольшая гушчыня характэрна для паўднёвых і паўднёва-заходніх раёнаў краіны, слаба заселеныя горныя ўсходнія раёны. У гарадах жыве каля 2/3 насельніцтва краіны. Чацвёртая частка чарнагорцаў пражывае ў сталічнай агламерацыі.

{{Найбуйнейшыя гарады
| title = Найбуйнейшыя гарады Чарнагорыі
| stat_ref     = Перапіс 2011 г.&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |publisher=http://citypopulation.de/ |url=http://citypopulation.de/Montenegro.html |title=MONTENEGRO: Provinces and Major Cities }}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop  = 
| class        = nav
| div_name     = 
| name_link     = Спіс гарадоў Чарнагорыі
| div_link     = Абшчыны Чарнагорыі{{!}}Абшчына
| city_1 = Падгорыца| div_1 = Сталічны горад Падгорыца{{!}}Падгорыца| pop_1 = 150,977| img_1 = PodgoricaOverview.jpg
| city_2 = Нікшыч| div_2 = Абшчына Нікшыч{{!}}Нікшыч| pop_2 = 56,970| img_2 = Niksic v.jpg
| city_3 = Плеўля| div_3 = Абшчына Плеўля{{!}}Плеўля| pop_3 = 19,136| img_3 = Gradpv.jpg
| city_4 = Цэтынэ| div_4 = Абшчына Цэтынэ{{!}}Цэтынэ| pop_4 = 13,918| img_4 = Widok na Cetinje 01.jpg
| city_5 = Бар (Чарнагорыя){{!}}Бар| div_5 = Абшчына Бар{{!}}Бар| pop_5 = 13,503
| city_6 = Будва| div_6 = Абшчына Будва{{!}}Будва| pop_6 = 13,338
| city_7 = Біела-Поле| div_7 = Абшчына Біела-Поле{{!}}Біела-Поле| pop_7 = 12,900
| city_8 = Беранэ| div_8 = Абшчына Бэранэ{{!}}Бэранэ| pop_8 = 11,073
| city_9 = Херцэг-Нові| div_9 = Абшчына Херцэг-Нові{{!}}Херцэг-Нові| pop_9 = 11,059
| city_10 = Улцынь| div_10 = Абшчына Улцынь{{!}}Улцынь| pop_10 = 10,707
| city_11 = Рожае| div_11 = Абшчына Рожае{{!}}Рожае| pop_11 = 9,422
| city_12 = Ціват| div_12 = Абшчына Ціват{{!}}Ціват| pop_12 = 9,367
| city_13 = Добрата| div_13 = Абшчына Котар{{!}}Котар| pop_13 = 8,189
| city_14 = Данілаўград| div_14 = Абшчына Данілаўград{{!}}Данілаўград| pop_14 = 5,156
| city_15 = Тузі| div_15 = Сталічны горад Падгорыца{{!}}Падгорыца| pop_15 = 4,748
| city_16 = Шкаляры (Чарнагорыя){{!}}Шкаляры| div_16 = Абшчына Котар{{!}}Котар| pop_16 = 3,807
| city_17 = Буртаішы| div_17 = Абшчына Бар{{!}}Бар| pop_17 = 3,800
| city_18 = Плаў (горад){{!}}Плаў| div_18 = Абшчына Плаў{{!}}Плаў| pop_18 = 3,717
| city_19 = Біела (Чарнагорыя){{!}}Біела| div_19 = Абшчына Херцэг-Нові{{!}}Херцэг-Нові| pop_19 = 3,691
| city_20 = Мойкавац| div_20 = Абшчына Мойкавац{{!}}Мойкавац| pop_20 = 3,590
}}

== Эканоміка ==
{{main|Эканоміка Чарнагорыі}}
[[File:Podgorica National bank of Montenegro.JPG|thumb|left|Нацыянальны банк Чарнагорыі ў Падгорыцы]]
Эканоміка Чарнагорыі практычна завяршыла пераход на рынкавыя рэйкі. Значная частка ВУП (77 % у 2016 годзе) ствараецца ў сферы паслуг, перадусім, у галіне турызму&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;. ВУП на душу насельніцтва паводле ППЗ Чарнагорыі, някепска развітай па балканскіх мерках, у 2017 складаў усяго 47 % ад сярэдняга па ЕС&lt;ref&gt;https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/graph.do?tab=graph&amp;plugin=1&amp;pcode=tec00114&amp;language=en&amp;toolbox=data&lt;/ref&gt;. Чарнагорыя ў аднабаковым парадку выкарыстоўвае еўра ў якасці грашовай адзінкі. Цэнтральны банк Чарнагорыі не ўваходзіць у агульнаеўрапейскую сістэму, таму не можа эмітаваць еўра, і ў абароце толькі тыя банкноты, што паступаюць з-за мяжы (у тым ліку з турыстамі). Эканоміка Чарнагорыі моцна залежыць ад прамых замежных інвестыцый (інвестыцыйнай прывабнасці краіны спрыяе наяўнасць кваліфікаванай і адносна таннай рабочай сілы), таму ўразлівая да знешніх штуршкоў. Да слабых бакоў эканомікі таксама адносяцца высокі ўзровень карупцыі, бедная сыравінная база, эміграцыя маладога працаздольнага насельніцтва.

[[File:The port of Bar, view from Vrsuta mnt (39372956332).jpg|thumb|Гавань горада [[Бар (Чарнагорыя)|Бар]] — цэнтра суднабудавання і найбуйнейшага порта Чарнагорыі]]
У прамысловасці ствараецца 16 % ВУП. Здабываюцца руды металаў. Энергетыка на дзве траціны гідраўлічная, 23 % прыпадае на ЦЭС і 10 % — на альтэрнатыўныя крыніцы; новыя ГЭС не будуюцца праз экалагічныя прыярытэты дзяржавы. Развіта апрацоўчая прамысловасць, геаграфія якой склалася за сацыялістычным часам, у тым ліку металургія (чорная з цэнтрам у [[Нікшыч]]ы і каляровая — выплаўка алюмінію — у Падгорыцы); машынабудаванне (электратэхнічна вытворчасць у Цэтыне, суднабудаванне і суднарамонт у Б’еле і Бары); тэкстыльная ў [[Біела-Поле|Біела-Полі]]; дрэваапрацоўка, перапрацоўка тытуню.

Сельская гаспадарка складае 7,5 % ВУП. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі з’яўляюцца збожжавыя, бульба, тытунь, вінаград, цытрусавыя, масліны і інжыр.

[[File:Sveti Stefan (04).jpg|thumb|left|Выспа Свеці-Стэфан з пяцізоркавым гатэлем — адзін з самых знакамітых курортаў Будванскай Рыўеры]]
Значную ролю ў эканоміцы краіны адыгрывае турызм. Штогод Чарнагорыю наведвае каля 1,5 млн чалавек (на сярэдзіну 2010-х).&lt;ref&gt;https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/albania/articles/tirana-albania-what-to-see-and-do-on-a-weekend-break/&lt;/ref&gt; Вельмі папулярныя міжнародныя курорты ў гарадах [[Херцэг-Нові]], [[Будва]], [[Бечычы]], [[Петравац (Чарнагорыя)|Петравац]], а таксама гістарычныя і прыродныя славутасці — горад [[Котар]] на беразе [[Котарскі заліў|Котарскага заліва]], былая сталіца Цэтынэ, [[Скадарскае возера]], гара Лоўчэн, высакагорны кляштар [[Астрог, кляштар у Чарнагорыі|Астрог]], каньён ракі Тара (самы вялікі ў Еўропе: яго глыбіня дасягае 1300 м), нацыянальны парк Дурмітар і яго горналыжны курорт Жабляк (1465 метраў над узроўнем мора, гэта самы высакагорны горад на Балканах).

[[File:01.10.13 Nikšić 6111.101 (10101158945).jpg|thumb|Сучасны электрацягнік на вакзале ў [[Нікшыч]]ы, 2013 год]]
Праз Чарнагорыю ідуць еўрапейскія магістралі E65 і E80. Аўтамабільныя дарогі, нягледзячы на значную гушчыню сеткі, не адпавядаюць еўрапейскім стандартам. Міжгароднія аўтобусныя перавозкі з-за састарэласці транспарту і гарыстага рэльефу краіны часта здзяйсняюцца не па раскладзе. Гарадскі транспарт у Чарнагорыі развіты слаба. Чыгуначны транспарт развіты яшчэ горш, але можна адзначыць пазітыўныя зрухі. Акрамя міжнароднай чыгункі Бялград — Бар, маецца ўнутраная Нікшыч — Падгорыца, якая ў першыя постсацыялістычныя дзесяцігоддзі выкарыстоўвалася толькі для перавозкі грузаў, але была мадэрнізавана і электрыфікавана, і з 2012 перавозіць таксама пасажыраў. Чыгунка Падгорыца — [[Шкодэр]], што звязвае Чарнагорыю з Албаніяй, не працуе. У краіне функцыянуюць два міжнародныя аэрапорты. Аэрапорт Падгорыца арыентаваны ў асноўным на рэгулярныя рэйсы, а [[Ціват]] — на чартарныя. Нацыянальны авіяперавозчык Чарнагорыі — Montenegro Airlines — ажыццяўляе рэйсы ў гарады Еўропы. Знешні гандаль у значнай ступені абслугоўваецца марскім транспартам. Бар — галоўны порт Чарнагорыі, — разлічаны на 5 млн тон грузаабароту, пасля распадаў Югаславіі (Вялікай, 1992 год і Малой, 2006 год) недазагружаны.

У знешнім гандлі экспарт паслуг (турызм, транспартныя і ІТ-паслугі) пераважае над экспартам тавараў (суадносіны 75 на 25 %). Асноўнымі артыкуламі таварнага экспарту з’яўляюцца баксіты, цынкавыя і свінцовыя руды, [[гліназём]], віно. Імпартуюцца прадукты харчавання, медыкаменты, нафтапрадукты, аўтамабілі і электроніка. Асноўны гандлёвы партнёр — [[Сербія]] (30 % імпарту і 12 % экспарту), за ёй ідуць [[Італія]], [[Кітай]], [[Боснія і Герцагавіна]].&lt;ref&gt;http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=144&amp;partner=undefined&amp;product=undefined&amp;productClass=HS&amp;startYear=undefined&amp;target=Partner&amp;tradeDirection=import&amp;year=2017&lt;/ref&gt; Штогадовы гандлёвы абарот паміж Чарнагорыяй і Беларуссю складае каля паўмільёна даляраў.

== Культура ==
{{main|Культура Чарнагорыі}}

== Узброеныя сілы ==
{{main|Узброеныя Сілы Чарнагорыі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.vlada.cg.yu/ Афіцыйны сайт Урада Чарнагорыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041001003508/http://www.vlada.cg.yu/ |date=1 кастрычніка 2004 }}{{ref-sr}}{{ref-en}}
* [http://www.freeworldmaps.net/europe/montenegro/map.html Карта Чарнагорыі]
* [http://www.montenegro-today.com Інфармацыйна-навінавы партал аб Чарнагорыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224190206/http://www.montenegro-today.com/ |date=24 лютага 2021 }}
* [http://traveling.by/country/montenegro Чарнагорыя на беларускім Партале падарожжаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081028114601/http://traveling.by/country/montenegro |date=28 кастрычніка 2008 }}
* [http://tgdaero.me/ аэрапорт Падгорыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190322005425/https://tgdaero.me/ |date=22 сакавіка 2019 }}
* [http://tivaero.me аэрапорт Ціват] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200511071114/https://tivaero.me/ |date=11 мая 2020 }}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Краіны Балканскага паўвострава}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Краіны пасля распаду Югаславіі}}
{{Славянскія краіны}}
{{НАТА}}
{{Міжземнаморскі Саюз}}
{{Краіны ля Міжземнага мора}}

[[Катэгорыя:Чарнагорыя| ]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]]</text>
      <sha1>hrxuib0aauaf0ggigd3piseqz73kflc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18292</id>
    <revision>
      <id>5172371</id>
      <parentid>4059479</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3680" sha1="6o8ppqpzzwwt155gk2rpk3dh89gs6dp" xml:space="preserve">{{Хімічны элемент
|імя=Селен
|нумар=34
|сімвал=Se
|выява=Selen 1.jpg|подпіс=Чорная, шэрая і чырвоная мадыфікацыі селену}}'''Селен''' ({{lang-la|Selenium}}) '''Se''' — [[хімічны элемент]] VI групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; [[атамны нумар]] 34; [[атамная маса]] 78,96. Адкрыты ў [[1817]] годзе [[Ёнс Якаб Берцэліус|Ё. Я. Берцэліусам]].

Прыродны селен складаецца з 6 стабільных [[ізатоп]]аў. Асноўны — &lt;sup&gt;80&lt;/sup&gt;'''Se''' (49,82 %). Мае некалькі алатрофных мадыфікацый. Устойлівая крышталічная мадыфікацыя — шэры («металічны») селен. Яго [[шчыльнасць]] 4807&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Болсун А. И.|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=310|старонак=416|тыраж=30&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; кг/м³, [[тэмпература плаўлення]] 221 °C, [[тэмпература кіпення]] 685 °C. На паветры ўстойлівы. З’яўляецца тыповым [[паўправаднік]]ом. Злучэнні селену з менш электраадмоўнымі элементамі — [[селеніды]].

== Прыродныя крыніцы ==

Рассеяны ў прыродзе элемент. У [[Зямная кара|зямной кары]] ўтрымліваецца каля 6×10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; % па масе. Пастаянны спадарожнік [[сера|серы]]. Не ўтварае ўласных [[мінерал]]аў, а ўваходзіць у склад сульфідных мінералаў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[свінец|свінцу]].

== Выкарыстанне ==

Выкарыстоўваецца для вырабу выпрамляльнікаў [[Пераменны ток|пераменнага току]], вентыльных [[фотаэлемент]]аў, у якасці [[люмінафор]]аў у тэлевізійных, аптычных прыладах.

Акісляльнік і каталізатар арганічнага сінтэзу.

Адзін з важнейшых [[мікраэлемент]]аў для разумовай дзейнасці [[чалавек]]а.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Селен||305}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Іванавіч Болсун|Болсун А. И.]]|загаловак=Краткий словарь физических терминов|адказны=Сост. А. И. Болсун|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1979|старонкі=310|старонак=416|тыраж=30&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Селен/ Селен]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}}
* {{commons|Category:Selenium}}

{{Кампактная перыядычная табліца}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Селен| ]]
[[Катэгорыя:Неметалы]]

{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>6o8ppqpzzwwt155gk2rpk3dh89gs6dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стронцый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18444</id>
    <revision>
      <id>5172372</id>
      <parentid>4505203</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5172372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1509" sha1="erdsgrxe1zof725q8u5v80diua47f8d" xml:space="preserve">{{Хімічны элемент|нумар=38|сімвал=Sr|імя=Стронцый}}

'''Стронцый''' ({{lang-la|Strontium}}) '''Sr''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 38. Серабрыста-белы [[метал]].

== Прыродныя крыніцы ==
16-е месца па распаўсюджанасці ў зямной кары сярод элементаў. Буйныя радовішчы — у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[ЗША]], [[Расія|Расіі]], [[Таджыкістан]]е.

== Прымяненне ==
Выкарыстоўваецца ў металургіі, электроніцы і электратэхніцы; вытворчасці фарбаў, эмалей; а таксама як ізатопны індыкатар і крыніца бэта-часціц у навуковых даследаваннях і медыцыне.

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Стро́нцый|Чарнякова А. П.|206—207}}

== Гл. таксама ==
* [[Странцыяніт]]

{{Кампактная перыядычная табліца}}


{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Металы]]
[[Катэгорыя:Стронцый| ]]</text>
      <sha1>erdsgrxe1zof725q8u5v80diua47f8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18700</id>
    <revision>
      <id>5172445</id>
      <parentid>5064539</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19950" sha1="kshb3tnt6qkr8yad6cuhuz3x3mgzppq" xml:space="preserve">[[Файл:05-2013-10-17-blok.jpg|right|Паштовая марка Беларусі]]
'''Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь''' — афіцыйны дакумент, які змяшчае сістэматызаваныя звесткі пра пэўныя віды жывёл і раслін, што з’яўляюцца рэдкімі або знаходзяцца пад пагрозай знікнення на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Заснавана ў [[1979]] годзе. Выдае кнігу Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя.

Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь утрымлівае звесткі аб стане віду, характары і ступені пагрозы яго існаванню. Адна з задач Чырвонай кнігі — забяспечыць доступ да інфармацыі аб [[Біялагічны від|відах]], якія падвяргаюцца найбольш высокай рызыцы знікнення. Адмысловы прававы статус рэдкіх і тых, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення, відаў [[Жывёлы|жывёл]] і прадстаўнікоў [[Расліны|расліннага]] свету вызначаецца заканадаўствам Рэспублікі Беларусь.

== Першае выданне ==
У першае выданне ([[1981]]) было ўключана 80 відаў жывёл і 85 відаў раслін.

== Другое выданне ==
У другое выданне ([[1993]]) уключана 182 віды жывёл, у тым ліку 14 відаў [[Млекакормячыя|млекакормячых]], 75 відаў [[Птушкі|птушак]], 2 — [[Паўзуны|паўзуноў]], 1 — [[Земнаводныя|земнаводных]], 79 — [[Насякомыя|насякомых]], 5 — [[Ракападобныя|ракападобных]], 1 від [[Двухстворкавыя|двухстворкавых]] малюскаў. У Чырвонай кнізе змяшчалася 180 відаў раслін, 17 відаў [[Грыбы|грыбоў]], а таксама 17 відаў [[Лішайнікі|лішайнікаў]].

У 2-е выданне былі дадаткова ўключаны 107 відаў жывёл і 109 відаў раслін і ў той жа час выключаны 2 віды жывёл і 10 відаў раслін, якія паводле новых дадзеных і крытэраў не з’яўляюцца знікаючымі і рэдкімі. Выключаныя былі таксама 3 віды жывёл і 4 віды раслін, раней аднесеных да нулявой катэгорыі («відаць, зніклыя») з прычыны адсутнасці пэўных дадзеных аб стане іх папуляцый і месцаў знаходжання. Гэтыя і іншыя падобныя віды былі ўключаны ў асобны спіс у дадатку да Чырвонай кнігі.

== Трэцяе выданне ==
Выданне выйшла на [[Руская мова|рускай мове]] ў [[2006]] годзе. Складаецца з двух тамоў: «Жывёлы» і «Расліны». Усяго ўключае 189 відаў жывёл і 274 віды ў томе «Расліны», у тым ліку 173 віды сасудзістых раслін.

Новае выданне нацыянальнай Чырвонай кнігі падрыхтаванае з выкарыстаннем удасканаленых міжнародных падыходаў і крытэраў. Адначасова з гэтым улічвалася рэгіянальная спецыфіка, нацыянальныя прыродаахоўныя прыярытэты і магчымасці для рашэння задач па захаванні відаў. Дадзены падыход заснаваны на ведах аб сучаснай колькасці і распаўсюджванні відаў, тэндэнцыях іх дынамікі, міжнародным прыродаахоўным статуце і значнасці колькасці нацыянальнай папуляцыі ў глабальнай або еўрапейскай адзнацы багацця віду.

Спіс 3-га выдання Чырвонай кнігі Рэспублікі Беларусь падрыхтаваны ў адпаведнасці з «Асноўнымі кірункамі ўжывання крытэраў Чырвонай кнігі МСАП на нацыянальным і рэгіянальным узроўнях», прынятымі Радай [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]] ў кастрычніку 2000 г. У адпаведнасці з гэтым дакументам крытэры варта ўжываць да дзікіх [[Папуляцыя|папуляцый]] у межах натуральнага [[арэал]]а і да папуляцый, узніклых у выніку дабраякаснай інтрадукцыі, гэта значыць усяленні відаў у новыя месцы пражывання.

У выніку ўжывання новых універсальных падыходаў пры падрыхтоўцы спісу відаў жывёл для 3-га выдання Чырвонай кнігі Рэспублікі Беларусь адбыліся наступныя змены па групах жывёл: насякомых дададзена 27 відаў, а выключана 36, агульны лік склаў 70 відаў; сысуноў уключана дадаткова 4 віды, 1 від выключаны, агульны лік склаў 17 відаў; птушак дададзена 16 відаў, выключана 19, агульны лік склаў 72 віды; двухстворкавых малюскаў дададзена 2 віды, выключаны 1. Занесеныя 4 віды жабраногіх, якія раней адсутнічалі, і па 1 віду п’явак, ракападобных, [[Павукападобныя|павукападобных]] і [[Амфібіі|амфібій]].

У выданні пералік раслін і грыбоў, якія падлягаюць ахове, пашыраны на 60 відаў адносна 2-га выдання. Змены ў спісе ахоўных відаў раслін і грыбоў можна прадставіць наступным чынам: колькасць відаў сасудзінкавых раслін павялічана да 173 (было 156; выключана 24 і дададзены 41 новы від), мохападобных — да 27 відаў (было 15, дададзена 12), [[Водарасці|водарасцей]] — да 21 віду (было 9, дададзена 12), лішайнікаў — да 24 відаў (было 17, выключана 4, дададзена 11), грыбоў — да 29 відаў (было 17, выключана 3, дададзена 15). Усяго выключаны 31 і дададзены 91 новы від.

== Чацвёртае выданне ==
4‑е выданне Чырвонай кнігі Рэспублікі Беларусь (2015) грунтуецца на тых самых асноўных прынцыпах нацыянальных і міжнародных падыходаў, якія выкарыстоўваліся ў 3‑м выданні. У той жа час спіс уключаных у яго відаў значна трансфармаваны галоўным чынам за кошт змены пераліку насякомых. У параўнанні з 3‑м у 4‑е выданне 36 відаў жывёл былі ўключаны і 22 — выключаны. Для 26 відаў жывёл зменена катэгорыя нацыянальнай прыродаахоўнай значнасці. У выніку, у 4‑е выданне ўключаны 202 віды жывёл, з іх: п’явак — 1 від, ракападобных — 6, павукападобных — 1, двухпарнаногіх мнаганожак — 1, насякомых — 87, двухстворкавых малюскаў — 2, міног — 1, касцявых рыб — 9, амфібій — 2, рэптылій — 2, птушак — 70, млекакормячых — 20 відаў. Найбольшай змене падвергліся спісы насякомых: 14 відаў былі выключаны, 31 — уключаны. Варта адзначыць, што большасць уключаных відаў маюць міжнародны прыродаахоўны статус.

== Пятае выданне ==
14 сакавіка 2025 года была выдадзена пастанаўленне №10 міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя, у якім змешчаны адноўленыя спісы відаў жывёл і раслін, якія ўключаюцца у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=W22543109|title=Постановление Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь от 14.03.2025 г. № 10 «О редких и находящихся под угрозой исчезновения видах диких животных и дикорастущих растений, включаемых в Красную книгу Республики Беларусь» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2025-11-10}}&lt;/ref&gt; У Чырвоную кнігу дададзена 13 відаў жывёл і 5 відаў раслін, выключана 13 відаў жывёл і 58 відаў раслін. Цяпер кніга змяшчае 213 відаў жывёл і 310 відаў раслін.

Выхад ілюстраванага кніжнага пятага выдання планаваўся ў канцы 2025 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2025/maj/88811/|title=В Красную книгу Беларуси добавлены 13 видов животных и 5 видов растений|website=www.pravo.by|access-date=2025-11-10}}&lt;/ref&gt; У канцы 2025 года выйшла пятае выданне &quot;Красная книга Республики Беларусь: растения&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://botany.by/news/2025/10/vyshlo-v-svet-5-e-izdanie-krasnoj-knigi-respubliki-belarus-rasteniya/|title=Вышло в свет 5-е издание Красной книги Республики Беларусь: растения|website=Институт Экспериментальной Ботаники НАН Беларуси|access-date=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;

== Новыя віды ў кнізе ==
Пастанаўленнем міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя ў 2012 годзе ў Чырвоную кнігу Беларусі ўнесена 19 новых відаў дзікарослых раслін і грыбоў: {{bt-bellat|граздоўнік просты|Botrychium simplex}}, {{bt-bellat|касцянец чорны|Asplenium adiantum-nigrum}}, {{bt-bellat|шматраднік Браўна|Polystichum braunii}}, {{bt-bellat|шматраднік шыпаваты|Polystichum aculeatum}}, {{bt-bellat|прастрэл шыракалісты|Pulsatilla patens}}, {{bt-bellat|гарошак зараснікавы|Vicia dumetorum}}, {{bt-bellat|ядранец беспрыкветнічкавы|Thesium ebracteatum}}, {{bt-bellat|надбароднік бязлісты|Epipogium aphyllum}}, {{bt-bellat|офрыс насякоманосная|Ophrys insectifera}}, {{bt-bellat|цэфалазіела пяшчотненькая|Cephaloziella elachista}}, {{bt-bellat|дыхлема серпападобная|Dichelyma falcatum}}, {{bt-bellat|некера перыстая|Neckera pennata}}, {{bt-bellat|плагіятэцый хвалісты|Plagiothecium undulatum}}, {{bt-bellat|ажыбвайя прыгожая|Ojibwaya perpulchra}}, {{bt-bellat|смаржок канiчны|Morchella conica}}, {{bt-bellat|звязда земляная|Geastrum campestre}}, {{bt-bellat|павуцiнавiк залацiстаконусападобны|Cortinarius aureoturbinatus}}, {{bt-bellat|павуцiнавiк рэвеневы|Cortinarius rheubarbarinus}}, {{bt-bellat|павуцiнавiк двухколерны|Cortinarius bicolor}}&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/267262.html В Красную книгу Беларуси внесено 19 новых видов дикорастущих растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112061822/http://news.tut.by/society/267262.html |date=12 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.estu.by/Documents/SocOtdel/SO0019.pdf О внесении дополнений в постановление Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь от 9 июня 2004 г. № 14]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* {{Кніга
|загаловак      = Чырвоная кніга Беларускай ССР = Красная книга Белорусской ССР : рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін / Дзяржаўны камітэт Беларускай ССР па ахове прыроды, Акадэмія навук БССР, Беларускае таварыства аховы прыроды ; [падрыхтавалі: Л. М. Сушчэня і інш. ; галоўная рэдкалегія: В. А. Казлоў (старшыня) і інш.]
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = Беларуская Савецкая Энцыклапедыя
|год            = 1981
|старонак       = 286
|isbn           = 
|тыраж         = 4000
}}
* {{Кніга
|загаловак      = Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь : рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін : [даведнік] / Дзяржаўны камітэт Рэспублікі Беларусь па экалогіі, Акадэмія навук Беларусі ; [галоўная рэдкалегія: М. Дарафееў (старшыня) і інш.]
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = Беларуская Энцыклапедыя
|год            = 1993
|старонак       = 559
|isbn           = 5-85700-095-5
|тыраж         = 10000
}}
* {{Кніга
|загаловак      = 	Красная книга Республики Беларусь. Растения : редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды дикорастущих растений / Министерство природных ресурсов и охраны окружающей среды Национальной Академии Наук Беларуси ; [главная редколлегия: Л.И.Хоружик (председатель), Л.М.Сущеня, В.И.Парфенов]
|месца          = Минск
|выдавецтва     = Беларуская Энцыклапедыя
|год            = 2005
|старонак       = 454
|isbn           = 985-11-0331-4
|тыраж         = 10000
}}
* {{Кніга
|загаловак      = 	Красная книга Республики Беларусь : животные : редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды диких животных / М-во природ. ресурсов и охраны окружающей среды, Нац. акад. наук Беларуси ; гл. ред.: Г.П. Пашков (гл. ред.) [и др.]
|месца          = Минск
|выдавецтва     = Беларуская Энцыклапедыя
|год            = 2006
|старонак       = 318
|isbn           = 985-11-0358-6
|тыраж         = 10000
}}
* {{Кніга
|загаловак      = 	Красная книга Республики Беларусь. Животные : редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды диких животных / Министерство природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь, Национальная академия наук Беларуси ; [главная редколлегия: И. М. Качановский (председатель) и др.]
|месца          = Минск
|выдавецтва     = Беларуская Энцыклапедыя
|год            = 2015
|старонак       = 317
|isbn           = 978-985-11-0844-8
|тыраж         = 1500
}}
* {{Кніга
|загаловак      = 	Красная книга Республики Беларусь. Растения : редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды дикорастущих растений / Министерство природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь, Национальная академия наук Беларуси ; [главная редколлегия: И. М. Качановский (председатель) и др.]
|месца          = Минск
|выдавецтва     = Беларуская Энцыклапедыя
|год            = 2015
|старонак       = 445
|isbn           = 978-985-11-0843-1
|тыраж         = 1500
}}
* '''Красная книга Республики Беларусь''' : растения : редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды дикорастущих растений. — 5-е изд. — Минск : Беларусь, 2025. — 573, [1] с. ; 27 см. — 2500 экз. — ISBN 978-985-01-1932-2.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Чырвоная кніга Беларусі||315|}}
* ''Каласкоў М. М.'' [https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4685#h1 Ахова жывёльнага свету. Рэдкія і ахоўныя віды жывёл. Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь] // [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://redbook.minpriroda.gov.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412234843/http://redbook.minpriroda.gov.by/ |date=12 красавіка 2015 }}

[[Катэгорыя:Чырвоная кніга Беларусі| ]]</text>
      <sha1>kshb3tnt6qkr8yad6cuhuz3x3mgzppq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19393</id>
    <revision>
      <id>5172277</id>
      <parentid>4852169</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7878" sha1="7lommizc6bcm3pwppz966czfxd3bk3p" xml:space="preserve">'''Селы''' — [[усходнія балты|усходнябалцкае]] племя, якое ў пачатку XIII стагоддзя займала левабярэжжа [[Дзвіна|Дзвіны]] (паўднёвы ўсход цяперашняй [[Латвія|Латвіі]] і сумежны раён на паўночным усходзе цяперашняй [[Літва|Літвы]]).

Палітычны і ваенны цэнтр селаў — гарадзішча (існуе з VI стагоддзя) і селішча [[Селпілс]] на беразе Дзвіны. Селы змагаліся супраць нямецкай агрэсіі, але ў 1208 годзе трапілі ў залежнасць ад [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]]. Селы ўвайшлі ў склад латышоў і часткова літоўцаў.

У 2021 годзе ў Латвіі прыняты закон, згодна з якім вылучаецца пяты гістарычны рэгіён у складзе Латвіі — [[Сэлія]] (апроч [[Латгалэ]], [[Зэмгалэ]], [[Курзэмэ]] і [[Відзэмэ]]).

== Назва ==
Назва селаў найімаверней гідранімічнага паходжання, ад назвы краю ''*Sėlia'' (Се́ля, Се́лія), якая ад не захаванай да сёння рачной назвы тыпу балцк. *''Sēla''.

Ад кораня ''*sel- / sal-'', ад якога таксама латвійскія гідронімы тыпу ''Sēlīte, Salaca, Salate, Saliene, Sal-upe'', літоўскія ''Sėliupis, Sal-upis, Sala, Salantas'', таксама балцкія гідронімы на Павоччы тыпу ''Села, Селна, Сельна, Селена, Салона''&lt;ref&gt;Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur-'': *''-nour-'' и *''sel-'' (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 479—482.&lt;/ref&gt;.

Звязана з літоўскім ''salti'' «памалу цячы, разлівацца», прускім ''salus'' «дажджавы ручай». Назва ракі Села значыла «Плыткая (рака)».

Адзіны тапонім, звязаны з селамі, на тэрыторыі сучаснай Беларусі — [[Селігоры]] (&lt; ''Сълигора'' &lt; ''Sēligalā'' «Селіголь; край селаў»&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 539.&lt;/ref&gt;).

Назвы многіх рэгіёнаў, утвораныя ад назваў балцкіх плямёнаў, звязаныя менавіта з гідронімамі, якія найчасцей таксама не захаваліся і не ідэнтыфікуюцца. Назвы [[Галінды|Галінда]], Натангія (прускія землі), [[Яцвягі|Яцвязь]], Судовія (зямля роднасных яцвягам судоваў)&lt;ref&gt;V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 207—208, 296—289, 649, 890.&lt;/ref&gt;, [[Нальшчаны|Нальша]], [[Латгалы|Латыголь]]&lt;ref&gt;K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 2001. C. 504—507.&lt;/ref&gt;, імаверна і [[Літва (зямля)|Літва]], а таксама назва дагістарычных [[Неўры|неўраў]], звязваюцца з гідронімамі з асновамі ''Gal-ind-, Nat-ang-, Jat-(а)v-, Sūd-(а)v-, Nal-š-, Lat-, Liet-(u)v-''&lt;ref&gt;Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 105, 137, 182, 185, 221—232, 295, 319.&lt;/ref&gt;, ''Nau-r-''&lt;ref&gt;Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur-'': *''-nour-'' и *''sel-'' (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 453—462.&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што на адпаведных рэчках маглі знаходзіцца сакральна-рэлігійныя цэнтры пэўнага рэгіёна (племені).

== Гідронімы &quot;сялонскага&quot; паходжання ==
У падзвінскім рэгіёне, які прымыкае адначасова да [[Латвія|Латвіі]] і [[Літва|Літвы]], назоўная спадчына селаў — назвы азёраў [[Опса (возера)|Вісяты]], [[Золва]], [[Опса (возера)|Опса]].

Гэтыя назвы аднаўляюцца як ''*Veisintas, *Zalva''&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 546, 549.&lt;/ref&gt;, *''Apsa.'' Іх літоўскія адпаведнікі — водныя назвы ''[[:lt:Viešintas|Viešintas]], Žalvė'', ''[[:lt:Apšė|Apša]]'' (&quot;Цякучае&quot;, &quot;Зеленаватае&quot;, &quot;Асінавае&quot;)'','' без уласцівага мове селаў пераходу ''ž'' &gt; ''z'' і ''š &gt; s''.

Недалёка ад іх, на тэрыторыі Літвы, уздоўж літоўска-латвійскай мяжы — азёры, назвы якіх таксама вызначаюцца як сялонскія: ''Zarasas, Vazajis, Zalvas, Zalvė''&lt;ref&gt;A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1980. С. 368, 392, 393.&lt;/ref&gt;''.''

Далей на ўсходзе вядомыя некалькі балцкіх гідронімаў &quot;сялонскага&quot; тыпу:

* назва ракі [[Вазуза]]&lt;ref&gt;В.Н. Топоров. Древняя Москва в балтийской перспективе // Балто-славянские исследования. 1981. Москва, 1982. С. 6.&lt;/ref&gt; (на паўночным усходзе [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]], правы прыток [[Волга|Волгі]]) суадносіцца з назвай возера [[Важа]] (каля [[Мёры|Мёраў]], недалёка ад Вісятаў);
* рачная назва [[:ru:Сезелка|Сезельда]] (на Ніжнім [[Павочча|Павоччы]], са структурай як у гідроніма [[Ясельда]])  — з назвай ракі [[:ru:Сежа (приток Касни)|Сежа]]&lt;ref&gt;В.Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988-1996. Москва, 1998. С. 301.&lt;/ref&gt; (у басейне Вазузы)''.''

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Moora, H. Pirmatnējā kopienas iekārta un agrā feodālā sabiedrība Latvijas PSR teritorijā. — Rīga, 1952.
* Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. — 2-е издание. — М. — Л., 1938.
* История Латвийской ССР. Том 1. — Рига, 1952.
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Селы||308}}

{{Балтыйскія плямёны}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]]
[[Катэгорыя:Усходнія балты]]
[[Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]]</text>
      <sha1>7lommizc6bcm3pwppz966czfxd3bk3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21888</id>
    <revision>
      <id>5172249</id>
      <parentid>4485483</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5172249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5119" sha1="io270f2qa7s35c1t624wv65vt85tepu" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = 
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              = 

 | тытул                     = 
 | парадак                   = 
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 = 
 | суправіцель1              = 
 | суправіцель1перыядпачатак = 
 | суправіцель1перыядканец   = 
 | рэгент1                   = 
 | рэгент1перыядпачатак      = 
 | рэгент1перыядканец        = 

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  = 

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     = 

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 = 

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | навуковая ступень         = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
 | сайт                      =
}}
'''Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс''' ({{ДН|17|4|1874|5}}, [[Санкт-Пецярбург]] — {{ДС|9|10|1937}}, [[Шанхай]]) — рускі генерал і грамадскі дзеяч. Адзін з арганізатараў [[Белы рух|Белага руху]] ў [[Сібір]]ы.

== Біяграфія ==
У ліпені [[1919]] камандаваў Сібірскім войскам [[Аляксандр Васільевіч Калчак|А. В. Калчака]], у ліпені — лістападзе [[1919]] — Усходнім фронтам. Асабіста курыраваў следства па забойстве Царскай Сям'і, якое праводзілася следчым [[Мікалай Аляксеевіч Сакалоў|М. А. Сакаловым]]. Адстойваў праваслаўна-манархічныя пазіцыі. Здолеў згуртаваць вакол сябе праваслаўных рускіх людзей і правесці ў [[1922]] у [[Прымор'е|Прымор'і]] Прыамурскі Земскі сабор, на якім яго ўдзельнікі абвясцілі, што «Вярхоўная Усерасійская ўлада прыналежыць Царскаму Дому Раманавых». На гэтым саборы генерал быў абраны «кіраўніком і ваяводай земскай раці», «кіраўніком Прыамурскага Земскага края». З кастрычніка [[1922]] у эміграцыі, дзе на аснове следчай справы М. А. Сакалова выпусціў кнігу аб забойстве Царскай Сям'і і іншых членах Дома Раманавых.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Святая Русь}}
{{DEFAULTSORT:Дзітэрыхс Міхаіл Канстанцінавіч}}
{{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}}
{{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Постаці Белага руху]]
[[Катэгорыя:Военачальнікі Расіі]]
[[Катэгорыя:Руская эміграцыя]]</text>
      <sha1>io270f2qa7s35c1t624wv65vt85tepu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грыгарыёпаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22505</id>
    <revision>
      <id>5172294</id>
      <parentid>5170814</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3635" sha1="qv3y3h6s2usnk83da89stgoutt74vj5" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Горад
| беларуская назва = Грыгарыёпаль
| арыгінальная назва = Григориопол
| падначаленне = 
| тэрыторыя ў табліцы = {{НП у ПМР}}
| краінакарта = Малдова
| герб = 
| сцяг = Флаг Григориополя.jpg
| шырыня герба = 
| шырыня сцяга = 
| выява = Grigoriopol, Transnistria (16164542789).jpg
| памер = 
| подпіс = 
| lat = 47.1536
| long = 29.2964
| lat_dir = N
| lat_deg = 47
| lat_min = 9
| lat_sec = 13
| lon_dir = E
| lon_deg = 29
| lon_min = 17
| lon_sec = 47
| CoordAddon = type:city(11000)_region:MD
| CoordScale = 
| Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=6&amp;lay=19&amp;id=14967
| памер карты краіны = 0
| памер карты рэгіёна = 
| памер карты раёна = 
| рэгіён = 
| рэгіён у табліцы = 
| від рэгіёна = вобласць
| раён = Грыгарыёпальскі раён
| раён у табліцы = 
| від раёна = раён
| абшчына = 
| від абшчыны = 
| карта = Малдова
| карта краіны = 
| карта рэгіёна = 
| карта раёна = 
| унутранае дзяленне = 
| від главы = 
| глава = 
| заснаваны = 
| першае згадванне = 1792
| згадванне ref = &lt;ref&gt;http://www.nr2.ru/pmr/340873.html&lt;/ref&gt;
| ранейшыя імёны = 
| статус з = 2002
| статус дата = 
| плошча = 
| від вышыні = 
| вышыня цэнтра НП = 
| клімат = 
| афіцыйная мова = 
| афіцыйная мова-ref = 
| насельніцтва = 9500
| год перапісу = 2010
| шчыльнасць = 
| агламерацыя = 
| нацыянальны склад = 
| канфесійны склад = 
| этнахаронім = 
| часавы пояс = +2
| DST = +1
| тэлефонны код = +373 210
| паштовы індэкс = 
| паштовыя індэксы = 
| аўтамабільны код = В -- --
| від ідэнтыфікатара = 
| лічбавы ідэнтыфікатар = 
| катэгорыя ў Commons = 
| сайт = http://grigoriopol.net/
| мова сайта = 
| мова сайта 2 = 
| мова сайта 3 = 
| мова сайта 4 = 
| мова сайта 5 = 
| add1n = 
| add1 = 
| add2n = 
| add2 = 
}}

'''Грыгарыёпаль''' ({{lang-ro|Grigoriopol}}, {{lang-ru|Григорио́поль}}, {{lang-uk|Григоріо́поль}}) — горад (з [[2002]] года) у [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспубліцы]], адміністрацыйны цэнтр [[Грыгарыёпальскі раён|Грыгарыёпальскага раёна]]. Насельніцтва каля 9,5 тысяч чалавек ([[2010]]). Заснаваны ў [[1792]] годзе.

Знаходзіцца на левым беразе [[Днестр|Днястра]], за 45 км на паўночны захад ад [[Ціраспаль|Ціраспаля]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Гарады-пабрацімы ==
{{Гарады-пабрацімы}}

{{зноскі}}

{{Гарады Прыднястроўя}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Прыднястроўя]]
[[Катэгорыя:Гарады на Днястры]]</text>
      <sha1>qv3y3h6s2usnk83da89stgoutt74vj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарнаморскі флот ВМФ Расіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24145</id>
    <revision>
      <id>5172373</id>
      <parentid>4677175</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16827" sha1="cvg9etnymi7b3s0d4dkx943f1286ux5" xml:space="preserve">{{іншыя значэнні|Чарнаморскі флот}}
{{Ваеннае падраздзяленне
|назва= Чарнаморскі флот ВМФ Расіі
|выява=[[Выява:Great emblem of the Black Sea fleet.svg|150px]]
|подпіс=Вялікая эмблема Чарнаморскага флоту
|гады= з [[1783]]
|краіна= {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]
|падпарадкаванне=[[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]]
|у складзе=[[Ваенна-Марскі Флот Расійскай Федэрацыі|Ваенна-марскі флот РФ]]
|тып= [[Ваенна-марскія сілы]]
|роля=
|памер=25 000 чалавек&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/1097051]&lt;/ref&gt;
|камандная_структура=1 [[дывізія караблёў|дывізія надводных караблёў]], 2 [[брыгада караблёў|брыгады караблёў аховы воднага раёна]], 1 [[брыгада караблёў|брыгада ракетных катараў]], 1 [[брыгада караблёў|брыгада дэсантных караблёў]], 1 [[брыгада караблёў|брыгада разведвальных караблёў]], 1 [[брыгада караблёў|брыгада якія рамантуюцца караблёў]], асобныя дывізіёны
|размяшчэнне=[[Севастопаль]], [[Феадосія]], [[Новарасійск]], [[Туапсэ]], [[Цямрук]], [[Таганрог]]
|мянушкі=
|заступнік=
|дэвіз=
|колеры=
|марш=
|талісман=
|рыштунак=
|бітвы=
|знакі_адрознення={{Ордэн Чырвонага Сцяга|тып=воінская часць}}
|цяперашні_камандзір= [[адмірал]] [[Аляксандр Віктаравіч Вітко|Аляксандр Вітко]] (з 15.04.2013)
|вядомыя_камандзіры=
}}
'''Чарнамо́рскі фло́т Расі́йскай Федэра́цыі''' — аператыўна-стратэгічнае аб’яднанне [[Ваенна-Марскі Флот Расійскай Федэрацыі|ваенна-марскога флоту Расіі]] на [[Чорнае мора|Чорным моры]]. Асноўныя базы размешчаныя ў [[Севастопаль|Севастопалі]] і [[Новарасійск]]у. У складзе мае дывізію надводных караблёў, некалькі брыгад караблёў і ракетных катараў, а таксама Новарасійскую ВМБ, ВПС флоту, берагавыя войскі, злучэнні і часці забеспячэння.

У сучасным выглядзе створаны ў [[1997]] годзе пры раздзяленні [[Чарнаморскі флот ВМФ СССР|Чарнаморскага флоту СССР]] на Чарнаморскі флот Расіі і [[Ваенна-марскія сілы Украіны|ВМС Украіны]]. [[12 чэрвеня]] [[1997]] на караблях расійскага Чарнаморскага флоту быў падняты гістарычны [[Андрэеўскі сцяг]].

70 % усёй інфраструктуры расійскага ЧФ знаходзіцца на тэрыторыі Крыма. 25-тысячны асабісты склад флоту размешчаны ў трох пунктах базіравання: у Севастопалі (бухты Севастопальская, Паўднёвая, Карантынная, Казачая), Феадосіі і часова ў Мікалаеве, дзе ідзе пабудова і рамонт расійскіх судоў.

=== Да 2014 года ===
Па дамове аб падзеле Чарнаморскага флоту СССР ад 28 мая 1997 ва ўкраінскіх тэрытарыяльных водах і на сушы магла знаходзіцца групоўка расійскіх караблёў і судоў колькасцю да 388 адзінак (з іх 14 падводных дызельных лодак). На арандаваных аэрадромах у Гвардзейскім і Севастопалі (Качы) маглі быць размешчаны 161 лятальны апарат. Гэтыя сілы і сродкі адпавядаюць ваенна-марской групоўцы Турцыі&lt;ref&gt;[https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/international_contracts/international_contracts/2_contract/47326/ Пагадненне паміж РФ і Украінай пра параметры падзелу Чарнаморскага флоту.]&lt;/ref&gt;.

== Баявыя караблі ==
Чарнаморскі флот у сваім складзе мае наступныя баявыя караблі: (даныя на красавік 2007 года з некаторымі ўдакладненнямі):

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 30-я дывізія надводных караблёў
!#
!Праект
!Назва
!Клас
!Год
!Статус
|-
|colspan=6|'''11-я брыгада супрацьлодачных караблёў'''
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|121||1164||[[Ракетны крэйсер &quot;Масква&quot;|Масква]]||РКР||[[1982]]||Патоплены 14 красавіка 2022 г.
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|713||1134Б||Керч||БПК||[[1974]]||Выведзены са складу флоту 25 студзеня 2015 г.&lt;ref&gt;[https://vesti92.ru/2020/02/15/protivolodochnyy-korably-%C2%ABkerchy%C2%BB-vyveli-iz-sostava-chernomorskogo-flota.html Супрацьлодкавы карабель &quot;Керч&quot; вывелі са складу Чарнаморскага флоту]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|707||1134Б||Ачакаў||БПК||[[1973]]||Выведзены са складу флоту 20 жніўня 2011 г.&lt;ref&gt;[https://www.korabel.ru/news/comments/ochakov_viveden_iz_sostava_chernomorskogo_flota_rf.html «Ачакаў» выведзены са складу Чарнаморскага флоту РФ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.drive2.ru/b/547965810031722992/ Вялікі супрацьлодкавы карабель Ачакаў або факты Крымскай вясны]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|810||61М||Сметлівы||СКР||[[1969]]||Выведзены са складу флоту 27 жніўня 2020 г.&lt;ref&gt;[https://tour.sevastopol.su/events/v-sevastopole-novyj-muzej-celyj-voennyj-korabl-smetlivyj/ У Севастопалі новы музей - цэлы ваенны карабель «Сметлівы»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
|-
|801||1135||Ладны||СКР||[[1980]]||
|-
|808||1135М||Пытлівы||СКР||[[1981]]||
|-
|colspan=6|'''197-я брыгада дэсантных караблёў'''
|-
|152||1171||Мікалай Фільчанкаў||БДК||[[1975]]||
|-
|148||1171||Орск||БДК||[[1968]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|150||1171||Саратаў||БДК||[[1966]]||Падарваны ў порце Бердзянска 24 сакавіка 2022 г.&lt;ref&gt;[https://theins.ru/news/252789 Расейскі бок упершыню прызнаў удар ВСУ па дэсантным караблі «Саратаў» у Бердзянску 24 сакавіка]&lt;/ref&gt;
|-
|151||775М||Азоў||БДК||[[1990]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|142||[[Праект 775|775]]||[[Новачаркаск (карабель)|Новачаркаск]]||БДК||[[1987]]||Падарваны ў порце Феадосіі 26 снежня 2023 г.
|-
|158||[[Проект 775|775]]||[[Цэзар Кунікаў (карабель)|Цэзар Кунікаў]]||БДК||[[1986]]||
|-
|156||[[Проект 775|775]]||Ямал||БДК||[[1987]]||
|-
|}
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''247-ы асобны дывізіён падводных лодак'''
!#
!Праект
!Назван
!Клас
!Год
!Статус
|-
| ||[[Падводныя лодкі праекта 877 «Палтус»|877В]]||[[Б-871|Б-871 «Алроса»]]||ДПЛ||[[1990]]|| в страю
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| ||[[Падводныя лодкі праекта 641Б «Сом»|641Б]]||[[Б-380]]||ДПЛ||[[1982]]||Утылізавана ў 2020 г.&lt;ref&gt;[http://deepstorm.ru/DeepStorm.files/45-92/dts/641b/B-380/B-380.htm Б-380, гістарычная даведка]&lt;/ref&gt;
|-
|}
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 68-я брыгада караблёў аховы воднага раёна
!#
!Праект
!Назва
!Клас
!Год
!Статус
|-
|colspan=6|'''400-ы дывізіён супрацьлодачных караблёў'''
|-
|059||1124||Аляксандравец||МПК||[[1982]]||
|-
|071||1124М||Суздалец||МПК||[[1983]]||
|-
|064||1124М||Мурамец||МПК||[[1982]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|060||11451||Уладзімірац||МПК||[[1990]]||Выведзены з баявога прымянення ў 2013 г., у 2014 г. быў спісаны&lt;ref&gt;[https://vladimir.tsargrad.tv/news/protivolodochnyj-korabl-vladimirec-pustjat-na-skrepki_353800 Супрацьлодкавы карабель «Уладзімірац» пусцяць «на сашчэпкі»?]&lt;/ref&gt;
|-
|colspan=6|'''418-ы дывізіён тральшчыкаў'''
|-
|913|| ||Каўровец||МТЩ|| ||
|-
|911||266М||Іван Галубец||МТЩ||[[1973]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|912||266М||Турбініст||МТЩ||[[1972]]||Выключаны са складу флоту ў снежні 2022 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/tral/turbinist.htm Марскі тральшчык «Турбініст»]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|909||266М||Віцэ-адмірал Жукаў||МТЩ||[[1978]]||Выведзены са складу флоту ў студзені 2018 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/tral/zhukov.htm Марскі тральшчык «Віцэ-адмірал Жукаў»]&lt;/ref&gt;
|-
|}
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 41-я брыгада ракетных катараў
!#
!Проект
!Назва
!Клас
!Год
!Статус
|-
|colspan=6|'''166-ы Новарасійскі дывізіён малых ракетных караблёў'''
|-
|615||1239||Бара||РКВП||[[1989]]||
|-
|616||1239||Самум||РКВП||[[1992]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|620||12341||Штыль||МРК||[[1978]]||Выключаны са складу флоту ў лютым 2020 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/mrk/shtil.htm Малы ракетны карабель «Штыль»]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|617||12341||[[Міраж (малы ракетны карабель)|Міраж]]||МРК||[[1986]]||Выключаны са складу флоту 23 кастрычніка 2020 г.
|-
|colspan=6|'''295-ы Сулінскі дывізіён ракетных катараў'''
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|966||2066||Р-44||РКА||[[1978]]||Выведзены са складу флоту 17 сакавіка 2009 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/mrk/r44.htm Ракетны катэр Р-44]&lt;/ref&gt;
|-
|955||12411||Р-60||РКА||[[1987]]||Мадэрнізаваны в 2005-06 гг.
|-
|953||12411||Р-239 Набярэжныя Чалны&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/mrk/r239.htm Ракетны катэр «Набярэжныя Чалны»]&lt;/ref&gt;||РКА||[[1992]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|952||12411||Р-109||РКА||[[1990]]||Выключаны са спісаў флоту ў снежні 2021 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/mrk/r109.htm Ракетны катэр Р-109]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|962||12417||Р-71 Шуя||РКА||[[1985]]||Выключаны са спісаў флоту ў 2023 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/mrk/r71.htm Ракетный катер Р-71 «Шуя»]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|954||12411М||Р-334 Іванавец||РКА||[[1990]]||Патоплены 31 студзеня 2024 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/mrk/r334.htm Ракетны катэр «Іванавец»]&lt;/ref&gt;
|-
|colspan=6|'''47-е звяно катараў забеспячэння'''
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| ||1293||КМ-593||КМ|| ||Спісаны і выключаны са спісаў флоту ў 2010 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/katera/km593.htm Катер-мишень КМ-593]&lt;/ref&gt;
|-
| ||1293||КМ-731||КМ|| ||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| ||1232В||КВМ-332||КВМ|| ||Выключаны са спісаў флоту ў 2010 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/katera/kvm332.htm Катэр-кіроўца мішэняў КВМ-332]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| ||1232В||КВМ-702||КВМ|| ||Выключаны са спісаў флоту ў 2010 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/katera/kvm702.htm Катэр-кіроўца мішэняў КВМ-702]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| || ||БУК-645||БУК|| ||Выключаны са складу флоту ў 2016 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/vspomog/buk645.htm Буксірны катэр БУК-645]&lt;/ref&gt;
|}
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 184-я брыгада аховы воднага раёна Новарасійскай базы ЧФ РФ
!#
!Проект
!Назва
!Клас
!Год
!Статус
|-
|053||1124М||Паворына||МПК||[[1989]]||
|-
|054||1124М||Ейск||МПК||[[1989]]||
|-
|055||1124М||Касімаў||МПК||[[1986]]||
|-
|901||12660||Железнякоў||МТЩ||[[1988]]||
|-
|770||266МЭ||Валянцін Пікуль||МТЩ||[[2001]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|426||1265||Мінеральныя Воды||БТЩ||[[1990]]||Выключаны са спісаў флоту ў ліпені 2018 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/tral/mineralnie_vody.htm Базавы тральшчык &quot;БТ-241&quot; «Мінеральныя Воды»]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|438||1265||Лейтэнант Ільін||БТЩ||[[1982]]||Выключаны са спісаў флоту ў 2018 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/tral/leytenant_ilyin.htm Базовый тральщик &quot;БТ-40&quot; «Лейтенант Ильин»]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| ||1251||РТ-168|| ||[[1969]]||Выведзены з баявога прымянення прыблізна ў 2005 г.
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| ||12592||РТ-278|| ||[[1990]]||Выключаны са спісаў флоту ў 2019 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/tral/rt278.htm Рэйдавы тральшчык РТ-278]&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
|506|| ||Даурыя|| || ||Выключаны са спісаў флоту 29 снежня 2004 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/spasat/dauriya.htm Поисково-спасательный корабль «Даурия»]&lt;/ref&gt;
|}
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 112-я брыгада выведвальных караблёў
!#
!Проект
!Назва
!Клас
!Год
!Статус
|-
|ССВ-201||864||Прыазоўе|| ||[[1987]]||
|-
| ||861М||Экватар|| ||[[1968]]||
|-
| ||861М||Кільдзін|| ||[[1979]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| ||861||Ліман|| ||[[1989]]||Затануў 27 красавіка 2017 года&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/razvedka/liman.htm Сярэдні разведвальны карабель &quot;Ліман»]&lt;/ref&gt;
|}
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 9-я брыгада марскіх судоў забеспячэння
!#
!Проект
!Назва
!Клас
!Год
!Статус
|-
| ||1559В||Іван Бубноў|| ||[[1974]]||
|- style=&quot;background-color:#FEDBCA;&quot;
| ||3228||Генерал Рабікаў|| ||[[1978]]||Выключаны са спісаў флоту ў снежні 2020 г.&lt;ref&gt;[https://www.kchf.ru/ship/vspomog/general_ryabikov.htm Марскі транспарт узбраення «Генерал Рабікаў»]&lt;/ref&gt;
|-
| ||320А||Енісей|| ||[[1979]]||
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Black Sea fleet of Russia}}
* [http://flot.sevastopol.info/ Інфармацыйны рэсурс «Чарнаморскі флот»]

{{Ваенна-Марскі флот Расійскай Федэрацыі}}
{{Базы ВМФ Расіі}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Расійскай Федэрацыі]]
[[Катэгорыя:Чарнаморскі флот]]
[[Катэгорыя:Ваенна-марскія сілы Расіі]]</text>
      <sha1>cvg9etnymi7b3s0d4dkx943f1286ux5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тышкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24507</id>
    <revision>
      <id>5172199</id>
      <parentid>5040312</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5172199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3731" sha1="s0dvvq4cv14nuanpj11po0e9hxx0xmr" xml:space="preserve">'''Тышкевіч''' — беларускае прозвішча.
* [[Тышкевічы]] — шляхецкі род герба «[[Ляліва (герб)|Ляліва]]», меў графскі тытул.

== Вядомыя асобы ==
* [[Альфонс Ільіч Тышкевіч]] (нар. 1938) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Беата Тышкевіч]] (нар. 1938) — польская кінаактрыса.
* [[Бенедыкт Тышкевіч]] (1801—1866) — вялікалітоўскі арыстакрат, уладальнік [[Раўдондварыс|Чырвонага Двара]], калекцыянер і [[мецэнат]].
* [[Бенедыкт Генрык Тышкевіч]] (1852—1935) — фатограф, унук [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]].
* [[Васіль Тышкевіч]] (1492—1571) — ваявода [[ваяводы падляшскія|падляшскі]] і [[ваяводы смаленскія|смаленскі]]. 
* [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]] (1806—1868) — беларускі археолаг, гісторык, этнограф, фалькларыст; адзін з заснавальнікаў беларускай навуковай археалогіі
* [[Людвік Тышкевіч]] (1748—1808) — польны гетман літоўскі.
* [[Міхал Тышкевіч]] (1761—1839) — вайсковы дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пачынальнік Біржанскай лініі роду [[Тышкевічы|Тышкевічаў]]. Бацька [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]].
* [[Міхал Тышкевіч (егіптолаг)|Міхал Тышкевіч]] (1828—1897) — падарожнік, калекцыянер, археолаг-аматар.
* [[Міхал Ян Тышкевіч]] (? — пасля 1762) — вайсковы дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
* [[Рэгіна Іосіфаўна Тышкевіч]] (1929—2019) — беларускі матэматык.
* [[Тадэвуш Тышкевіч]] (1774—1852) — генерал, кіраўнік Часовага паўстанцкага ўрада Літвы ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]]
* [[Тамара Андрэеўна Тышкевіч]] (1931—1997) — савецкая лёгкаатлетка.
* [[Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч]] (каля 1821 — 1869) — расійскі ваенны дзеяч, палкоўнік, камандзір 30-й артылерыйскай брыгады.
* [[Юрый Тышкевіч (біскуп віленскі)|Юрый Тышкевіч]] (1596—1656) — біскуп [[Біскупы жамойцкія|жамойцкі]] і [[Біскупы віленскія|віленскі]]
* [[Юрый Віктаравіч Тышкевіч]] ([[1929 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1929]]—[[1983 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1983]]) — беларускі мастак.
* [[Януш Тышкевіч]] (1570—1642) — ваявода віленскі.
* [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстах Тышкевіч]] (1814—1873) — беларускі археолаг, калекцыянер.

{{спіс цёзак2|Беларускія}}</text>
      <sha1>s0dvvq4cv14nuanpj11po0e9hxx0xmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цыганы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26373</id>
    <revision>
      <id>5172222</id>
      <parentid>5038829</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34772" sha1="3iezsssubivscpxlki2ji89lf71re6p" xml:space="preserve">{{значэнні2|Цыганы (значэнні)}}
{{Этнічная група|
   group     = &lt;center&gt;Цыганы &lt;br /&gt; (''Rromane dźene'')&lt;/center&gt;
 | image     = [[Выява:Romany musicians.jpg|300px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;Цыганскія музыкі ([[Брно]])&lt;small&gt; 
 | poptime   = 7397000. (2015 г.)  
 | popplace  =  {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 727900 (2015 г.)&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/10330/US Gypsy, Anglo-Romani in United States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/11141/US Gypsy, English, Romanichal in United States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/14903/US Irish Traveller, Shelta in United States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/13696/US Mexican Creole, Tirilone in United States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/12552/US Romani, Carpathian in United States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/14202/US Romani, Sinte in United States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/14567/US Romani, Vlax, Kalderash in United States]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Бразілія}} — 800000 (2010 г.)&lt;ref&gt;[http://noticias.r7.com/brasil/noticias/falta-de-politicas-publicas-para-ciganos-e-desafio-para-o-governo-20110524.html Falta de políticas públicas para ciganos é desafio para o governo]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Іспанія}} — 650000 (2002 г.)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071201172552/http://www.eumap.org/reports/2002/eu/international/sections/spain/2002_m_spain.pdf The Situation of Roma in Spain]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Сербія}} — 147604 (2011 г.)&lt;ref&gt;[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/userFiles/file/Aktuelnosti/Prezentacija_Knjiga1.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова 2011 у Републици Србији] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180708082957/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/userFiles/file/Aktuelnosti/Prezentacija_Knjiga1.pdf |date=8 ліпеня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Венгрыя}} — 308957 (2010 г.)&lt;ref&gt;[http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/nepsz2011/nepsz_03_00_2011.pdf 2011. ÉVI NÉPSZÁMLÁLÁS]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Румынія}} — 621573—2500000 (2011)&lt;ref&gt;[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls  Rezultatele finale ale Recensământului din 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160118131243/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |date=18 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://commission.europa.eu/system/files/2022-01/eu-citzen_-_type_a_report_-_political_participation_of_the_roma_in_the_eu.pdf |title=Romania |website=commission.europa.eu}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Балгарыя}} — 325343 (2011)&lt;ref&gt;[http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf 2011 Population Census - main results]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Расія}} — 220000 (2010)&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Национальный состав населения Российской Федерации]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Украіна}} — 47587 (2001)&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=100&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20&amp;n_page=5 2001.ukrcensus.gov.ua]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Польшча}} —  16 725 (2011 г.)&lt;ref&gt;[http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/mne/mniejszosci/charakterystyka-mniejs/6480,Charakterystyka-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych-w-Polsce.html#romowie Charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017060215/http://mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl/mne/mniejszosci/charakterystyka-mniejs/6480%2CCharakterystyka-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych-w-Polsce.html#romowie |date=17 кастрычніка 2015 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Латвія}} — 6 452 (2011 г.)&lt;ref&gt;[http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/2011gada-tautas-skaitisana-galvenie-raditaji-33608.html 2011.gada tautas skaitīšana - Galvenie rādītāji]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Сцягафікацыя|Беларусь}} —  7079 (2009 г.)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 
 | langs     = [[цыганская мова|цыганская]]
 | rels      = [[хрысціянства]], [[іслам]]
 | related   = [[гуджаратцы]], [[пенджабцы]], [[раджастханцы]], [[сіндхі]]
}}

'''Цыганы́''' (саманазва: ''Rromane dźene''), таксама '''рома''' (адз. л. '''ром''') — агульная назва каля 80 [[этнас|этнічных]] груп [[Паўднёвая Азія|паўднёваазіяцкага]] паходжання, якія размаўляюць на [[цыганская мова|цыганскай мове]]. Насяляюць пераважна краіны [[Еўропа|Еўропы]], [[Амерыка|Амерыкі]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[азія]]цкія часткі [[Расія|Расіі]] і [[Турцыя|Турцыі]]. Агульная колькасць ([[2015]] г.) — 7 397 000 чал.&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/clusters/354 People Cluster: Romany]&lt;/ref&gt;

Да цыган таксама адносяць [[Косава (геаграфічны рэгіён)|косаўскіх]] '''[[ашкалі]]''', [[Заходняя Азія|заходнеазіяцкіх]] '''[[Дом (народ)|дом]]''', [[Закаўказзе|закаўказскіх]] '''[[боша]]''', [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкіх]] '''[[пар'я]]''' і '''[[мугат]]''', [[Паўднёвая Азія|паўднёваазіяцкіх]] '''[[банджара]]''', [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|уйгурскіх]] '''[[эйну]]'''.

== Назвы ==
[[Еўропа|Еўрапейскія]] народы традыцыйна маюць розныя назвы для цыган. Аднак у большасці выпадкаў выкарыстоўваюцца дзве групы назваў. Першая вызначае гэты народ як «[[Егіпет|егіпцян]]» ({{lang-eu|Ijito}}, {{lang-en|Gypsy}}, {{lang-wa|Djupsyins}}, {{lang-es|Gitano}}, {{lang-it|Gitani}}, {{lang-fr|Gitans}}). Другая сугучна беларускай назве ({{lang-de|Zigeuner}}, {{lang-it|Zingari}}, {{lang-ro|Țigani}}, {{lang-fr|Tsiganes}}, {{lang-es|Gitano}}, {{lang-hu|Cigányok}}, {{lang-bg|Цигани}}, {{lang-tr|Çingeneler}}), відавочна паходзіць ад {{lang-el|Τσιγγάνοι}}. [[Этымалогія]] другой групы назваў невядома. Выказваюцца думкі, што яна можа паходзіць ад скажонага [[Візантыя|візантыйскага]] слова ''αθίγγανος'' або ад [[іўрыт|яўрэйскага]] слова ''צוען‏'' (адзін з раёнаў Ніжняга Егіпта). Акрамя таго, некаторыя назвы паходзілі ад мянушак: {{lang-hu|Fáraók népe}} («[[фараон]]ава племя»), {{lang-fr|Manouches}} (ад [[Асабістае імя|асабістага імя]] [[Персія|персідскага]] паходжання {{lang-fa|منوچهر}}), {{lang-fi|Mustalaisiksi}} (літаральна «чорны бы [[грэчка]]») і г. д.

У сваю чаргу, сярод цыган былі пашыраны супольныя саманазвы ''ром'' (этымалогія канчаткова не высветлена) і ''кало́'' (літаральна «чорны»). Кожная [[этнас|этнічная]] група мела сваю асабістую назву — ''сінты'', ''лавары'', ''келдэрары'', ''харахані'', ''башалдэ́'', ''урсары'' і інш. Звычайна назвы груп паходзяць ад [[тапонім]]аў, імёнаў продкаў або мянушак, прафесійнай спецыялізацыі. На першым Сусетным цыганскім кангрэсе ў [[Лондан]]е ([[1971]] г.) была прынята адзіная супольная саманазва ''Rromane dźene''. Прадстаўнікі цыган выступілі супраць афіцыйнага ўжывання іншых назваў як абразлівых. У выніку ў многіх сучасных еўрапейскіх мовах супольная цыганская назва паступова выціскае традыцыйныя назвы ({{lang-en|Romany, Roma}}, {{lang-da|Romaer}}, {{lang-it|Rom}}, {{lang-cs|Romové}} і інш.).

== Паходжанне ==
У цыган доўгі час не было сваёй [[пісьмо]]вай [[гісторыя|гісторыі]]. У вусных цыганскіх [[легенда]]х і паданнях найчасцей месцам паходжання называецца [[Егіпет]]. Аднак большасць даследчыкаў лічыць, што [[міф]] пра егіпецкае паходжанне быў занесены звонку. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. еўрапейскія вучоныя выявілі падабенства [[цыганская мова|цыганскай мовы]] з [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскімі мовамі]] [[Індыя|Індыі]]. У пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. была канчаткова ўсталявана шчыльная сувязь з мовамі [[раджастханцы|раджастханцаў]], [[гуджаратцы|гуджаратцаў]] і [[пенджабцы|пенджабцаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Milena Hübschmannová, Origin of Roma |url=http://rombase.uni-graz.at/cgi-bin/art.cgi?src=data%2Fhist%2Forigin%2Forigin.en.xml |accessdate=18 жніўня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027041351/http://rombase.uni-graz.at/cgi-bin/art.cgi?src=data%2Fhist%2Forigin%2Forigin.en.xml |archivedate=27 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

На працягу XIX — [[20 стагоддзе|XX]] стст. прапаноўваліся розныя [[гіпотэза|гіпотэзы]] аб зыходзе продкаў цыган з Індыі. Меркавалася, што яны маглі рушыць на захад падчас паходаў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] або [[арабы|арабскіх]] заваяванняў. Сярод продкаў еўрапейскіх цыган называліся [[джаты]], [[раджпуты]], цемнаскурае насельніцтва Ніжняй [[Месапатамія|Месапатаміі]], прыводзіўся запіс [[Фірдаўсі]] ([[1011]] г.) пра перадачу індыйскім гаспадаром 1000 музык-''луры'' [[іран]]скаму шаху.

Сучасныя [[генетыка|генетычныя]] даследаванні пацвярджаюць паходжанне цыган з захаду [[паўвостраў Індастан|паўвострава Індастан]]. Яны дэманструюць падабенства генетычнай спадчыны ўсіх цыган, што кажа пра тое, што зыход адбыўся прыкладна ў адзін час, і цыганскія групы былі адносна ізаляваны ад іншага насельніцтва [[Азія|Азіі]] і [[Еўропа|Еўропы]]. Выяўлена толькі некаторая разнастайнасць жаночай лініі, прыцягванне ў цыганскую групу жанчын-выхадцаў з [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1235543/ Origins and Divergence of the Roma (Gypsies)]&lt;/ref&gt;. Відавочна, пасля з’яўлення цыган у Еўропе асноўным месцам іх пасялення быў Балканскі паўвостраў. Адтуль пачалося рассяленне цыган па іншых краінах.

Міф пра паходжанне з Егіпта тлумачаць тым, што пасля з’яўлення цыган у [[Візантыя|Візантыі]] яны прыцягвалі ўвагу тубыльцаў як вулічныя акторы, займаліся той жа справай, што і выхадцы з Егіпту, таму сталі называцца егіпцянамі&lt;ref&gt;[http://www.gypsy-life.net/mif-23.htm МИФ О ЕГИПЕТСКОМ ПРОИСХОЖДЕНИИ. Статья Николая Бессонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305200708/http://www.gypsy-life.net/mif-23.htm |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;, хаця ніякіх адносінаў да Егіпта не мелі.

== Гісторыя ==
[[Файл:Movimiento gitano.jpg|thumb|Рассяленне цыган у Еўропе]]
Некаторыя даследчыкі лічаць, што першы запіс пра з’яўленне цыган у [[Еўропа|Еўропе]] быў зроблены [[Феафан Спавядальнік|Феафанам Канфесарам]]. Ён апавядаў пра пераслед у пачатку [[9 стагоддзе|IX]] ст. [[Візантыя|візантыйскім]] імператарам ''αθίγγανος'', ад якіх быццам бы пайшла назва цыган. Аднак, ''αθίγγανος'' маглі быць прадстаўнікамі нейкай усходняй [[секта|секты]]. Яна не абавязкова была звязана з цыганамі, але цыган атаяснялі з яе прадстаўнікамі. У жыцці Афанасіі з [[Востраў Эгіна|Эгіны]]&lt;ref&gt;[http://www.uky.edu/~havice/AH322/stath.htm St. Athanasia of Aegina]&lt;/ref&gt; ([[8 стагоддзе|VIII]] — IX стст.) таксама ўзгадваецца тое, што яна карміла падчас голаду ў [[Фракія|Фракіі]] іншаземцаў-''ἀτσίγγανοι''.

Пачатак рассялення цыган па іншых краінах Еўропы фіксуецца [[14 стагоддзе|XIV]] ст., што супадае з [[Асманская імперыя|асманскімі]] заваяваннямі [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. У [[1348]] г. цыганы ўзгадваюцца ў [[Сербія|Сербіі]], у [[1378]] г. — у [[Балгарыя|Балгарыі]], у [[1383]] г. — у [[Венгрыя|Венгрыі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061101044043/http://www.kuviyam.com/scr/index.asp?pLang=E&amp;pHead=90&amp;pMenu=1&amp;pIssue=31 Jeetan Sareen, The Lost Tribes of India]&lt;/ref&gt;, у [[1419]] г. — у [[Францыя|Францыі]]&lt;ref&gt;[https://www.ac-montpellier.fr/sections/pedagogie/reussite-educative-pour/casnav/enfants-voyage/connaitre/tsiganes Les tsiganes]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у [[1425]] г. — у [[Іспанія|Іспаніі]]&lt;ref&gt;[http://countrystudies.us/spain/41.htm The Gypsies]&lt;/ref&gt;, у [[1501]] г. — у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]&lt;ref&gt;[http://romaintegration.by/?page_id=5 Цыгане в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160229172138/http://romaintegration.by/?page_id=5 |date=29 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;, [[1514]] г. — у [[Англія|Англіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.grthmlondon.org.uk/information/gypsy-timeline/ |title=Timeline of Romany Gypsy History in Britain |access-date=18 жніўня 2015 |archive-date=27 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627055732/http://www.grthmlondon.org.uk/information/gypsy-timeline/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[Расійская імперыя|расійскіх]] афіцыйных дакументах цыганы ўпершыню ўзгадваюцца толькі ў [[1733]] г.&lt;ref&gt;[http://www.gypsy-life.net/mif-20.htm МИФ О ТОМ, БУДТО ЦЫГАНЕ ЖИВУТ В РОССИИ 500 ЛЕТ. Статья Николая Бессонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305165045/http://www.gypsy-life.net/mif-20.htm |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt; У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. групы цыган мігрыравалі ў [[Новы Свет]] і [[Аўстралія|Аўстралію]]. У нашы дні [[ЗША|амерыканская]] і [[Бразілія|бразільская]] [[Дыяспара|дыяспары]] з’яўляюцца найбуйнейшымі ў свеце.

Падчас рассялення па краінах Еўропы многія цыганы вялі качавы або паўкачавы лад жыцця, займаліся дробным [[гандаль|гандлем]], [[рамяство]]м, арганізоўвалі забавы. Аднак меўся вялікі пласт [[аселы лад жыцця|аселых]] цыган. Асманскі рэестр [[16 стагоддзе|XVI]] ст. узгадвае такія аселыя прафесіі цыган, як вартаўнікі, слугі, мяснікі, сыравары, агароднікі, пастухі, хірургі і нават манахі. У XIX ст. [[Слівенская вобласць|слівенскія]] цыганы сталі першымі рабочымі тэкстыльнай фабрыкі. У [[1858]] г. у [[Бесарабія|Бесарабіі]] 2481 цыган вёў качавы лад жыцця, 2978 цыган — аселы&lt;ref&gt;[http://www.gypsy-life.net/mif-17.htm МИФ О «КОЧЕВОМ ПЛЕМЕНИ». Статья Николая Бессонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111612/http://gypsy-life.net/mif-17.htm |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. У [[Валахія|Валахіі]] і [[Малдова (гістарычная вобласць Румыніі)|Малдове]] большасць цыганскага насельніцтва знаходзілася ў залежнасці ад дзяржавы і прыватных уладальнікаў, у дакументах фіксавалася як [[рабства|рабы]]&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/1132654/Gypsy_Slavery_in_Wallachia_and_Moldavia Elena Marushiakova, Gypsy Slavery in Wallachia and Moldavia]&lt;/ref&gt;. У ВКЛ асноўным месцам паселішча цыган з’яўляўся [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]].

Розніца ў ладзе жыцця, мове і звычаях не спрыяла інтэграцыі цыган у мясцовыя [[культура|культуры]] і часцяком выклікала адмоўную рэакцыю мясцовага насельніцтва і ўладаў. Так, у перыяд [[1499]]—[[1783]] гг. у Іспаніі быў прыняты шэраг [[Закон (права)|заканадаўчых]] актаў, што забаранялі цыганскія звычаі, мову і вопратку. У [[1539]] г. цыганы выганяліся з [[Парыж]]а. У [[1563]] г. — з Англіі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://oppression.org/site/index.php/world/europe/60-the-forgotten-holocaust-gypsy |title=MARYAM HILLI, The Forgotten Holocaust: Gypsy |access-date=18 жніўня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151009004353/http://oppression.org/site/index.php/world/europe/60-the-forgotten-holocaust-gypsy |archivedate=9 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1557]] г. у [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] быў выдадзены закон з адзначэннем цыган як «людзей непатрэбных». У ВКЛ у [[1565]] г. выдана ўрадавая пастанова, дзе казалася: «Калі які стараста выганіць цыган, каб іх ніхто не прымаў». У [[1566]] г. прыняты закон, якім было забаронена забіраць цыган у [[войска]]. Цыганы, якія жабравалі, звальняліся ад падаткаў. Злодзеяў і шпіёнаў прапаноўвалася выганяць. Усе іншыя цыганы, якія заставаліся ў дзяржаве і не імкнуліся выходзіць па-за яе межы, павінны былі заставацца пад панамі, князямі, шляхтай або гаспадаром. У [[1577]] г. было абвешчана: «Цыганы маюць быць выгнаны з зямлі і ніколі не прыпушчаны да яе». У артыкуле 35 [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута 1588]] г. забараняўся ўваход у землі вандроўных цыган, асуджалася іх схільнасць да падману і г. д. За парушэнне артыкула Статута прадугледжваўся штраф [[Гаспадар (тытул)|гаспадару]]&lt;ref&gt;[http://evolutio.info/content/view/1434/215/ Яўгеній Чэрвінскі, Татары і цыганы на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага: прававы і сацыяльны статус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012657/http://evolutio.info/content/view/1434/215/ |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Лічыцца, што з [[15 стагоддзе|XV]] ст. да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. у Еўропе было прынята 148 заканадаўчых актаў, накіраваных супраць цыган&lt;ref&gt;[http://infoglaz.ru/?p=43693 Неизвестный геноцид цыган]&lt;/ref&gt;.

[[Рамантызм]] XIX ст. абудзіў цікавасць еўрапейскіх [[інтэлігенцыя|інтэлектуалаў]] да цыганскіх супольнасцяў. У творах [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]], [[Віктор Гюго|В. Гюго]], [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]] і іншых пісьменнікаў вобраз цыган падаваўся ў прывабным, хаця і скажоным выглядзе. Пачалося [[навука|навуковае]] вывучэнне цыганскай культуры, прыцягненне цыган да адукацыі і барацьба за іх правы. У [[1905]] г. адбыўся першы сход цыган у [[Сафія|Сафіі]], накіраваны супраць [[Балгарыя|балгарскага]] дыскрымінацыйнага выбарчага закона [[1901]] г.. У [[1926]] г. з’явілася першая афіцыйная цыганская арганізацыя Балгарыі. У [[1927]] г. — у Сербіі. У [[1925]] г. у [[Масква|Маскве]] створаны Агульнарасійскі цыганскі саюз. Пачалося выдавецтва [[сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі на цыганскай мове]].

Пад уплывам [[сіянізм]]у ў міжваенны перыяд узнікла ідэя стварэння цыганскай дзяржавы. Яе актыўна прадстаўляла сям’я Квекаў, што змагалася за аб’яднанне цыган [[Польшча|Польшчы]]. У [[1934]] г. абвешчаны яго прыхільнікамі цыганскім каралём Ёзаф Квек накіраваў дэлегацыю ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]] з прапановай вылучыць цыганам землі ў [[Намібія|Намібіі]]. Яго спадкаемца Януш Квек звяртаўся ў 1936 г. да [[Беніта Мусаліні|Б. Мусаліні]], просячы землі ў [[Эфіопія|Эфіопіі]]. Іх канкурэнт «кароль» Міхал Квек вандраваў у [[Брытанская Індыя|Індыю]], каб адшукаць свабодныя тэрыторыі каля [[Ганг|ракі Ганг]]. Пазней ён імкнуўся знайсці падтрымку ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] для арганізацыі цыганскай калоніі ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]]&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/1132671/The_Roma_a_Nation_without_a_State_Historical_Background_and_Contemporary_Tendencies Elena Marushiakova, The Roma — a Nation without a State? Historical Background and Contemporary Tendencie]&lt;/ref&gt;.

Улады [[Трэці рэйх|Трэцяга Рэйха]] арганізавалі [[генацыд]] цыганскага насельніцтва падчас [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] як на тэрыторыі самой [[Германія|Германіі]], так і акупаваных зямель&lt;ref&gt;[http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005219 GENOCIDE OF EUROPEAN ROMA (GYPSIES), 1939—1945]&lt;/ref&gt;. Толькі ў [[Югаславія|Югаславіі]] было забіта каля 90 тысяч чалавек&lt;ref&gt;[http://2august.eu/the-roma-genocide/ The Roma Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160124210157/http://2august.eu/the-roma-genocide/ |date=24 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Усяго загінула ад 150 тысяч да 1500 тысяч чалавек. Генацыд супраць цыган быў прызнаны з боку [[ФРГ]] толькі ў [[1982]] г. Многія цыганы ўдзельнічалі ў [[Рух Супраціўлення|руху Супраціўлення]], змагаліся ў [[Партызаны|партызанскіх]] атрадах і на фронце.

[[Халодная вайна]] фактычна раскалола цыганскі рух. У заходніх краінах ён абапіраўся на грамадскія арганізацыі і барацьбу супраць дыскрымінацыі. [[8 красавіка]] [[1971]] г. у [[Лондан]]е адбыўся першы Сусветны цыганскі кангрэс, які абвясціў адзіную цыганскую [[нацыя|нацыю]]. У [[сацыялізм|сацыялістычных]] дзяржавах цыганы з аднаго боку атрымлівалі мэтанакіраваную дзяржаўную падтрымку ў стварэнні культурных аб’яднанняў, паляпшэння адукацыі, уладкавання на працу і г. д. Разам з гэтым, улады імкнуліся прымусіць качавыя групы да аселасці. [[5 лістапада]] [[1956]] г. Савет Міністраў [[СССР]] выдаў пастанову «Пра прылучэнне да працы цыган, якія займаюцца бадзяжніцтвам»&lt;ref&gt;[http://cigane.clan.su/publ/o_priobshhenii_k_trudu_cygan_zanimajushhikhsja_brodjazhnichestvom/2-1-0-211 О приобщении к труду цыган, занимающихся бродяжничеством]&lt;/ref&gt;. Яна даручала рассяліць у трохмесяцовы тэрмін на сталае месца жыхарства ўсіх качавых цыган. Прымусовая аселасць стварала ўмовы для [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]].

Пасля заканчэння Халоднай вайны ў выніку эканамічных праблем і хвалі нацыяналізму ужо аселыя цыганы краін Усходняй Еўропы былі вымушаны мігрыраваць у іншыя рэгіёны або краіны з лепшым узроўнем жыцця. Пры гэтым адрадзіўся качавы лад жыцця&lt;ref&gt;[http://www.migrationpolicy.org/article/roma-eastern-europe-still-searching-inclusion Arno Tanner, The Roma of Eastern Europe: Still Searching for Inclusion]&lt;/ref&gt;. [[10 ліпеня]] [[2010]] г. урад Францыі прыняў праграму рэпатрыяцыі качавых цыган, якія пераехалі з Румыніі і Балгарыі&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-11027288 Q&amp;A: France Roma expulsions]&lt;/ref&gt;.

== Нацыянальныя знакі ==
[[Файл:Roma flag.svg|thumb|Цыганскі сцяг]]
[[8 красавіка]] [[1971]] г. у [[Лондан]]е адбыўся першы Сусветны цыганскі кангрэс. Вынікам кангрэса стала прызнанне сябе цыганамі міру супольнай нетэрытарыяльнай [[нацыя]]й і прыняцце нацыянальных знакаў: [[сцяг]]а і [[гімн]]а, заснаванага на народнай песні «Джэлем, джэлем». Замест [[герб]]а цыгане выкарыстоўваюць шэраг вядомых знакаў: кола буды, падкову, калоду [[Ігральныя карты|карт]]. Такімі знакамі звычайна ўпрыгожваюцца цыганскія кнігі, газеты, часопісы і сайты, адзін з гэтых знакаў звычайна ўваходзіць у [[лагатып]]ы мерапрыемстваў, прысвечаных цыганскай [[культура|культуры]].

У гонар першага Сусветнага цыганскага кангрэса [[8 красавіка]] лічыцца Днём Цыган&lt;ref&gt;[https://romediafoundation.wordpress.com/2012/04/08/international-roma-day-when-a-romani-movement-and-anthem-were-born INTERNATIONAL ROMA DAY — WHEN A ROMANI MOVEMENT AND ANTHEM WERE BORN]&lt;/ref&gt;. У некаторых цыган ёсць звязаны з ім звычай: увечар, у вызначаны час, дружна выходзіць на вуліцу з запаленай свечкай.

== Рэлігія ==
Большасць вернікаў належыць да розных плыняў [[хрысціянства]]. У [[Турцыя|Турцыі]] і на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] жывуць [[мусульмане]] з групы ''харахані'', а таксама так званыя «балканскія егіпцяне».

== Цыганы на Беларусі ==
{{main|Цыганы на Беларусі}}
Паводле перапісу 2009 года ў Беларусі налічваецца 7079 цыган.

== Гл. таксама ==

* [[Цыганы ў Румыніі]]

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Romani people}}
* [http://ec.europa.eu/justice/discrimination/roma/index_en.htm EU and Roma — European Commission]
* [http://fra.europa.eu/en/theme/roma Roma — European Union Agency for Fundamental Rights]
* [http://www.gypsy-association.co.uk Gypsy Council] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430180834/http://gypsy-association.co.uk/ |date=30 красавіка 2016 }}
* [http://www.gypsyloresociety.org Gypsy Lore Society]
* [http://www.socialwatch.eu/wcm/Roma_a_long_history_of_discrimination.html Laura Renzi, Roma People in Europe: A Long History of Discrimination] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150831045146/http://www.socialwatch.eu/wcm/Roma_a_long_history_of_discrimination.html |date=31 жніўня 2015 }}
* [http://www.everyculture.com/multi/Du-Ha/Gypsy-Americans.html Evan Heimlich, Gypsy americans]
* [http://www.smithsonianeducation.org/migrations/gyp/gypstart.html «Gypsies» in the United States]
* [http://www.romatoronto.org The Toronto Roma Community Centre]
* [http://www.anr.gov.ro/ Agenţia Naţională pentru Romi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210827075313/http://www.anr.gov.ro/ |date=27 жніўня 2021 }}
* [http://www.embaixadacigana.com.br Cultura Cigana Embaixada Cigana Do Brasil]
* [http://romanlarfederasyonu.com Romanlar Federasyonu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190621172434/http://romanlarfederasyonu.com/ |date=21 чэрвеня 2019 }}
* [http://www.gypsy-life.net Цыгане России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150801161718/http://gypsy-life.net/ |date=1 жніўня 2015 }}
* [http://romaintegration.by Социальная интеграция цыган в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926072707/http://romaintegration.by/ |date=26 верасня 2015 }}

{{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Цыганы| ]]
[[Катэгорыя:Народы Еўропы]]</text>
      <sha1>3iezsssubivscpxlki2ji89lf71re6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вінцук Вячорка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31472</id>
    <revision>
      <id>5172290</id>
      <parentid>5149348</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:11:57Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5172290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25565" sha1="ro4yj85smj9gz7lm71cgs2sh6wf4gd0" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Вячорка}}
{{Дзяржаўны дзеяч
|імя              = Вінцук Вячорка
|выява            =
|шырыня           = 
|пасада           = 1-ы Старшыня [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]]
|перыядпачатак    = 1999
|перыядканец      = 2007
|прэзмдэнт        = 
|прэм’ер-міністр  = 
|папярэднік       = пасада заснавана
|пераемнік        = [[Лявон Баршчэўскі]]
|пасада_2         = Намеснік старшыні [[БНФ Адраджэньне|БНФ]]
|перыядпачатак_2  = 1995
|перыядканец_2    = 1999
|дзеці            = Радаслава, Ружана, [[Франак Вячорка|Франак]]
|бацька           = 
}}
'''Валянці́н Рыго́равіч Вячо́рка''', вядомы таксама як '''Вінцу́к Вячо́рка''' (нар. {{ДН|7|7|1961}}, [[Брэст]]) — беларускі мовазнаўца, палітык, выкладчык, журналіст. Старшыня [[партыя БНФ|Партыі БНФ]] (1999—2007).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 7 ліпеня 1961 года ў [[Брэст|Брэсце]].&lt;ref name=&quot;slounik.org&quot;&gt;[https://slounik.org/80031.html Вечерко Винцук] — [[slounik.org|Электронная Энцыкляпэдыя slounik.org]] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331184551/http://slounik.org/80031.html|date=31 {{realmonth|3}} 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vytoki.net&quot;&gt;{{Cite web |title=Вячорка Вінцук |url=https://vytoki.net/?person=wiaczorka-wintsuk |accessdate=5 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513152642/https://vytoki.net/?person=wiaczorka-wintsuk |archivedate=13 мая 2021 |url-status= }} — Грамадскі вэб-архіў Вытокі&lt;/ref&gt; Бацька быў памочнікам Першага сакратара [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі Беларусі]] [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пятра Машэрава]], затым — намеснікам старшыні [[Дзяржплан БССР|Дзяржплана БССР]].

З 1975 года жыве ў [[Мінск]]у. Яшчэ падчас вучобы ў школе ў яго заўважылі праявы вальнадумства. У 1983 годзе скончыў [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці беларуская і руская мова і літаратура, у 1986 годзе аспірантуру [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства Акадэміі навук БССР]]. Працаваў выкладчыкам у [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце]], з 1988 года — журналіст, з 1990 года — выкладчык [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускага гуманітарнага ліцэя]], з 1 студзеня 1991 года — супрацоўнік, потым намеснік галоўнага рэдактара часопіса «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]». Няўдала балатаваўся ў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўны Савет]] XII і XIII скліканняў.

Адзін з стваральнікаў і кіраўнікоў моладзевых груп і арганізацый «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|Майстроўня]]» (1979—1984), «[[Талака (таварыства)|Талака]]» (1986—1989), Канфедэрацыі беларускіх маладзёжных аб’яднанняў (1988—1989). У 1979—1985 гг. браў удзел у дзейнасці самвыдавецкай суполкі «Беларуская Талеранцыйная Грамада». У 1985 г. быў адным з заснавальнікаў Клуба імя Уладзіміра Караткевіча. У 1986—1990 гг. уваходзіў у групу «Незалежнасць». У 1986—1987 гадах разам з [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргеем Дубаўцом]] і [[Алесь Бяляцкі|Алесем Бяляцкім]] выдаваў самвыдавецкі часопіс «Бурачок», які выклікаў пільную ўвагу [[КДБ]]. З 1990 па 1993 уваходзіў у склад рэдакцыі «[[Навіны БНФ «Адраджэньне»|Навін БНФ „Адраджэньне“]]».

З 1979 года актыўна ўдзельнічае ў нацыянальна-дэмакратычным руху Беларусі, неаднаразова арыштоўваўся і штрафаваўся за ўдзел у масавых грамадскіх акцыях. 13 чэрвеня 1984 года ён быў затрыманы за ўдзел у мітынгу пратэсту супраць зносу будынка тэатра 19 стагоддзя ў [[Мінск]]у ў раёне кансерваторыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://palitviazni.info/viazen/%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%BA-%D0%B2%D1%8F%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B0|title=Вінцук Вячорка — palitviazni.info|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615161911/https://palitviazni.info/viazen/%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%BA-%D0%B2%D1%8F%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B0|archivedate=15 чэрвеня 2015|accessdate=10 кастрычніка 2017|url-status=}}&lt;/ref&gt;. Супраць Вінцука Вячоркі была распачата крымінальная справа ў сувязі з падзеямі 25 сакавіка 1996 г., калі было разагнана святочнае шэсце ў гонар [[Дзень Волі|Дня Волі]]. В. Вячорка быў абвінавачаны ў ціску на супрацоўніка Цэнтральнага райаддзела міліцыі [[Мінск]]а. Акрамя таго, раніцай 27 красавіка 1996 года, пасля разагнанага напярэдадні «[[Чарнобыльскі шлях|Чарнобыльскага Шляху]]», Вінцука Вячорку затрымала міліцыя ў двары дома, дзе ён жыў. Чацвёра сутак палітык правёў пад арыштам і быў вызвалены толькі таму, што адразу ж пачаў галадоўку пратэсту. Крымінальная справа супраць В. Вячоркі была спынена толькі праз паўтара года.

Адзін з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] (член Аргкамітэта, 1988), узначальваў Камісію праграмных дакументаў, член Сойма. Намеснік старшыні БНФ (1995—1999), старшыня БНФ «Адраджэнне» і партыі БНФ (1999—2007). Адзін з аўтараў тэксту праграмы БНФ. Стваральнік і кіраўнік няўрадавай грамадскай арганізацыі асветніцкай скіраванасці — Цэнтра «Супольнасць» (з 1995). Старшыня працоўнай групы Асамблеі няўрадавых арганізацый Беларусі (1999—2000). Падчас кампаніі па [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|выбарах Прэзідэнта Беларусі 2006 года]] быў даверанай асобай адзінага кандыдата ў прэзідэнты ад дэмакратычных сіл [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]]. 8 сакавіка 2006 года В. Вячорка, як давераная асоба [[Аляксандр Мілінкевіч|А. Мілінкевіча]], у адным з раёнаў [[Мінск]]а ўдзельнічаў у сустрэчы апазіцыйнага кандыдата ў прэзідэнты з выбаршчыкамі. Праваахоўныя органы расцанілі гэтую сустрэчу як несанкцыянаваны мітынг. В. Вячорка быў прызнаны адным з арганізатараў і актыўных удзельнікаў несанкцыянаванага мітынгу і асуджаны да 15 сутак адміністрацыйнага арышту&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://newyork.ru/common/humor/story.php/256421?id_cr=|title=Доверенное лицо единого кандидата в президенты Белоруссии получил 15 суток ареста за встречу с избирателями|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526121106/http://newyork.ru/common/humor/story.php/256421?id_cr=|archivedate=26 мая 2022|accessdate=10 кастрычніка 2017|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

17 снежня 2005 перавыбраны старшынёй Партыі БНФ і грамадскага аб’яднання «Беларускі народныя фронт „Адраджэнне“». Намеснікамі кіраўніка партыі абраныя [[Аляксей Антонавіч Янукевіч|Аляксей Янукевіч]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Юрый Хадыка]], [[Віктар Антонавіч Івашкевіч|Віктар Івашкевіч]], [[Аляксей Анатольевіч Міхалевіч|Алесь Міхалевіч]]. У снежні 2007 на 9 з’ездзе Партыі БНФ кіраўніком партыі абраны [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]]. На з’ездзе Партыі БНФ 9 снежня 2007 года абраныя намеснікі старшыні партыі. Першым намеснікам, кіраўніком камісіі па міжнароднай дзейнасці абраны Вінцук Вячорка. За яго кандыдатуру прагаласавалі 173 дэлегаты з’езда з 237.

З мая 2007 года — сустаршыня Палітычнага савета аб’яднаных дэмакратычных сіл, адказвае за інфармацыйна-мабілізацыйную працу і міжнародныя адносіны.

В. Вячорка спрабаваў зарэгістравацца кандыдатам у дэпутаты на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008)|выбарах]] дэпутатаў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у 2008 г. Але выбаркам адмовіў яму ў рэгістрацыі&lt;ref&gt;[https://spring96.org/be/news/24186 Апазіцыя лічыць адмову ў рэгістрацыі кандыдатаў палітычным рашэннем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210720190308/https://spring96.org/be/news/24186|date=20 {{realmonth|7}} 2021}}&lt;/ref&gt;.

Выступае ў беларускім і замежным перыядычным друку па грамадска-палітычных пытаннях.

Кандыдат у дэпутаты [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога савета]] па 43-й Мірашнічэнкаўскай акрузе на [[Выбары ў Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў (2010)|выбарах]] дэпутатаў [[Спіс дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў 26-га склікання|Мінскага гарсавета 26-га склікання]] у 2010 годзе&lt;ref&gt;[http://news.21.by/politics/2010/04/26/20857.html Вінцук Вячорка будзе абскарджваць вынікі галасавання па выбарах дэпутатаў Мінгарсавета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517225618/https://news.21.by/politics/2010/04/26/20857.html|date=17 {{realmonth|5}} 2021}}&lt;/ref&gt;. З 9 чэрвеня 2020 года — сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lit-bel.org/news/prynyatyya-syabry-sayuza-belaruskikh-pismennika/|title=Прынятыя ў сябры Саюза беларускіх пісьменнікаў|date=11 чэрвеня 2020|publisher=[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СПБ]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200611155335/https://lit-bel.org/news/prynyatyya-syabry-sayuza-belaruskikh-pismennika/|archivedate=11 чэрвеня 2020|accessdate=11 чэрвеня 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
Удавец, трое дзяцей — Радаслава, Ружана і [[Франак Вячорка|Францішак]].

== У мовазнаўстве ==
Як мовазнаўца вывучаў мову выданняў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаванне беларускага [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|класічнага правапісу]] (тарашкевіцы), укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных устаноў. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сімволіку.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/author/94005.html|title=Вінцук Вячорка - Пра аўтара РС - Радыё Свабода {{!}}{{!}} Радио Свобода|website=www.svaboda.org|access-date=2024-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincuk_Viacorka/|title=Вінцук Вячорка {{!}} Беларуская Палічка|website=knihi.com|access-date=2024-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livelib.ru/author/437913-vintsuk-vyachorka|title=Вінцук Вячорка — биография, книги, отзывы, цитаты|website=www.livelib.ru|access-date=2024-01-05}}&lt;/ref&gt;

У 2016 г. Вінцук Вячорка выпусціў кнігу навукова-папулярных нарысаў пра адметнасці беларускай мовы. Прэзентацыя выдання «Па-беларуску з Вінцуком Вячоркам» адбылася 19 мая 2016 года ў мінскай [[Галерэя Ў|галерэі «Ў»]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Вінцук Вячорка прэзентаваў кнігу нарысаў пра адметнасці беларускай мовы |url=https://naviny.by/rubrics/culture/2016/05/20/ic_news_117_475263 |accessdate=26 мая 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809032346/https://naviny.by/rubrics/culture/2016/05/20/ic_news_117_475263 |archivedate=9 жніўня 2020 |url-status= }}&lt;/ref&gt;. У кнізе сабраны нарысы пра беларускую мову, пісаныя для [[Радыё Свабода]] у 2014—2016 гг&lt;ref name=&quot;svaboda.org&quot;&gt;[https://www.svaboda.org/a/29262068.html Усе кнігі Бібліятэкі Свабоды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520100100/https://www.svaboda.org/a/29262068.html|date=20 {{realmonth|5}} 2022}}&lt;/ref&gt;.

7 жніўня 2017 Вінцук Вячорка прэзентаваў у [[Баранавічы|Баранавічах]] кнігу «Не смяшыце мае прыназоўнікі»&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/28662800.html Вінцук Вячорка прэзэнтаваў у Баранавічах кнігу «Не смяшыце мае прыназоўнікі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220526115206/https://www.svaboda.org/a/28662800.html|date=26 {{realmonth|5}} 2022}}&lt;/ref&gt;. Аўтар расказвае, як пісьменна гаварыць па-беларуску&lt;ref name=&quot;svaboda.org&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
Узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220419155727/https://www.svaboda.org/a/29838254.html|date=19 {{realmonth|4}} 2022}}&lt;/ref&gt; (2022), [[Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|медалём Францыска Скарыны]] (21 люты 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32829229.html|title=АПК узнагародзіў Вячорку, Някляева, Смулкову, Сурвілу, Шупу і іншых за ўнёсак у захаваньне і папулярызацыю беларускай мовы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-02-21|access-date=2025-01-12}}&lt;/ref&gt;.

== Творы ==

=== Кнігі ===
* Кароткая граматыка літоўскай мовы / В. Р. Вячорка; [пад агул. рэд. Л. Баршчэўскага]. — Мн.: Радыёла-плюс, 2010. — 113, [1] с. — (Беларускія ЕўраГраматыкі). — ISBN 978-985-448-091-6.
* {{кніга
 |аўтар        = Вінцук Вячорка
 |загаловак    = Па-беларуску зь Вінцуком Вячоркам
 |спасылка     = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=36869
 |адказны      = 
 |месца        = 
 |мова         = be
 |выдавецтва   = Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода
 |год          = 2016
 |старонак     = 352
 |серыя        = Бібліятэка Свабоды, XXI стагоддзе
 |isbn         = 978-0-929849-79-9
 |тыраж        = 
 |ref          = 
 |archive-date = 25 сакавіка 2022
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20220325083427/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=36869
}}
* {{кніга
 |аўтар        = Вінцук Вячорка
 |загаловак    = Не сьмяшыце мае прыназоўнікі
 |спасылка     = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=46145
 |адказны      = 
 |месца        = 
 |мова         = be
 |выдавецтва   = Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода
 |год          = 2017
 |старонак     = 316
 |серыя        = Бібліятэка Свабоды, XXI стагоддзе
 |isbn         = 978-0-929849-84-3
 |тыраж        = 
 |ref          = 
 |archive-date = 7 лістапада 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211107210209/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=46145
}}
* {{кніга
|аўтар          = Вінцук Вячорка
|загаловак      = Пра герб і сцяг
|спасылка       = 
|адказны        = Мастацкі рэдактар: [[Пятро Драчоў]]
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]
|год            = 1993
|старонак       = 20
|isbn           = 5-338-01080-1
|тыраж          = 90000
|ref            = 
}}
* «Выбраныя вершы». [[Томас Венцлава|Т. Вянцлава]]. Пераклад. (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Алесь Разанаў|А. Разанавым]], [[Алег Мінкін|А. Мінкіным]], [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскім]]), Мн.: Зміцер Колас, 2019. ISBN 978-985-23-0053-7.

У 2026 годзе беларускі суд унёс у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]] «Не сьмяшыце мае прыназоўнікі» Вінцука Вячоркі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33802844.html|title=Улады прызналі «экстрэмісцкімі» мовазнаўчую кнігу Вінцука Вячоркі і зборнік цытатаў Алексіевіч|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}&lt;/ref&gt;.

=== Артыкулы ===
* {{артыкул
 |аўтар         = Вінцук Вячорка
 |загаловак     = Асноўныя графіка-арфаграфічныя асаблівасці мовы перыёдыкі Заходняй Беларусі (1920—1939)
 |спасылка      = 
 |мова          = be
 |выданне       = [[Беларуская_лінгвістыка_(1972)|Беларуская лінгвістыка]]
 |год           = 1986
 |нумар         = 29
 |старонкі      = 32—39
 |doi           = 
 |issn          = 0320-7552
}}
* {{артыкул
 |аўтар         = Вінцук Вячорка
 |загаловак     = Асаблівасці лексічнай сістэмы беларускай літаратурнай мовы Заходняй Беларусі
 |спасылка      = 
 |мова          = be
 |выданне       = [[Беларуская_лінгвістыка_(1972)|Беларуская лінгвістыка]]
 |год           = 1986
 |нумар         = 30
 |старонкі      = 50—54
 |doi           = 
 |issn          = 0320-7552
}}
* {{артыкул
 |аўтар         = Вінцук Вячорка
 |загаловак     = «Кроў лягла чырвонай паласой»
 |спасылка      = 
 |мова          = be
 |месца         = Мінск
 |выдавецтва    = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]
 |выданне       = [[З гісторыяй на «Вы»]]
 |год           = 1991
 |нумар         = 
 |старонкі      = 369
 |тып           = Публіцыстычныя артыкулы
 |doi           = 
 |issn          = 
}}
* {{артыкул
 |аўтар         = Вінцук Вячорка
 |загаловак     = Правапіс — люстэрка гісторыі
 |спасылка      = 
 |мова          = be
 |выданне       = [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]
 |год           = 1991
 |нумар         = 4
 |старонкі      = 2—10
 |doi           = 
 |issn          = 0236-1019
}}
* {{артыкул
 |аўтар         = Вінцук Вячорка
 |загаловак     = Правапіс. Спроба сучаснае нармалізацыі
 |спасылка      = 
 |мова          = be
 |выданне       = [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]
 |год           = 1995
 |нумар         = 5
 |старонкі      = 247—288
 |doi           = 
 |issn          = 0236-1019
}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭХЁХ|Вячорка Винцук}}
* {{крыніцы/ХЁХ-1999|Вечёрка Винцук}}
* ''[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Дубавец, С.]]'' Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё СвабоднаяЕўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вячорка Вінцук}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]]
[[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]]
[[Катэгорыя:Члены Талакі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]]
[[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]]</text>
      <sha1>ro4yj85smj9gz7lm71cgs2sh6wf4gd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Восіпавіч Прытыцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41717</id>
    <revision>
      <id>5172463</id>
      <parentid>5039678</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12112" sha1="gji3j9sl52k56zfdi4s3oejbj79ayuy" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | тытул         = Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]
 | перыядпачатак = [[22 студзеня]] [[1968]]
 | перыядканец   = [[13 чэрвеня]] [[1971]]
 | папярэднік    = [[Васіль Іванавіч Казлоў]]
 | пераемнік     = [[Фёдар Анісімавіч Сурганаў]]
 | жонка         = Таццяна Іванаўна Прытыцкая
}}
'''Сярге́й Во́сіпавіч Прыты́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — палітычны дзеяч [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 1 лютага 1913 года ў вёсцы [[Гаркавічы]] [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]].

У маладым узросце Сяргей Прытыцкі ўступае ў [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ). Сакратар [[Крынкі|Крынкаўскага]] раённага камітэта КСМЗБ (з 1931). Сакратар [[Гродна|Гродзенскага]] акруговага камітэта КСМЗБ. У 1933—1934 гадах сябра [[Слонім]]скага акруговага камітэта КСМЗБ. Кіраваў стачкамі лясных рабочых. Першы раз быў арыштаваны польскімі ўладамі ў 1933 годзе. У 1934—1935 гадах навучаўся ў партыйнай школе [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]] у [[Мінск|Менску]]. З 1935 года сакратар Слонімскага акруговага камітэта КСМЗБ&lt;ref name=&quot;encykl&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|13|Прытыцкі Сяргей Восіпавіч||85}}&lt;/ref&gt;.

27 студзеня 1936 года ў [[Вільнюс|Віленскім]] акруговым судзе ў часе судовага працэсу над 17 рэвалюцыянерамі страляў у сведку з боку абвінавачання Якава Стральчука, пры арышце сам быў цяжка паранены. У чэрвені 1936 года прыгавораны да смяротнага пакарання, аднак пазней прыгавор заменены пажыццёвым турэмным зняволеннем&lt;ref name=&quot;encykl&quot;/&gt;.

Вызвалены з турмы ў верасні 1939 года ў выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|Паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]]. Выбраны дэпутатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага схода Заходняй Беларусі]], дзе выступіў з дакладам. На 5-й сесіі [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] Прытыцкі як сябра Паўнамоцнай камісіі Народнага схода выступіў з заявай пра ўключэнне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў склад СССР і ўз’яднанне яе з [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]&lt;ref name=&quot;encykl&quot;/&gt;.

У 1939—1941 гадах намеснік старшыні [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкага]] аблвыканкама ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. У чэрвені—жніўні 1941 года ўдзельнічаў у стварэнні абарончых збудаванняў вакол [[Магілёў|Магілёва]], у фармаванні апалчэння ў [[Гомель|Гомелі]]. Са жніўня 1941 года на фронце. У 1942—1944 гадах другі сакратар ЦК [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|ЛКСМБ]], начальнік Польскага штаба партызанскага руху&lt;ref name=&quot;encykl&quot;/&gt;.

У 1949—1952 і ў 1953—1962 гадах першы сакратар [[Гродзенская вобласць|Гродзенскага]], [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкага]], [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскага]] абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. У 1960—1962 гадах — першы сакратар [[Мінская вобласць|Мінскага]] абласнога камітэта КПБ. У 1962—1968 гадах сакратар ЦК КПБ, старшыня партыйна-дзяржаўнага кантролю ЦК КПБ і СМ БССР, намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. З 22 студзеня 1968 года па 13 чэрвеня 1971 года [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] і намеснік старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР&lt;ref name=&quot;encykl&quot;/&gt;.

Сябра ЦК КПБ з 1949 года, сябра ЦК КПСС з 1961 года. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР і [[Вярхоўны Савет БССР|БССР]] з 1940 года.

Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску.

== Ушанаванне памяці ==

Яго імем названыя вуліцы ў Мінску, Гродне, Баранавічах, Маладзечне, [[Сквер імя С. В. Прытыцкага|сквер]] у Мінску.

У Мінску на доме № 4 па [[Бранявы завулак (Мінск)|Бранявым завулку]] ў 1971 годзе ўстаноўлена мемарыяльная дошка ([[бронза]], [[граніт]]; скульптар [[Генадзь Ільіч Мурамцаў|Генадзь Мурамцаў]])&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск}}&lt;/ref&gt;.

Сяргей Прытыцкі быў прататыпам галоўнага героя Андрэя Мяцельскага ў мастацкім фільме «[[Чырвонае лісце]]» (1958).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|Прытыцкі Сяргей Восіпавіч||85}}
* У імя шчасця працоўнага народа // У суровыя гады падполля. Мн., 1958.
* Партызанскі рух на Гродзеншчыне // Партызанская барацьба беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Мн., 1959.
* Жизнь, отданная народу: Статьи и речи С. О. Притыцкого, документы и воспоминания о нем. Мн., 1978.
* Три выстрела в суде // Беларуская думка. 1998, № 10.
* Чагіна Л. Жыццё, аддадзенае народу. Мн., 1987.

== Спасылкі ==
* {{cite web|url = https://www.sb.by/articles/trizhdy-prigovorennyy.html|title = Трижды приговоренный Ч. 1|date = 10 кастрычніка 2009|publisher = sb.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181026182912/https://www.sb.by/articles/trizhdy-prigovorennyy.html|archivedate = 26 кастрычніка 2018|accessdate = 26 кастрычніка 2018|url-status = dead}}
* {{cite web|url = https://www.sb.by/articles/trizhdy-prigovorennyy-33829.html|title = Трижды приговоренный Ч. 2|date = 11 кастрычніка 2009|publisher = sb.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181026183103/https://www.sb.by/articles/trizhdy-prigovorennyy-33829.html|archivedate = 26 кастрычніка 2018|accessdate = 26 кастрычніка 2018|url-status = dead}}
* {{cite web|url = https://www.sb.by/articles/trizhdy-prigovorennyy-33872.html|title = Трижды приговоренный Ч. 3|date = 12 кастрычніка 2009|publisher = sb.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181026183245/https://www.sb.by/articles/trizhdy-prigovorennyy-33872.html|archivedate = 26 кастрычніка 2018|accessdate = 26 кастрычніка 2018|url-status = dead}}
* [https://www.academia.edu/115172765/%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8D%D1%81_1936_%D0%B3_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%9F%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0 Судовы працэс 1936 г. па справе Прытыцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240220160532/https://www.academia.edu/115172765/%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8D%D1%81_1936_%D0%B3_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%9F%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0 |date=20 лютага 2024 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Першыя сакратары Баранавіцкага абкама КПБ}}
{{Першыя сакратары Гродзенскага абкама КПБ}}
{{Першыя сакратары Маладзечанскага абкама КПБ}}
{{Першыя сакратары Мінскага абкама КПБ}}

{{DEFAULTSORT:Прытыцкі Сяргей Восіпавіч}}
[[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]]
[[Катэгорыя:Члены ЦК КПСС]]
[[Катэгорыя:Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]]
[[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Вышэйшай партыйнай школы пры ЦК КПСС]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Народнага Сходу Заходняй Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]]
[[Катэгорыя:Постаці Крынак]]
[[Катэгорыя:Сакратары ЦК КПБ]]
[[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Савета Міністраў БССР]]
[[Катэгорыя:Другія сакратары Гродзенскага абкама КП Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакульскім павеце]]</text>
      <sha1>gji3j9sl52k56zfdi4s3oejbj79ayuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатоль Сяргеевіч Івашчанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41749</id>
    <revision>
      <id>5172452</id>
      <parentid>5169278</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41874-18</username>
        <id>171837</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5710" sha1="lmued9beym07345pujyznofy1x3tkpf" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Івашчанка}}
{{пісьменнік}}

'''Анатоль Сяргеевіч Івашчанка''' ({{ВДП}}) — беларускі паэт, празаік і літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (2010).

== Біяграфія ==
Скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, аспірантуру пры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы НАН Беларусі]]. У 2010 годзе абараніў дысертацыю «Паэтыка Алеся Разанава: эвалюцыя паэтычных формаў і літаратурны кантэкст». Кандыдат філалагічных навук (2010).

Выкладаў беларускую мову ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]].

Ад 2003 года працаваў як кіраўнік спраў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]], таксама ў рэдакцыі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]».

Аўтар ідэі і куратар гістарычнага комікса паводле Уладзіміра Караткевіча «Пра Кастуся» (малюнкі Уладзіміра Дрындрожыка, выдавецтва «Лімарыус», 2013 год). Укладальнік «Чытанкі для маленькіх-2» (выдавецтва «Кнігазбор», 2016). Сябра рэдакцыі літаратурна-забаўляльнага дзіцячага альманаха «Гарбузік»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lit-bel.org/periodicals/garbuzik/|title=Гарбузік : цуды свету : літаратурна-забаўляльны дзіцячы альманах / рэдкалегія: П. Васючэнка і інш. ; мастак В. Раманюк}}&lt;/ref&gt;. Укладальнік Анталогіі перакладу расійскай рок-паэзіі (&quot;Дзеяслоў&quot;, 69)[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Dziejaslou.pdf.zip/069.pdf Дзеяслоў 69]

Творы Анатоля Івашчанкі перакладалі на англійскую, балгарскую, грузінскую, літоўскую, нямецкую, польскую, рускую, французскую і іншыя мовы.

== Бібліяграфія ==
* «Вершnick». — Мінск: Беллітфонд, 2006. (Першая кніга ў серыі «Бібліятэчка часопісу „Дзеяслоў“»)
* «Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй». — Мінск: БНТУ, 2008
* Зборнік вершаў «Хай так» [ad samoty ― da svabody]. Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў, серыя «Кнігарня пісьменніка», выпуск 43, «Галіяфы». (2013)
* «Анаталогія»: апавяданні, запісы, эсэ. — Мінск : Кнігазбор, 2015
* «Непрамо(ў)ленае» : адабраныя вершы. — Лондан : Skaryna Press, 2024. — 99 с.

== Прызнанне ==
* фіналіст [[Конкурс маладога літаратара|конкурсу маладога літаратара]] Беларускага ПЭН-цэнтра імя Наталлі Арсенневай (2003)
* «[[Залатая літара]]» за радок «Я — слуп, прыбіты да ганебнага чалавека» ([[2005]])
* конкурс «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» у галіне нон-фікшн (2014)
* літаратурная прэмія «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча (2015)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://bellit.info/persons/i/ivashchanka-anatol.html Івашчанка Анатоль] на bellit.info
* [https://lit-bel.org/news/ma-klivasts-guchnaya-tsishynya-u-drezdene-prakhodzits-vystava-z-udzelam-belaruskikh-paeta/ «Маўклівасць. Гучная цішыня»: у Дрэздэне праходзіць выстаўка з удзелам беларускіх паэтаў.]
* [https://soundcloud.com/user979247082/paetyka-alesya-razanava Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй (аўдыязапіс лекцыі).]
* [https://lit-bel.org/library/kalyarovy-rovar/Chitanka-dlya-malenykh-7397/ Чытанка для маленькіх-2]
* [https://taubinpoetry.com/authors-be/anatol-ivascanka/ Публікацыі ў часопісе «Таўбін».]
* [https://dziejaslou.by/ivasc127/ Нізка вершаў «Апошняя мяжа». Дзеяслоў #127.]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Івашчанка Анатоль Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]]</text>
      <sha1>lmued9beym07345pujyznofy1x3tkpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чыгуначны транспарт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43117</id>
    <revision>
      <id>5172436</id>
      <parentid>4790333</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19726" sha1="gykzwjyn43lfov89dl2zago8mtryp0e" xml:space="preserve">[[Image:Tren a las nubes cruzando Viaducto la Polvorilla.jpg|250px|thumb|right|Чыгуначны транспарт у [[Аргенціна|Аргенціне]]]]
'''Чыгу́начны тра́нспарт''' служыць для перавозкі грузаў і пасажыраў па чыгунках.

Шляхі зносін чыгуначнага транспарту ўключаюць: рэйкавыя чыгункі са штучнымі збудаваннямі (масты, эстакады, тунелі), прыпыначныя пункты і вузлы з эксплуатацыйнымі збудаваннямі (вакзалы, дэпо, майстэрні), сродкамі энергазабеспячэння (кантактныя сеткі і цягавыя падстанцыі электрыфікаваных участкаў чыгунак), аўтаматыкі і тэлемеханікі (сігналізацыі, цэнтралізацыі і блакіроўкі) і інш. Адрозніваюць чыгункі агульнага карыстання і прамысловага транспарту (пад'язныя пуці прамысловых прадпрыемстваў, лесавозныя, руднічныя, заводскія і інш.), гарадскія (трамвай, метро). Бываюць шырокакалейныя (1520 мм, 1435 мм, 1676 мм), вузкакалейныя (1000, 914, 891, 672 мм і інш). Чыгуначны транспарт мае электрычную, дызельную (цеплавозную), турбінную і паравую цягу.

== Гісторыя чыгунак ==
[[Image:2TE10U-0446.jpg|400px|thumb|right|Цягнік з [[Цеплавоз 2ТЭ10|цеплавозам 2ТЭ10У]]]]
{{асноўны артыкул|Гісторыя чыгунак}}
Чыгункі пачалі з'яўляцца напачатку XIX стагоддзя ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Францыя|Францыі]]. У канцы XIX стагоддзя чыгункі з'явіліся ў Расійскай Імперыі. Да канца ХХ ст даўжыня чыгунак свету дасягнула 1,3 млн км.

== Чыгуначны пуць ==
{{асноўны артыкул|Чыгуначны пуць}}
[[Image:08 tory railtrack ubt.jpeg|250px|thumb|right|Чыгуначны пуць з бетоннымі шпаламі]]

Чыгуначны пуць — складаная канструкцыя, якая складаецца з верхняй і ніжняй будовы шляху.

Да верхняй будовы належаць [[рэйка|рэйкі]], [[шпалы]], рэйкавыя змацаванні, баластная [[прызма]]. Да ніжняй будовы належаць земляное палатно і штучныя збудаванні ([[мост|масты]], [[труба|трубы]], [[шляхаправод]]ы і г.д.).

Падтрыманнем чыгуначнага пуці ў спраўным стане займаюцца [[Дыстанцыя пуці|дыстанцыі пуці]].

== Рухомы склад ==
Рухомы склад бывае: цягавы — гэта [[лакаматыў|лакаматывы]], ([[цеплавоз]]ы, [[электравоз]]ы, [[паравоз]]ы), [[электрацягнік]]і, [[дызель-цягнік]]і і нецягавы - [[Вагон|вагоны (пасажырскія, грузавыя)]], а таксама [[Адмысловы самаходны рухомы склад|адмысловы рухомы склад]].

Цягнік — гэта сфармаваны і счэплены ланцужок вагонаў з адным ці некалькімі дзейснымі лакаматывамі ці маторнымі вагонамі, які мае ўсталяваныя сігналы.

== Даўжыня чыгуначнай сеткі розных краін ==
У шмат якіх краінах даўжыня чыгуначнай сеткі скарачаецца. Так, у ЗША ў 1920-м было больш 400 000 км чыгунак.

{| class=&quot;standard&quot;
!№!!Краіна!!Даўжыня чыгунак (км)
|-
| ||Увесь свет||align=&quot;right&quot;|1 122 650
|-
|align=&quot;right&quot;|1||ЗША||align=&quot;right&quot;|194 731
|-
|align=&quot;right&quot;|2||Расія||align=&quot;right&quot;|87 157
|-
|align=&quot;right&quot;|3||Кітай||align=&quot;right&quot;|71 600
|-
|align=&quot;right&quot;|4||Індыя||align=&quot;right&quot;|63 518
|-
|align=&quot;right&quot;|5||Канада||align=&quot;right&quot;|49 422
|-
|align=&quot;right&quot;|6||Германія||align=&quot;right&quot;|45 514
|-
|align=&quot;right&quot;|7||Аўстралія||align=&quot;right&quot;|41 588
|-
|align=&quot;right&quot;|8||Аргенціна||align=&quot;right&quot;|34 463
|-
|align=&quot;right&quot;|9||Францыя||align=&quot;right&quot;|32 682
|-
|align=&quot;right&quot;|10||Бразілія||align=&quot;right&quot;|31 543
|-
|align=&quot;right&quot;|11||Польшча||align=&quot;right&quot;|23 420
|-
|align=&quot;right&quot;|12||Японія||align=&quot;right&quot;|23 168
|-
|align=&quot;right&quot;|13||Украіна||align=&quot;right&quot;|22 473
|-
|align=&quot;right&quot;|14||ПАР||align=&quot;right&quot;|22 298
|-
|align=&quot;right&quot;|15||Мексіка||align=&quot;right&quot;|19 510
|-
|align=&quot;right&quot;|16||Італія||align=&quot;right&quot;|19 493
|-
|align=&quot;right&quot;|17||Вялікабрытанія||align=&quot;right&quot;|16 893
|-
|align=&quot;right&quot;|18||Іспанія||align=&quot;right&quot;|14 189
|-
|align=&quot;right&quot;|19||Казахстан||align=&quot;right&quot;|13 601
|-
|align=&quot;right&quot;|20||Швецыя||align=&quot;right&quot;|11 481
|-
|align=&quot;right&quot;|21||Румынія||align=&quot;right&quot;|11 385
|}

== Сістэмы ==
* Еўразійская — [[Вялікабрытанія]], [[Францыя]], [[Андора]], [[Іспанія]], [[Партугалія]], [[Манака]], [[Швейцарыя]], [[Люксембург]], [[Бельгія]], [[Нідэрланды]], [[Германія]], [[Данія]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Італія]], [[Сан-Марына]], [[Ватыкан]], [[Аўстрыя]], [[Чэхія]], [[Польшча]], [[Славакія]], [[Нарвегія]], [[Швецыя]], [[Фінляндыя]], [[Эстонія]], [[Латвія]], [[Літва]], [[Беларусь]], [[Украіна]], [[Малдавія]], [[Венгрыя]], [[Румынія]], [[Сербія]], [[Славенія]], [[Харватыя]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Албанія]], [[Рэспубліка Косава|Косава]], [[Чарнагорыя]], [[Паўночная Македонія]], [[Балгарыя]], [[Грэцыя]], [[Турцыя]], [[Расія]], [[Грузія]], [[Арменія]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Узбекістан]], [[Таджыкістан]], [[Афганістан]], [[Туркменістан]], [[Кіргізія]], [[Манголія]], [[Кітай]], [[КНДР]], [[Паўднёвая Карэя]], [[В’етнам]], [[Іран]], [[Сірыя]], [[Ірак]], [[Ліван]], [[Кувейт]], [[Ізраіль]], [[Іарданія]], [[Егіпет]], [[Лівія]] (усходняя частка)
* Паўночнаамерыканская — [[Канада]], [[ЗША]], [[Мексіка]], [[Гватэмала]], [[Сальвадор]], [[Гандурас]], [[Нікарагуа]], [[Коста-Рыка]]
* Індакітайская — [[Камбоджа]], [[Тайланд]], [[Малайзія]], [[Сінгапур]], [[Лаос]]
* Індыйская — [[Пакістан]], [[Іран]] ([[Сістан і Белуджыстан]]), [[Індыя]], [[Непал]], [[Бангладэш]]
* Паўднёваамерыканская-паўночная — [[Эквадор]], [[Калумбія]], [[Венесуэла]]
* Паўднёваамерыканская-паўднёвая — [[Перу]], [[Балівія]], [[Бразілія]], [[Аргенціна]], [[Уругвай]], [[Парагвай]], [[Чылі]]
* Паўднёваафрыканская — [[ПАР]], [[Намібія]], [[Батсвана]], [[Замбія]], [[Зімбабве]], [[Мазамбік]], [[Ангола]], [[Танзанія]], [[Малаві]], [[Заір]] (паўднёвая частка), [[Свазіленд]]
* Паўночнаафрыканская — [[Марока]], [[Алжыр]], [[Туніс]], [[Лівія]] (заходняя частка)
* Усходнеафрыканская — [[Кенія]], [[Уганда]], [[Самалі]] (паўднёвая частка), [[Заір]] (паўночная частка)
* Нубійская — [[Судан]], [[Эфіопія]], [[Эрытрэя]], [[Самалі]] (паўночная частка)
* Заходнеафрыканская-паўднёвая — [[Габон]], [[Рэспубліка Конга|Конга]]
* Заходнеафрыканская-цэнтральная — [[Камерун]], [[Нігерыя]], [[Бенін]], [[Нігер]]
* Заходнеафрыканская-заходняя — [[Маўрытанія]], [[Сенегал]], [[Гамбія]], [[Гвінея]], [[Сьера-Леонэ]], [[Ліберыя]], [[Кот-д’Івуар]], [[Малі]], [[Гана]], [[Тога]]
* Кельцкая — [[Ірландыя]], [[Вялікабрытанія]]
* Антыльская — [[Гаіці]], [[Дамініканская Рэспубліка]]
* Аравійская — [[Саудаўская Аравія]], [[ААЭ]], [[Аман]]

== Сістэмы асобных краін, не злучаных з іншымі чыгункамі ==
* [[Аўстралія]]
* [[Новая Зеландыя]]
* [[Мадагаскар]]
* [[Інданезія]]
* [[М’янма]]
* [[Японія]]
* [[Тайвань]]
* [[Фіджы]]
* [[Куба]]
* [[Кіпр]]
* [[Філіпіны]]
* [[Шры-Ланка]]
* [[ЦАР]]
* [[Панама]]
* [[Ямайка]]
* [[Гаяна]]
* [[Сурынам]]
* [[Мальта]]

== Дзяржавы без чыгуначнага транспарта ==
[[Ісландыя]], [[Марцініка]], [[Трынідад і Табага]], [[Сент-Кітс і Невіс]], [[Антыгуа і Барбуда]], [[Багамы|Багамскія астравы]], [[Сейшэльскія астравы]], [[Сент-Люсія]], [[Барбадас]], [[Тувалу]], [[Палаў]],  [[Мікранезія]], [[Маршалавы астравы]], [[Усходні Тымор]], [[Папуа-Новая Гвінея]], [[Бутан]], [[Мальдыўскія астравы]], [[Грэнада]], [[Дамініка]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны]], [[Тонга]], [[Руанда]], [[Бурундзі]], [[Маўрыкій]], [[Лесота]], [[Емен]], [[Бахрэйн]], [[Катар]], [[Самоа]], [[Кірыбаці]], [[Вануату]], [[Гвінея-Бісау]], [[Заходняя Сахара]], [[Буркіна-Фасо]], [[Каба-Вердэ]], [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]], [[Экватарыяльная Гвінея]], [[Каморскія астравы]], [[Беліз]].

== Чыгунка ў мастацтве ==
=== Жывапіс ===
Чыгунка цікавіць мастакоў. Карціны на чыгунцы пісаў [[Клод Манэ]], [[Вінцэнт ван Гог]], [[Эдуард Манэ]], [[Гюстаў Кайбот]].

[[Вакзал Сен-Лазар]] намаляваны на палотнах шматлікіх мастакоў. Шматлікія [[імпрэсіяніст]]ы жылі недалёка ад Сен-Лазара на працягу 1870-х і 1880-х гадоў.
&lt;gallery&gt;
Image:Claude Monet 003.jpg|[[Вакзал Сен-Лазар]] у [[Парыж]]ы
Image:Claude Monet 004.jpg|Вакзал Сен-Лазар у Парыжы
Image:Lebensgeschichte einer Lokomotive - Lokomotivbau - Paul Friedrich Meyerheim - Deutsches Technikmuseum - cropped-4813.jpg|
Image:Vista Ponte2 Vincent van Gogh.jpg| 
&lt;/gallery&gt;

Таксама чыгунку маляваў [[Казанцаў, Уладзімір Гаўрылавіч|Уладзімір Гаўрылавіч Казанцаў]]&lt;ref&gt;http://www.art-catalog.ru/picture.php?id_picture=8076&lt;/ref&gt;.

=== Кіно ===
Чыгунка і чыгуначны транспарт з'яўляюцца для кінематаграфістаў адным з самых упадабаных месцаў дзеяння. Фільмаў, у якіх месцам дзеяння служыць чыгунка, толькі сусветным [[кінематограф]]ам зняты дзясяткі&lt;ref&gt;[http://railway.ruzgd.ru/1034.shtml Наша відэатэка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080104074835/http://railway.ruzgd.ru/1034.shtml |date=4 студзеня 2008 }}&lt;/ref&gt;. Уласна кажучы, сусветны кінематограф пачаўся з кароткаметражнага фільма братоў Люм’ер «Прыбыццё цягніка на вакзал Ла Сьёта» (1895).

Працы чыгунак, сацыяльным і чалавечым канфліктам, якія ўзнікаюць пры гэтым, прысвечаны стужкі «[[Ізноў трэба жыць, фільм|Ізноў трэба жыць]]» ([[1999]], рэжысёр [[Васіль Панін]]), «[[Спыніўся цягнік, фільм|Спыніўся цягнік]]» ([[1982]], рэжысёр [[Вадзім Абдрашытаў]]), «[[Магістраль, фільм|Магістраль]]» ([[1983]], рэжысёр [[Віктар Іванавіч Трэгубовіч|Віктар Трэгубовіч]]), «[[34-й хуткі, фільм|34-й хуткі]]» ([[1981]], рэжысёр [[Малюкоў, Андрэй Ігаравіч|Андрэй Малюкоў]]). У жанры фільма-катастрофы знята стужка «[[Цягнік па-за раскладам, фільм|Цягнік па-за раскладам]]» ([[1985]], рэжысёр Аляксандр Грышын). Рамантыцы чыгунак, гераічнасці і адвазе працаўнікоў дарогі прысвечаны фільмы «[[Вялікія перагоны, фільм|Вялікія перагоны]]» ([[1970]]), «[[Рускі паравоз, фільм|Рускі паравоз]]» ([[1988]]), «[[Вадзіў цягнікі машыніст, фільм|Вадзіў цягнікі машыніст]]» ([[1961]]). Гісторыі чыгунак прысвячаюцца дакументальныя стужкі: «[[Гісторыя расійскіх чыгунак, фільм|Гісторыя расійскіх чыгунак]]» ([[1993]]), «[[Я люблю цягнікі, фільм|Я люблю цягнікі]]». У 2007 годзе рэжысёр [[Аляксей Станіслававіч Фядорчанка|Аляксей Фядорчанка]] зняў стужку «[[Чыгунка, фільм|Чыгунка]]».

== Цікавыя факты ==
* Першы механічны (не на ручной ці конскай цязе) [[ліфт]] з прывадам ад [[Паравая машына|паравой машыны]], які зваўся «''вертыкальнай чыгункай''», быў усталяваны ў [[ЗША]] у [[1850]] годзе. Да [[1880-я|1880-х]] гадоў гэтым тыпам ліфтаў былі абсталяваны буйныя гасцініцы і багатыя будынкі ў ЗША і Еўропе.
* «''[[Падземная чыгунка|Падземнай чыгункай]]''» у [[ЗША]] у [[1850-я|1850-х гадах]] звалі таемную арганізацыю [[абаліцыяніст]]аў, якая перапраўляла збеглых [[негр]]аў з Поўдня на Поўнач, дзе не было [[рабства]].
* З [[1937]] года ў [[СССР]] і [[Беларусь|Беларусі]] ў першую нядзелю жніўня адзначаецца [[Дзень чыгуначніка]].&lt;ref&gt;http://www.zdt-magazine.ru/publik/history/2006/julay-06-07.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006154937/http://www.zdt-magazine.ru/publik/history/2006/julay-06-07.htm |date=6 кастрычніка 2008 }}&lt;/ref&gt;
* Першай у свеце горнай чыгункай з'яўляецца [[Земерынгская чыгунка]].

== Гл. таксама ==
* [[Чыгуначная тэрміналогія]]
* [[Электрыфікацыя чыгунак]]
* [[Чыгуначная станцыя]]
* [[Вузкакалейная чыгунка]]
* [[Чыгунка звышшырокай каляіны]]
* [[Стык рэек|Рэйкавы стык]]
* [[Гісторыя чыгунак]]
* [[Конка|Конна-чыгунка]]
* [[Пнеўматычная чыгунка]]
* [[Класіфікацыя аварый на чыгуначным транспарце]]
* [[Чыгункі краін свету]]
* [[Арганізацыя супрацоўніцтва чыгунак]]
* [[Дзіцячыя чыгункі]]
* [[Дарога на слупах]]
* [[Беларуская чыгуначная форма]]
* [[MOROP]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Геаграфічныя паняцці і тэрміны. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-085-8

== Спасылкі ==
* [http://www.allrailways.ru/ www.allrailways.ru/] Гісторыя чыгуначнага транспарта. Паравоз, цеплавоз, электравоз.
* [http://www.rzd.ru/ ААТ &quot;Расійскія чыгункі&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011051107/https://pass.rzd.ru/main-pass/public/en |date=11 кастрычніка 2018 }}
* {{cite web|url=http://parovoz.com/|title=&quot;Паравоз ІС&quot;. Расійскі чыгуначны партал|archiveurl=https://archive.today/20121211045256/http://parovoz.com/|archivedate=11 снежня 2012|accessdate=30 сакавіка 2009|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://parovoz.com/spravka/gauges-ru.php|title=Каляіны чыгунак свету|archiveurl=https://archive.today/20121210190428/http://parovoz.com/spravka/gauges-ru.php|archivedate=10 снежня 2012|accessdate=30 сакавіка 2009|url-status=live}}
* [http://www.css-rzd.ru/zdm/ Электронная версія часопіса &quot;Чыгункі свету&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071009004047/http://www.css-rzd.ru/zdm/ |date=9 кастрычніка 2007 }}
* [http://www.css-rzd.ru/vestnik-vniizht/ Электронная версія часопіса &quot;Веснік ВНИИЖТ&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071006231220/http://www.css-rzd.ru/vestnik-vniizht/ |date=6 кастрычніка 2007 }}
* [http://www.train-photo.ru/ Фотагалерэя чыгуначнага транспарта. Фатаграфіі вельмі высокай рэзалюцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220531033634/http://www.train-photo.ru/ |date=31 мая 2022 }}
* {{Lj comm|ru_railway}} - Расійскія чыгункі (супольнасць у [[Жывы часопіс|Жывым часопісе]])

{{Грамадскі транспарт}}

{{бібліяінфармацыя}}


[[Катэгорыя:Транспарт]]
[[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт| ]]</text>
      <sha1>gykzwjyn43lfov89dl2zago8mtryp0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вуліца Прытыцкага (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44804</id>
    <revision>
      <id>5172456</id>
      <parentid>4417930</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15004" sha1="ri45jaj37vh09iqw5upku5btabc9p9i" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва = 
 |населены пункт = Мінск
 |мясцовасць =
 |раён =[[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі]]
 |на карце = 
 |выява = Belarus-Minsk-Prytytski Square-East Part.jpg
 |памер =
 |тлумачэнне = 
 |назва ў гонар = [[Сяргей Восіпавіч Прытыцкі|Сяргея Прытыцкага]]
 |былыя назвы =Ракаўская шаша
 |працягласць = 6,5 км&lt;ref&gt;[https://www.google.by/maps/dir/53.909959,27.506526/53.9111765,27.4099933/@53.9057761,27.4734126,15z?hl=ru Вуліца Прытыцкага — Google Карты]&lt;/ref&gt;
 |насельніцтва =
 |каардынаты п    =  &lt;!-- {{Coord}} --&gt;
 |каардынаты      =  &lt;!-- {{Coord}} --&gt;
 |каардынаты к    =  &lt;!-- {{Coord}} --&gt;
 |пакрыцце =
 |рух =
 |індэкс =220017&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/zip_code/220017 220017]&lt;/ref&gt;, 220073&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/zip_code/220073 220073]&lt;/ref&gt;, 220082&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/zip_code/220082 220082]&lt;/ref&gt;, 220082&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/zip_code/220092 220092]&lt;/ref&gt;, 220121&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/zip_code/220121 220121]&lt;/ref&gt;, 220136&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/zip_code/220136 220136]&lt;/ref&gt;, 220140&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/zip_code/220140 220140]&lt;/ref&gt;
 |тэлефоны = 
 |метро ={{minskmetro|2}} [[Пушкінская (станцыя метро, Мінск)|Пушкінская]]&lt;br /&gt;{{minskmetro|2}} [[Спартыўная (станцыя метро, Мінск)|Спартыўная]]&lt;br /&gt;{{minskmetro|2}} [[Кунцаўшчына (станцыя метро, Мінск)|Кунцаўшчына]]&lt;br /&gt;{{minskmetro|2}} [[Каменная Горка (станцыя метро)|Каменная горка]]
 |аўтобус =
 |трамвай =
 |тралейбус =
 |чыгунка =
 |маршрутныя таксі =
 |прыпынкі =
 |будынкі =
 |архітэктурныя помнікі =
 |помнікі =
 |храмы =[[Царква абраза Божай Мацi &quot;Усiх тужлiвых Радасць&quot;]]
 |дзяржаўныя ўстановы =
 |навучальныя ўстановы =[[Беларускі дзяржаўны харэаграфічны каледж]]
 |установы культуры =[[Кінатэатр Аўрора (Мінск)|Кінатэатр «Аўрора»]]&lt;br /&gt;[[Мінскі лядовы палац спорту]]
 |медыцынскія ўстановы =Стаматалагічная паліклініка № 7
 |аптэкі =
 |пошта =
 |камерцыя =
 |забудова =
 |прадпрыемствы =
 |паркі  =[[Сквер імя С.В. Прытыцкага]]&lt;br /&gt;[[Сквер Данілы Сердзіча]]&lt;br /&gt;[[Парк Цівалі (Мінск)|Цівалі]]
}}

'''Вуліца Прытыцкага''' — магістральная вуліца ў [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскім]] раёне [[Мінск|Мінска]], адзін з галоўных гарадскіх радыусаў. Названа ў гонар [[Сяргей Восіпавіч Прытыцкі|Сяргея Прытыцкага]] (1913—1971), палітычнага дзеяча [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[БССР]], лідара [[КПЗБ]].

Пад вуліцай Прытыцкага праходзіць участак [[Аўтазаводская лінія (Мінск)|Аўтазаводскай лініі]] [[Мінскі метрапалітэн|метро]] са станцыямі «[[Пушкінская (станцыя метро, Мінск)|Пушкінская]]», «[[Спартыўная (станцыя метро, Мінск)|Спартыўная]]», «[[Кунцаўшчына (станцыя метро, Мінск)|Кунцаўшчына]]», «[[Каменная Горка (станцыя метро)|Каменная горка]]».

== Размяшчэнне ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Intersection of Prytytski and Serdzich Streets.jpg|міні|злева|Забудова вуліцы]]
Адміністрацыйны раён — Фрунзенскі, жылыя раёны: [[Жылы раён Захад (Мінск)|Захад]], [[Жылы раён Чырвоны Бор (Мінск)|Красны Бор]], [[Жылы раён Кунцаўшчына (Мінск)|Кунцаўшчына]], [[Жылы раён Каменная Горка (Мінск)|Каменная горка]]&lt;ref&gt;[http://ato.by/street/839 Улица Притыцкого]&lt;/ref&gt;.

==Апісанне==
Накіравана з усходу на захад, праходзіць па другой лініі метро.

Працягвае [[Вуліца Кальварыйская (Мінск)|вуліцу Кальварыйская]] (т-падобнае скрыжаванне з вуліцай [[Вуліца Альшэўскага (Мінск)|Альшэўскага]]). Далей ад вуліцы на поўдзень пачынаецца [[Вуліца Берута (Мінск)|вуліца Баліслава Берута]], затым вуліцу перасякае [[Праспект Пушкіна (Мінск)|праспект Пушкіна]] ([[Пушкінская (станцыя метро, Мінск)|с. м. Пушкінская]]), далей ад вуліцы Прытыцкага пачынаецца [[вуліца Данілы Сердзіча (Мінск)|вуліца Данілы Сердзіча]] і ідзе на поўнач. Скрыжаванне з вуліцамі Бельскага (пераходзіць у вуліцу Жудро) — [[Спартыўная (станцыя метро, Мінск)|ст. м. Спартыўная]]. На поўнач пачынаецца [[вуліца П. Глебкі (Мінск)|вуліца П. Глебкі]], затым, на поўдзень — [[Вуліца Цімашэнкі (Мінск)|вуліца Цімашэнка]], потым на поўнач — [[Вуліца Матусевіча (Мінск)|вуліца Матусевіча]]. Далей — [[Кунцаўшчына (станцыя метро, Мінск)|ст. м. Кунцаўшчына]] (пераход [[Вуліца Якубоўскага (Мінск)|вуліцы Якубоўскага]] ў [[вуліца Ляшчынскага (Мінск)|вуліцу Ляшчынскага]]), за якой — [[Каменная Горка (станцыя метро)|ст. м. Каменная горка]]. Далей на поўдзень пачынаюцца [[вуліца Акадэміка Жэбрака (Мінск)|вуліцы акадэміка Жэбрака]], [[Вуліца Брыкета (Мінск)|Брыкета]].

Канчаецца выхадам на [[Магістраль М9|МКАД]].

== Забудова ==
[[Выява:Prytyckaha street (Minsk, July 2020) p07.jpg|thumb|300px|Вуліца каля ст. м. Каменная Горка]]
=== Няцотны бок ===
* 3,
* 17, 19, 
* № 19/А — рэстаран [[Burger King]]
* 21
* № 23 — [[Кінатэатр Аўрора (Мінск)|кінатэатр «Аўрора»]] ([[1987]], арх. [[Б. Ларчанка]], [[Н. Цямнова]], [[Т. Кузміна]], [[В. Клюковіч]])
* Шматфункцыянальны гандлёва-забаўляльны цэнтр «Гулівер» (будуецца)
* № 27 — [[Лядовы Палац спорту Мінскай вобласці]]
* № 29 — гандлёва-забаўляльны цэнтр «Цівалі»
* № 35 — [[Беларуская дзяржаўная харэаграфічная гімназія-каледж]]
* 39, 41, 43, 45,
* 47, 49, 51, 59
[[Файл:ЛГК.jpeg|thumb|Лінгвагуманітарны каледж]]
* № 60/Б — [[Лінгвагуманітарны каледж]].
* 60/А, 60/5, 60/4, 60/2, 60/1, 
* №№ 62/В, 62/А, 62/5, 62/4, 62/3, 62/2, 62/1 — [[Мінскае вытворчае аб'яднанне вылічальнай тэхнікі|Мінскае вытворчае аб'яднанне вылічальнай тэхнікі (МВАВТ)]]
* 64/А, 64/Б,
* № 65 — [[Свята-Ефрасіннеўская царква (Мінск)|Свята-Ефрасіннеўская царква]] (арх. [[Мікалай Міхайлавіч Дзятко|М. Дзятко]]), [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Гаротных Радасць» (Мінск)|царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Гаротных Радасць»]] (будуецца, арх. [[Мікалай Міхайлавіч Дзятко|М. Дзятко]]), Свята-Духаўская капліца (арх. [[Уладзімір Фёдаравіч Даніленка|У. Даніленка]])
* 75, 77,
* № 79 — бізнес-цэнтр «Фарэнгейт»
* 83, 87,  89, 91,
* № 93 — супермаркет «АЛМІ»
* № 97Б — піцэрыя Pizza Foot
* № 101 — будаўнічы гіпермаркет «Мацярык»
* № 101А — рэстаран [[KFC]]
* 107,109,
* № 159 — рэстаран [[Burger King]]

=== Цотны бок ===
* № 2 — гатэль BonHotel
* 2/1, 2/2, 2/А,
* № 2/Б — кафэ Doner King
* 4, 6, 8,
* 8/А, 10, 12, 14, 16, 18/1, 18/2, 18/3, 18/4, 19/А, 20, 22,
* 24, 26,
* № 28/А — піцэрыя [[Sbarro]]
* № 28 — рэстаран [[McDonalds]]
* 30, 30/А, 32, 34,
* 36, 38, 40,
* № 42 — Бібліятэка-філіял № 14 імя Ф. Багушэвіча
* 44,
* № 46 — 7-я гарадская стаматалагічная паліклініка
* № 48, 50, 52, 54,
[[Файл:Гандлёвы цэнтр па вул. Прытыцкага.png|thumb|Гандлёвы цэнтр па вул. Прытыцкага]]
* № 56 — гандлёвы цэнтр (архітэктар [[У. В. Крывашэеў]], інжынер [[А. Сак]])&lt;ref name=&quot;АСБ&quot;&gt;{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}&lt;/ref&gt;.
* № 58
* (''[[Вуліца Пятра Глебкі (Мінск)|вуліца Пятра Глебкі]], 5'') — гандлёвы цэнтр «Скала»
* № 60/2 — будынак [[Белгазпрамбанк]]а
* 60/Д, 60/В,
* 70,
* (''[[Вуліца Ляшчынскага (Мінск)|вуліца Ляшчынскага]], 1'') — універсам «Заходні»
* 72, 74, 76, 78, 80, 82, 84, 86, 88, 90, 92, 94, 96, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 110, 112, 114, 116, 118, 120, 122, 124, 126, 128, 132, 134, 136, 138, 140, 142, 144, 146,
* № 146 — рэстаран [[Texas Chicken]]
* 148, 150, 152
* № 156 — гандлёва-забаўляльны цэнтр «Green City»
* (''[[вуліца Каменнагорская]], 3'') — гіпермаркет «[[ProStore]]»

== Паштовыя аддзяленні&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/index/search?name_soato=&amp;street=%CF%F0%E8%F2%FB%F6%EA%EE%E3%EE&amp;btn_seek=%C8%F1%EA%E0%F2%FC Почтовые отделения]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; ==
* 106-к — 220017 (вул. Кунцаўшчына, 4)
* 2-28 — 220073 (вул. Альшэўскага, 11)
* 30-46 — 220082 (вул. Сердзіча, 10)
* 1-35 — 220092 (пр. Пушкіна, 28)
* 37-65, 48-60 — 220121 (вул. Прытыцкага, 56)
* 93-к — 220136 (вул. Адзінцова, 36, кор.1)
* 67-91, 62-104 — 220140 (вул. Прытыцкага, 78)

== Помнікі ==
[[Файл:The monument to victims of Minsk ghetto at Pritytskogo street, Minsk, Belarus.jpg|thumb|[[Ахвярам Мінскага гета]]]]
* У [[2009]] годзе ў скверы на рагу з [[Вуліца Берута (Мінск)|вуліцай Берута]], каля [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілак]], устаноўлены [[Ахвярам Мінскага гета|мемарыяльны знак]] звыш 14000 вязням [[Мінскае гета|Мінскага гета]], якія былі рассталяныя нацыстамі каля гэтага месца (скульптары [[Алена Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі]]&lt;ref name=&quot;kimpress5&quot;/&gt;, пры ўдзеле ў эскізнай распрацоўцы і працоўнай мадэлі помніка [[Максім Пятруль|Максіма Петруля]]&lt;ref&gt;[http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/122.pdf «Мастацтва» № 7 (412). 2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027124346/http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/122.pdf |date=27 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;, архітэктар [[Леанід Левін]]&lt;ref name=&quot;kimpress5&quot;&gt;[http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/119.pdf «Мастацтва» № 5 (410). 2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027115126/http://www.kimpress.by/files/pdf/mast/119.pdf |date=27 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;).

== Цікавыя факты ==
*У ноч на 10 жніўня 2020 г. падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў]], звязаных з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарамі 2020 года]], на вуліцы адбываліся сутычкі [[АМАП]]а і пратэстуючых у раёне станцый метро &quot;Пушкінская&quot; і &quot;Спартыўная&quot; ў выніку якіх загінуў [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі|А.Тарайкоўскі]] і шэраг людзей былі параненыя.

== Гл. таксама ==
*[[Вуліцы Мінска]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
*[http://www.etominsk.land.ru/map-05/foto-43.htm Вул.Прытыцкага з космасу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090323152115/http://www.etominsk.land.ru/map-05/foto-43.htm |date=23 сакавіка 2009 }}
*[http://map.by/ru/index.htm?sm=821&amp;hm=39&amp;md=str На карце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111109042345/http://map.by/ru/index.htm?sm=821&amp;hm=39&amp;md=str |date=9 лістапада 2011 }}
*[http://realt.onliner.by/2011/08/29/konflikt-2 Прастытуткі з вул. Прытыцкага пайшлі ў напад на жыхароў]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Вуліцы Мінска:Фрунзенскі}}

[[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]]
[[Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Вуліца Прытыцкага (Мінск)| ]]</text>
      <sha1>ri45jaj37vh09iqw5upku5btabc9p9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каменная Горка (станцыя метро)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46564</id>
    <revision>
      <id>5172459</id>
      <parentid>5103424</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6357" sha1="hot2nm7vcyfbpw1dhynjil9u1yy0ol4" xml:space="preserve">{{значэнні|Каменная Горка}}
{{Станцыя метро
 |Колер шрыфта           = white
 |Колер шрыфта2          = 
 |Колер                  = red
 |Колер2                 = 
 |Назва                  = Камéнная Горка
 |Іншамоўная назва       = {{lang-ru|Кáменная Горка}}
 |Лінія                  = Аўтазаводская лінія
 |Лінія2                 = 
 |Метрапалітэн           = Мінскі метрапалітэн
 |Выява                  = 
 |Шырыня выявы           = 
 |Подпіс                 = 
 |Каардынаты платформаў  = 
 |Каардынаты вестыбюляў  =  
 |Дата адкрыцця          =  
 |Дата зачынення         = 
 |Праектная назва        =Кунцаўшчына 
 |Старыя назвы           = 
 |Праекты пераназвання   = 
 |Раён                   =[[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі]] 
 |Акруга                 = 
 |Тып канструкцыі        = 
 |Глыбіня залажэння      = 
 |Архітэктары платформы  = 
 |Архітэктары вестыбюля  =  
 |Скульптар              = 
 |Інжынеры-канструктары вестыбюля =  
 |Інжынеры-канструктары платформы = 
 |Лік платформаў         = 
 |Тып платформы          =астраўная 
 |Форма платформы        =прамая 
 |Даўжыня платформы      =  
 |Шырыня платформы       =  
 |Будаўнічая арганізацыя =&quot;Мінскметрабуд&quot;  
 |Выхад да               =[[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|Прытыцкага]], Кунцаўшчына, Лабанка і [[Вуліца Бурдзейнага (Мінск)|Бурдзейнага]] 
 |Размяшчэнне            =
 |Перасадка на станцыі   = 
 |Наземны транспарт      =[[Мінскі аўтобус|А]]: 11, 12, 17, 30с, 36, 41, 42, 54, 60, 83э, 137, 138, 140, 144с, 159 &lt;br&gt; [[Мінскі тралейбус|Т]]: 9, 13, 18, 21, 25, 31, 52, 65 
 |Час адкрыцця           =  
 |Час зачынення          =  
 |Сотавая сувязь         = 
 |Пасажыраплынь          = 
 |Тарыфная зона          = 
 |Код станцыі            = 223
 |Катэгорыя на Вікісховішчы =  
}}
{{Аўтазаводская лінія}}

'''Каменная Горка''' ({{lang-be-trans|Kamiennaja Horka}}) — канцавая станцыя [[Аўтазаводская лінія (Мінск)|Аўтазаводскай лініі]] [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]] ў заходнім напрамку. Была адкрыта [[7 лістапада]] [[2005]] года разам са станцыямі [[Спартыўная (станцыя метро, Мінск)|Спартыўная]] і [[Кунцаўшчына (станцыя метро, Мінск)|Кунцаўшчына]].

== Агляд ==
Платформа станцыі астраўная, разлічана на пяцівагонныя саставы. Як і ўсе станцыі мінскага метро, станцыя Каменная Горка мелкага залягання, таму замест эскалатараў выкарыстоўваюцца лесвіцы. На станцыі маецца ліфт для людзей з абмежаванымі магчымасцямі, але на сённяшні{{калі?}} дзень ён спынены. На станцыі ўсталяваны тэрмінал [[Сбер Банк (Беларусь)|Сбер Банка]] і 2 банкаматы, адзін з якіх не працуе.

== Падземны пераход ==
У падземным пераходзе, які вядзе да ўваходу на станцыю, знаходзіцца гандлёвы цэнтр «Каменная горка». У павільёнах гандлёвага цэнтра можна набыць шэраг ліцэнзійных гульняў для камп’ютара, антывірусы, офісныя пакеты і іншыя праграмы, гульні для Playstation® 2 і [[Microsoft|Microsoft®]] [[Xbox 360|Xbox 360®]]; адзенне, абутак; у гандлёвым цэнтры размешчаны салон сувязі, дзе можна набыць мабільныя тэлефоны і падлучыцца да аператараў [[А1 (тэлекам-правайдар)|А1]] і [[Беларуская сетка тэлекамунікацый|Life:)]]. Размешчаны банкамат [[Белінвестбанк]]а.

== Выхады ==
Адзін з уваходаў на станцыю размешчаны ў падземным пераходзе пад скрыжаваннем вуліц Прытыцкага, Кунцаўшчына і Лабанка. Канцавая другой лініі забяспечвае доступ да метро жыхарам мікрараёнаў [[Захад (жылы раён, Мінск)|Захад]], [[Каменная Горка (жылы раён, Мінск)|Каменная Горка]], [[Красны Бор (жылы раён, Мінск)|Красны Бор]], [[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)|Кунцаўшчына]] і [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]].

== Цікавыя факты ==
Каменная горка — самая заходняя станцыя метро ў [[СНД]].

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Каменная Горка}}
[[Катэгорыя:Станцыі Мінскага метрапалітэна]]
[[Катэгорыя:Аўтазаводская лінія метро (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе]]
[[Катэгорыя:2005 год у Мінску]]</text>
      <sha1>hot2nm7vcyfbpw1dhynjil9u1yy0ol4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пушкінская (станцыя метро, Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46568</id>
    <revision>
      <id>5172462</id>
      <parentid>5064345</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6893" sha1="63ax8rrsbap221yvp771yloo9tgyi01" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пушкінская}}
{{Станцыя метро
 |Колер шрыфта = white
 |Колер шрыфта2 = 
 |Колер = red
 |Колер2 = 
 |Назва = Пушкінская
 |Іншамоўная назва = {{lang-ru|Пушкинская}}
 |Лінія = Аўтазаводская лінія
 |Лінія2 = 
 |Метрапалітэн = Мінскі метрапалітэн 
 |Выява =
 |Шырыня выявы = 300
 |Подпіс = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 54 |lat_sec = 34 
  |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 29 |lon_sec = 43 
  |region              = BY 
  |CoordScale          = 1500
|на карце=Беларусь Мінск
 |Каардынаты платформаў = 
 |Каардынаты вестыбюляў = 
 |lat_dir_dot =  |lat_deg_dot =  |lat_min_dot =  |lat_sec_dot =  
 |lon_dir_dot =  |lon_deg_dot =  |lon_min_dot =  |lon_sec_dot =  
 |Дата адкрыцця = [[3 ліпеня]] [[1995 год у гісторыі метрапалітэна|1995]] 
 |Дата зачынення = 
 |Праектная назва = «Праспект Пушкіна»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Пушкінская — Мінскае метро|url=http://bymetro.narod.ru/estet/pushkinskaya.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/65s6HVnLF?url=http://bymetro.narod.ru/estet/pushkinskaya.htm|archivedate=2 сакавіка 2012|accessdate=16 ліпеня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |Старыя назвы = 
 |Праекты пераназвання = 
 |Раён =[[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі]] 
 |Акруга = 
 |Тып канструкцыі = Трохпралётная, калоннага тыпу
 |Глыбіня залажэння = 
 |Архітэктары платформы = І.&amp;nbsp;Есьман, І.&amp;nbsp;Камышан, Е.&amp;nbsp;Харкава
 |Архітэктары вестыбюля =  
 |Скульптар = 
 |Інжынеры-канструктары вестыбюля =  
 |Інжынеры-канструктары платформы =  
 |Лік платформаў = 1 
 |Тып платформы = Астраўная 
 |Форма платформы = Прамая 
 |Даўжыня платформы =  
 |Шырыня платформы =  
 |Будаўнічая арганізацыя =  
 |Выхад да = [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вул. Прытыцкага]], [[Праспект Пушкіна (Мінск)|пр. Пушкіна]] 
 |Размяшчэнне =
 |Перасадка на станцыі =  [[Цівалі (станцыя метро)|«Цівалі]] (праектуецца)
 |Наземны транспарт =[[Мінскі аўтобус|А]]: 49, 62э, 107, 124, 130, 163 &lt;br&gt; [[Мінскі тралейбус|Т]]: 4, 10, 13, 33, 38, 39, 44, 47, 55, 77 
 |Час адкрыцця =  
 |Час зачынення =  
 |Сотавая сувязь = [[Мабільныя Тэлесістэмы, Беларусь|МТС]], [[А1 (тэлекам-правайдар)|А1]], [[Беларуская сетка тэлекамунікацый|life:)]] 
 |Тарыфная зона = 
 |Код станцыі =  220
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Puškinskaja (Minsk Metro station)
}}
{{Аўтазаводская лінія (Мінск)}}
'''«Пушкінская»''' ({{lang-be-trans|Puškinskaja}}, {{lang-ru|Пушкинская}}) — станцыя Аўтазаводской лініі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. Адкрыта [[3 ліпеня]] [[1995 год у гісторыі метрапалітэна|1995]] года ў складзе другога ўчастку Аўтазаводской лініі, які ўключаў дзве станцыі.&lt;ref name=&quot;histmetro&quot;&gt;{{cite web|title=Гісторыя стварэння і перспектыва развіцця Мінскага метрапалітэна|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?mode=hist&amp;k_org=591|archiveurl=https://www.webcitation.org/65s6INzAH?url=http://minsk.gov.by/ru/org/?mode=hist|archivedate=2 сакавіка 2012|accessdate=16 ліпеня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Размешчана паміж станцыямі «[[Спартыўная (станцыя метро, Мінск)|Спартыўная]]» і «[[Маладзёжная (станцыя метро, Мінск)|Маладзёжная]]».

== Канструкцыя ==
[[Калонная станцыя мелкага залажэння]], трохпралётная, з двума шэрагамі [[калон]], на якія абапіраюцца апорныя [[Бэлька, тэхніка|рыгелі]] ў форме выцягнутага паўэліпса.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Станцыя метро «Пушкінская» — MyMinsk.com| url= http://www.myminsk.com/about/metro/?station=pushkinskaya&amp;lng=rus}}&lt;/ref&gt;

== Выхады ==
Уваходы на станцыю размешчаны ў падземных пераходах пад скрыжаваннем [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вул. Прытыцкага]] і [[Праспект Пушкіна (Мінск)|пр. Пушкіна]]. Да [[2005 год у гісторыі метрапалітэна|2005]] года «Пушкінская» была канцавой і служыла буйным перасадкавым вузлом для жыхароў заходніх раёнаў [[Мінск]]а. У 2005 годзе другая лінія была падоўжана на захад трыма станцыямі,&lt;ref name=&quot;histmetro&quot; /&gt; і пасажырапаток на «Пушкінскай» некалькі паменшыўся.

== Фотагалерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Выява:Push 07.jpg|&lt;center&gt;Панарама станцыі&lt;/center&gt;
|
Выява:Push 05.jpg|&lt;center&gt;Калоны&lt;/center&gt;
Выява:Push 03.jpg|&lt;center&gt;Свяцільні&lt;/center&gt;
Выява:Push 01.jpg|&lt;center&gt;Шлях у бок «[[Спартыўная (станцыя метро, Мінск)|Спартыўнай]]»&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Пушкінская}}
[[Катэгорыя:Станцыі Мінскага метрапалітэна]]
[[Катэгорыя:Аўтазаводская лінія метро (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]]
[[Катэгорыя:1995 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Аляксандра Пушкіна]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Ігара Есьмана]]</text>
      <sha1>63ax8rrsbap221yvp771yloo9tgyi01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Канстанцінавіч Лазар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49540</id>
    <revision>
      <id>5172309</id>
      <parentid>5171579</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5172309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3412" sha1="izjzi3keeznze7bw8smj6v9k4wg7lj5" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Лазар}}
{{да выдалення|значнасць?}}
{{навуковец}}

'''Міхаіл Канстанцінавіч Лазар''' (таксама '''Міхась Лазар'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&amp;tq=v0&amp;name_view=va_aall&amp;a001=BY-SEK-566626&amp;strq=l_siz=20|title=Лазар, Міхась|website=unicat.nlb.by|access-date=2026-07-27}}&lt;/ref&gt;, нар. {{ДН|2|1|1924}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_minsk/losha/losha.html|title=Мое местечко\Лоша|website=shtetle.com|access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;, [[Даўгінава (Уздзенскі раён)|Даўгінава]], [[Уздзенскі раён]]) — беларускі [[краязнавец]].

== Біяграфія ==
Вучыўся ў Даўгінаўскай пачатковай школе, Лашанскай няпоўнай сярэдняй школе, у 1941 годзе скончыў Уздзенскую школу. У 1943 годзе вывезены ў Германію, працаваў у трох лагерах.

Пасля заканчэння вайны служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]], працаваў настаўнікам у Даўгінаўскай сямігадовай, Боркаўскай пачатковай школах, настаўнікам. завучам, дырэктарам Цялякаўскай, потым Слабада-Пырашаўскай сямігадовай школ. У 1954 годзе скончыў [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага]].

1 верасня 1953 года прызначаны завучам Хатлянскай сярэдняй школы, на гэтай пасадзе працаваў 17 гадоў. Затым, да выхаду на пенсію і яшчэ 5 гадоў па гэтым працаваў настаўнікам у гэтай школе. Выдатнік народнай асветы.

Вывучае гісторыю [[Хатляны|Хатлянаў]] і ўсёй Уздзеншчыны, апублікаваў шэраг артыкулаў у раённай і абласной газетах. Ініцыятар і стваральнік краязнаўчага музея ў Хатлянскай сярэдняй школе, якому прысвоена званне народнага. Арганізаваў рэстаўрацыю [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Свята-Пакроўскай царквы]] ў вёсцы Хатляны — помніка архітэктуры XIX ст. Аўтар краязнаўчай кнігі пра Хатляны.

== Выданні ==

* Лазар, М. К. Хатляны: [краязнаўчы нарыс] / М. К. Лазар. — Мінск : БЕЛТА, 2003. — 121 с.
* Лазар, М. Хатляны: [краязнаўчы нарыс] / Міхась Лазар. — 2-е выд., дапоўненае і перапрацаванае. — Мінск : [[Кнігазбор]], 2008. — 121 с.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НК}}
{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Лазар Міхаіл Канстанцінавіч}}
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уздзенскім раёне]]</text>
      <sha1>izjzi3keeznze7bw8smj6v9k4wg7lj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Бенц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50167</id>
    <revision>
      <id>5172296</id>
      <parentid>4661469</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>дадана літаратура</comment>
      <origin>5172296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2501" sha1="g9xhj8jjvvd5o9m385qazghokz5qrmw" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Карл Фрыдрых Міхаэль Бенц''' ({{lang-de|Karl Friedrich Michael Benz}}; [[25 лістапада]] [[1844]], [[Мюльбург]], цяпер прыгарад [[Карлсруэ]] — [[4 красавіка]] [[1929]]) — нямецкі канструктар рухавікоў і аўтамабіляў, якому традыцыйна даецца першынства ў стварэнні бензінавага аўтамабіля. Іншыя сучаснікі Бенца, [[Готліб Даймлер]] і [[Вільгельм Майбах]], працавалі незалежна ад яго над тымі самымі задачамі, але Бенц першым запатэнтаваў свае вынаходніцтвы, якія былі звязаныя з усімі працэсамі ўнутранага згарання ў рухавіку аўтамабіля. У 1886 годзе Карл Бенц атрымаў патэнт на сваю першую мадэль рухавіка, якую ён зрабіў у 1878 годзе.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Image:Werkstatt Carl Benz.png|Carl Benz‘ workshop in Mannheim/Germany
Image:Benz Patent Motorwagen (replica) IMG 0850.jpg|Replica of the Benz Patent Motorwagen built in 1885
Image:Benz Patent Motorwagen Engine.jpg|Engine of the [[Benz Patent-Motorwagen Nummer 1|Benz Patent Motorwagen]]
Image:Karl Benz Führerschein.jpg|The world’s first drivers‘ licence, issued to Carl Benz on August 1, 1888
Image:Automuseum Dr Carl Benz.jpg|Automuseum Dr. Carl Benz in Ladenburg/Germany
Image:Patentmotorwagen mit Karl und Bertha Benz.jpg|Carl and Bertha Benz
Image:berthabenzmemorialrouteschild.jpg|Official sign of Bertha Benz Memorial Route, commemorating the world's first long distance journey with a Benz Patent Motorwagen in 1888
Image:WslErsteTanke.jpg|The World’s first Filling-Station, the City Pharmacy in Wiesloch/Germany
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенц Карл Фрыдрых|Шахлевіч Л. М|102}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.automuseum-dr-carl-benz.de Automuseum Dr. Carl Benz, Ladenburg/Germany]
* [http://www.bertha-benz.de/indexen.php?inhalt=home Bertha Benz Memorial Route]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Бенц Карл}}
[[Катэгорыя:Канструктары аўтамабіляў]]</text>
      <sha1>g9xhj8jjvvd5o9m385qazghokz5qrmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konami</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50184</id>
    <revision>
      <id>5172318</id>
      <parentid>5162303</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка, афармленне</comment>
      <origin>5172318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3178" sha1="l40ervyft4te19z03jkvqlmjc7khgmm" xml:space="preserve">{{Кампанія
| Назва = Konami
| Лагатып = [[Выява:Konami 4th logo 2.svg|250px|Лагатып Konami Corporation]]
| Тып = Публічная кампанія
| Размяшчэнне = [[Токіа]], {{Сцяг Японіі}}
| Заснавальнікі = Кагэмаса Дадзукі
| Заснавана = 21 сакавіка [[1969]] года
| Лістынг на біржы = ({{tyo|9766}})
| Чысты прыбытак = {{павелічэнне}} ¥10,874 блн. ($113 млн) (2009)
| Аперацыйны прыбытак = {{павелічэнне}} ¥33.8 блн. (2009)
| Абарачэнне = {{павелічэнне}} ¥309,771 млн. ($3.24 блн.) (2009)
| Галіна = [[Гульнябуд]],&lt;br /&gt; [[Выдавецтва]],&lt;br /&gt; [[Забаўкі]],&lt;br /&gt; [[Здароўе]] і [[прыгажосць]]&lt;br /&gt;
| Прадукцыя = [[Bemani]]&lt;br /&gt;[[Castlevania]] &lt;br /&gt; [[Contra, серыя гульняў|Contra]]&lt;br /&gt;[[Dance Dance Revolution]]&lt;br /&gt;[[Metal Gear]]&lt;br /&gt; [[Pro Evolution Soccer, серыя гульняў|Pro Evolution Soccer]]&lt;br /&gt;[[Silent Hill]]&lt;br /&gt;[[Чарапашкі Мутанты Ніндзя 2: Бой Нексуса]]
| Сайт = [http://www.konami.com www.konami.com]
}}
'''Konami Corporation'''  — [[Японія|японская]] [[кампанія]], вядомая як распрацоўшчык і выдавец [[відэагульня]]ў, цацак для дзяцей, [[плацежная картка|плацежных картак]], [[анімэ]], гандлёвых, гульнявых, забаўляльных аўтаматаў і іншых прадуктаў. Кампанія была заснаваная ў 1969 годзе як пракатчык і наладчык джукбоксаў у [[Асака|Асацы]]. Заснавальнікам быў Кагэмаса Кадзукі, які і дагэтуль з’яўляецца старшынёй кампаніі.

Назва ''Konami'' складаецца з прозвішчаў заснавальнікаў — Кагэмасы '''Ко'''дзукі і яго партнёраў Есінабу '''На'''камы, Хіра '''М'''ацуды і Секіці '''І'''ісіхары, разам якія заснавалі ''Konami Industry Co., Ltd'' у 1973 годзе. ''Konami'' гэтак жа можа азначаць «''маленькая хваля(і)''» на японскай мове. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Токіа.

[[Выява:Tokyo Midtown East.jpg|thumb|Штаб-кватэра]]

== Ключавыя постаці ==
* [[Хідэа Кадзіма]]
* [[Кодзі Ігарасі]]

== Выдадзеныя гульні ==
* серыя [[Pro Evolution Soccer]], [[Pro Evolution Soccer 2]], [[Pro Evolution Soccer 3]], [[Pro Evolution Soccer 4]], [[Pro Evolution Soccer 5]]
* серыя [[Silent Hill 1]], [[Silent Hill 2]], [[Silent Hill 3]]

{{зноскі}}

{{rq|sources}}

{{bemani}}
{{Nikkei 225}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Вытворцы відэагульняў Японіі]]
[[Катэгорыя:Konami]]</text>
      <sha1>l40ervyft4te19z03jkvqlmjc7khgmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганарэя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50835</id>
    <revision>
      <id>5172213</id>
      <parentid>3482142</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5172213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1966" sha1="4o7g787a3f9om4yikbtztopbcaoqwm3" xml:space="preserve">{{Хвароба
| Name           = Ганарэя
| Image          = Neisseria_gonorrhoeae_01.png
| Caption        = Культываванне ўзбуджальніка на пажыўным асяроддзі.
| DiseasesDB     = 
| ICD10          = A54
| ICD9           = {{ICD9|098}}
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID = D006069
}}
'''Ганарэ́я''' (ад {{lang-la|Gonorrhoea}}) — запаленне [[слізістая абалонка|слізістай абалонкі]], якое выклікае грамадмоўны дыплакок — ганакок {{lang-la|''Neisseria gonorrhoea''}}. Узбуджальнік быў адкрыты ў 1879 годзе [[Альберт Нейсер|Альбертам Нейсерам]]. Адносіцца да венерычных захворванняў.

== Праява хваробы ==
Захворванне праяўляецца праз 3-7 сутак пасля заражэння; працякае або востра, або хранічна. Вострая ганарэя характарызуецца вылучэннем спачатку слізі, а потым гною, адчуваннем казытання, палення і [[боль|болі]] ў канале, частымі пазывамі да мачавыпускання, вельмі хваравітага. Прыблізна ў паловы заражаных людзей не назіраецца ніякіх сімптомаў, асабліва ў пачатку захворвання.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{request|stub|sources|topic=medicine}}
{{ЗППШ}}
[[Катэгорыя:Захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам]]
[[Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні]]
[[Катэгорыя:Інфекцыі выкліканыя граматрыцатэльнымі кокамі]]</text>
      <sha1>4o7g787a3f9om4yikbtztopbcaoqwm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боршч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53804</id>
    <revision>
      <id>5172596</id>
      <parentid>5118942</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42058-16</username>
        <id>171850</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5172596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41058" sha1="pl0biosk2ht6lqjrl1lfy30m6ugomr0" xml:space="preserve">{{страва}}
'''Боршч''' — традыцыйная [[страва]] [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]], асноўная [[Суп|першая страва]] [[украінская кухня|ўкраінскай кухні]].

== Разнавіднасці ==
Мае каля пятнаццаці разнавіднасцяў. У сувязі з гэтым у баршчу выкарыстоўваецца не толькі [[свініна]], але і [[ялавічына]], [[бараніна]], [[вяндліна]], [[сасіска|сасіскі]], [[кураціна]], мяса качкі ці гусі або толькі касцяны [[булён]] (без мяса).

Яшчэ больш разнастайная ў баршчу [[гародніна]]: сюды могуць уваходзіць [[бульба]], [[капуста]], кабачкi, [[фасоля]], [[памідор]]ы, [[яблык]]і, [[рэпа]], [[морква]], струкі [[гарох]]у, [[балгарскі перац]], [[кукуруза]].

Але незалежна ад таго, колькі і якая гародніна будзе ў баршчу, асноўным, галоўным кампанентам, што вызначае смак, будуць [[буракі]]. Яны могуць быць свежымі, [[Бураковы квас|квашанымі]], у форме бурачковага расолу і бурачковай ботвы, але яны заўсёды будуць дамінаваць і па смаку, і па колеры ў любым кштлалце баршчу.

Важнай адметнай рысай баршчу з’яўляецца таксама багатае ўжыванне прыпраў. Без цыбулі ([[цыбуля рэпчатая|рэпчатай]] і зялёнай), [[часнок|часнаку]], перцу ([[чырвоны перац|чырвонага]] і [[чорны перац|чорнага]]), [[любісток]]а, дудніка (ангелікі), [[кроп]]у, [[маяран]]а, [[чабер]]а, [[кішнец]]а, [[пятрушка|пятрушкі]], [[сельдэрэй|сельдэрэю]] не можа быць добрага, сапраўднага баршча. Некаторыя віды баршчу, разам з мясной і гароднінай часткай, маюць і засыпку з мучных вырабаў. Так, у палтаўскай боршч дадаюць [[галушкі]], у літоўскі (або старавалынскі) маленькія пельмешкі — калтуны, у адэскі — [[вушкі]] (невялікія кавалачкі тэсту) або [[локшына|локшыну]], у чарнігаўскі (батурынскі, маларасійскі) — мучную падболтку.

Важнай адметнай рысай баршчоў варта лічыць і тое, што іх вадкая частка толькі часткова складаецца з вады (вада ідзе на выварку мяса або касцей), а галоўным чынам з спецыяльных баршчовых вадкасцяў: квасу-сіроўца, [[Бураковы квас|бурачковага квасу]], бурачковага расолу або ў крайнім выпадку — звычайнага [[Хлебны квас|хлебнага квасу]]. Выбар той ці іншай вадкасці залежыць ад складу баршчу, звязаны з яго найменнем і аказвае, натуральна, уплыў на агульны смак стравы. Да некаторых відаў баршчу могуць быць дададзеныя грыбы і [[гарчыца]]. Агульнай, як і буракі, з’яўляецца запраўка ў выглядзе [[смятана|смятаны]]. Яна ўваходзіць у склад амаль усіх баршчоў, акрамя адэскага і літоўскага, якія гатуюцца на курыным і гусіным булёне.[[Выява:Борщ.JPG|thumb|Боршч]]Такім чынам, ужо па сваім складзе, па наборы прадуктаў боршч з’яўляецца складанай стравай, куды ўваходзіць у сярэднім да 20 і больш кампанентаў. Па тэхналогіі прыгатавання боршч не менш складаны, бо належыць да ліку заправачных супоў, частка прадуктаў у якіх папярэдне абсмажваецца або пасіруецца на патэльні і толькі потым закладваецца ў папярэдне прыгатаваны булён.

Варэнне баршчу доўжыцца не менш за 2-3 гадзіны (у выпадку выкарыстання мяса). Акрамя таго, прыналежнасцю баршчу з’яўляюцца яшчэ пшанічныя пампушкі або пышкі з цыбуляй; толькі з імі, а не з чорным хлебам, па-сапраўднаму ацэньваецца смак сапраўднага ўкраінскага баршчу.

== Гісторыя ==
Асноваю сучаснага класічнага баршчу з’яўляюцца тушаныя буракі. Вараць яго з [[капуста квашаная|квашанай капусты]], дадаючы [[морква|моркву]], рэпу, [[шчаўе]], грыбы, прыпушчаную, прытушаную гародніну і белую капусту, падкалочвалі мукой. Боршч ядуць ад Адрыятыкі да Беламор’я. Харваты — з марской рыбаю, славакі — з гусяцінай, басьнякі — з баранінай. А беларусы — перадусім з грыбамі і са шкваркамі.

Этымалогія слова «боршч» архаічная. Словы «боршч», «баршчэўнік», «баршчавік» існуюць ва ўсіх славянскіх мовах. Балканская «чарба» мае тую ж этымалогію. Лінгвісты мяркуюць, што гэтым словам першапачаткова называліся расліны з іглістымі, востраканцовымі лістамі, альбо з пякучым, вострым смакам. З гэтага кораню выводзіцца слова «бор» — калючыя, «вострыя» хваёвыя дрэвы.

Слова «боршч» як уласна «вадкая страва з буракоў і капусты» ва [[украінская мова|ўкраінскай мове]] фіксуецца толькі на пачатку [[18 стагоддзе|ХVIII ст]]. У [[польская мова|польскай]] вядома ад [[16 стагоддзе|ХVI ст]]. Паводле «Encyklopedyi Staropolskej» Зыгмунда Глогера, боршч посны падаваўся ў даўнія часы як адзіная страва ў дні вігіліі Божага Нараджэння і напярэдадні Вялікадня. Перадкалядны боршч гатаваўся на сушаных грыбах, з «вушкамі», фаршыраванымі рыбаю альбо грыбамі. Адтуль і беларуская прымаўка «еш боршч з грыбамі, а язык трымай за зубамі»: за перадкалядным, вігілійным сталом, спажываючы посную страву, урачыста маўчаць.

== Боршч ва Украіне ==
Найпершай стравай ва [[Украіна|Украіне]] па праву лічыцца боршч. Прыгатаваны па ўсіх правілах, ён можа скласці ўвесь абед. Ядуць яго і на вячэру. Назва «боршч» паходзіць ад стараславянскага «бърщъ», што азначае бурак, які абавязкова ўваходзіць у склад любога баршчу.

У залежнасці ад віду баршчу буракі тушаць, вараць або пякуць. Гатуюць баршчы ў асноўным на мясным булёне. Для надання асаблівага смаку многія баршчы вараць на квасе-сыраўцу або бураковым квасе.

Для прыгатавання квасу-сыраўцу спатрэбіцца 2 л кіпячонай вады, 500 г жытняй мукі, 10 г дражджэй. У цёплай вадзе развесці з дражджамі 1-2 ст. лыжкі мукі, даць пабрадзіць. Павінна атрымацца 1,5- 2 шклянкі закваскі. Астатнюю муку заліць гарачай вадой, замясіць цеста (гушчынёй, як смятана) і паставіць яго ў цёплае месца. Затым дадаць закваску, развесці цеста цёплай вадой. Па меры выкарыстання квас можна 3-4 разы даліваць халоднай вадой.

Для прыгатавання бурачнага квасу спатрэбіцца 10 л кіпячонай вады і 5 кг буракоў. Буракі абабраць, прамыць, 1/5 частку іх нарэзаць кружкамі, перамяшаць з цэлымі буракамі, заліць халоднай вадой і паставіць у цёплае месца. Пасля заканчэння працэсу браджэння вынесці на холад. Праз 13-15 дзён квас можна ўжываць. Па меры выкарыстання яго таксама можна 3-4 разы даліваць.

=== У культуры ===
Культура прыгатавання ўкраінскага баршчу 1 ліпеня 2022 г. была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]], як маючая патрэбу ў тэрміновай ахове. Украінскі боршч — неад’емная частка ўкраінскага сямейнага і грамадскага жыцця. Гэтай страве прысвечаны фестывалі і культурныя мерапрыемствы&lt;ref&gt;[https://www.unesco.org/ru/articles/kultura-prigotovleniya-ukrainskogo-borscha-vnesena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya?hub=701 Культура прыгатавання ўкраінскага баршчу ўнесена ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны]&lt;/ref&gt;.

== Выбраныя рэцэпты ==

=== Боршч беларускі ===
''300 г костак ад вяндліны, 200 г ялавічыны, 60 г сасісак, 2 буракі, 4—5 бульбін, 1 морква, 1 корань пятрушкі, 1 цыбуліна, 1 ст. лыжка тамату-пюрэ, 1 ст. лыжка топленага сала, 4 ч. лыжкі смятаны, 1 ст. лыжка мукі, соль, цукар, воцат, зелень кропа&quot;.

Нарубленыя косткі ад вяндліны і мяса памыць, заліць халоднай вадой, давесці да кіпення, зняць пену і працягваць варыць на невялікім агні, у канцы гатавання пасаліць. Гатовы булён працадзіць. Буракі адварыць, абабраць, нашаткаваць. Змельчаныя моркву, пятрушку, цыбулю абсмажыць на топленым сале, дадаць тамат-пюрэ і яшчэ трошкі патрымаць на слабым агні. У булён, які кіпіць, апусціць нарэзаную кубікамі бульбу, падрыхтаваныя буракі, цыбулю і карэнне з таматам. Калі бульба зварыцца, заправіць боршч мукой, разведзенай ахалоджаным булёнам, цукрам, воцатам, пакласці нарэзаныя кавалачкамі сасіскі і варанае мяса. Даць закіпець.

Падаць са [[смятана]]й і дробна нарэзанай зеленню [[кроп]]а.

=== Боршч украінскі ===
''500 г мяса, 400 г капусты, 400 г бульбы, 250 г буракоў, 1 корань пятрушкі, 1 морква, 2 цыбуліны, 50 г салодкага перцу, 25 г сала, 50 г сметанковага масла, 0,5 шклянкі тамату-пюрэ, 0,5 шклянкі смятаны, 1 ст. лыжка воцату, 1 ст. лыжка цукру, 1 ч. лыжка мукі, 5-6 зубкоў часнаку, перац чорны і духмяны, лаўровы ліст, соль.''

Зварыць мясны булён. Буракі абабраць, прамыць, нарэзаць саломкай, апырскаць воцатам, перамяшаць, дадаць тлушч, зняты з булёну, цукар і тушыць да напаўгатоўнасці. Цыбулю, моркву, пятрушку нарэзаць саломкай, абсмажыць на масле.
У працэджаны булён пакласці нарэзаную кубікамі бульбу, давесці да кіпення, дадаць нашаткаваную свежую капусту, нарэзаны саломкай салодкі перац, праз 15 хвілін — тушаныя буракі, пасераваныя карэнне і цыбулю, чорны і духмяны перац, лаўровы ліст, падсмажаную на масле і разведзеную булёнам муку, варыць яшчэ каля 10 хвілін. Заправіць салам, патоўчаным з часнаком, давесці да кіпення, даць настаяцца.
Пры падачы на стол у талерку з баршчом пакласці варанае мяса, смятану, пасыпаць дробна нарэзанай зеленню пятрушкі.

=== Боршч украінскі па-канатопску ===
''200 г ялавічыны, 200 г бараніны, 1/4 частка курыцы, 2 шклянкі бурачнага квасу, 1 шклянка квасу-сыраўцу, 1,5 бурака, 1 корань пятрушкі, 1 морква, 300 г бульбы, 400 г капусты, 50 г сала, 1 ч. лыжка мукі, 1 памідор, 1 жаўток, 0,5 шклянкі смятаны, зялёная цыбуля, кроп, соль.''

Бураковы квас і квас-сыравец развесці вадой з такім разлікам, каб атрымалася 2 л вадкасці. Пакласці ў яе мяса і кавалак курыцы, варыць да гатоўнасці курыцы, пасля чаго яе выняць. У булён з мясам апусціць нашаткаваныя буракі, змельчаныя моркву і корань пятрушкі. Калі буракі зварацца, пакласці нарэзаную бульбу і капусту і працягваць гатаваць.

Сала дробна парэзаць, дадаць муку, змельчаны кроп, зялёную цыбулю і ўсё патаўчы да ўтварэння аднароднай зялёнай масы, пакласці яе ў боршч. Калі капуста і бульба стануць мяккімі, дадаць нарэзаны свежы памідор, даць пракіпець.
Падаючы боршч, пакласці ў яго расцёрты са смятанай яечны жаўток, у кожную талерку — кавалачкі ялавічыны, бараніны, курыцы.

=== Боршч палтаўскі (з галушкамі) ===
500 г кураціны, 400 г капусты, 300 г бульбы, 1 бурак, 40 г сала, 50 г сметанковага масла, 0,5 шклянкі тамату-пюрэ, 0,5 шклянкі смятаны, 1 морква, 1 корань пятрушкі з зеленню, 1 цыбуліна, 1 ст. лыжка воцату, перац, соль.
Для галушак: 100—120 г грэцкай мукі, 3 ст. лыжкі вады, 1 яйка, соль.
Зварыць булён з курыцы. Бурак нарэзаць саломкай, патушыць з булёнам і воцатам. Асобна абсмажыць разам з нашаткаванай цыбуляй моркву і пятрушку, дадаць тамат-пюрэ.

У булён, які кіпіць, пакласці парэзаныя бульбу і капусту, варыць 10-15 хвілін, затым дадаць тушаныя буракі, пасераваныя цыбулю і карэнне, тоўчанае з зеленню пятрушкі сала. Давесці боршч да гатоўнасці і даць настаяцца 20 хвілін.
У кіпячоную падсоленую ваду засыпаць трэцюю частку грэцкай мукі, добра размяшаць і астудзіць. Дадаць астатнюю муку, яйка, замясіць некрутое цеста. Патрошку браць яго сталовай лыжкай, апускаць у кіпячую падсоленую ваду і варыць да гатоўнасці.
У талерку з баршчом пакласці кавалак курыцы, галушкі, смятану, пасыпаць змельчанай зеленню пятрушкі.

=== Боршч кіеўскі ===
250 г ялавічыны, 250 г бараніны, 400 г капусты, 300 г бульбы, 400 г буракоў, 1 корань пятрушкі з зеленню, 0,5 кораня сельдэрэю, 1 морква, 2 цыбуліны, 0,5 л бурачнага квасу, 2 ст. лыжкі фасолі, 0,75 шклянкі тамату-пюрэ, 100 г сметанковага масла, 40 г сала, 0,5 шклянкі смятаны, 1 яблык (кіслы), лаўровы ліст, перац, соль.

Бурачны квас уліць у гарачую ваду, пакласці ялавічыну і варыць да гатоўнасці. Мяса нарэзаць кавалачкамі, булён працадзіць. Буракі нашаткаваць і тушыць з дробна нарэзанай баранінай (пажадана грудзінкай) і булёнам. Моркву, пятрушку, сельдэрэй і цыбулю дробна нарэзаць і абсмажыць на масле разам з таматам-пюрэ. Сала патаўчы з сырой цыбуляй і зеленню пятрушкі. Фасолю адварыць.
Нарэзаныя бульбу і капусту заліць булёнам і варыць 10-15 хвілін, пакласці тушаныя буракі і бараніну, пасераваныя цыбулю і карэнне, нарэзаны скрылькамі яблык, вараную фасолю, тоўчанае сала, перац, лаўровы ліст, соль і варыць да гатоўнасці.
Падаць боршч са смятанай.

=== Боршч кіеўскі з грыбамі ===
60 г сушоных грыбоў, 300 г бульбы, 0,5 качана капусты, 1 бурак, 1 корань пятрушкі з зеленню, 1 морква, 1 цыбуліна, 2 шклянкі бурачнага квасу, 1 ч. лыжка мукі, 0,5 шклянкі тамату-пюрэ, 0,5 шклянкі смятаны, 100 г сметанковага масла, 2 жаўткі, лаўровы ліст, перац, цукар, соль.

Папярэдне замочаныя грыбы зварыць, булён працадзіць. Грыбы дробна парэзаць. Буракі нашаткаваць і патушыць з часткай грыбнога булёну.
У грыбны булён, які кіпіць, пакласці нарэзаныя капусту і бульбу, варыць 15 хвілін. Затым дадаць пасераваныя з таматам-пюрэ цыбулю і карэнне, падрыхтаваныя грыбы, падсмажаную на масле і разбаўленую грыбным булёнам муку, соль, перац, цукар, даць пакіпець 5 хвілін, уліць бурачны квас і давесці да гатоўнасці.
Пры падачы на стол у талерку з баршчом пакласці смятану, змешаную з сырымі жаўткамі, пасыпаць зеленню пятрушкі.

=== Боршч валынскі ===
500 г мяса, 800 г капусты, 250 буракоў, 4 памідоры, 1 морква, 1 корань пятрушкі з зеленню, 1 цыбуліна, 100 г сметанковага масла, 4 ст. лыжкі смятаны, 4 гарошыны духмянага перцу, лаўровы ліст, соль.
Зварыць мясны булён, працадзіць яго, мяса нарэзаць кавалкамі. Абабраныя буракі зварыць да напаўтатоўнасці, нарэзаць саломкай. Змельчаныя моркву, пятрушку, цыбулю падсмажыць на сметанковым масле. Свежыя памідоры нарэзаць кубікамі, абсмажыць з маслам, працерці праз сіта.
У булён, які кіпіць, пакласці нарэзаную саломкай капусту, падрыхтаваныя буракі і варыць 15-20 хвілін, затым дадаць пасераваныя цыбулю і карэнне, працёртыя памідоры, духмяны перац, лаўровы ліст, пасаліць і давесці да гатоўнасці.
У талерку з баршчом пакласці мяса, смятану, дробна нарэзаную зелень.

=== Боршч чарнігаўскі ===
500 г мяса, 400 г капусты, 400 г бульбы, 250 г буракоў, 1 невялікі кабачок, 100 г фасолі, 2 памідоры, 2 кіслыя яблыкі, 0,5 шклянкі тамату-пюрэ, 0,5 шклянкі смятаны, 100 г сметанковага масла, 1 корань пятрушкі з зеленню, 1 морква, 1 цыбуліна, перац, лаўровы ліст, соль.
Нарэзаныя саломкай буракі патушыць з таматам-пюрэ. Змельчаныя пятрушку, моркву, цыбулю абсмажыць на масле, кабачкі нарэзаць кубікамі і таксама абсмажыць. Асобна зварыць фасолю.
У мясны булён пакласці нашаткаваную капусту, нарэзаную бульбу і варыць 10-15 хвілін. Затым дадаць фасолю з адварам, тушаныя буракі, абсмажаныя кабачкі, карэнне і цыбулю, нарэзаныя яблыкі і памідоры, духмяны перац, соль, лаўровы ліст, і давесці боршч да гатоўнасці.
Пры падачы на стол у талерку пакласці кавалак мяса, смятану, пасыпаць дробна нарэзанай зеленню пятрушкі.

=== Боршч галіцкі ===
500 г мяса, 250 г буракоў, 300 г капусты, 400 г бульбы, 1 корань пятрушкі, 1 морква, 1 цыбуліна, 2-3 ст. лыжкі тамату-пюрэ, 2 ч. лыжкі мукі, 100 г сметанковага масла, 4 ст. лыжкі смятаны, 3 шклянкі бурачнага квасу, духмяны перац, лаўровы ліст, соль.
Зварыць мясны булён.

Нарэзаныя буракі патушыць з таматам-пюрэ і часткай бурачнага квасу. Абсмажыць на масле змельчаныя моркву, пятрушку, цыбулю і муку (дадаць у канцы). Змяшаць з пасераванай мукой.
У кіпячы булён пакласці нарэзаныя капусту і бульбу, праз 15 хвілін дадаць тушаныя буракі, пасераваныя карэнне і цыбулю, духмяны перац, соль, лаўровы ліст і давесці да гатоўнасці.
За 15 хвілін да падачы на стол у рондаль з баршчом уліць пракіпячоны бурачны квас, які застаўся.
Падаць са смятанай.

=== Боршч львоўскі ===
500 г мяса, 500 г буракоў, 400 г бульбы, 1 морква, 1 корань пятрушкі з зеленню, 200 г сасісак, 1 цыбуліна, 2 ст. лыжкі тамату-пюрэ, 2 ст. лыжкі сметанковага масла, 1 ч. лыжка цукру, 2 ст. лыжкі воцату, 4 ст. лыжкі смятаны, перац, лаўровы ліст, соль.
Зварыць мясны булён.

Буракі добра прамыць і зварыць да напаўгатоўнасці, затым абабраць, нарэзаць саломкай і патушыць з таматам-пюрэ.
У булён пакласці нарэзаную бульбу, давесці да кіпення, дадаць падрыхтаваныя буракі, абсмажаныя на масле моркву, пятрушку і цыбулю, чорны перац гарошкам, соль, цукар і варыць да гатоўнасці, у канцы варкі пакласці лаўровы ліст, нарэзаныя і злёгку падсмажаныя сасіскі.
У талерку з баршчом пакласці смятану, змельчаную зелень пятрушкі.

=== Боршч з мяснымі вушкамі ===
500 г ялавічыны, 200 г буракоў, 1 морква, 1 корань пятрушкі, 1 корань сельдэрэю, 1 ч. лыжка цукру, 5 шт. сушаных грыбоў, 1 ст. лыжка воцату, 0,5 ст. лыжкі крухмалу, чорны перац гарошкам, лаўровы ліст, соль.

''Для вушак:'' 1,5 шклянкі мукі, 100 г сметанковага маргарыну, 150 г адваранага мяса, 1 яйка, 1 цыбуліна, 50 г сметанковага масла, 1 лустачка булкі, перац, соль.

З мяса зварыць булён з дабаўленнем грыбоў, карэння, чорнага перцу гарошкам, лаўровага ліста. Булён працадзіць.
Буракі зварыць у лупінах, абабраць, змяльчыць на буйной тарцы, заліць булёнам, падкісленым воцатам або цытрынавай кіслатой, і даць настаяцца (30 хвілін). Пасля гэтага булён зноў працадзіць прыбавіць цукар, разведзены ахалоджаным булёнам крухмал і давесці да кіпення.
Вушкі прыгатаваць наступным чынам. Прапусціць праз мясарубку варанае мяса, замочаную ў вадзе або малацэ булку, падсмажаную цыбулю, убіць яйка, дадаць перац, соль, перамяшаць. З мукі, вады, змельчанага на тарцы сметанковага маргарыну і солі замясіць цеста, тонка раскачаць яго і нарэзаць квадратамі памерам 3х3 см. На кожны пакласці шарык з фаршу і зашчыпаць у выглядзе трохвугольніка. Вушкі засыпаць у кіпячую ваду і адварыць.

У талерку пакласці вушкі і заліць гарачым [[булён]]ам.

=== Боршч сялянскі ===
500 г бараніны, 300 г [[Буракі|буракоў]], 400 г капусты, 400 г бульбы, 100 г фасолі, 1 кіслы яблык, 1 морква, 1 корань пятрушкі з зеленню, 2 цыбуліны, 100 г сметанковага масла, 50 г сала, 3 ст. лыжкі тамату-пюрэ, 1 шклянка квасу-сыраўцу, 0,5 шклянкі смятаны, перац, лаўровы ліст, соль.
 
З бараніны зварыць булён. Нарэзаныя саломкай буракі патушыць з маслам, таматам-пюрэ і квасам-сыраўцом. Фасолю адварыць.
У кіпячы булён апусціць нашаткаваную капусту і нарэзаную кубікамі бульбу, варыць 15 хвілін. Затым пакласці фасолю з адварам, тушаныя буракі, абсмажаныя на масле моркву, пятрушку і цыбулю, нарэзаны долькамі яблык, перац, лаўровы ліст, соль і варыць да гатоўнасці. Борш заправіць салам, расцёртым з цыбуляй.
 
Падаць са [[смятана]]й і дробна нарэзанай зеленню пятрушкі.

=== Боршч з кіслай капустай ===
500 г мяса, 500 г кіслай капусты, 400 г бульбы, 50 г буракоў, 1 корань пятрушкі, 1 морква, 1 цыбуліна, 150 г сметанковага масла, 1 ст. лыжка тамату-пюрэ, па 1 ч. лыжцы цукру і воцату, 4 ст. лыжкі смятаны, зелень, перац, лаўровы ліст, соль.
Зварыць мясны булён. Кіслую капусту (калі вельмі кіслая, прамыць халоднай вадой) патушыць з маслам. Таксама патушыць буракі, нарэзаныя саломкай, дадаўшы булён, цукар і воцат. Моркву, пятрушку, цыбулю абсмажыць на масле, у канцы дадаць [[тамат-пюрэ]].
У булён пакласці нарэзаную бульбу, праз 10-15 хвілін дадаць тушаныя капусту і буракі, пасераваныя цыбулю і карэнне, перац, лаўровы ліст, соль, давесці да гатоўнасці і даць настаяцца.

Падаць са [[смятана]]й і змельчанай зеленню пятрушкі або кропу.

=== Боршч з грыбамі і чарнаслівам ===
100 г сушаных грыбоў, 400 г буракоў, 400 г капусты, 400 г бульбы, 1 морква, 1 корань пятрушкі з зеленню, 1 цыбуліна, 0,5 шклянкі тамату-пюрэ, 100 г сметанковага масла, 100 г чарнасліву, 1 ч. лыжка мукі, перац, лаўровы ліст, соль.
 
Прамытыя грыбы зварыць, выняць з булёну і дробна парэзаць. Нарэзаныя саломкай буракі патушыць з грыбным булёнам і таматам-пюрэ да напаўгатоўнасці. Моркву, пятрушку, цыбулю абсмажыць на масле, змяшаць з пасераванай мукой.

У кіпячы грыбны булён пакласці нашаткаваную капусту, кубікі бульбы, праз 5 хвілін дадаць прамыты чарнасліў, варэзаныя грыбы, тушаныя буракі, пасераваныя цыбулю, карэнне і муку, перац, лаўровы ліст, соль і варыць да гатоўнасці.
Пры падачы на стол боршч пасыпаць змельчанай зеленню пятрушкі.

=== Боршч з баклажанамі ===
500 г мяса, 200 г буракоў, 200 г бульбы, 100 г баклажанаў, 200 г капусты, 50 г салодкага перцу, 2 памідоры, 1 корань пятрушкі, 1 морква, 1 цыбуліна, 150 г сметанковага масла, 2 ст. лыжкі тамату-пюрэ, 1 ч. лыжка цукру, 1 шклянка бурачнага квасу, 4 ст. лыжкі смятаны, перац, лаўровы ліст, зелень, соль.
У звараны мясны булён пакласці нарэзаную скрылькамі бульбу, нашаткаваную капусту і нарэзаныя кубікамі баклажаны (ачышчаныя ад скуркі), праз 10-15 хвілін дадаць нарэзаны саломкай салодкі перац, долькі памідораў, буракі, патушаныя з маслам, таматам-пюрэ і бурачным квасам, а таксама пасераваныя моркву, пятрушку і цыбулю, варыць яшчэ 7-10 хвілін. Заправіць соллю, цукрам, перцам, лаўровым лістом і давесці да гатоўнасці.
Падаць боршч са смятанай і змельчанай зеленню кропу і пятрушкі.

=== Боршч халодны ===
800 г буракоў, 600 г бульбы, 2 яйкі, 2 агуркі, 0,5 шклянкі смятаны, 2 ч. лыжкі цукру, 4 ст. лыжкі змельчанай зялёнай цыбулі, 1 ст. лыжка змельчанага кропу, па 4 шклянкі бурачнага і бульбянога адвару, [[воцат]], [[соль]].

Палову буракоў спячы, абабраць, нарэзаць саломкай. Астатнія абабраць, зварыць у падкісленай воцатам вадзе, таксама нарэзаць.
У асобным посудзе зварыць абабраную бульбу, нарэзаць брусочкамі. Падрыхтаваную агародніну заліць змешаным адварам буракоў і бульбы, ахаладзіць, затым дадаць нарэзаныя свежыя агуркі, вараныя яйкі, зялёную цыбулю, соль і цукар. Усё добра перамяшаць.
Пры падачы на стол пакласці смятану і кроп.

=== Боршч крыварожскі халодны ===
200 г буракоў, 200 г бульбы, 200 г капусты, 60 г фасолі, 50 г салодкага перцу, 1 корань пятрушкі, 1 морква, 1 цыбуліна, 3 ст. лыжкі тамату-пюрэ, 3 ст. лыжкі алею, 4 ст. лыжкі смятаны, па 1 ч. лыжцы мукі, цукру і воцату, перац, зелень, соль.
Буракі нарэзаць саломкай і патушыць з таматам-пюрэ, воцатам і алеем. Нарэзаныя моркву, пятрушку і цыбулю абсмажыць на алеі, змяшаць з пасераванай мукой. Фасолю адварыць.

У ваду, якая кіпіць, пакласці нарэзаныя бульбу і капусту, гатаваць 10-15 хвілін, дадаць фасолю з адварам, нарэзаны саломкай салодкі перац, тушаныя буракі, пасераваныя цыбулю і карэнне, варыць яшчэ 5-7 хвілін. Заправіць боршч соллю, цукарам, перцам, даць трошкі пакіпець і ахаладзіць. Падаць са смятанай і змельчанай пятрушкай.

=== Боршч халодны сялянскі ===
400 г буракоў, 400 г бульбы, 200 г сухафруктаў, 2 свежыя агуркі, 2 яйкі, 1,5 ст. лыжкі цукру, 1 ст. лыжка воцату, 0,5 шклянкі смятаны, 0,5 шклянкі змельчанай зялёнай цыбулі, кроп, соль.
Буракі спячы ў духоўцы, абабраць, нарэзаць саломкай, апырскаць воцатам, даць пастаяць. Зварыць нарэзаную кубікамі бульбу. Сушаныя яблыкі, слівы і вішні ў асобным посудзе зварыць да гатоўнасці, зліць адвар, змяшаць яго з бульбяным, ахаладзіць. Пакласці ў адвар звараныя бульбу і садавіну, падрыхтаваныя буракі, нарэзаныя агуркі і вараныя яйкі, заправіць соллю, цукрам.
У талерку з баршчом пакласці смятану, цыбулю, кроп.
Акрамя баршчоў, ва ўкраінскай кухні шмат іншых першых страў — капуснякі, расольнікі, юшкі, кулешыкі, куляшы і інш.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.langet.ru/html/b/bor1.html Борщ]
* [http://belcook.com/post/borshh-belorusskij/ Боршч беларускі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140115015315/http://belcook.com/post/borshh-belorusskij/ |date=15 студзеня 2014 }}
* [http://talerka.org/?p=79 Рэцэпт баршча з марынаваных буракоў на сайце Talerka.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306075453/http://talerka.org/?p=79 |date=6 сакавіка 2016 }}
* [http://www.knihi.com/kuchnia/ukrainskaja.html Украінская кухня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090227023750/http://knihi.com/kuchnia/ukrainskaja.html |date=27 лютага 2009 }}
* [http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=7664 Боршч]
* [http://www.cookbook.in.ua/2008/06/blog-post.html  Українська кухня: Борщі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100416033027/http://cookbook.in.ua/2008/06/blog-post.html |date=16 красавіка 2010 }}
* [http://www.traditions.org.ua/traditsiyni-stravi/borsch.html Борщ, український борщ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413202842/http://traditions.org.ua/traditsiyni-stravi/borsch.html |date=13 красавіка 2010 }}
* [http://vsadu.kiev.ua/recepty-tradycijnyx-strav/ukrajinski-borshhi/ Рецепти традиційних страв — Українські борщі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091204054447/http://vsadu.kiev.ua/recepty-tradycijnyx-strav/ukrajinski-borshhi/ |date=4 снежня 2009 }}

{{Буракі}}
{{Капуста агародная}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Супы з агародніны]]
[[Катэгорыя:Беларуская кухня]]
[[Катэгорыя:Украінская кухня]]
[[Катэгорыя:Стравы з буракоў]]
[[Катэгорыя:Стравы з капусты]]
[[Катэгорыя:Стравы на аснове квасу]]
[[Катэгорыя:Боршч]]</text>
      <sha1>pl0biosk2ht6lqjrl1lfy30m6ugomr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЧКД</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54152</id>
    <revision>
      <id>5172341</id>
      <parentid>3329693</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6448" sha1="3qaeb6soofvwij1c40rpdsnkifxw9bu" xml:space="preserve">'''ЧКД — Чэшскамараўская Колбен-Данек''' (''ČKD — Českomoravská Kolben-Danek'') — адна з найбуйнейшых і найстарэйшых марак у машынабудаванні і электратэхніцы [[Чэхія|Чэхіі]] (былой [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]).

== Гісторыя ==

Створана ў 1927 годзе праз зліццё трох кампаній: «Першая чэшска-мараўская машынабудаўнічая фабрыка», «Колбэн і кампаньёны» і «Данек і кампаньёны».

У 1930-х гады займалася электратэхнічнай вытворчасцю, уключаючы паратурбінныя ўстаноўкі і помпы, вытворчасцю лакаматываў, кампрэсараў, дызельных рухавікоў, вырабляла парагенератары. Двума іншымі важнымі кірункамі дзейнасці была вытворчасць бытавой тэхнікі (пральныя машыны, пыласосы, халадзільнікі) і ваеннай прадукцыі.

Падчас нямецкай акупацыі большая частка вытворчасці скіравана на забеспячэнне [[Вермахт]]а, кампанія была перайменавана на '''БММ''' ({{lang-de|Böhmisch-Mährische Maschinenfabrik AG}}). У прыватнасці кампанія выпускала лёгкі танк [[Panzer 38(t)]] і самаходную супрацьтанкавую гармату [[Jagdpanzer 38(t)]].

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны «ЧКД» нацыяналізавана. На працягу 45 гадоў, калі Чэхаславакія была сацыялістычнай дзяржавай, прадпрыемства расло, падзялялася на асобныя фірмы. Усе традыцыйныя кірункі «ЧКД» захаваліся, арыентацыя на экспарт у сацыялістычныя краіны і [[краіны на стадыі развіцця]] дазволіла павялічыць аб’ёмы вытворчасці. Кампанія стала сусветным лідарам вытворчасці трамваяў (пад маркай «Татра», добра вядомыя у СССР). У той перыяд у кампаніі працавала да 50 000 супрацоўнікаў. Галоўнымі відамі прадукцыі былі лакаматывы, турбакампрэсары, тырыстарныя пераўтваральнікі, трамваі, якія пастаўляліся ў аб’ёмах соцень і нават тысяч асобнікаў штогод.

Пасля 1990 года створана акцыянернае таварыства «ЧКД Прага», цалкам належыць дзяржаве, з васемнаццаццю даччынымі таварыствамі. У 1994 годзе 51 % акцый «ЧКД» пераходзіць да акцыянернага таварыства «ІНПРО» і засноўваецца АТ «ЧКД Прага Холдынг». У 1995 годзе Завод «ЧКД Прага — Сміхаў» быў закрыты і вытворчасць пераносіцца на завод «ЧКД Злічын». Адбываецца паніжэнне аб’ёмаў экспарту і вытворчасці, некаторыя даччыныя таварыствы сталі неплацежаздольнымі і на іх маёмасць аб’яўлены конкурс.

Урэшце, у 1998 годзе з-за нерэнтабельнасці вытворчасці пачынаецца працэдура банкруцтва прадпрыемства і ў 1999 годзе [[холдынг]] «ЧКД» ліквідаваны.

У 1998 годзе з’явілася на рынку акцыянернае таварыства «11FITE» мэтай якога з’яўляецца аднаўленне маркі «ЧКД».

У 2004 годзе ўзнікае Група «ЧКД Прага», якая складаецца з асобных фірмаў: АТ «ЧКД Прага ДІЗ», АТ «ЧКД НОВАЕ Энерга», АТ «ЧКД Электратэхніка», АТ «Паўправаднікі» і АТ «ЭТТ энергетыкі».

У 2008 годзе ў склад канцэрна «ČKD GROUP» ўвайшла кампанія «ČKD EXPORT, a.s.» (былая «ŠKODAEXPORT, a.s.»)

== Мадэлі трамваяў ==

=== Нармальны ===

:* [[Tatra T1|T1]]
:* [[Tatra T2|T2]]
:* [[Tatra T3|T3]]
:* [[Tatra T4|T4]]
:* [[Tatra T5A5|T5A5]]
:* [[Tatra T5B6|T5B6]]
:* [[Tatra T5C5|T5C5]]
:* [[Tatra T6B5|T6B5]]
:* [[Tatra T6A2|T6A2]]
:* [[Tatra T6A5|T6A5]]
:* [[Tatra T7B5|T7B5]]
:* [[Tatra T6C5|T6C5]]

=== Сучленены ===

:* [[Tatra K1|K1]]
:* [[Tatra K2|K2]]
:* [[Tatra K5|K5]]
:* [[Tatra KT4|KT4]]
:* [[KT8D5]]

=== Нізкі ===

:* [[Tatra RT6N1|RT6N1]]
:* [[Tatra RT6S|RT6S]]
:* [[Tatra RT8M|RT8M]]

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:T1 praha1.JPG|[[Tatra T1]]
File:T2 praha3.JPG|[[Tatra T2]]
File:Tram T3M Brno.jpg|[[Tatra T3]]
File:Bucharest Tatra tram 1.jpg|[[Tatra T4]]
File:Tatra T5C5 tram under 4000 number in Budapest.jpg|[[Tatra T5C5]]
File:Tatra-T6B5 tram in Minsk 02.jpg|[[Tatra T6B5]]
File:Mk Berlin Tram 5.jpg|[[Tatra T6A2]]
File:Tram T6A5 Ostrava.jpg|[[Tatra T6A5]]
file:Tatra T7B5 MSK.jpg|[[Tatra T7B5]]
File:Brno, Město Brno, Moravské náměstí, Tatra K2 (5).jpg|[[Tatra K2]]
File:Uk gth-tw301 03 g.jpg|[[Tatra KT4]]
File:Praha, Nové Město, Senovážné náměstí, Tatra KT8D5.jpg|[[Tatra KT8D5]]
File:Tatra RT6N1 Poznań RB2.JPG|[[Tatra RT6N1]]
File:Tram RT6S in Liberec tram depo.JPG|[[Tatra RT6S]]
File:MRT-3_Manila_train_towards_Ayala_Station.jpg|[[Tatra RT8M]]
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
* [http://www.ckd.cz/ Афіцыйны сайт групы кампаній «ЧКД»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100224072412/http://www.ckd.cz/ |date=24 лютага 2010 }} {{ref-cz}}

{{ČKD Tatra}}

[[Катэгорыя:Кампаніі Чэхіі]]</text>
      <sha1>3qaeb6soofvwij1c40rpdsnkifxw9bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валонія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54207</id>
    <revision>
      <id>5172475</id>
      <parentid>4906910</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3266" sha1="hnd18auy4deczwmhjrl0m59klzjw3to" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Арыгінальная назва        = Région wallonne &lt;br/&gt; Wallonische Region &lt;br/&gt; Waals Gewest
 |Родны склон               = Валоніі
 |Частка                    = [[Бельгія]]
 |Назва гімна               = Le Chant des Wallons
 |Форма кіравання           = [[Парламентарная манархія]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 30
 |lon_dir = E|lon_deg = 4|lon_min = 45
 |Заснавана                 = [[1980]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Шарлеруа]], [[Льеж]], [[Намюр]], [[Монс]], [[Ла-Лув'ер]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Міністр прэзідэнт Валоніі|Міністр-прэзідэнт]]
 |Кіраўнікі                 = [[Рудзі Дэмот]]
 |Плошча                    = 16.844
 |Этнахаронім               = [[Валонцы]]
 |Насельніцтва              = 3.546.329
 |Год ацэнкі                = 2012
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 211
 |ВУП (ППЗ)                 = 87,4 млрд 
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     = 2006
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 25.532
 |Валюта                    = [[Еўра]] (€, EUR)
 |Дамены                    = [[.be]], [[.eu]]
 |ISO                       = BE-WAL
 |Тэлефонны код             = 32
}}
'''Валонія''' ({{lang-fr|Wallonie}}, {{lang-nl|Wallonie}}, {{lang-de|Wallonien}}, {{lang-wa|Waloneye}}) — пяць паўднёвых правінцый [[Бельгія|Бельгіі]], дзе найболей распаўсюджанай з'яўляецца [[французская мова]]. З'яўляецца суб'ектам федэрацыі нараўне з [[Фламандскі рэгіён|Франдрыяй]] і [[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусельскай сталічным рэгіёнам]]. [[Сталіца]] — [[Намюр]]. Насельніцтва — 3.395.942 чалавекі (2005), плошча — 16.844 км².

== Паходжанне назвы ==
Этымалогія слова Валонія падобная са словам [[Уэльс]]. Абодва гэтых тапоніма паходзіць ад старажытнагерманскага слова «walh», што значыць — чужынец. Так германцы звалі тэрыторыі «чужых», гэта значыць не-германскіх народаў, якія гаварылі на не-германскіх мовах. Магчыма, што гэта слова, у сваю чаргу, узыходзіць да этноніма кельцкага племя [[волькі|волькаў]].

== Спасылкі ==
* [http://www.arsouye.be/ Л’Арсуй, валонская кібер-газета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080101094416/http://www.arsouye.be/ |date=1 студзеня 2008 }}

{{Адміністрацыйны падзел Бельгіі}}
{{Валонія ў тэмах}}

[[Катэгорыя:Валонія| ]]
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>hnd18auy4deczwmhjrl0m59klzjw3to</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172478</id>
      <parentid>5172475</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Зноскі */</comment>
      <origin>5172478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3283" sha1="d2g9xka0ruisxnlto8k1j1hmkau5rq9" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Арыгінальная назва        = Région wallonne &lt;br/&gt; Wallonische Region &lt;br/&gt; Waals Gewest
 |Родны склон               = Валоніі
 |Частка                    = [[Бельгія]]
 |Назва гімна               = Le Chant des Wallons
 |Форма кіравання           = [[Парламентарная манархія]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 30
 |lon_dir = E|lon_deg = 4|lon_min = 45
 |Заснавана                 = [[1980]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Шарлеруа]], [[Льеж]], [[Намюр]], [[Монс]], [[Ла-Лув'ер]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Міністр прэзідэнт Валоніі|Міністр-прэзідэнт]]
 |Кіраўнікі                 = [[Рудзі Дэмот]]
 |Плошча                    = 16.844
 |Этнахаронім               = [[Валонцы]]
 |Насельніцтва              = 3.546.329
 |Год ацэнкі                = 2012
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 211
 |ВУП (ППЗ)                 = 87,4 млрд 
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     = 2006
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 25.532
 |Валюта                    = [[Еўра]] (€, EUR)
 |Дамены                    = [[.be]], [[.eu]]
 |ISO                       = BE-WAL
 |Тэлефонны код             = 32
}}
'''Валонія''' ({{lang-fr|Wallonie}}, {{lang-nl|Wallonie}}, {{lang-de|Wallonien}}, {{lang-wa|Waloneye}}) — пяць паўднёвых правінцый [[Бельгія|Бельгіі]], дзе найболей распаўсюджанай з'яўляецца [[французская мова]]. З'яўляецца суб'ектам федэрацыі нараўне з [[Фламандскі рэгіён|Франдрыяй]] і [[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусельскай сталічным рэгіёнам]]. [[Сталіца]] — [[Намюр]]. Насельніцтва — 3.395.942 чалавекі (2005), плошча — 16.844 км².

== Паходжанне назвы ==
Этымалогія слова Валонія падобная са словам [[Уэльс]]. Абодва гэтых тапоніма паходзіць ад старажытнагерманскага слова «walh», што значыць — чужынец. Так германцы звалі тэрыторыі «чужых», гэта значыць не-германскіх народаў, якія гаварылі на не-германскіх мовах. Магчыма, што гэта слова, у сваю чаргу, узыходзіць да этноніма кельцкага племя [[волькі|волькаў]].

{{Зноскі}}
== Спасылкі ==
* [http://www.arsouye.be/ Л’Арсуй, валонская кібер-газета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080101094416/http://www.arsouye.be/ |date=1 студзеня 2008 }}

{{Адміністрацыйны падзел Бельгіі}}
{{Валонія ў тэмах}}

[[Катэгорыя:Валонія| ]]
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>d2g9xka0ruisxnlto8k1j1hmkau5rq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чычэн-Іца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58761</id>
    <revision>
      <id>5172450</id>
      <parentid>4848136</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2641" sha1="nvn1xrn6cv9pl9huuxyfmvd0kipc8p1" xml:space="preserve">{{Аб'ект Сусветнай спадчыны
|BelName     = Чычэн-Іца
|Name        = 
|Image       = [[Выява:El Castillo Stitch 2008 Edit 1.jpg|250px|Піраміда Кукулькана]] 
|imagecaption=  
|State_Party = 
|Type        = Культурны
|Criteria    = i, ii, iii
|ID          = 483
|Link        = http://whc.unesco.org/en/list/483 
|Region      = 
|Coordinates = {{coord|20|40|58|N|88|34|09|W|region:ME_type:city|display=title,inline}}
|Year = 1988
|Session = 12-я
|Extension =
|Danger =
}}
'''Чычэн-Іца''' ({{lang-es|Chichén Itzá}}, аст. ''Chichen Itzā'') — палітычны і культурны цэнтр [[Мая]] на поўначы [[Паўвостраў Юкатан|паўвострава Юкатан]] ([[Мексіка]]). Святы горад народа [[Іца]], размешчаны ў 75 мілях на ўсход ад горада Мерыда, сталіцы Юкатана, Мексіка. У перакладзе з мовы мясцовых плямёнаў гэта назва значыць «Вусце калодзежа племені Іца». Археолагі лічаць яго адным з рэлігійных «месцаў сілы», звязаных з культурай Мая. Унесены ў спіс культурнай спадчыны ЮНЕСКА.

== Гл. таксама ==
* [[Піраміда Кукулькана]]

== Спасылкі ==
* {{commonscat-inline|Chichén Itzá|Чычэн-Іца }}
* [https://web.archive.org/web/20121221203020/http://mesoamerica.narod.ru/infochich.html Чычэн-Іца на сайце «Старажытная Мезаамерыка»]
* [http://www.mysticspot.ru/?p=450 Загадкавая Чычэн-Іца (Мексіка)]
* [http://castaneda-ru.com/foto17.php Фатаграфіі пірамід, Чычэн-Іца Мексіка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130119224622/http://castaneda-ru.com/foto17.php |date=19 студзеня 2013 }}

{{Гарады мая}}
{{Новыя сем цудаў свету}}
{{Сусветная спадчына ў Мексіцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Былыя сталіцы]]
[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Мексіцы]]
[[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Мексіцы]]
[[Катэгорыя:Гарады мая]]
[[Катэгорыя:Археаастраномія]]
[[Катэгорыя:Тальтэкі]]
[[Катэгорыя:Юкатан]]
[[Катэгорыя:Новыя сем цудаў свету]]</text>
      <sha1>nvn1xrn6cv9pl9huuxyfmvd0kipc8p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цімаці Снайдэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59089</id>
    <revision>
      <id>5172319</id>
      <parentid>5117163</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5125" sha1="rhho3w9lfub72i1xikxjygh6ij6fu2t" xml:space="preserve">{{Перанесці|Тымаці Снайдэр}}{{цёзкі2|Снайдэр}}
{{навуковец}}
'''Ты́маці Сна́йдэр''' або '''Ці́маці Сна́йдэр''' ({{lang-en|Timothy Snyder}}; {{ВДП}}) — амерыканскі гісторык. Доктар гістарычных навук.

== Біяграфія ==
Вучыўся ў [[Браўнаўскі ўніверсітэт|Браўнаўскім]] (1987—1991) і [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]] (1991—1995). Доктарскую ступень атрымаў у [[1997]] годзе ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардзе]]. Працаваў у [[CNRS|Нацыянальным цэнтры навуковых даследаванняў]] (CNRS, [[Францыя]] ў 1994—1995 гадах), а таксама ў Венскім інстытуце навук пра чалавека (Institut für die Wissenschaften vom Menschen). Прафесар [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскага ўніверсітэта]] ([[ЗША]]).

== Дзейнасць ==
Аўтар публікацый і манаграфій пра гісторыю [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]].

У Беларусі вядомы працай «Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва, Беларусь (1569—1999 гг.)»&lt;ref&gt;Назва ў версіі перакладчыкаў на беларускую мову В. Калацкай, М.Раманоўскага пад рэд. Г.Сагановіча. У арыгінале: Timothy Snyder. The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus (1569—1999). Yale University Press, 2003.&lt;/ref&gt;, дзе, паводле [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]] і [[Захар Шыбека|Захара Шыбекі]], Тымаці Снайдэр паказаў вытокі гістарыяграфічных міфаў, у тым ліку што літоўскі нацыянальны праект пабудаваны на скажэнні гісторыі, а цаной яго рэалізацыі было разбурэнне ўнікальнай культурнай прасторы з цэнтрам у Вільні.&lt;ref&gt;Арлоў, Шыбека, 2004&lt;/ref&gt;

== Бібліяграфія ==

* Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569―1999 : пераклад з англійскай / Тымаці Снайдэр. Мінск : Медысонт, 2010. 978-985-6887-74-4
* Крывавыя землі. Еўропа паміж Гітлерам і Сталіным / Тымаці Снайдэр; [навуковыя рэдактары: Г. Сагановіч, У. Калаткоў]; пераклад з англійскай [мовы С. Петрыкевіча]. Мінск : Медысонт, 2013. 978-985-6982-62-3
* Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 : [пераклад з англійскай мовы] / Тымаці Снайдэр; [навуковы рэдактар Г. Сагановіч]. Варшава : [б. в.], 2014. 978-985-6887-74-4
* Крывавыя землі : Еўропа паміж Гітлерам і Сталіным / Тымаці Снайдэр; [адказны рэдактар Г. Сагановіч]; пераклад з англійскай [мовы С. Петрыкевіча]. Мінск : Зміцер Колас, 2015. 978-985-6992-70-7

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Арлоў У., Шыбека З. [http://kamunikat.org/download.php?item=6121.html&amp;pubref=6109 Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну]{{Недаступная спасылка}} // Дзеяслоў № 11, 2004.

== Спасылкі ==
{{Вікіцытатнік}}
* ''Снайдэр Т.'' Рэканструяванне нацыяў: Польшча, Украіна, Літва, Беларусь (1569—1999 гг.): Фрагменты ([http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj11?OpenDocument частка 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071105110843/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj11?OpenDocument |date=5 лістапада 2007 }}, [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj12?OpenDocument частка 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071105110850/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj12?OpenDocument |date=5 лістапада 2007 }}) / Пераклад В. Калацкай; Рэд. і прадм.: У. Арлоў, З. Шыбека // Дзеяслоў № 11-12, 2004.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Снайдэр Цімаці}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі ЗША]]
[[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]]</text>
      <sha1>rhho3w9lfub72i1xikxjygh6ij6fu2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Археалогія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59755</id>
    <revision>
      <id>5172521</id>
      <parentid>4385688</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, афармленне</comment>
      <origin>5172521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1496" sha1="9tgobowzwya60so2cv4v3nfiozczvzz" xml:space="preserve">[[Файл:Грунвальд15.jpg|thumb|250рх|Археалагічныя раскопкі пад [[Мінск]]ам]]
'''Археалогія''' (ад грэчаскага ''αρχαιος'' — старажытны + ''λογος'' — слова, вучэнне) — [[навука]], што вывучае [[Гісторыя|гісторыю]] [[грамадства]] па матэрыяльных парэштках жыцця і дзейнасці людзей — рэчавых (археалагічных) помніках.

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=22&amp;Itemid=91 Рудая Н. А. Палинологический анализ (учебно-методическое пособие для археологов)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110506041409/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=22&amp;Itemid=91 |date=6 мая 2011 }}
* [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=23&amp;Itemid=90 Валерий Юрковец. Климатические корреляции. — Климат, лёд, вода, ландшафты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110506040425/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=23&amp;Itemid=90 |date=6 мая 2011 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Археалогія| ]]</text>
      <sha1>9tgobowzwya60so2cv4v3nfiozczvzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенуэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64293</id>
    <revision>
      <id>5172293</id>
      <parentid>4624218</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>+крыніца</comment>
      <origin>5172293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3993" sha1="2z8t2ldl5bo3gineho83ewcr9ozhrjm" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                   = Бенуэ
  |Арыгінальная назва     = fr/la Bénoué
 |Выява                   = Benue SE Yola.jpg
  |Подпіс                 = 
 |Карта                   = 
  |Подпіс карты           = Басейн ракі
 |Даўжыня                 = 1400
 |Плошча басейна          = 441 000
 |Басейн                  = Нігер (рака)
 |Басейн рэк              = [[Атлантычны акіян]]
 |Расход вады             = 3170
  |Месца вымярэння        = 
 |Выток                   = 
  |Месцазнаходжанне вытоку= плато Камерун
  |Вышыня вытоку          = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 8|s_lat_min = 03|s_lat_sec = 04
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 13|s_lon_min = 42|s_lon_sec = 32
 |Вусце                   = [[Нігер (рака)|Нігер]]
  |Месцазнаходжанне вусця = [[Лакоджа]]
  |Вышыня вусця           = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 7|m_lat_min = 47|m_lat_sec = 00
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 6|m_lon_min = 46|m_lon_sec = 00
 |Ухіл ракі              = 
 |Краіна                 = Камерун/Нігерыя
  |Рэгіён                = 
   |Раён                 = 
 |Пазіцыйная карта       = Нігерыя
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Benue River
}}
'''Бе́нуэ''' (на мове [[банту]] — маці водаў, {{lang-fr|la Bénoué}}) — [[рака]] ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] ([[Камерун]], [[Нігерыя]]). Найбуйнейшы левы [[прыток]] ракі [[Нігер (рака)|Нігер]]{{sfn|БелЭн|1996|с=102}}.
[[Файл:Benuerivermap.png|thumb|left|Басейн ракі Бенуэ]]
Даўжыня ракі 1400 км (па іншых дадзеных 960 км). Плошча [[Басейн ракі|басейна]] 441 тыс. км². Сярэдні расход вады 3170 м³/сек. Суднаходная ад горада Ібі (у перыяд дажджоў ад горада Гарвей). Па сваім характары — раўнінная рака, што цячэ ў шырокай [[Даліна|даліне]]. Працякае па густанаселеных раёнах вільготных [[саванна|саванн]]. Паводкі ў [[Чэрвень|чэрвені]]—[[Верасень|верасні]].

Выток ракі знаходзіцца на ўсходніх схілах нагор’я Камерун. Буйныя прытокі: Оква, Мадай, Анкве, Шеманкар, Паі, Гангола (правыя) і Кацын-Ала, Донг, Тэмба, Фаро (левыя). У вусці ракі горад [[Лакоджа]].

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенуэ||102}}
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 335. — 672 с. с илл.{{ref-ru}}
* {{ВСЭ3}}
* {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=59|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Нігерыі]]
[[Катэгорыя:Рэкі Камеруна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Нігера]]</text>
      <sha1>2z8t2ldl5bo3gineho83ewcr9ozhrjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чалавек умелы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65018</id>
    <revision>
      <id>5172355</id>
      <parentid>5018315</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14085" sha1="ass8b56pir3f9k1lz40pek165h86gi5" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Homo_habilis.jpg
 |regnum            = Жывёлы
 |parent            = Homo
 |rang              = Від
 |latin             = Homo habilis
 |author            = Leakey et al, 1964
 |wikispecies       = Homo habilis
 |commons           = Category:Homo habilis
 |eol               = 4454111
}}

'''Чалавек умелы''' (''Homo habilis'') ці '''Прэзінджантрап''' (''Prezinjanthropus''; ад {{lang-la|prae}} — перад + [[зінджантрап]]) — выкапнёвы прымат, высокаразвіты [[Аўстралапітэкі|аўстралапітэк]] ці першы прадстаўнік роду Homo.
Першы экзэмпляр быў знойдзены археолагамі [[Мэры Лікі|Мэры]] і [[Луіс Лікі|Луісам Лікі]] ў лістападзе 1960 года&lt;ref name=&quot;Елинек&quot;&gt;''Елинек, Ян'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека. / Пер. Е. Финштейна под ред. В. П. Алексеева. Прага: Атрия, 1973, третье издание 1985, с. 55.&lt;/ref&gt; ў цясніне [[Алдувай]] у [[Танзанія|Танзаніі]]. Лікі разам з косткамі [[Шаблязубыя тыгры|шаблязубага тыгра]] [[сміладон]]а знайшлі ступню, пятачную костку і абломкі чэрапа новага [[Гамініды|гамініда]]. Чэрап, як вызначылі пазней, належаў дзіцяці 11—12 гадоў. мяркуючы па будове ступни, новы гаминід меў прамую хаду. Знаходка была апісана ў 1964 годзе як новы род гамінідаў — '''прэзінджантрап''' (''Prezinjanthropus''). Потым класіфікацыя была перагледжана на карысць відавога статуса ў родзе Homo. Пазней аналагічныя знаходкі былі зроблены ў [[Каобі-Фора]], [[Сварткранс]]е і іншых месцах [[Усходняя Афрыка|Усходняй]] і [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыкі]].

Вучоныя з універсітэта Саймана Фрэйзерса робяць вывад, што чалавек умелы выйшаў з Афрыкі да з’яўлення [[Homo erectus]], стаўшы продкам [[Homo floresiensis]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/282/1812/20150943 |title=Bayesian analysis of a morphological suprematrix light on controversial fossil hominin relatioships |access-date=2 снежня 2017 |archive-date=11 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011164144/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/282/1812/20150943 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
Чалавек умелы, мяркуючы па знойдзеным рэшткам, якія датуюцца 2,6—2,5 млн гадоў таму, існаваў больш за паўміліёна гадоў. Маса [[галаўны мозг|галаўнога мозга]] гэтага гамініда была ацэнена ў 650 грамаў, што было значна больш, чым у тыповых аўстралапітэкаў. Ён таксама адрозніваецца ад аўстралапітэкаў будовай таза, які забяспечваў больш дасканалы [[біпедалізм]] і нараджэнне дзіцянятаў з большай галавой. [[Эндакран]] акруглы і кропак росту не мае. Але ў чалавека ўмелага адбываецца пераразмеркаванне доляў мозга — патылічная доля памяншаецца на карысць павелічэння больш прагрэсіўных доляў — лобнай, цемянной, скроневай з асацыятыўнымі далямі. Адрозніваўся ён ад аўстралапітэкавых і будовай чэрапа — чэрап пашыраны ў падвочннай і цемянна-патылічнай абласцях. Памер зубоў памяншаецца, але большы, чым у ''[[Homo naledi]]'', [[зубная эмаль]] робіцца менш тоўстай. Структура кісці ''Homo habilis'' мазаічная і спалучае ў сябе як прагрэсіўныя рысы, так і сляды адаптацыі лазання па дрэвам. Пашырэнне ногцевых фалангаў — прагрэсіўная рыса, якая сведчыць аб фармаванні падушачкаў пальцаў як датыкальнага кінэстэтычнага апарату. Фармаваўся сілавы захоп, з дапамогай якога магчыма было вырабляць прылады працы. Ад нагі хабіліса засталося толькі пяць фалангаў пальцаў, пяць костак ступні, пятачная костка і шчыкалатка. Гэта была прымітыўная нага паводле злучэння костак, але ўсё ж такі — нага чалавека. У Чалавека ўмелага першы палец ступні не быў адведзены ўбок, а таксама, як і ва ўсіх наступных прадстаўнікоў роду ''Homo'', у тым ліку і ''[[Homo sapiens]]'', размяшчаўся побач з іншымі пальцамі. Гэта значыла, што яго нага была цалкам прыстасавана да двухногага перамяшчэння.

Аб’ём мозга чалавека ўмелага — 600—700 см³&lt;ref&gt;''Елинек Ян'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека. / Пер. Е. Финкельштейна под ред. В. П. Алексеева. Прага: Атрия, 1972, третье издание 1985. С. 64.&lt;/ref&gt;. Рост складаў да 1,2 м&lt;ref name=&quot;Елинек&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Елинек Ян'' Большой иллюстрированный атлас перобытного человека. / Пер. Е. Финкельштейна под ред. В. П. Алексеева. прага: Артия, 1972, третье издание 1985. С. 55&lt;/ref&gt;, маса цела — каля 40—50 кг&lt;ref name=&quot;Елинек&quot;/&gt;. Галава чалавека ўмелага мела больш круглявую форму, чым у аўстралапітэкаў; мозг таксама стаў буйнейшы, хаця складаў усяго толькі палову мозга сучаснага чалавека. Рэльефнасць унутры танкасценнага чэрапа сведчыць аб наяўнасці ў іх [[Цэнтр Брака|цэнтра Брака́]] — цэнтра мовы, але [[гартань]], верагодна, не была здольна ўтвараць столькі ж гукаў, колькі нашая гартань. Сківіцы былі менш масіўнымі, чым у аўстралапітэка; косткі рук і сцёгнаў здаюцца больш сучаснымі, а ногі мелі больш «сучасную» форму. Асобіны чалавека ўмелага мелі прыкметны [[палавы дымарфізм]] — самкі мелі больш шырокія сцёгны, чым самцы.

Першыя яшчэ груба апрацаваныя каменныя [[Галька|галькі]] (прылады [[алдувайская культура|алдувайскай культуры]]) шмат разоў знаходзілі разам з рэшткамі гэтай істоты. Верагодна, менавіта Чалавек умелы пераступіў нябачную мяжу, якая падзяляе род ''Homo'' ад усіх іншых біялагічных істот — ён зрабіў першы шаг на шляху падначальвання сябе навакольнага асяроддзя. Прылады, якія рабіў Чалавек умелы, амаль усе былі з [[кварц]]у, а кварц у месцах стаянак гэтых людзей не сустракаўся, яны прыносілі яго з адлегласці ад 3 да 15 км. Але ў адрозненні ад больш позніх відаў ''Homo'', хабілісы не вельмі беражліва адносіліся да вырабленых імі прылад працы, і часта, пасля кароткачасовага выкарыстання проста выкідвалі іх. Кісць чалавека ўмелага ўжо магчыма назваць чалавечай, але пытанне было ў тым, ці быў дастаткова развіты іх мозг, каб карыстацца магчымасцямі такой рукі, застаўся адкрытым&lt;ref&gt;''Елинек, Ян'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека. / Пер. Е.
 Финкельштейна под ред. В. П. Алексеева. Прага: Атрия,
 1972, третье изд. 1985.&lt;/ref&gt;. Яны валодалі сілавым захопам вялікай магутнасці. Ніводная малпа не мае такіх здольнасцяў.

У 1967 годзе вялікая міжнародная экспедыцыя ў даліне ракі [[Ома (рака)|Ома]] ў Эфіопіі адкрыла касцяныя рэшткі, якія адносяцца да аўстралапітэкавых. Разам з імі былі знойдзены прылады працы. Пазней, [[каменныя прылады]] працы ўзростам 2,6 млн гадоў былі знойдзены ў эфіопскім месцазнаходжанні Гона (Kada Gona) і ўзростам 3,3 млн гадоў каля возера [[Туркана (возера)|Туркана]], паблізу ад месца знаходкі [[Kenyanthropus|кеніантрапа]]&lt;ref&gt;[http://news.sciencmag.org/africa/2015/04/world-s-oldest-stone-tools-discovered-kenya Word’s oldest stone tools discovered in Kenya]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, пытанне ўзнікнення дзейнасці звязанай з вырабленнем прылад працы застаецца адкрытым.

== Палеміка з нагоды відавой прыналежнасці ==
Выдзяленне ''Homo habilis'' у самастойны від роду ''Homo'' выклікала шмат пярэчанняў. Праблема класіфікацыі чалавека ўмелага была ў тым, што шмат якія рысы ў яго будове былі архаічнымі і набліжалі яго да аўтралапітэкаў. Лікі, Нейпье і Тобаес былі ўпэўнены ў прыналежнасці новага [[гамініды|гамініда]] да роду ''Homo''. Яны ўказвалі на наступныя рысы: мозг у гамініда значна большы, чым у аўстралапітэкаў; зубы — бліжэй да чалавечых, таксама як і форма чэрапа; астатнія косткі былі вельмі падобныя да шкілета сучаснага чалавека. Згодна з меркаваннем шматлікіх апанентаў, аб’ём мозга хабіліса, вылічаны Табаесам (642 см³), быў вельмі прыблізным з-за дрэннай захаванасці знаходак. Яны крытыкавалі вывады адносна зубной сістэмы і ўказвалі на тое, што ведаў аб астатнім шкілеце ''Homo habilis'' яўна недастаткова для нейкага вырашэння дылемы.

== Гл. таксама ==
* [[Алдувайская культура]]
* [[Каменныя прылады]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / пер. Е. Финштейна под ред В. П. Алексеева. — Прага: Артия, 1972. — 560 с.: ил. (3-е изд. — 1985).

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120222135545/http://science.compulenta.ru/328731/ Учёные предложили новую теорию эволюции человека]
* [http://www.evolendoring13.narod.ru/21.htm Человек умелый на сайте Сергея Кондулукова]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.medbiol.rumedbiol/lifehist/000d62b1.htm Человек умелый на сайте «Биология и медицина»]{{Недаступная спасылка}}
* [http://antopogenez.ru/species/2/ Человек умелый]{{Недаступная спасылка}}

{{Антрапагенез}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гамініды]]
[[Катэгорыя:Антрапагенез]]
[[Катэгорыя:Продкі чалавека]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя прыматы]]
[[Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]]</text>
      <sha1>ass8b56pir3f9k1lz40pek165h86gi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ВІА Гра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66017</id>
    <revision>
      <id>5172227</id>
      <parentid>5171857</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hanylka</username>
        <id>41646</id>
      </contributor>
      <comment>Адхілены 3 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/~2026-41057-56|~2026-41057-56]]) і адноўлена версія 5131427, зробленая DzBar</comment>
      <origin>5172227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11680" sha1="iw4iq02k6onfxoizxzoriqqyr1ip9y0" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
}}
'''«ВІА Гра»''' ({{lang-en|NU Virgos}}, {{lang-uk|ВІА Гра}}) — папулярны ўкраінскі музычны [[вакал]]ьны гурт, створаны [[3 верасня]] [[2000]] года ў [[Кіеў|Кіеве]]. Калектыў з’яўляецца лаўрэатам мноства прэмій, у тым ліку «Залаты дыск», «Залаты грамафон». Характэрнай асаблівасцю калектыву з’яўляецца частая ратацыя ўдзельніц, што сведчыць аб тым, што поспех ВІА Гра шчыльна звязаны з работай прадзюсараў [[Канстанцін Шатаевіч Меладзэ|Канстанціна Меладзэ]] і Дзмітрыя Касцюка. Назва групы — алюзія на лекавы прэпарат [[Віягра]] (таксама ёсць іншая версія: ВІА — вакальна-інструментальны ансамбль; па-ўкраінску. Гра — гульня).

== Гісторыя ==

=== 2000 ===
* 3 верасня на тэлеканале «Біз-ТБ» адбыўся першы паказ дэбютнага відэа гурта ВІА Гра «Спроба № 5». Першапачатковы склад калектыву дуэт — Алёна Вінніцкая і Надзея Граноўская.

=== 2001 ===
* Дэбютны альбом гурта ВІА Гра «Спроба № 5».

=== 2002 ===
* З-за цяжарнасці з групы сыходзіць Надзея. Прадзюсары вырашаюць ператварыць дуэт у трыо, і гурт пачынае працаваць у сваім першым трыо: Алена Вінніцкая, Ганна Седакова, Таццяна Найнік.
* 12 верасня скончыліся здымкі кліпа на песню «Good morning, тата!». Дадзеная праца характэрная тым, што ў відэа зняліся чатыры вакалісткі: у гурт вярнулася Надзея. З-за яе вяртання, у лістападзе гурт пакідае Таццяна Найнік.

=== 2003 ===
* Алёна Вінніцкая пакідае гурт, яе месца займае [[Вера Брэжнева]]. Залаты склад гурта ВІА Гра: Вера Брэжнева, Ганна Седакова, Надзея Граноўская.
* Выпуск другога альбома «Стоп! Знята!».
* Пачатак заваявання сусветнага рынку: Японскі рэліз альбома «Stop! Stop! Stop!», здымкі ў розных праграмах на каналах&quot; «MTV Asia» і «Fuji TV», фотаздымкі для японскага часопіса «[[Playboy]]».
* Увосень выходзіць альбом «Біялогія».

=== 2004 ===
* Ганна Седакова з-за цяжарнасці звальняецца з калектыву. Яе месца займае Святлана Лабада.
* Агульнаеўрапейскі рэліз альбома &quot;Stop! Stop! Stop! &quot;.
* Чарговая замена: Святлану Лабаду звальняюць з гурта і яна пачынае сольную кар’еру. Святлану ў групе замяняе Альбіна Джанабаева.

=== 2005 ===
* Выпуск чарговага альбому «Дыяменты».
Да канца года Надзея Граноўская і Вера Брэжнева заяўляюць пакінуць гурт. Аднак Вера застаецца.

=== 2006 ===
* Надзею Граноўскую замяніла Крысціна Коц-Готліб, а яе ў сваю чаргу замянілі на Вольгу Карагіну.
* Выпуск новага англамоўнага альбома «LML», а таксама DVD «Дыяменты» і MP3 «Дыяменты».

=== 2007 ===
* Вольга Карагіна спыняе працу ў гурце ў сувязі з цяжарнасцю. На яе месца прыходзіць Меседа Багаўдзінава. Пазней сыходзіць Вера Брэжнева. Пасля сыходу Веры ВІА Гра становіцца дуэтам.
* На тэлеканале «РАСІЯ» паказваюць серыял «Трымай мяне мацней» з удзелам ВІА Гры.
* Рэліз альбома «Пацалункі».

=== 2008 ===
* ВІА Гра зноў трыо. У калектыў прыходзіць Таццяна Котава — «Міс Расія 2006». І ў новым складзе запісваецца песня «My emancipation», якая стартуе на радыёстанцыях з сярэдзіны жніўня. А з 18 верасня пачынаецца ратацыя відэакліпа тэлеканалах Расіі.
* Рэліз альбома «Эмансіпацыя»

=== 2009 ===
* Нечакана для ўсіх групу вымушана была пакінуць Меседа Багаўдзінава. Прычынай яе сыходу стала вяртанне Надзеі Мейхер-Граноўскай. Абноўленае трыо — Надзея Мейхер-Граноўская, Альбіна Джанабаева і Таццяна Котава адпраўляюцца ў тур па краінах Еўропы.

=== 2010 ===
22 Сакавіка 2010 Таццяна Котава пакінула гурт ВІА Гра па ўласным жаданні, ёй на замену прыйшла Ева Бушміна, фіналістка ўкраінскай «Фабрыкі зорак-3». У сваім новым складзе (Надзея Граноўская-Мейхер, Альбіна Джанабаева i Ева Бушміна) група ВІА Гра ўжо пабывала ў юбілейным туры ВІА-Граф па Украіне. Тур па Расіі намячаецца на восень 2010. Дэбют новага складу адбыўся 30 сакавіка на ўкраінскай тэлеперадачы «Вячэрні квартал». Ужо быў зняты новы кліп у абноўленым складзе на кампазіцыю пад назвай «Пайшоў прэч». 29 сакавіка актыўна пачынаецца ратацыя новай кампазіцыі гурта «Пайшоў прэч», 11 красавіка адбылася прэм’ера кліпа Пайшоў прэч.
У верасні 2010 года гурт запісвае новы сінгл «Дзень без цябе» і здымае на яго відэа, рэжысёрам якога стаў украінскі кліпмейкер Сяргей Салодкая.

== Склад ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Перыяд
! colspan=&quot;4&quot;| Склад
|-
| 2000 — 2002
| Алёна Вінніцкая
| Надзея Граноўская
|
|-
| 2002 — 2002
| Алёна Вінніцкая
| Таццяна Найнік
| Ганна Седакова
|-
| 2002 — 2003
| Алёна Вінніцкая
| Надзея Граноўская
| Ганна Седакова
|-
| 2003 — 2004
| Надзея Граноўская
| Ганна Седакова
| Вера Брэжнева
|-
| 2004 — 2004
| Надзея Граноўская
| Вера Брэжнева
| Святлана Лабада
|-
| 2004 — 2006
| Надзея Граноўская
| Вера Брэжнева
| Альбіна Джанабаева
|-
| 2006 — 2006
| Вера Брэжнева
| Альбіна Джанабаева
| Крысціна Коц-Готліб
|-
| 2006 — 2007
| Вера Брэжнева
| Альбіна Джанабаева
| Вольга Карагіна
|-
| 2007 — 2007
| Вера Брэжнева
| Альбіна Джанабаева
| Меседа Багаўдзінава
|-
| 2007 — 2008
| Альбіна Джанабаева
| Меседа Багаўдзінава
|
|-
| 2008 — 2009
| Альбіна Джанабаева
| Меседа Багаўдзінава
| Таццяна Котава
|-
| 2009 — 2010
| Надзея Граноўская
| Альбіна Джанабаева
| Таццяна Котава
|-
| 2010 — 2011
| Надзея Граноўская
| Альбіна Джанабаева
| Ева Бушміна
|-
| 2011 — 2012
| Альбіна Джанабаева
| Ева Бушміна
| Санта Дымопулас
|-
| 2012 — 2013
| Альбіна Джанабаева
| Ева Бушміна
|
|}

== Сінглы ==
* 2000 — Попытка № 5
* 2000 — Обними меня
* 2001 — Бомба
* 2001 — Я не вернусь
* 2002 — Стоп! Стоп! Стоп!
* 2002 — Good morning, папа
* 2003 — Не пакідай мяне, любімы!
* 2003 — Забі маю сяброўку
* 2003 — Вось такі справы
* 2003 — Акіян і тры ракі
* 2004 — Прыцягнення больш няма
* 2004 — Біялогія
* 2004 — Свет, аб якім я не ведала да цябе
* 2005 — Няма нічога горш
* 2005 — Дыяменты
* 2006 — Падману, але застанься
* 2006 — Л. М. Л.
* 2006 — Кветка і нож
* 2007 — Пацалункі
* 2008 — Я не баюся
* 2008 — My emancipation
* 2008 — Амерыканская жонка
* 2009 — Анты-гейша
* 2009 — Вар’ят
* 2010 — Пайшоў прэч!
* 2010 — Дзень без цябе

== Студыйныя альбомы ==
* Спроба № 5 (2001)
* Спроба № 5 (перавыданне) (2002)
* Стоп! Знята! (2003)
* Біялогія (2003)
* Stop! Stop! Stop! (2004) (як Nu Virgos)
* Брыльянты (2005)
* Віа Гра. MP3 Collection (2006)
* L.M.L. (2007) (як Nu Virgos)
* Пацалункі (2007)
* Эмансіпацыя (2008)

== Фільмаграфія ==
* Вечары на хутары блізу Дзіканькі (музычная камедыя), 2001 год) — Алёна Вінніцкая, Надзея Граноўская
* Папялушка (музычная камедыя, 2002 год) — Алёна Вінніцкая, Надзея Граноўская і Ганна Седакова
* Сарочынскі кірмаш (музычная камедыя, 2004 год) — Надзея Граноўская, Вера Брэжнева і Святлана Лабада
* Першы дома 2007 (навагодні мюзікл, 2006 год) — Вера Брэжнева, Альбіна Джанабаева і Вольга Карагіна
* Трымай мяне мацней (тэлевізійны серыял, 2007 год) — Альбіна Джанабаева, Меседа Багаудзінава
* Навагодняя ноч 2009 на Першым канале (навагодні мюзікл, 2008 год) — Альбіна Джанабаева, Меседа Багаудзінава і Таццяна Котава

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музычныя калектывы Украіны]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2000 годзе]]
[[Катэгорыя:ВІА Гра]]</text>
      <sha1>iw4iq02k6onfxoizxzoriqqyr1ip9y0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чурылава (Аршанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67023</id>
    <revision>
      <id>5172430</id>
      <parentid>4394894</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4278" sha1="60pruyf1pbzv44l3de68xi0tphterk9" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска
 |беларуская назва        = Чурылава
 |арыгінальная назва      = 
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 90
 |шырыня сцяга            = 160
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 25|lat_sec = 05
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 37|lon_sec = 59
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Аршанскі
 |сельсавет               = Барздоўскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = 
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 216&lt;ref&gt;[http://www.beltelecom.by/info/citynumber/ Белтэлекам]&lt;/ref&gt;
 |паштовы індэкс          = 211034&lt;ref&gt;[http://zip.belpost.by/raion/%D0%9E%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Белпошта]&lt;/ref&gt;
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
|OpenStreetMap         = 243042684
}}
{{Значэнні|Чурылава}}
'''Чуры́лава'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čurylava}}, {{lang-ru|Чурилово}}) — вёска ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Барздоўскі сельсавет|Барздоўскага сельсавета]].

Размешчана за 14 км на паўднёвы ўсход ад [[Орша|Оршы]]. Побач вёсцы праходзіць аўтадарога [[Крычаў]] — [[Орша|Орша]] — [[Лепель]] (Р15) і чыгунка Крычаў — Орша.

== Гісторыя ==
Перад вайной у вёсцы жыло 240 чалавек у 60 дварах&lt;ref name=&quot;Бер&quot;&gt;[http://db.narb.by/search/5065 Чурилово] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241130061845/http://db.narb.by/search/5065 |date=30 лістапада 2024 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 60 дамоў, забіта 30 чалавек&lt;ref name=&quot;Бер&quot;/&gt;.

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Анатоль Данілавіч Салянікаў]], Герой Савецкага Саюза
{{зноскі}}

{{Барздоўскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Барздоўскі сельсавет]]</text>
      <sha1>60pruyf1pbzv44l3de68xi0tphterk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анімэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70042</id>
    <revision>
      <id>5172401</id>
      <parentid>4919999</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13249" sha1="ikmy1r4mmvir5wxss1k4n24nq7rihbr" xml:space="preserve">[[Файл:Wikipe-tan full length.svg|thumb|234px|[[Вікіпедыя:Вікіпе-тан|Вікіпе-тан]], неафіцыйны талісман [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]].]]
'''Анімэ''' ({{lang-ja|アニメ}}, ад {{lang-en|animation}}) — [[Японія|японская]] [[анімацыя]]. У адрозненні ад анімацыі іншых краін, дзе такая прадукцыя разлічана на дзяцей, большая частка анімэ разлічана на падлеткаў і дарослых, і ў вялікай ступені з-за гэтага мае высокую папулярнасць у свеце. Анімэ адметна характэрнай манерай адмалёўкі персанажаў і фону. Часцей за ўсё выдаецца ў фармаце [[Тэлесерыял|тэлевізійных серыялаў]], а таксама фільмаў, разлічаных на кінапаказ.

Крыніцамі для сюжэта анімэ-серыялаў часцей за ўсё з’яўляюцца: [[Манга (мастацтва)|Манга]] (японскія [[комікс]]ы), [[ранобэ]] (лайт-новэл), ці [[камп’ютарная гульня|камп’ютарныя гульні]] (часцей за ўсё у жанры «[[Визуальная навэла|візуальная навэла]]»). Радзей выкарыстоўваюцца іншыя крыніцы, як то творы класічнай літаратуры.

=== Распаўсюджанне ===
Хоць анімэ з’явілася на рынках па-за межамі Японіі ў 1960-х гадах, значнай з’явай культурнага экспарту яно стала ў выніку пашырэння рынку цягам 1980-х і 1990-х. Рынак анімэ ў адных толькі Злучаных Штатах складае каля 4,35 мільярдаў долараў, паводле Арганізацыі знешняга гандлю Японіі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://online.wsj.com/article/SB118851157811713921.html?mod=googlenews_wsj |title=Manga Mania}}&lt;/ref&gt;

Са з’яўленнем DVD стала магчымым ўключаць некалькі гукавых трэкаў на розных мовах у адзін прадукт, чаго не дазвалялі відэакасеты VHS. Канцэпцыя «лёгкага дотыку» часта закранае рэлізы на DVD, паводле якой апошнія ўключаюць, поруч з дубліраванай гукавой дарожкай, арыгінальную японскую гукавую дарожку, дапоўненую [[Субцітры|субцітрамі]]. Анімэ, якое для паказу на тэлебачанні было цэнзураванае, на DVD выходзіць, як правіла, з усімі прапушчанымі сцэнамі.

[[Інтэрнэт]] адыграў значную ролю ў распаўсюджанні анімэ па-за межамі Японіі. Да 1990-х гадоў анімэ за межамі Японіі было прадстаўлена слаба. Разам з ростам папулярнасці Інтэрнэту расла і цікаўнасць да анімэ. Па меры таго, як Інтэрнэт атрымліваў больш шырокае распаўсюджванне, даходы інтэрнэт-рэкламы выраслі з 1,6 мільярдаў іен у 1995 годзе да больш за 180 мільярдаў іен у 2005 г&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html |title=Free Anime: Providers Bear Losses to Build Business |accessdate=29 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070823111524/http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html |archivedate=23 жніўня 2007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя анімэ ==
Гісторыя анімэ бярэ пачатак ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]], калі японскія [[кінарэжысёр]]ы пачалі першыя эксперыменты з тэхнікай мультыплікацый, вынаходзеннымі на [[Захад]]зе.&lt;ref&gt;Schodt, Frederik L. Manga! Manga!: The World of Japanese Comics. — Kodansha International, 1986. — 260 с. — ISBN 9780870117527.&lt;/ref&gt; Найстарэйшая з вядомых захаваных японскіх анімацый — [[Katsudo Shashin]] доўжыцца ўсяго 3 секунды.&lt;ref&gt;Oldest Anime Found (7 августа 2005).&lt;/ref&gt; Адным з самых першых анімэ стаў прадэманстраваны ў 1917 годзе стаў дзьвюххвілінны камедыйны фільм «Namakura-gatana», ў якім самурай збіраецца выпрабаваць свой новы меч, аднак трывае паразу ад гараджаніна.&lt;ref&gt; Japan’s oldest animation films. ImprintTALK (31 марта 2008). Проверено 29 марта 2013. Архивировано из первоисточника 2 апреля 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Historic 91-year-old anime discovered in Osaka. HDR Japan (30 марта 2008). Проверено 29 марта 2013. Архивировано из первоисточника 2 апреля 2008.&lt;/ref&gt; Першапраходцамі ў вобласці японскай мультыплікацыі сталі Сімокава Атэн, Дзюн’іці Коці і Сэітаро Кітаяма.&lt;ref&gt;Katsunori Yamaguchi. Nihon animēshon eigashi. — Yūbunsha, 1977. — С. 8-11.&lt;/ref&gt; Адным з найбольш папулярных і даступных метадаў на той момант была тэхніка выразной анімацыі. Яе ўжывалі такія аніматары, як Санаэ Ямамото, Ясудзі Мурата и Ноборо Офудзі. Пазней распаўсюдзілася таксама тэхніка аплікацыйнай анімацыі.&lt;ref&gt;Pioneers of Japanese Animation at PIFan — Part 1. Midnight Eye (23 сентября 2004). Проверено 30 марта 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Поспеху ў развіцці тэхнікі анімацыі дамагліся і іншыя мультыплікатары, такія як [[Кэндзо Масаока]] і [[Міцуё Сэо]], якія карысталіся, ў прыватнасці, анімацыйнымі фільмамі у адукацыйных і [[Прапаганда|прапагандскіх]] мэтах.&lt;ref&gt;Katsunori Yamaguchi. Nihon animēshon eigashi. — Yūbunsha, 1977. — С. 26-37.&lt;/ref&gt; Першым [[гук]]авым анімэ стаў зняты Масаокай ў 1933 годзе кароткаметражны фільм [[Chikara to Onna no Yo no Naka]].&lt;ref&gt;Japan: An Illustrated Encyclopedia. — Kodansha, 1993. — 1924 с. — ISBN 9784062064897.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Baricordi, Andrea. Anime: A Guide to Japanese Animation (1958—1988). — Protoculture Inc., 2000. — С. 12. — 311 с. — ISBN 9782980575907.&lt;/ref&gt; Да 1940 года пачалі ўтварацца арганізацыі мультыплікатараў і мастакоў, такіх як Shin Mangaha Shudan і Shin Nippon Mangaka. У той час анімэ актыўна выкарыстоўвалі ў якасці сродку дзяржаўнай прапаганды.&lt;ref&gt;What is Anime?. Animestatic. Проверено 1 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Адным з першых паўнаметражных анімацыйных фільмаў стаў зняты Міцуё Сэо ў 1945 годзе [[Momotarou: Umi no Shinpei]]; спонсарскую падтрымку пры стварэнні фільма аказаў [[Імператарскі Японскі флот]].&lt;ref&gt;Official booklet, The Roots of Japanese Anime, DVD, Zakka Films, 2009&lt;/ref&gt;

Заснавальнікам традыцый сучаснага анімэ стаў [[Осаму Тэдзука]] — ён заклаў асновы таго, што пазней ператварылася ў сучасныя анімэ-серыялы. Напрыклад, Тэдзука запазычаў у [[Дысней|Дыснея]] і развіў манеру карыстання вялікіх вачэй персанажаў для перадачы эмоцый; менавіта пад яго кіраўніцтвам з’яўляліся першыя творы, якія можна было аднесці да ранніх анімэ.&lt;ref&gt;O’Connell, Michael. A Brief History of Anime. Otakon 1999 program book. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Першай работай Тэдзукі стала манга Shintakarajima. Пасля ён стварыў мангу пад назвай Tetsuwan Atomu (Astro Boy), якая і прынесла яму поспех.&lt;ref&gt; Zagzoug, Marwah. The History of Anime &amp; Manga. Northern Virginia Community College. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Пасля 1970 года папулярнасць мангі прыкметна ўзрасла, многія творы былі аніміраваны. Тэдзуку, дзякуючы яго работам часта называлі «легендай»&lt;ref&gt;Zagzoug, Marwah. 5 missing manga pieces by Osamu Tezuka found in U.S.. Asahi Shimbun (5 ноября 2006). Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 20 мая 2006.&lt;/ref&gt; і «богам мангі і анімэ».&lt;ref&gt;Tezuka, Dr. Osamu. The Anime Encyclopedia. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gravett, Paul. Osamu Tezuka: The God of Manga. Asahi Shimbun (5 ноября 2006). Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 31 декабря 2007.&lt;/ref&gt;

За амаль векавую гісторыю анімэ прайшло доўгі шлях развіцця ад першых эксперыментаў у анімацыі, фільмаў [[Тэдзука Осаму|Тэдзукі]] да цяперашняй вялізарнай папулярнасці па ўсяму свету. З гадамі сюжэты анімэ, першапачаткова разлічанага на дзяцей, станавіліся ўсё складаней. Абмяркоўваемыя тэмы і праблемы станавіліся ўсё больш складанымі.

З’явіліся анімэ-серыялы, накіраваныя на падлеткаваю аудыторыю — юнакоў і дзяўчын старшэй чатырнаццаці гадоў. Гэтыя серыялы знайшлі прыхільнікаў і сярод дарослых, у рэдкіх выпадках да старасці. У сваім развіцці анімэ трохі адставала ад [[Манга (мастацтва)|мангі]], якая з’явілася на некалькі гадоў раней і да таго часу ўжо захапіла папулярнасць сярод ўсіх кругоў насельніцтва Японіі.

Вяршынай анімэ прынята лічыць работы рэжысёра [[Хаяо Міядзакі]]. Яго «Унясённые прывідамі» сталі першым і адзіным анімацыонным фільмам, атрымаўшым прэмію Берлінскага кінафестывалю, як «Лепшы фільм», а не «Лепшы мультфільм».

== Гл. таксама ==
* [[Code Geass]]
* [[Crunchyroll]]
* [[Осаму Тэдзука]]
* [[Манга (мастацтва)|Манга, мастацтва]]
* [[Даньмэй]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Anime}}
* [http://animeresearch.com/ AnimeResearch] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509092720/http://www.animeresearch.com/ |date=9 мая 2008 }}. Каталог навуковых артыкулаў пра анімэ {{ref-en}}
* [http://www.corneredangel.com/amwess/ Online Bibliography of Anime and Manga Research] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160112103921/http://corneredangel.com/amwess/ |date=12 студзеня 2016 }} {{ref-en}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Анімэ| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Мультыплікацыя]]</text>
      <sha1>ikmy1r4mmvir5wxss1k4n24nq7rihbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172402</id>
      <parentid>5172401</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13247" sha1="6kuqp1vn10manfxsldj2fb4r7cag5w0" xml:space="preserve">[[Файл:Wikipe-tan full length.svg|thumb|234px|[[Вікіпедыя:Вікіпе-тан|Вікіпе-тан]], неафіцыйны талісман [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]].]]
'''Анімэ''' ({{lang-ja|アニメ}}, ад {{lang-en|animation}}) — [[Японія|японская]] [[анімацыя]]. У адрозненні ад анімацыі іншых краін, дзе такая прадукцыя разлічана на дзяцей, большая частка анімэ разлічана на падлеткаў і дарослых, і ў вялікай ступені з-за гэтага мае высокую папулярнасць у свеце. Анімэ адметна характэрнай манерай адмалёўкі персанажаў і фону. Часцей за ўсё выдаецца ў фармаце [[Тэлесерыял|тэлевізійных серыялаў]], а таксама фільмаў, разлічаных на кінапаказ.

Крыніцамі для сюжэта анімэ-серыялаў часцей за ўсё з’яўляюцца: [[Манга (мастацтва)|Манга]] (японскія [[комікс]]ы), [[ранобэ]] (лайт-новэл), ці [[камп’ютарная гульня|камп’ютарныя гульні]] (часцей за ўсё у жанры «[[Визуальная навэла|візуальная навэла]]»). Радзей выкарыстоўваюцца іншыя крыніцы, як то творы класічнай літаратуры.

== Распаўсюджанне ==
Хоць анімэ з’явілася на рынках па-за межамі Японіі ў 1960-х гадах, значнай з’явай культурнага экспарту яно стала ў выніку пашырэння рынку цягам 1980-х і 1990-х. Рынак анімэ ў адных толькі Злучаных Штатах складае каля 4,35 мільярдаў долараў, паводле Арганізацыі знешняга гандлю Японіі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://online.wsj.com/article/SB118851157811713921.html?mod=googlenews_wsj |title=Manga Mania}}&lt;/ref&gt;

Са з’яўленнем DVD стала магчымым ўключаць некалькі гукавых трэкаў на розных мовах у адзін прадукт, чаго не дазвалялі відэакасеты VHS. Канцэпцыя «лёгкага дотыку» часта закранае рэлізы на DVD, паводле якой апошнія ўключаюць, поруч з дубліраванай гукавой дарожкай, арыгінальную японскую гукавую дарожку, дапоўненую [[Субцітры|субцітрамі]]. Анімэ, якое для паказу на тэлебачанні было цэнзураванае, на DVD выходзіць, як правіла, з усімі прапушчанымі сцэнамі.

[[Інтэрнэт]] адыграў значную ролю ў распаўсюджанні анімэ па-за межамі Японіі. Да 1990-х гадоў анімэ за межамі Японіі было прадстаўлена слаба. Разам з ростам папулярнасці Інтэрнэту расла і цікаўнасць да анімэ. Па меры таго, як Інтэрнэт атрымліваў больш шырокае распаўсюджванне, даходы інтэрнэт-рэкламы выраслі з 1,6 мільярдаў іен у 1995 годзе да больш за 180 мільярдаў іен у 2005 г&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html |title=Free Anime: Providers Bear Losses to Build Business |accessdate=29 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070823111524/http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html |archivedate=23 жніўня 2007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя анімэ ==
Гісторыя анімэ бярэ пачатак ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]], калі японскія [[кінарэжысёр]]ы пачалі першыя эксперыменты з тэхнікай мультыплікацый, вынаходзеннымі на [[Захад]]зе.&lt;ref&gt;Schodt, Frederik L. Manga! Manga!: The World of Japanese Comics. — Kodansha International, 1986. — 260 с. — ISBN 9780870117527.&lt;/ref&gt; Найстарэйшая з вядомых захаваных японскіх анімацый — [[Katsudo Shashin]] доўжыцца ўсяго 3 секунды.&lt;ref&gt;Oldest Anime Found (7 августа 2005).&lt;/ref&gt; Адным з самых першых анімэ стаў прадэманстраваны ў 1917 годзе стаў дзьвюххвілінны камедыйны фільм «Namakura-gatana», ў якім самурай збіраецца выпрабаваць свой новы меч, аднак трывае паразу ад гараджаніна.&lt;ref&gt; Japan’s oldest animation films. ImprintTALK (31 марта 2008). Проверено 29 марта 2013. Архивировано из первоисточника 2 апреля 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Historic 91-year-old anime discovered in Osaka. HDR Japan (30 марта 2008). Проверено 29 марта 2013. Архивировано из первоисточника 2 апреля 2008.&lt;/ref&gt; Першапраходцамі ў вобласці японскай мультыплікацыі сталі Сімокава Атэн, Дзюн’іці Коці і Сэітаро Кітаяма.&lt;ref&gt;Katsunori Yamaguchi. Nihon animēshon eigashi. — Yūbunsha, 1977. — С. 8-11.&lt;/ref&gt; Адным з найбольш папулярных і даступных метадаў на той момант была тэхніка выразной анімацыі. Яе ўжывалі такія аніматары, як Санаэ Ямамото, Ясудзі Мурата и Ноборо Офудзі. Пазней распаўсюдзілася таксама тэхніка аплікацыйнай анімацыі.&lt;ref&gt;Pioneers of Japanese Animation at PIFan — Part 1. Midnight Eye (23 сентября 2004). Проверено 30 марта 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Поспеху ў развіцці тэхнікі анімацыі дамагліся і іншыя мультыплікатары, такія як [[Кэндзо Масаока]] і [[Міцуё Сэо]], якія карысталіся, ў прыватнасці, анімацыйнымі фільмамі у адукацыйных і [[Прапаганда|прапагандскіх]] мэтах.&lt;ref&gt;Katsunori Yamaguchi. Nihon animēshon eigashi. — Yūbunsha, 1977. — С. 26-37.&lt;/ref&gt; Першым [[гук]]авым анімэ стаў зняты Масаокай ў 1933 годзе кароткаметражны фільм [[Chikara to Onna no Yo no Naka]].&lt;ref&gt;Japan: An Illustrated Encyclopedia. — Kodansha, 1993. — 1924 с. — ISBN 9784062064897.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Baricordi, Andrea. Anime: A Guide to Japanese Animation (1958—1988). — Protoculture Inc., 2000. — С. 12. — 311 с. — ISBN 9782980575907.&lt;/ref&gt; Да 1940 года пачалі ўтварацца арганізацыі мультыплікатараў і мастакоў, такіх як Shin Mangaha Shudan і Shin Nippon Mangaka. У той час анімэ актыўна выкарыстоўвалі ў якасці сродку дзяржаўнай прапаганды.&lt;ref&gt;What is Anime?. Animestatic. Проверено 1 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Адным з першых паўнаметражных анімацыйных фільмаў стаў зняты Міцуё Сэо ў 1945 годзе [[Momotarou: Umi no Shinpei]]; спонсарскую падтрымку пры стварэнні фільма аказаў [[Імператарскі Японскі флот]].&lt;ref&gt;Official booklet, The Roots of Japanese Anime, DVD, Zakka Films, 2009&lt;/ref&gt;

Заснавальнікам традыцый сучаснага анімэ стаў [[Осаму Тэдзука]] — ён заклаў асновы таго, што пазней ператварылася ў сучасныя анімэ-серыялы. Напрыклад, Тэдзука запазычаў у [[Дысней|Дыснея]] і развіў манеру карыстання вялікіх вачэй персанажаў для перадачы эмоцый; менавіта пад яго кіраўніцтвам з’яўляліся першыя творы, якія можна было аднесці да ранніх анімэ.&lt;ref&gt;O’Connell, Michael. A Brief History of Anime. Otakon 1999 program book. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Першай работай Тэдзукі стала манга Shintakarajima. Пасля ён стварыў мангу пад назвай Tetsuwan Atomu (Astro Boy), якая і прынесла яму поспех.&lt;ref&gt; Zagzoug, Marwah. The History of Anime &amp; Manga. Northern Virginia Community College. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Пасля 1970 года папулярнасць мангі прыкметна ўзрасла, многія творы былі аніміраваны. Тэдзуку, дзякуючы яго работам часта называлі «легендай»&lt;ref&gt;Zagzoug, Marwah. 5 missing manga pieces by Osamu Tezuka found in U.S.. Asahi Shimbun (5 ноября 2006). Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 20 мая 2006.&lt;/ref&gt; і «богам мангі і анімэ».&lt;ref&gt;Tezuka, Dr. Osamu. The Anime Encyclopedia. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gravett, Paul. Osamu Tezuka: The God of Manga. Asahi Shimbun (5 ноября 2006). Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 31 декабря 2007.&lt;/ref&gt;

За амаль векавую гісторыю анімэ прайшло доўгі шлях развіцця ад першых эксперыментаў у анімацыі, фільмаў [[Тэдзука Осаму|Тэдзукі]] да цяперашняй вялізарнай папулярнасці па ўсяму свету. З гадамі сюжэты анімэ, першапачаткова разлічанага на дзяцей, станавіліся ўсё складаней. Абмяркоўваемыя тэмы і праблемы станавіліся ўсё больш складанымі.

З’явіліся анімэ-серыялы, накіраваныя на падлеткаваю аудыторыю — юнакоў і дзяўчын старшэй чатырнаццаці гадоў. Гэтыя серыялы знайшлі прыхільнікаў і сярод дарослых, у рэдкіх выпадках да старасці. У сваім развіцці анімэ трохі адставала ад [[Манга (мастацтва)|мангі]], якая з’явілася на некалькі гадоў раней і да таго часу ўжо захапіла папулярнасць сярод ўсіх кругоў насельніцтва Японіі.

Вяршынай анімэ прынята лічыць работы рэжысёра [[Хаяо Міядзакі]]. Яго «Унясённые прывідамі» сталі першым і адзіным анімацыонным фільмам, атрымаўшым прэмію Берлінскага кінафестывалю, як «Лепшы фільм», а не «Лепшы мультфільм».

== Гл. таксама ==
* [[Code Geass]]
* [[Crunchyroll]]
* [[Осаму Тэдзука]]
* [[Манга (мастацтва)|Манга, мастацтва]]
* [[Даньмэй]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Anime}}
* [http://animeresearch.com/ AnimeResearch] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509092720/http://www.animeresearch.com/ |date=9 мая 2008 }}. Каталог навуковых артыкулаў пра анімэ {{ref-en}}
* [http://www.corneredangel.com/amwess/ Online Bibliography of Anime and Manga Research] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160112103921/http://corneredangel.com/amwess/ |date=12 студзеня 2016 }} {{ref-en}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Анімэ| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Мультыплікацыя]]</text>
      <sha1>6kuqp1vn10manfxsldj2fb4r7cag5w0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172403</id>
      <parentid>5172402</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13274" sha1="qg8brwrdxjy10jeq87c3pvbyfo6nvmx" xml:space="preserve">[[Файл:Wikipe-tan full length.svg|thumb|234px|[[Вікіпедыя:Вікіпе-тан|Вікіпе-тан]], неафіцыйны талісман [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]].]]
'''Анімэ''' ({{lang-ja|アニメ}}, ад {{lang-en|animation}}) — [[Японія|японская]] [[анімацыя]]. У адрозненні ад анімацыі іншых краін, дзе такая прадукцыя разлічана на дзяцей, большая частка анімэ разлічана на падлеткаў і дарослых, і ў вялікай ступені з-за гэтага мае высокую папулярнасць у свеце. Анімэ адметна характэрнай манерай адмалёўкі персанажаў і фону. Часцей за ўсё выдаецца ў фармаце [[Тэлесерыял|тэлевізійных серыялаў]], а таксама фільмаў, разлічаных на кінапаказ.

Крыніцамі для сюжэта анімэ-серыялаў часцей за ўсё з’яўляюцца: [[Манга (мастацтва)|Манга]] (японскія [[комікс]]ы), [[ранобэ]] (лайт-новэл), ці [[камп’ютарная гульня|камп’ютарныя гульні]] (часцей за ўсё у жанры «[[Визуальная навэла|візуальная навэла]]»). Радзей выкарыстоўваюцца іншыя крыніцы, як то творы класічнай літаратуры.

== Распаўсюджанне ==
Хоць анімэ з’явілася на рынках па-за межамі Японіі ў 1960-х гадах, значнай з’явай культурнага экспарту яно стала ў выніку пашырэння рынку цягам 1980-х і 1990-х. Рынак анімэ ў адных толькі Злучаных Штатах складае каля 4,35 мільярдаў долараў, паводле Арганізацыі знешняга гандлю Японіі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://online.wsj.com/article/SB118851157811713921.html?mod=googlenews_wsj |title=Manga Mania}}&lt;/ref&gt;

Са з’яўленнем DVD стала магчымым ўключаць некалькі гукавых трэкаў на розных мовах у адзін прадукт, чаго не дазвалялі відэакасеты VHS. Канцэпцыя «лёгкага дотыку» часта закранае рэлізы на DVD, паводле якой апошнія ўключаюць, поруч з дубліраванай гукавой дарожкай, арыгінальную японскую гукавую дарожку, дапоўненую [[Субцітры|субцітрамі]]. Анімэ, якое для паказу на тэлебачанні было цэнзураванае, на DVD выходзіць, як правіла, з усімі прапушчанымі сцэнамі.

[[Інтэрнэт]] адыграў значную ролю ў распаўсюджанні анімэ па-за межамі Японіі. Да 1990-х гадоў анімэ за межамі Японіі было прадстаўлена слаба. Разам з ростам папулярнасці Інтэрнэту расла і цікаўнасць да анімэ. Па меры таго, як Інтэрнэт атрымліваў больш шырокае распаўсюджванне, даходы інтэрнэт-рэкламы выраслі з 1,6 мільярдаў іен у 1995 годзе да больш за 180 мільярдаў іен у 2005 г&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html |title=Free Anime: Providers Bear Losses to Build Business |accessdate=29 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070823111524/http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html |archivedate=23 жніўня 2007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя анімэ ==
Гісторыя анімэ бярэ пачатак ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]], калі японскія [[кінарэжысёр]]ы пачалі першыя эксперыменты з тэхнікай мультыплікацый, вынаходзеннымі на [[Захад]]зе.&lt;ref&gt;Schodt, Frederik L. Manga! Manga!: The World of Japanese Comics. — Kodansha International, 1986. — 260 с. — ISBN 9780870117527.&lt;/ref&gt; Найстарэйшая з вядомых захаваных японскіх анімацый — [[Katsudo Shashin]] доўжыцца ўсяго 3 секунды.&lt;ref&gt;Oldest Anime Found (7 августа 2005).&lt;/ref&gt; Адным з самых першых анімэ стаў прадэманстраваны ў 1917 годзе стаў дзьвюххвілінны камедыйны фільм «Namakura-gatana», ў якім самурай збіраецца выпрабаваць свой новы меч, аднак трывае паразу ад гараджаніна.&lt;ref&gt; Japan’s oldest animation films. ImprintTALK (31 марта 2008). Проверено 29 марта 2013. Архивировано из первоисточника 2 апреля 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Historic 91-year-old anime discovered in Osaka. HDR Japan (30 марта 2008). Проверено 29 марта 2013. Архивировано из первоисточника 2 апреля 2008.&lt;/ref&gt; Першапраходцамі ў вобласці японскай мультыплікацыі сталі Сімокава Атэн, Дзюн’іці Коці і Сэітаро Кітаяма.&lt;ref&gt;Katsunori Yamaguchi. Nihon animēshon eigashi. — Yūbunsha, 1977. — С. 8-11.&lt;/ref&gt; Адным з найбольш папулярных і даступных метадаў на той момант была тэхніка выразной анімацыі. Яе ўжывалі такія аніматары, як Санаэ Ямамото, Ясудзі Мурата и Ноборо Офудзі. Пазней распаўсюдзілася таксама тэхніка аплікацыйнай анімацыі.&lt;ref&gt;Pioneers of Japanese Animation at PIFan — Part 1. Midnight Eye (23 сентября 2004). Проверено 30 марта 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Поспеху ў развіцці тэхнікі анімацыі дамагліся і іншыя мультыплікатары, такія як [[Кэндзо Масаока]] і [[Міцуё Сэо]], якія карысталіся, ў прыватнасці, анімацыйнымі фільмамі у адукацыйных і [[Прапаганда|прапагандскіх]] мэтах.&lt;ref&gt;Katsunori Yamaguchi. Nihon animēshon eigashi. — Yūbunsha, 1977. — С. 26-37.&lt;/ref&gt; Першым [[гук]]авым анімэ стаў зняты Масаокай ў 1933 годзе кароткаметражны фільм [[Chikara to Onna no Yo no Naka]].&lt;ref&gt;Japan: An Illustrated Encyclopedia. — Kodansha, 1993. — 1924 с. — ISBN 9784062064897.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Baricordi, Andrea. Anime: A Guide to Japanese Animation (1958—1988). — Protoculture Inc., 2000. — С. 12. — 311 с. — ISBN 9782980575907.&lt;/ref&gt; Да 1940 года пачалі ўтварацца арганізацыі мультыплікатараў і мастакоў, такіх як Shin Mangaha Shudan і Shin Nippon Mangaka. У той час анімэ актыўна выкарыстоўвалі ў якасці сродку дзяржаўнай прапаганды.&lt;ref&gt;What is Anime?. Animestatic. Проверено 1 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Адным з першых паўнаметражных анімацыйных фільмаў стаў зняты Міцуё Сэо ў 1945 годзе [[Momotarou: Umi no Shinpei]]; спонсарскую падтрымку пры стварэнні фільма аказаў [[Імператарскі Японскі флот]].&lt;ref&gt;Official booklet, The Roots of Japanese Anime, DVD, Zakka Films, 2009&lt;/ref&gt;

Заснавальнікам традыцый сучаснага анімэ стаў [[Осаму Тэдзука]] — ён заклаў асновы таго, што пазней ператварылася ў сучасныя анімэ-серыялы. Напрыклад, Тэдзука запазычаў у [[Дысней|Дыснея]] і развіў манеру карыстання вялікіх вачэй персанажаў для перадачы эмоцый; менавіта пад яго кіраўніцтвам з’яўляліся першыя творы, якія можна было аднесці да ранніх анімэ.&lt;ref&gt;O’Connell, Michael. A Brief History of Anime. Otakon 1999 program book. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Першай работай Тэдзукі стала манга Shintakarajima. Пасля ён стварыў мангу пад назвай Tetsuwan Atomu (Astro Boy), якая і прынесла яму поспех.&lt;ref&gt; Zagzoug, Marwah. The History of Anime &amp; Manga. Northern Virginia Community College. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Пасля 1970 года папулярнасць мангі прыкметна ўзрасла, многія творы былі аніміраваны. Тэдзуку, дзякуючы яго работам часта называлі «легендай»&lt;ref&gt;Zagzoug, Marwah. 5 missing manga pieces by Osamu Tezuka found in U.S.. Asahi Shimbun (5 ноября 2006). Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 20 мая 2006.&lt;/ref&gt; і «богам мангі і анімэ».&lt;ref&gt;Tezuka, Dr. Osamu. The Anime Encyclopedia. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gravett, Paul. Osamu Tezuka: The God of Manga. Asahi Shimbun (5 ноября 2006). Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 31 декабря 2007.&lt;/ref&gt;

За амаль векавую гісторыю анімэ прайшло доўгі шлях развіцця ад першых эксперыментаў у анімацыі, фільмаў [[Тэдзука Осаму|Тэдзукі]] да цяперашняй вялізарнай папулярнасці па ўсяму свету. З гадамі сюжэты анімэ, першапачаткова разлічанага на дзяцей, станавіліся ўсё складаней. Абмяркоўваемыя тэмы і праблемы станавіліся ўсё больш складанымі.

З’явіліся анімэ-серыялы, накіраваныя на падлеткаваю аудыторыю — юнакоў і дзяўчын старшэй чатырнаццаці гадоў. Гэтыя серыялы знайшлі прыхільнікаў і сярод дарослых, у рэдкіх выпадках да старасці. У сваім развіцці анімэ трохі адставала ад [[Манга (мастацтва)|мангі]], якая з’явілася на некалькі гадоў раней і да таго часу ўжо захапіла папулярнасць сярод ўсіх кругоў насельніцтва Японіі.

Вяршынай анімэ прынята лічыць работы рэжысёра [[Хаяо Міядзакі]]. Яго «Унясённые прывідамі» сталі першым і адзіным анімацыонным фільмам, атрымаўшым прэмію Берлінскага кінафестывалю, як «Лепшы фільм», а не «Лепшы мультфільм».

== Гл. таксама ==
* [[Code Geass]]
* [[Crunchyroll]]
* [[Осаму Тэдзука]]
* [[Манга (мастацтва)|Манга, мастацтва]]
* [[Даньмэй]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Anime}}
* [http://animeresearch.com/ AnimeResearch] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509092720/http://www.animeresearch.com/ |date=9 мая 2008 }}. Каталог навуковых артыкулаў пра анімэ {{ref-en}}
* [http://www.corneredangel.com/amwess/ Online Bibliography of Anime and Manga Research] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160112103921/http://corneredangel.com/amwess/ |date=12 студзеня 2016 }} {{ref-en}}

https://selfie2anime.com/

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Анімэ| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Мультыплікацыя]]</text>
      <sha1>qg8brwrdxjy10jeq87c3pvbyfo6nvmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172404</id>
      <parentid>5172403</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13247" sha1="6kuqp1vn10manfxsldj2fb4r7cag5w0" xml:space="preserve">[[Файл:Wikipe-tan full length.svg|thumb|234px|[[Вікіпедыя:Вікіпе-тан|Вікіпе-тан]], неафіцыйны талісман [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]].]]
'''Анімэ''' ({{lang-ja|アニメ}}, ад {{lang-en|animation}}) — [[Японія|японская]] [[анімацыя]]. У адрозненні ад анімацыі іншых краін, дзе такая прадукцыя разлічана на дзяцей, большая частка анімэ разлічана на падлеткаў і дарослых, і ў вялікай ступені з-за гэтага мае высокую папулярнасць у свеце. Анімэ адметна характэрнай манерай адмалёўкі персанажаў і фону. Часцей за ўсё выдаецца ў фармаце [[Тэлесерыял|тэлевізійных серыялаў]], а таксама фільмаў, разлічаных на кінапаказ.

Крыніцамі для сюжэта анімэ-серыялаў часцей за ўсё з’яўляюцца: [[Манга (мастацтва)|Манга]] (японскія [[комікс]]ы), [[ранобэ]] (лайт-новэл), ці [[камп’ютарная гульня|камп’ютарныя гульні]] (часцей за ўсё у жанры «[[Визуальная навэла|візуальная навэла]]»). Радзей выкарыстоўваюцца іншыя крыніцы, як то творы класічнай літаратуры.

== Распаўсюджанне ==
Хоць анімэ з’явілася на рынках па-за межамі Японіі ў 1960-х гадах, значнай з’явай культурнага экспарту яно стала ў выніку пашырэння рынку цягам 1980-х і 1990-х. Рынак анімэ ў адных толькі Злучаных Штатах складае каля 4,35 мільярдаў долараў, паводле Арганізацыі знешняга гандлю Японіі.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://online.wsj.com/article/SB118851157811713921.html?mod=googlenews_wsj |title=Manga Mania}}&lt;/ref&gt;

Са з’яўленнем DVD стала магчымым ўключаць некалькі гукавых трэкаў на розных мовах у адзін прадукт, чаго не дазвалялі відэакасеты VHS. Канцэпцыя «лёгкага дотыку» часта закранае рэлізы на DVD, паводле якой апошнія ўключаюць, поруч з дубліраванай гукавой дарожкай, арыгінальную японскую гукавую дарожку, дапоўненую [[Субцітры|субцітрамі]]. Анімэ, якое для паказу на тэлебачанні было цэнзураванае, на DVD выходзіць, як правіла, з усімі прапушчанымі сцэнамі.

[[Інтэрнэт]] адыграў значную ролю ў распаўсюджанні анімэ па-за межамі Японіі. Да 1990-х гадоў анімэ за межамі Японіі было прадстаўлена слаба. Разам з ростам папулярнасці Інтэрнэту расла і цікаўнасць да анімэ. Па меры таго, як Інтэрнэт атрымліваў больш шырокае распаўсюджванне, даходы інтэрнэт-рэкламы выраслі з 1,6 мільярдаў іен у 1995 годзе да больш за 180 мільярдаў іен у 2005 г&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html |title=Free Anime: Providers Bear Losses to Build Business |accessdate=29 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070823111524/http://en.j-cast.com/2005/12/21000171.html |archivedate=23 жніўня 2007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя анімэ ==
Гісторыя анімэ бярэ пачатак ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]], калі японскія [[кінарэжысёр]]ы пачалі першыя эксперыменты з тэхнікай мультыплікацый, вынаходзеннымі на [[Захад]]зе.&lt;ref&gt;Schodt, Frederik L. Manga! Manga!: The World of Japanese Comics. — Kodansha International, 1986. — 260 с. — ISBN 9780870117527.&lt;/ref&gt; Найстарэйшая з вядомых захаваных японскіх анімацый — [[Katsudo Shashin]] доўжыцца ўсяго 3 секунды.&lt;ref&gt;Oldest Anime Found (7 августа 2005).&lt;/ref&gt; Адным з самых першых анімэ стаў прадэманстраваны ў 1917 годзе стаў дзьвюххвілінны камедыйны фільм «Namakura-gatana», ў якім самурай збіраецца выпрабаваць свой новы меч, аднак трывае паразу ад гараджаніна.&lt;ref&gt; Japan’s oldest animation films. ImprintTALK (31 марта 2008). Проверено 29 марта 2013. Архивировано из первоисточника 2 апреля 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Historic 91-year-old anime discovered in Osaka. HDR Japan (30 марта 2008). Проверено 29 марта 2013. Архивировано из первоисточника 2 апреля 2008.&lt;/ref&gt; Першапраходцамі ў вобласці японскай мультыплікацыі сталі Сімокава Атэн, Дзюн’іці Коці і Сэітаро Кітаяма.&lt;ref&gt;Katsunori Yamaguchi. Nihon animēshon eigashi. — Yūbunsha, 1977. — С. 8-11.&lt;/ref&gt; Адным з найбольш папулярных і даступных метадаў на той момант была тэхніка выразной анімацыі. Яе ўжывалі такія аніматары, як Санаэ Ямамото, Ясудзі Мурата и Ноборо Офудзі. Пазней распаўсюдзілася таксама тэхніка аплікацыйнай анімацыі.&lt;ref&gt;Pioneers of Japanese Animation at PIFan — Part 1. Midnight Eye (23 сентября 2004). Проверено 30 марта 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Поспеху ў развіцці тэхнікі анімацыі дамагліся і іншыя мультыплікатары, такія як [[Кэндзо Масаока]] і [[Міцуё Сэо]], якія карысталіся, ў прыватнасці, анімацыйнымі фільмамі у адукацыйных і [[Прапаганда|прапагандскіх]] мэтах.&lt;ref&gt;Katsunori Yamaguchi. Nihon animēshon eigashi. — Yūbunsha, 1977. — С. 26-37.&lt;/ref&gt; Першым [[гук]]авым анімэ стаў зняты Масаокай ў 1933 годзе кароткаметражны фільм [[Chikara to Onna no Yo no Naka]].&lt;ref&gt;Japan: An Illustrated Encyclopedia. — Kodansha, 1993. — 1924 с. — ISBN 9784062064897.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Baricordi, Andrea. Anime: A Guide to Japanese Animation (1958—1988). — Protoculture Inc., 2000. — С. 12. — 311 с. — ISBN 9782980575907.&lt;/ref&gt; Да 1940 года пачалі ўтварацца арганізацыі мультыплікатараў і мастакоў, такіх як Shin Mangaha Shudan і Shin Nippon Mangaka. У той час анімэ актыўна выкарыстоўвалі ў якасці сродку дзяржаўнай прапаганды.&lt;ref&gt;What is Anime?. Animestatic. Проверено 1 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Адным з першых паўнаметражных анімацыйных фільмаў стаў зняты Міцуё Сэо ў 1945 годзе [[Momotarou: Umi no Shinpei]]; спонсарскую падтрымку пры стварэнні фільма аказаў [[Імператарскі Японскі флот]].&lt;ref&gt;Official booklet, The Roots of Japanese Anime, DVD, Zakka Films, 2009&lt;/ref&gt;

Заснавальнікам традыцый сучаснага анімэ стаў [[Осаму Тэдзука]] — ён заклаў асновы таго, што пазней ператварылася ў сучасныя анімэ-серыялы. Напрыклад, Тэдзука запазычаў у [[Дысней|Дыснея]] і развіў манеру карыстання вялікіх вачэй персанажаў для перадачы эмоцый; менавіта пад яго кіраўніцтвам з’яўляліся першыя творы, якія можна было аднесці да ранніх анімэ.&lt;ref&gt;O’Connell, Michael. A Brief History of Anime. Otakon 1999 program book. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Першай работай Тэдзукі стала манга Shintakarajima. Пасля ён стварыў мангу пад назвай Tetsuwan Atomu (Astro Boy), якая і прынесла яму поспех.&lt;ref&gt; Zagzoug, Marwah. The History of Anime &amp; Manga. Northern Virginia Community College. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt; Пасля 1970 года папулярнасць мангі прыкметна ўзрасла, многія творы былі аніміраваны. Тэдзуку, дзякуючы яго работам часта называлі «легендай»&lt;ref&gt;Zagzoug, Marwah. 5 missing manga pieces by Osamu Tezuka found in U.S.. Asahi Shimbun (5 ноября 2006). Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 20 мая 2006.&lt;/ref&gt; і «богам мангі і анімэ».&lt;ref&gt;Tezuka, Dr. Osamu. The Anime Encyclopedia. Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 4 апреля 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gravett, Paul. Osamu Tezuka: The God of Manga. Asahi Shimbun (5 ноября 2006). Проверено 2 апреля 2013. Архивировано из первоисточника 31 декабря 2007.&lt;/ref&gt;

За амаль векавую гісторыю анімэ прайшло доўгі шлях развіцця ад першых эксперыментаў у анімацыі, фільмаў [[Тэдзука Осаму|Тэдзукі]] да цяперашняй вялізарнай папулярнасці па ўсяму свету. З гадамі сюжэты анімэ, першапачаткова разлічанага на дзяцей, станавіліся ўсё складаней. Абмяркоўваемыя тэмы і праблемы станавіліся ўсё больш складанымі.

З’явіліся анімэ-серыялы, накіраваныя на падлеткаваю аудыторыю — юнакоў і дзяўчын старшэй чатырнаццаці гадоў. Гэтыя серыялы знайшлі прыхільнікаў і сярод дарослых, у рэдкіх выпадках да старасці. У сваім развіцці анімэ трохі адставала ад [[Манга (мастацтва)|мангі]], якая з’явілася на некалькі гадоў раней і да таго часу ўжо захапіла папулярнасць сярод ўсіх кругоў насельніцтва Японіі.

Вяршынай анімэ прынята лічыць работы рэжысёра [[Хаяо Міядзакі]]. Яго «Унясённые прывідамі» сталі першым і адзіным анімацыонным фільмам, атрымаўшым прэмію Берлінскага кінафестывалю, як «Лепшы фільм», а не «Лепшы мультфільм».

== Гл. таксама ==
* [[Code Geass]]
* [[Crunchyroll]]
* [[Осаму Тэдзука]]
* [[Манга (мастацтва)|Манга, мастацтва]]
* [[Даньмэй]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Anime}}
* [http://animeresearch.com/ AnimeResearch] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509092720/http://www.animeresearch.com/ |date=9 мая 2008 }}. Каталог навуковых артыкулаў пра анімэ {{ref-en}}
* [http://www.corneredangel.com/amwess/ Online Bibliography of Anime and Manga Research] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160112103921/http://corneredangel.com/amwess/ |date=12 студзеня 2016 }} {{ref-en}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Анімэ| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Мультыплікацыя]]</text>
      <sha1>6kuqp1vn10manfxsldj2fb4r7cag5w0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвёрдае цела</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70052</id>
    <revision>
      <id>5172181</id>
      <parentid>4937321</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6250" sha1="8b5ugm33bjs4li23mad38yv0i6xjcp1" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[Файл:Insulincrystals.jpg|thumb|Адзіночныя крышталы [[інсулін]]у]]
{{Механіка суцэльных асяроддзяў}}
'''Цвёрдае цела''' — [[агрэгатны стан]] [[рэчыва]], які характаразуецца стабільнасцю формы і характарам цеплавога руху атамаў, якія ажыццяўляюць малыя ваганні каля палажэнняў раўнавагі. Адрозніваюць [[крышталы|крышталічныя]] і [[аморфныя целы|аморфныя]] цвёрдыя целы. Крышталы характарызуюцца прасторавай перыядычнасцю ў размяшчэнні ваўнаважных палажэнняў атамаў. У аморфных целах атамы вагаюцца вакол хаатычны размешчаных пунктаў. Паводле класічнага ўяўлення, устойлівым станам (з мінімумам [[патэнцыйная энергія|патэнцыйнай энергіі]]) цвёрдага цела з’яўляецца крышталічнае. Аморфнае цела знаходзіцца ў [[мэтастабільны стан|мэтастабільным стане]] і з цягам часу павінна перайсці ў крышталічны стан, аднак час крышталізацыі настолькі вялікі, што мэтастабільнасць зусім не праяўляецца.

* [[Атам]]ы і [[малекула|малекулы]], з якіх складаецца цвёрдае целы, шчыльна ўпакаваны разам. Іншымі словамі, малекулы цвёрдага цела практычна захоўваюць сваё ўзаемнае палажэнне адносна іншых малекулаў і ўтрымліваюцца паміж сабой [[міжмалекулярнае ўзаемадзеянне|міжмалекулярным узаемадзеяннем]].
* Многія цвёрдыя целы ўтрымліваюць у сабе крышталічныя структуры. У [[мінералогія|мінералогіі]] і [[крышталаграфія|крышталаграфіі]] пад крышталічнай структурай маецца на ўвазе вызначаны парадак атамаў у крыштале. Крышталічная структура складаецца з [[элементарная ячэйка|элементарных ячэек]], набору атамаў размешчаных у асаблівым парадку, які перыядычна паўтараецца ва ўсіх накірунках прасторавай кратай. Адлегласці паміж элементамі гэтай краты ў розных накірунках называюць параметрам гэтай краты. Крышталічная структура і [[сінгонія|сіметрычнасць]] іграюць ролю ў вызначэнні мноства ўласцівасцяў, такія як спайнасць крышталя, электронная зонная структура і [[оптыка|аптычныя]] ўласцівасці.
* Пры прымяненні дастатковай сілы любое з гэтых уласцівасцяў можа быць парушана, выклікаючы дастатковую [[дэфармацыя|дэфармацыю]].
* Цвёрдыя целы валодаюць [[цеплавая энергія|цеплавой энергіяй]], такім чынам іх атамы ажыццяўляюць вагальны рух. Тым не менш гэты рух нязначны і не можа назірацца ці быць адчутым пры нармальных абставінах.

Раздзел фізікі, які вывучае цвёрдыя целы называецца [[фізіка цвёрдага цела|фізікай цвёрдага цела]] і з’яўляецца падраздзелам [[фізіка кандэнсаваных асяроддзяў|фізікі кандэнсаваных асяроддзяў]]. [[Матэрыялазнаўства]] галоўным чынам разглядае пытанні, звязаныя з уласцівасцямі цвёрдых цел, такімі як [[цвёрдасць]], [[мяжа трываласці]], супраціўленне матэрыялу нагрузкам, а таксама [[тэрмадынамічная фаза|фазавыя]] пераўтварэнні. Гэта значным чынам супадае з пытаннямі, якія вывучаюцца фізікай цвёрдага цела. [[Хімія цвёрдага стану]] перакрывае пытанні, якія разглядаюцца абодвумя гэтымі раздзеламі ведаў, але асабліва закранае пытанні сінтэзавання новых матэрыялаў.

== Гл. таксама ==
* [[Фізіка цвёрдага цела]]
* [[Тэорыя пруткасці]]
* [[Вадкасць]]
* [[Газ]]
* [[Плазма]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Твёрдое%20тело/|title=Твёрдое тело}}
* [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/TVERDOE_TELO.html Твёрдое тело] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140712222053/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/TVERDOE_TELO.html |date=12 ліпеня 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}}
* [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4324.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{ref-ru}}

{{Станы матэрыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Цвёрдае цела| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>8b5ugm33bjs4li23mad38yv0i6xjcp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браніслаў Туронак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73024</id>
    <revision>
      <id>5172593</id>
      <parentid>4784337</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5172593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5807" sha1="j0qwgo9fanoyebaeffxembzze0p23rz" xml:space="preserve">{{Картка:Асоба
|імя                 = Браніслаў Туронак
|арыгінал_імя        = {{lang-be|Браніслаў Туронак}} &lt;br /&gt; {{lang-pl|Bronisław Turonek}}
|партрэт = Branisłaŭ Turonak.jpg
}}
'''Браніслаў Туронак''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі грамадскі дзеяч. Бацька [[Юрый Туронак|Ю. Туронка]].

== Біяграфічныя звесткі ==
Браніслаў Туронак нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Навучаўся ў народным вучылішчы ў [[Новы Пагост|Новым Пагос]]це. У 1912 паступіў у [[Віленская гімназія|Віленскую гім]]назію, дзе вучыўся, пакуль [[Вільня|Вільню]] не занялі немцы. У 1915/16 навучаўся ў Віцебскай гімназіі, затым паступіў у гімназію ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], якую скончыў у 1917.

Пасля завяршэння гімназічнай адукацыі вярнуўся на [[Дзісненшчына|Дзісненшчын]]у. Тут завязаў кантакты з кс. [[А. Станкевіч]]ам, праўдападобна пад яго ўплывам заняўся арганізацыяй беларускіх школ. У 1917-19 настаўнічаў на Дзісненшчыне ў беларускіх пачатковых школах у [[Більдзюгі|Більдзюг]]ах і Новым Пагосце. У ліпені 1919 перабраўся ў Вільню.

Скончыў [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)]]. У той жа год паступіў у [[Віленскі ўніверсітэт]] на медыцынскі факультэт. Пасля заканчэння ўніверсітэта (1924) і двухгадовай практыкі Б. Туронак атрымаў дыплом доктара лекарскіх навук (1926). У 1927-28 працаваў у віленскай клініцы.

Пасля жаніцьбы (1928) пакінуў Вільню і пасяліўся ў мяст. Дукшты, працаваў лекарам. Меў трох сыноў. Сабраная ім калекцыя кніг і часопісаў згарэла ў 1944.

== Грамадская дзейнасць ==
Падчас вучобы ва ўніверсітэце Браніслаў Туронак далучыўся да беларускага студэнцкага руху. Увайшоў у склад першай управы [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС, 1921), быў адказным сакратаром месячніка [[Наш шлях (1922)|«Наш шлях»]] (1922-23). У 1923 у складзе новай управы БСС, таксама абраны сакратаром [[БТДПВ|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У снежні 1923 стаў адказным рэдактарам газеты [[Беларуская крыніца (1917)|«Крыніца»]], на гэтай пасадзе працаваў да жніўня 1925, калі за рэдагаваную газету, дзе размяшчаліся матэрыялы ў абарону выкарыстання беларускай мовы ў каталіцкім касцёле, Б. Туронак быў пасаджаны ў астрог і асуджаны да 3-месячнага турэмнага зняволення. Далейшая яго грамадская дзейнасць абапіралася на супрацоўніцтва з БХД і ў прыватнасці з А. Станкевічам. Удзельнічаў у стварэнні [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] (1926), належаў да яго кіраўніцтва. Уваходзіў ва ўправу Віленскага аддзела [[БІГіК|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]] (БІГіК) з 1926, а ў 1927 абраны старшынём управы і кіраваў аддзелам да вясны 1928. У снежні 1928 вылучаны кандыдатам на выбарах у польскі сейм, але пасольскага мандату не атрымаў.

Займаўся папулярызацыяй аховы здароўя. Выступаў з артыкуламі па гэтай тэме ў газеце «[[Беларуская крыніца]]». У 1928 яго праца «Гігіена ўзгадавання дзіцяці» выйшла асобнай брашурай.

Пасля 1928 Браніслаў Туронак адышоў ад актыўнай грамадскай дзейнасці. Да 1934 года ўваходзіў у кіраўніцтва БІГіК. Падтрымліваў грашыма некаторыя беларускія выданні і грамадскія ініцыятывы.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Туронак Ю. Памяці Браніслава Туронка. Варшава — Нью-Ёрк, БІНіМ. 1990.

{{DEFAULTSORT:Туронак Б}}

[[Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шаркаўшчынскім раёне]]</text>
      <sha1>j0qwgo9fanoyebaeffxembzze0p23rz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чопат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73796</id>
    <revision>
      <id>5172406</id>
      <parentid>4584973</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11262" sha1="4fqgnc3fteoqz08aiycxgsqnczl3upj" xml:space="preserve">'''Чопат''' (або '''Чаўпат''') — гульня тыпу «[[Крыж і кола (гульні)|Крыж і кола]]», у якую гуляюць у Саўраштры, рэгіёне штата штата [[Гуджарат]], [[Індыя]].

Гэтай стратэгічнай гульні даволі лёгка навучыцца, але каб гуляць добра трэба стратэгічныя навыкі. Сцвярджаюць, што чопат — разнавіднасць гульні ў косткі, у якую гулялі героі эпічнай паэмы [[Махабхарата]] Юдгіштхіра і Дур’ядгана.

У варыянты гэтай гульні гуляюць у іншых частках Індыі&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; і нават у Пакістане². У некаторых адносінах яна падобная на [[Пачісі]], [[Парчіс]] і [[Лудо]] (Ludo).

[[Image:Chopat.jpg|thumb|large|Гульня чопат]]

== Прылады гульні ==

Традыцыйнай «дошкай» для чопата з’яўляецца расшыты кавалак тканіны ў форме крыжа. Кожны з рукавоў крыжа дзеліцца на тры слупкі, па 8 клетак у кожным.

«Косткамі» служаць 7 ракавін [[Кауры]].

«Людзі» (фішкі) зазвычай вырабляюцца з дрэва. У кожнага гульца 4 чалавекі.

== Правілы ==

У гульню гуляюць максімум 4 чалавекі адначасова. Кожны з гульцоў сядзіць насупраць аднаго з рукавоў крыжа.

Цэнтр крыжа, «ghar» — «дом» для ўсіх гульцоў.

Цэнтральны слупок у рукаве крыжа з’яўляецца «хатнім слупком» для фішак гульца, які сядзіць каля гэтага рукава.

Пачатковым пунктам для фішак кожнага гульца з’яўляецца клетка з кветкавым арнаментам у слупку злева ад хатняга слупка. На прыведзеных тут малюнках клеткі з кветкавым арнаментам — цёмна-зялёнага колеру.

Кожнаму гульцу неабходна ўвесці ў гульню свае чатыры фішкі з пачатковага пункта. Фішкі рухаюцца па знешнім перыметры (17 клетак на адзін рукаў крыжа) па гадзіннікавай стрэлцы.

Заводзіць фішкі ў «дом» можна толькі пасля таго як гулец саб’е хаця б адну фішку праціўніка. Гэта называецца «tohd».

Фішкі могуць заводзіцца толькі ў свой «хатні слупок». Як толькі фішкі перасякаюць клетку з кветкавым арнаментам у цэнтральным слупку, іх кладуць на бок каб абазначыць, што яны знаходзяцца на сваёй канцавой дарозе дамоў і іх ужо нельга збіць.

== Ракавіны кауры ==

[[Image:ChopatCowry.jpg|thumb|Кідок у 25 ачкоў]]
Усе сем ракавін кауры выкарыстоўваюцца пры кожным кідку.

Ачкі падлічваюцца наступным чынам:&lt;br /&gt;
Усе 7 адтулінай угору — 8 ачкоў + кідок&lt;br /&gt;
1 адтулінай угору, 6 адтулінай долу — 11 ачкоў + кідок&lt;br /&gt;
2 адтулінай угору, 5 адтулінай долу — 2 ачкі&lt;br /&gt;
3 адтулінай угору, 4 адтулінай долу — 3 ачкі&lt;br /&gt;
4 адтулінай угору, 3 адтулінай долу — 4 ачкі&lt;br /&gt;
5 адтулінай угору, 2 адтулінай долу — 25 ачкоў +кідок&lt;br /&gt;
6 адтулінай угору, 1 адтулінай долу — 30 ачкоў + кідок&lt;br /&gt;
Усе 7 адтулінай угору — 16 ачкоў + кідок.

== Увядзенне фішак ==

[[Image:ChopatStartingPoint.jpg|thumb|left|Пачатковы пункт]]
Напачатку ўсе гульцы па чарзе кідаюць ракавіны кауры. Гулец, які набраў найбольш ачкоў, пачынае гульню.

Гулец можа ўвесці фішку ў гульню толькі ў тым выпадку, калі выпадае 8 ці болей ачкоў.

Пачатковым пунктам для кожнага гульца з’яўляецца клетка з кветкавым арнаментам злева ад ягонага «хатняга слупка».

== Гульня ==

Фішкі рухаюцца па знешнім перыметры крыжа па гадзіннікавай стрэлцы ад пачатковых клетак.

Пасля кожнага кідка ў 8 і болей ачкоў гулец атрымлівае дадатковы кідок. Калі ж больш 8 ачкоў выпадае 3 разы запар — яны «згараюць», і гулец прапускае ход.

Калі гулец кідае косці некалькі разоў у выніку «высокаачковага» кідка — ён можа рухаць розныя фішкі на колькасць ачкоў, атрыманых пры кожным кідку.

Пасля ўступлення ў гульню ўсіх чатырох фішак выпадзенне 11, 25 або 30 ачкоў прыносіць гульцу дадатковае ачко (крок), якое называецца «peghedu». Гэтае ачко можа быць скарыстанае таксама для ходу фішкай, адрознай ад той, якой ходзяць у выніку самога кідка.

Калі ж у любы час гульні ў гульца няма фішак, якімі ён можа пахадзіць на столькі клетак, колькі выпала пры кідку, то кідок прападае.

== Бяспечныя клеткі ==

Бяспечнымі з’яўляюцца клеткі з кветкавым арнаментам. Фішкі супернікаў могуць знаходзіцца на такой клетцы адначасна, не чынячы шкоды адна адной.

Калі ж дзве фішкі аднаго гульца стаяць на адной бяспечнай клетцы, то фішкі іншых гульцоў могуць праходзіць паўз гэтую клетку, але не спыняцца на ёй.

Больш тыповым з’яўляецца варыянт гульнёвай дошкі, у якім клеткі з кветкавым арнаментам у цэнтральных слупках знаходзяцца на знешніх канцах рукавоў, (то-бок, на знешнім перыметры кожнага рукава 3, а не 2 бяспечныя клеткі).

== Збіванне фішак ==

Кожны гулец павінен збіць хаця б адну фішку іншага гульца, каб атрымаць права заводзіць свае фішкі ў дом. Пры гэтым фішка спыняецца на клетцы без кветкавага арнамента, на якой ужо стаіць фішка суперніка. Збітая фішка здымаецца з дошкі, і яе неабходна ўвесці назад у гульню звычайным спосабам.

== Спосабы падліку ==

На кожным рукаве 17 клетак для руху, таму:&lt;br /&gt;
1. «aanth ghar pacchees» — (перасунь на 8 пры кідку на 25) — адлічыце 8 клетак уперад і перастаўце фішку на адпаведную клетку на наступным рукаве крыжа.&lt;br /&gt;
2. «tehr ghar trees» — (перасунь на 13 пры кідку на 30) — адлічыце 13 клетак уперад і перастаўце фішку на адпаведную клетку на наступным рукаве крыжа.

== Заход у дом ==

[[Image:ChopatComingHome.jpg|thumb|У бяспецы на канечным шляху ў дом]]
У хатні слупок кожнага гульца могуць заходзіць толькі ягоныя фішкі пры ўмове, што ён ужо ўчыніў хаця б адзін «tohd».

Як толькі фішкі праходзяць клеткі з кветкавым арнаментам у цэнтральных слупках, іх кладуць на бок, пазначаючы такім чынам, што яны знаходзяцца на канцавым адрэзку дарогі дамоў і іх нельга збіць суперніку.

Кожная фішка можа заводзіцца ў «дом» у цэнтры крыжа толькі дакладнай колькасцю ачкоў. Калі ж колькасць большая за патрэбную і кідок нельга выкарыстаць для ходу іншай фішкай, то кідок прападае.

== Выйгрыш ==

Выйграé гулец, які першым завёў усе 4 фішкі ў дом.

Гульня працягваецца да таго часу, пакуль на полі не застануцца толькі фішкі апошняга гульца.

== Працяг гульні ==

Пасля таго, як гулец завёў усе свае фішкі, ён можа працягнуць гульню.

Гэта называецца «gandu kadhy»&quot;, «быццё дурным». Гулец можа вывесці адну са сваіх фішак з цэнтральнага дома і пачаць гульню супраць гадзіннікавай стрэлкі з фішкай, ляжачай на баку. Гэтая фішка можа збіваць фішкі іншых гульцоў, але не можа быць збітай, што дае нагоду для буйнай весялосці!

== Гл. таксама ==

[[Чаўпар]]

== Спасылкі ==
{{Reflist}}
1. The Hindu of India &lt;http://www.hindu.com/2007/10/07/stories/2007100757860400.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110711170754/http://hindu.com/2007/10/07/stories/2007100757860400.htm |date=11 ліпеня 2011 }}&gt;&lt;br /&gt;
2. Daily Times of Pakistan &lt;https://web.archive.org/web/20121010135622/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_21-6-2005_pg7_18&gt;

[[Катэгорыя:Настольныя гульні]]
[[Катэгорыя:Індыйскія гульні]]</text>
      <sha1>4fqgnc3fteoqz08aiycxgsqnczl3upj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цяцерын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73880</id>
    <revision>
      <id>5172300</id>
      <parentid>5167116</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7333" sha1="ru30q15ne9m3weglk8mfcdsqfygs5d9" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Цяцерын
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Teterino Hydroelectric Power Station 02.jpg
|подпіс                = [[Цяцерынская ГЭС]]
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 09|lat_sec = 28
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 45|lon_sec = 41
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Круглянскі
|сельсавет             = Цяцерынскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = XIV ст.
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Teterino
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243038943
}}

'''Цяце́рын'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Цяце́рына, н.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ciacieryn}}, {{lang-ru|Тетерин}}) — [[аграгарадок]] у [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр [[Цяцерынскі сельсавет|Цяцерынскага сельсавета]]. Знаходзіцца на беразе [[Цяцёрынскае вадасховішча|Цяцерынскага вадасховішча]].

== Гісторыя ==
Упершыню згадваецца ў г. зв. [[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|«Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх»]], складзеным у 1390-я гады. Паводле ўскосных звестак, у 1-й трэці 15 ст. пры вял. кн. [[Вітаўт|Вітаўце]], Цяцерын з воласцю належаў князю [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёну-Лугвеню Альгердавічу]]. У пазнейшым дакуменце ад 1468 года згадваецца яго дар ''«даніна мядовая цяцерынская»'' [[Свята-Ануфрыеўская царква (Сялец)|Ануфрыеўскаму манастыру]] каля [[Мсціслаў|Мсціслава]]. У 1501 годзе вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык]] між іншых уладанняў перадаў двор Цяцерын з сёламі на рацэ [[Друць]] сваёй жонцы [[Алена Іванаўна|Алене]]. У сярэдзіне 16 ст. ў Аршанскім павеце, мястэчка. У 1624 годзе ва ўласнасці ў [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]]&lt;ref&gt;Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Віленскага ўніверсітэта, ф. 4, спр. 34354.&lt;/ref&gt;. З 1772 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1848 годзе ў [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскім павеце]]. У 1924—1931, 1935—1959 гадах і з 1966 года ў Круглянскім, у 1931—1935 і 1959—1966 — у Бялыніцкім раёнах.

Перад вайной у вёсцы 129 двароў, 632 жыхары&lt;ref name=&quot;Бер&quot;&gt;[http://db.narb.by/search/4670 Тетерино] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121000040/http://db.narb.by/search/4670 |date=21 студзеня 2022 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у 1944 годзе акупанты спалілі 119 двароў, загубілі 188 чалавек&lt;ref name=&quot;Бер&quot;/&gt;. Паблізу вёскі 30.6.1944 года здзейсніў подзвіг [[Рыгор Іванавіч Шыбанаў]], за што атрымаў званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=6337 Шибанов Григорий Иванович] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя асобы ==

* [[Павел Палікарпавіч Ганчароў]] — патафізіёлаг, прафесар медыцынскіх навук, генерал-палкоўнік медыцынскай службы, начальнік [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Ваенна-медыцынскай акадэміі імя С. М. Кірава]] (1953—1968)
* [[Браніслаў Віктаравіч Мешкіс]] (1928—1985, [[Адэса]]) — тэатральны рэжысёр. Народны артыст Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-66771&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 17. — Мн., 2003.
* Тэрыторыя Белыніцкага раёна ў часы Вялікага княства Літоўскага // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Бялыніцкага р-на. — Мн., 2000. С. 41-59.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Teterino}}

{{Цяцерынскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Цяцерынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]]</text>
      <sha1>ru30q15ne9m3weglk8mfcdsqfygs5d9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чачоты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77880</id>
    <revision>
      <id>5172397</id>
      <parentid>4466087</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3011" sha1="rc8px985f37gp9y4iuf1033o1ow5f08" xml:space="preserve">'''Чачоты''' ({{lang-pl|Czeczotowie, Czeczottowie}}, {{lang-ru|Чечоты}}) — беларускі&lt;ref&gt;Зміцер Яцкевіч. Радавод Яна Чачота // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. С. 6&lt;/ref&gt; шляхецкі род гербу [[Астоя (герб)|«Астоя»]]. Паходзіць са [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводства]]. Унесены ў 1 і 6 часткі [[Радаводныя кнігі|Радаводных кніг]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерній]] (зацверджаны [[Літоўская губерня|Літоўскім]] шляхецкім дэпутацкім сходам у 1798 годзе, Мінскім губернскім — у 1802, 1853 і 1892 гадах, Гродзенскім — у 1817 годзе). Зацвярджаўся таксама Сенатам у 1832, 1855 і 1892 гадах.

== Радавод ==

Васіль Данілевіч Чачот, згадваецца ў 1545
# Дзмітрый
# Канстанцін, згадваецца ў 1591
## Павел
### Якуб, згадваецца ў 1616, ж. — Ганна Яновіч
#### Міхал, згадваецца ў 1680, ж. — Лявонава Ваўчэцкая
##### Піпін, згадваецца ў 1736, ж. — Алена Аколава
###### Міхал
####### Вінцэнт, згадваееца ў 1777
######## Юліян (1799—?)
######## Карл Ануфры (1815—?)
######## Мацей (1817—?)
###### Людвіг
###### Ваўжынец
###### Ян, згадваецца ў 1760
####### Юзаф
####### Тадэвуш, згадваецца ў 1773, ж. — Клара Гаціская
######## [[Ян Чачот|Ян Антоні]] (1796—1847)
######## Павел Пётр (1808—?)
###### Мацей
##### Юзаф
##### Казімір
##### Юрый
## Стэфан, ж. — Тэкля
# Іван
# Хведар

== Найбольш вядомыя ==
* [[Ян Чачот|Ян Антоні Чачот]] ([[1796]]—[[1847]]), беларускі і польскі паэт

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* [http://kamunikat.org/k_historyja.html?pub_start=1320&amp;pubid=777 Ян Чачот, Ігнат Дамейка, сябры і паплечнікі Адама Міцкевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118043122/http://kamunikat.org/k_historyja.html?pub_start=1320&amp;pubid=777 |date=18 студзеня 2012 }} // Беларусіка-Albaruthenica; Кніга 10. — Мн.: Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны, 1998. ISBN 985-6419-11-5

[[Катэгорыя:Чачоты| ]]</text>
      <sha1>rc8px985f37gp9y4iuf1033o1ow5f08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афраамерыканцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80875</id>
    <revision>
      <id>5172171</id>
      <parentid>4548077</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40856-89</username>
        <id>171449</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гл. таксама */</comment>
      <origin>5172171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2803" sha1="7zfmg6wfkox4xltd1zic3mma8gsaobz" xml:space="preserve">[[Выява:King portrait.gif|150px|thumb|[[Марцін Лютэр Кінг]]]]
[[Выява:Official portrait of Barack Obama.jpg|150px|thumb|[[Барак Абама|Барак Абама, прэзідэнт ЗША]]]]
'''Афраамерыканцы''' ({{lang-en|African American}}) — жыхары [[ЗША]], якія належаць да экватарыяльнай расы і маюць поўнае або частковае афрыканскае паходжанне. Слова ўвайшло ў [[англійская мова|англійскую мову]] ЗША пасля таго, як у афіцыйных колах краіны стала пераважаць меркаванне аб некарэктнасці назвы негры ({{lang-en|Negro}}) і абразлівае нігеры ({{lang-la|Nigger}}). Распаўсюджана таксама нейтральнае абазначэнне «чорныя» (Black people).

У шырокім сэнсе слова, «афраамерыканцы» — усе чарнаскурыя грамадзяне ЗША, якія адпаведным чынам вызначаюць сваю расавую прыналежнасць. Аднак, як правіла, пад «афраамерыканцам» маюцца на ўвазе выхадцы з Афрыкі (нашчадкі рабоў і даўніх мігрантаў), якія жывуць у ЗША на працягу шэрагу пакаленняў і якія з’яўляюцца носьбітамі асаблівай субкультуры. У цяперашні час афраамерыканцы — самая заможная група чарнаскурых на планеце пры сярэднім даходзе на душу каля 25 000 долараў у год на чалавека, хоць гэта значна ніжэй сярэднеамерыканскага паказчыка (40 000).

== Некаторыя вядомыя афраамерыканцы ==
* [[Барак Абама]] — палітык, прэзідэнт ЗША
* [[Марцін Лютэр Кінг]] — грамадскі дзеяч
* [[Опра Уінфры]] — тэлевядучая
* [[Камала Харыс]] — палітык
* [[Эдзі Мёрфі]] — актор
* [[Майкл Джэксан]] — спявак
* [[Сціві Уандэр]] — спявак
* [[Пол Лорэнс Данбар]] — пісьменнік

== Гл. таксама ==
* [[Кванзаа]]
* [[Эбанікс]]
* [[Крэкеры (ЗША)|Крэкеры]]

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Гісторыя ЗША]]
[[Катэгорыя:Народы ЗША]]
[[Катэгорыя:Афраамерыканцы| ]]</text>
      <sha1>7zfmg6wfkox4xltd1zic3mma8gsaobz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іаган Крыштоф Глаўбіц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86311</id>
    <revision>
      <id>5172240</id>
      <parentid>5132542</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavon</username>
        <id>1118</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5172240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17630" sha1="exyj98k5otj1argbbj66qug29sw5ygw" xml:space="preserve">{{Архітэктар
|выява                    = HolyTrinityGate.jpg
|подпіс                   = ''Брама базыльянскага манастыра ([[1761]], [[Вільня]])''
|імя                      = Іаган Крыштоф Глаўбіц
|грамадзянства            = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|10px]] [[Рэч Паспалітая]]
|дата нараджэння          = каля [[1700]]
|месца нараджэння         = [[Сілезія]]
| дата смерці             = 30.3.1767 
|месца смерці             = [[Вільня]]
|працаваў у гарадах       = [[Вільня]], [[Полацк]]
|стыль                    = [[барока]]
|найважнейшыя пабудовы    = [[Касцёл Святой Кацярыны і кляштар бенедыкцінак (Вільня)|Касцёл Святой Кацярыны]]&lt;br/&gt;[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]]&lt;br/&gt;[[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Касцёл Св. Пятра і Паўла і кляштар базыльян у Беразвеччы]]
|горадабудаўнічыя праекты =
|рэстаўрацыя помнікаў     = [[Касцёл Святых Янаў]] 
|нерэалізаваныя праекты   = 
|навуковыя працы          =
|узнагароды               = 
|вікісховішча             = Johann Christoph Glaubitz
|}}
'''Іаган (Ян) Крыштоф Глаўбіц''' ({{lang-lt|Jonas Kristupas Glaubicas}}, {{lang-pl|Jan Krzysztof Glaubitz}}; каля 1700, [[Свідніца]] — {{ДС|30|3|1767}}, {{МС|Вільня|у Вільні|Вільня}}) — стваральнік і найбуйнейшы прадстаўнік [[Віленскае барока|віленскага барока]], адзін з найбольш запатрабаваных архітэктараў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сярэдзіны [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Глаубиц Иоган (Ян) Кристоф
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 148
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Верагодна, нарадзіўся ў [[Сілезія|Сілезіі]], хоць выказваліся здагадкі аб тым, што ён быў выхадцам [[Вільня|Вільні]]. Мяркуючы па формах і арнаменту яго ранніх твораў, якія нагадваюць ранняе нямецкае [[ракако]], архітэктуру вывучаў у Паўднёвай Германіі.

[[Файл:Dangun įžengimo (Misionierių) bažnyčia.jpg|thumb|left|[[Касцёл Унебаўзяцця Божага і кляштар місіянераў (Вільня)|Касцёл Унебаўзяцця Божага ў Вільні]]]]

Спусташальныя пажары [[1737]], [[1748]] і [[1749]] гадоў нанеслі глыбокія пашкоджанні кварталам [[Стары горад (Вільня)|Старога горада]] Вільні. Глаўбіц удзельнічаў у работах па аднаўленні, рэканструкцыі і будаўніцтве ансамбляў і асобных будынкаў — у першую чаргу дома па [[Вуліца Швянта Мікалаяус|вуліцы Швянта Мікалаяус]] ({{langi|lt|Švento Mikalojaus g.}}), у якім ён сам жыў са сваёй сям’ёй да [[1749]] года. У 1749 годзе Глаўбіц арандаваў у абшчыны евангелікаў-лютэран вялікі кутні дом, адбудаваў яго і жыў у ім да апошняга дня.

Да [[1737]] года Глаўбіц быў членам савета і архітэктарам абшчыны евангелікаў-лютэран. У [[1737]]—[[1744]] гадах ён адбудаваў і рэканструяваў у формах позняга барока храм евангелікаў-лютэран і прылеглыя будынка абшчыны. Па яго праекце і пры яго ўдзеле ў [[1741]]—[[1742]] гадах у храме быў збудаваны пышны барочны [[алтар]].

== Творчасць ==
Па яго праектах у Вільні пабудаваныя ці рэканструяваныя храмы розных канфесій:

* {{нп3|Евангеліка-лютэранскі касцёл (Вільня)|Евангеліка-лютэранскі касцёл|pl|Kościół ewangelicko-augsburski w Wilnie}} (і абсталяваны яго інтэр’ер у стылі [[ракако]]) ([[1738]]—[[1744]]).
* Галоўны заходні [[фасад]] і ўсходні франтон [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Святых Янаў]] ([[1738]]—[[1748]]), у інтэр’еры збудаваны ўнікальны ансамбль з 23 алтароў у стылі барока (захавалася 10 алтароў); касцёл і [[званіца]], якая доўгі час заставалася самым высокім збудаваннем у Вільні (звыш 60 м; паводле розных крыніц, ад 63 м&lt;ref&gt;Antanas Rimvydas Čaplikas. Vilniaus gatvių istorija. Pilies gatvė. Vilnius: Charibdė, 2005. ISBN 9986-745-89-6. P. 201.{{ref-lt}}&lt;/ref&gt; да 68 м з крыжам&lt;ref&gt;Lietuvos TSR istorijos ir kultūros paminklų sąvadas. 1: Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988. P. 542{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;) вызначылі панаванне [[барока]] ў [[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта|ансамблі ўніверсітэта]] і сталі архітэктурнай дамінантай барочнай панарамы Вільні.
* [[Франтон]] і верхнія ярусы дзвюх званіц [[Касцёл Святой Кацярыны і кляштар бенедыкцінак (Вільня)|касцёла Святой Кацярыны]] ([[1741]]—[[1743]]), у [[1746]] годзе рэканструяваў капэлу Провіду ў гэтым касцёле.
* Інтэр’ер праваслаўнай {{нп3|Царква Святога Духа (Вільня)|царквы Святога Духа|ru|Церковь Святого Духа (Вильнюс)}} ([[1749]]—[[1753]]), што пацярпела пры пажары [[1749]] года.
* Рэстаўраваў [[Віленская ратуша|віленскую ратушу]], пацярпелую пры пажары [[1749]] года, адбудаваўшы пры гэтым яе вежу ([[1749]]—[[1753]])&lt;ref&gt;Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991. ISBN 5-415-00366-5. P. 146.{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;.
* У сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] стварыў барочны інтэр’ер Вялікай сінагогі (пацярпела падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і не захавалася).
* У [[1749]]—[[1751]] і [[1759]]—[[1762]] гадах адбудоўваў і дэкараваў капліцу на евангеліцка-лютэранскіх могілках. Глаўбіц, акрамя таго, надбудаваў вежы [[Касцёл Унебаўзяцця Божага і кляштар місіянераў (Вільня)|касцёла місіянераў]] ([[1750]]—[[1756]]).
* Ім жа ўзведзены ў стылі позняга барока вароты [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|базыльянскага манастыра Святой Тройцы]] ([[1761]]); мяркуецца таксама, што Глаўбіц у [[1750]] годзе ўзвёў дзве грацыёзныя бакавыя вежы пры ўсходнім фасадзе царквы Святой Тройцы і ў [[1760]]—[[1763]] гадах на ранейшым падмурку пабудаваў будынкі манастыра, аднавіў капліцу Скуміных.
* Яму таксама прыпісваецца аўтарства {{нп3|Касцёл Здабыцця Святога Крыжа (Вільня)|касцёла Здабыцця Святога Крыжа (Кальварыйскага)|ru|Костёл Обретения Святого Креста (Вильнюс)}} у Вільні.

Па праектах Глаўбіца рэканструяваліся жылыя дамы ў [[Літва|Літве]], будаваліся палацы і касцёлы ў [[Беларусь|Беларусі]]. Сярод адноўленых і рэканструяваных ім будынкаў у Вільні — дом Салтаноўскага ([[1739]]), Мюлера ([[1741]]—[[1742]] і [[1749]]—[[1749]]).

У [[1762]] годзе ён падрыхтаваў план рэканструкцыі {{нп3|Палац Лапацінскіх (Алізараў)|палаца Алізараў (Лапацінскага)|ru|Дворец Лопацинских (Олизаров)}} у Вільні. [[Мікалай Тадэвуш Лапацінскі|М. Лапацінскі]] набыў будынак на ўчастку ля скрыжавання цяперашніх вуліц {{нп3|Вуліца Шылтадаржа|Шылтадаржа|ru|Улица Шилтадаржё}} і [[Бернардзінская вуліца (Вільня)|Бярнардзіну]] ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і праект рэканструкцыі заказаў у Глаўбіца. Работы выконваліся спачатку архітэктарам Андрысам (памёр у [[1765]]), затым Фрэзерам&lt;ref&gt;Lietuvos architektūros istorija. T. II: Nuo XVII a. pradžios iki XIX a. vidurio. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1994. P. 167. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;. Гісторык архітэктуры [[Юльюш Клос]] адзначаў цікавыя архітэктурныя матывы, характэрныя для пераходнай эпохі ад [[ракако]] да [[класіцызм]]у&lt;ref&gt;Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juliusza Kłosa, Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie popraione po zgonie autora. Wilno, 1937. S. 145.{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

У [[1748]]—[[1765]] гадах Глаўбіц працаваў над рэканструкцыяй базыльянскага [[Сафійскі сабор (Полацк)|кафедральнага сабора Святой Сафіі]] і ўзвядзеннем [[Сафійскі манастыр (Полацк)|кляштарнага корпуса]] ў [[Полацк]]у&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;; верагодна, самы высокі і самы вялікі па сваіх памерах барочны будынак у Беларусі. Да ліку галоўных яго прац адносяць таксама [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|касцёл кармелітаў]] у [[Глыбокае|Глыбокім]]. У [[1748]]—[[1749]] ён спраектаваў і пабудаваў двухпавярховы палац мітрапаліта [[Фларыян Грабніцкі|Ф. Грабніцкага]] каля Полацка. Як лічыць беларускі даследчык [[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|А. Ярашэвіч]], па праекце Глаўбіца мог быць пабудаваны [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар францысканцаў (Івянец)|касцёл Святога Міхала Арханёла]] ў [[Івянец|Івянцы]]&lt;ref&gt;[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А. А.]] Івянецкія касцёлы // Ave Maria: Часопіс Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. № 2 (69), 2001. — С. 13 — 15{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

Сярод іншых работ на Беларусі: перапрацоўка праекта [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Сталовічы)|Свята-Аляксандра-Неўскай царквы]] ў в. [[Сталовічы]] ([[Баранавіцкі раён]], 1743—46), рэканструкцыя [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Мсціслаў)|касцёла кармелітаў]] у [[Мсціслаў|Мсціславе]] (1746—50), [[Архірэйскі палац (Магілёў)|архірэйскі палац]] у [[Магілёў|Магілёве]] (1762—85)&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Часта сярод пабудоў архітэктара згадваецца&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; трохнефны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Ліда)|Крыжаўзвіжанскі касцёл]] у [[Ліда|Лідзе]], аднак польскі даследчык [[Конрад Пызель|К. Пызель]] лічыць, што ні час узвядзення храма, ні яго стылістычныя асаблівасці не дазваляюць казаць пра аўтарства Глаўбіца&lt;ref&gt;Pyzel, K. Kościół parafialny P. W. Podwyższenia Krzyża Św. w Lidzie // Kościoły i klasztory rzymskokatolickie gawnego wojewódstwa wileńskiego / redakcja naukowa: Maria Kalamajska-Saeed; Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie. — Krakow: MCK, 2005—2008. T. 2. 2008. — 244 s., [218] s. il.: il. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

Яго пабудовам уласцівы арыгінальныя рысы [[Віленскае барока|віленскага барока]], які адрозніваецца вытанчанасцю формаў і дэкаратыўнасцю. Яркая асаблівасць створанага Глаўбіцам стылю — дзве, як правіла, высокія і лёгкія вежы галоўнага фасада з ярусамі, па-рознаму ўпрыгожанымі.

== Памяць ==
Імем Глаўбіца названа адна з вуліц ({{langi|lt|Jono Glaubico gatvė}}) у раёне Вільні {{нп3|Пашылайчай||ru|Пашилайчяй}}&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://vilnius21.lt/jglaubico-g1657929.html |title= Jono Glaubico gatvė Vilniuje |author=|date= |work= Vilniaus katalogas |publisher= |accessdate=2014-02-02|lang=lt}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Lorents St. Jan Krzysztof Glaubitz — architekt wileński XVIII wieku: Materiały do biografii i twórczości. Warszawa, 1937.
* Lietuvos architektūros istorija. T. II: Nuo XVII a. pradžios iki XIX a. vidurio. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1994. ISBN 5-420-00583-3. С. 50—52.
* Литва. Краткая энциклопедия. Вильнюс: Главная редакция энциклопедий, 1989. С. 212—213.
* {{Крыніцы/БелЭн|5|||287}}
* Лоранц Станіслаў. [https://www.academia.edu/170878654/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%84_%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%96%D1%86_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_XVIII_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_2026_74_%D1%81 Іаган Крыштаф Глаўбіц, віленскі архітэктар XVIII стагоддзя : Матэрыялы да біяграфіі і творчасці] / Станіслаў Лоранц.  2026. — 74 с.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Глаўбіц Іаган Крыштоф}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]]</text>
      <sha1>exyj98k5otj1argbbj66qug29sw5ygw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаховічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95052</id>
    <revision>
      <id>5172394</id>
      <parentid>4466065</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4663" sha1="fbs2rqk2oi05147c9g3v96otbv4xm44" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Чаховіч}}
{{Шляхецкі род
| Прозвішча = Чаховічы
| Герб = POL COA Czechowicz.svg
| Подпіс= [[Астоя (герб)|Герб «Чаховіч»]]
| Дэвіз = 
| Краіна паходжання = [[Вялікае Княства Літоўскае]]
| Тытул = бароны
| Прызнаныя ў = [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Расійская імперыя]]
| Першы з роду = 
| Апошні з роду =
| Адгалінаванне роду =
| Адгалінаванні ад роду =
}}

'''Чаховічы''', '''Ляхавіцкія-Чаховічы''' ({{lang-pl|Czechowicz}}, {{lang-pl|Lachowicki-Czechowicz}}) — баронскі і шляхецкі род гербу [[Астоя (герб)|Астоя]].

== Гісторыя ==
Радавод Чаховічаў пачынаецца з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]], з часоў [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]].&lt;ref name=&quot;Шыпшына&quot;/&gt;

== Уладанні ==
Паводле інвентароў 1697, 1742 і 1776 гг. роду належала [[Сядзібна-паркавы комплекс Рушчыцаў (Багданаў)|сядзіба]] ў вёсцы [[Багданаў (Мінская вобласць)|Багданаў]] (цяпер [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]). Пасля смерці [[Віктар Чаховіч|Віктара Чаховіча]] перайшла яго сыну [[Казімір Чаховіч|Казіміру]] (пам. у 1834 г). Пасля смерці ўдавы Казіміра яе прадалі з малатка [[адвакат]]у [[Фердынанд Рушчыц (1786—1848)|Фердынанду Рушчыцу]] (1786—1848) герба [[Ліс (герб)|Ліс]], жанатаму на Ганне з Чаховічаў.

Маёнткам адной з ліній роду былі [[Мацкоўцы]] на [[Пастаўшчына|Пастаўшчыне]], якім род валодаў з [[1741]] года, атрымаўшы яго ад [[Род Сулістроўскіх|Сулістроўскіх]]. Маёнтак знаходзіўся на месцы сучаснай вёскі [[Мацковічы]]. Пра існаване сядзібнага комплексу нагадвае толькі нетыповая для вясковых паселішчаў планіроўка і сістэма штучных ставоў. Канфіскаваны пасля арышту [[Зыгмунт Чаховіч|Зыгмунта Чаховіча]], прададзены за даўгі ў [[1875]] годзе  разам з маёнткам [[Крашаны]]&lt;ref name=&quot;Шыпшына&quot;&gt;[http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=18649 Шыпшына]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Ад жонкі Анелі з Арамовічаў Зыгмунт Чаховіч атрымаў маёнтак Бясяды. У канцы 19 стагоддзя [[Мечыслаў Чаховіч]] атрымаў ад бацькі Зыгмунта ў спадчыну [[фальварак]] [[Трусавічы]] (цяпер [[Лагойскі раён]], Мінская вобласць).

== Найбольш вядомыя ==

# [[Зыгмунт Чаховіч]] ([[1831]]—[[1907]]), кіраўнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].
# [[Бярнард Чаховіч]], завілейскі падкаморы, удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]].
# [[Густаў Чаховіч]] ([[1837]] — пасля [[1871]]), удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].
# [[Лявон Чаховіч]] ([[1841]]—[[1913]]), удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]].

== Гл. таксама ==
* [[Сядзібна-паркавы комплекс Чаховічаў (Трусавічы)|Сядзібна-паркавы комплекс Чаховічаў, Трусавічы]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Tadeusz Gajl.|загаловак=Polish Armorial Middle Ages to 20th Century|месца=Gdansk
|спасылка=http://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=en&amp;herb=Czechowicz
|год=2007|isbn=978-83-60597-10-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
[[Катэгорыя:Чаховічы| ]]</text>
      <sha1>fbs2rqk2oi05147c9g3v96otbv4xm44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарніцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101846</id>
    <revision>
      <id>5172385</id>
      <parentid>5016269</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81087" sha1="tnk6zc1xtebp694hw3mf69bwn0r46xi" xml:space="preserve">{{значэнні2|Чарніцы (значэнні)}}
{{Таксон
 |image file        = Vaccinium myrtillus in Belarus 01.jpg
 |image title       = Ягады чарніц, Беларусь
 |image descr       = Ягады чарніц, Беларусь
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Vaccinium
 |rang              = Від
 |latin             = Vaccinium myrtillus
 |name              = 
 |author            = [[L.]]
 |syn               = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Vaccinium myrtillus
}}
'''Чарні{{націск}}цы''' (''Vaccínium myrtíllus'') — [[Біялагічны від|від]] [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] нізкарослых [[кусцік]]аў з роду {{bt-bellat|ягаднік|Vaccinium}} сямейства {{bt-bellat|Верасовыя|Ericaceae}}.

Расліна распаўсюджана ў [[Азія|Азіі]], [[Еўропа|Еўропе]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ў раёнах з [[Умераны клімат|умераным]] і {{нп3|Субарктычны клімат|субарктычным|ru|Субарктический климат}} кліматам. Шырока выкарыстоўваюцца як лекавая і харчовая.

== Назва ==
Навуковая назва роду паходзіць ад {{lang-la|vacca}} — «[[карова]]», па прыдатнасці лісця некаторых відаў на корм [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|жывёле]]. Відавая назва ''myrtillus'' уяўляе памяншальнае ад {{lang-la|myrtus}} — «[[мірт]]», па падабенстве расліны з маленькім [[мірт]]ам.

Беларуская назва паходзіць ад колеру ягад і таго, што яны чарняць рукі і рот. Сярод беларускіх назваў такія, як
чарніцы&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|136-137}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;Лекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. «Наука и техника». Мн., 1974. 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929&lt;/ref&gt;, чарніца&lt;ref&gt;[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Інбелкульт&quot;&gt;{{кніга
|загаловак      = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў
|спасылка       = http://www.slounik.org/bnt08/l24
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = Інбелкульт
|год            = 1926
|том            = Вып. 8
|старонак       = 80
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914&lt;/ref&gt;, чорніцы, чорныя ягады&lt;ref&gt;[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}&lt;/ref&gt;, чарнушкі&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;/&gt;.

Таксама назва роду кактусаў {{bt-bellat||Myrtillocactus}} утворана ад назвы чарніц (''Vaccinium myrtillus'') і тлумачыцца вонкавым падабенствам пладоў гэтых кактусаў і чарніц&lt;ref name=&quot;Удалова83&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Удалова Р. А., Вьюгина Н.|загаловак=В мире кактусов|адказны=Отв. ред. С. Г. Сааков|выданне=2-е изд|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1983|старонкі=98|старонак=144|серыя=Научно-популярная серия|тыраж=250&amp;nbsp;000}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
{{Біяфота|Illustration Vaccinium myrrtillus0.jpg|ш=250|left|Чарніцы. {{Бат.іл.|3}}|color=#BBDD99}}

[[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая расліна]].

=== Марфалогія ===

[[Кусцік]], рэдка [[куст]], які дасягае вышыні ад 15 да 30 см&lt;ref name=&quot;china&quot;&gt;{{Cite web| url = http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200016692 | title = Vaccinium myrtillus Linnaeus | work = Flora of China | published = eFloras.org | date = 2015-04-04}}&lt;/ref&gt;, радзей ад 5&lt;ref name=&quot;nestby&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Rolf Nestby, David Percival, Inger Martinussen, Nina Opstad, Jens Rohloff | загаловак= The European Blueberry (Vaccinium myrtillus L.) and the Potential for Cultivation. A Review | url = https://www.researchgate.net/publication/220005144_The_European_blueberry_Vaccinium_myrtillus_L_and_the_potential_for_cultivation_A_review | часопіс= The European Journal of Plant Science and Biotechnology | нумар= 5, 1 | старонкі= 5–16 | год= 2011}}&lt;/ref&gt; (такія нізкія расліны пашыраны ў горных&lt;ref name=&quot;Ritchie-1956&quot;&gt;{{Кніга| аўтар= J.C. Ritchie | загаловак= Vaccinium myrtillus L | url = http://www.jstor.org/stable/2257181| часопіс= Journal of Ecology | выданне= 1 | нумар= 44 | старонкі= 291–299 | год= 1956}}&lt;/ref&gt; і [[тундра]]вых&lt;ref name=&quot;Bonekamp&quot;&gt;Gunnevi Bonekamp, s. 78&lt;/ref&gt; раёнах) да 60&lt;ref name=&quot;Pawlowski&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Stanisław Pawłowski (red.) | загаловак= Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom X | выдавецтва= PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe | месца= Warszawa, Kraków | год= 1963 | старонкі= 103–104}}&lt;/ref&gt;, ці нават да 90 см{{r|nestby}}. Расліна мае доўгае паўзучае [[карэнішча]]&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;, якое дае вялікую колькасць [[Парастак|парасткаў]], з-за чаго чарнічнік утварае шырокія ўчасткі&lt;ref name=&quot;america&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=200016692 | title = Vaccinium myrtillus Linnaeus | work = Flora of North America | published = eFloras.org | lang=en |date = 2015-04-04}}&lt;/ref&gt;. Адна расліна можа займаць плошчу ў некалькі квадратных метраў{{r|nestby}}.

=== Сцябло ===

Пад зямлёй (звычайна на глыбіні 15-20 см{{r|Ritchie-1956}}) ў выглядзе [[карэнішча]] дасягае максімуму 5,5 м даўжыні, пры сярэдняй даўжыні 2 м. Вузлы, з якіх вырастаюць разгалінаванні карэнішча або надземныя парасткі, размешчаны на адлегласці 20-30 см{{r|nestby}}. Надземныя парасткі моцна разгалінаваны, накіраваны ўгару, галіны адыходзяць ад галоўнага стволіка пад вострымі кутамі. Маладыя — зялёныя, з патройнымі галінамі і з вострымі краямі, больш старыя — з шэра-карычневымі і шэрымі плямамі{{r|Pawlowski}}. Сцёблы голыя, рэдка рабрыстыя&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt;, апушаны ў зморшчынах{{r|america}}. У самых старых раслінах можа быць да 17 мм у дыяметры ля аснавання&lt;ref name=&quot;grochowski&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Wiesław Grochowski | загаловак= Uboczna produkcja leśna | выдавецтва= Państwowe Wydawnictwo Naukowe | месца= Warszawa | год= 1990 | старонкі= 327–340 | isbn = 83-01-09535-0}}&lt;/ref&gt;.

=== Лісце ===

[[Ліст|Лісце]] {{нп3|Філатаксіс|размешчана|uk|Філотаксис}} чаргова. Лісце кароткахвосцікавае (хвосцік каля 1 мм даўжыні{{r|china}}). Пласцінка бледна-зялёная, голая і тонкая. Мае даўгавата-авальную форму, на краях дробна-пілаватая, на вяршыні круглявая або завостраная, ля аснавання клінаватая. Дасягае, як правіла, ад 1 да 1,5 см у даўжыню, і рэдка да 4 см у шырыню, як правіла, 0,1-1,5 см, рэдка да 3 см{{r|Pawlowski}}. З ніжняга боку ліста [[Праводзячы пучок|праводзячыя пучкі]] выразна бачныя, а з верхняга — невыразныя. Нерваў другога парадку маецца 6-7 пар{{r|china}}. Увосень лісце афарбоўваецца чырвоным і ападае на зіму&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt;{{r|Pawlowski}}. Дажджавая вада па жалабках лісця і хвосціках адводзіцца да галін з глыбокімі баразёнкамі, па якіх і скочваецца да [[Корань расліны|корня]].

=== Кветкі ===

Цвіце ў маі-пачатку чэрвеня&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. [[Кветка|Кветкі]] правільныя, сядзяць па адной, рэдка па дзве, развіваюцца на мінулагодніх парастках{{r|Pawlowski}}, звісаюць у пазухах лісця на хвосціках даўжынёй 3-5 мм&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rutkowski&quot;&gt;{{кніга | аўтар= Lucjan Rutkowski | загаловак= Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej | выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe PWN | месца= Warszawa | год= 2004 | старонкі= 351 | isbn = 8301143428}}&lt;/ref&gt;. [[Вяночак]] мае чатыры-пяць дробных{{r|Pawlowski}} зубчыкаў{{r|china}} даўжынёй 0,4–0,6 мм. Ён бочкападобны ад зелянява-белага праз ружова-зялёны да бела-ружовага, дасягае да 6 мм у даўжыню.  Адгін [[чашачка|чашачкі]] непадзельны. [[Тычынка|Тычынак]] дзесяць, даўжыня да 3 мм, з якой каля 1,5 мм — нітка, а каля 2 мм — пылавік. Іх ніткі злёгку выгінаюцца і пашыраны ў ніжняй частцы. {{нп3|Пылавік|Пылавікі|ru|Пыльник}} злёгку злучаныя бакамі, на канцах выцягнуты ў доўгія конусы. [[Песцік]] — адзін, ён у два разы даўжэй за тычынкі і таму крыху выступае над вяночкам. Складаецца з 4-5 {{нп3|Плодалісцік|плодалісцікаў|ru|Плодолистик}}. [[Завязь]] ніжняя, у яе поласці шматлікія семязавязі{{r|Pawlowski}}.

Кветка нахілена ўніз, і гэта абараняе пылок ад волкасці.

[[Выява:Vaccinium myrtillus RecolteAuPeigne.JPG|thumb|right||Збор чарніц у Францыі]]

{{нп3|Формула кветкі||ru|Формула цветка}}: {{Nobr|[[Выява:Male and female sign.svg|12px]]&lt;math&gt;\mathrm{\ast \; Ca_{(5)}\; Co_{(5)} \;  A_{5+5} \;  G_{(\overline5)}}&lt;/math&gt;}}&lt;ref name=&quot;Медбот&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Сербин А. Г. и др.|загаловак=Медицинская ботаника. Учебник для студентов вузов|месца=Харьков|выдавецтва=Изд-во НФаУ: Золотые страницы|год=2003|старонкі=150|старонак=364|isbn=966-615-125-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Плады ===

{{нп3|Ягада (батаніка)|Ягады|ru|Ягода (ботаника)}} спачатку зялёныя, потым чырванеюць і становяцца больш цёмнымі з паспяваннем. Спелыя ягады шарападобныя, сінявата-чорныя з-за васкавога шызаватага налёту{{r|Pawlowski}}&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bonekamp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt; або проста чорныя. Васкавы налёт лёгка выдаляецца, і тады ягада цалкам адпавядае сваёй назве&lt;ref&gt;Honkavaara, Johanna: «Ultraviolet cues in fruit-frugivore interactions», sivu 22. Jyväskylä: University of Jyväskylä, 2002&lt;/ref&gt;. Дыяметр ягад дасягае 6-10 мм{{r|china}}.

Ягады становяцца спелымі ў ліпені-жніўні&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Нутро мяккае, чырвона-фіялетавае ці [[пурпур]]нае&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;, насенін можа быць да 40, але сярэдняя колькасць звычайна напалову менш{{r|Pawlowski}}. Яны карычневага колеру, даўжынёй ад 1 да 1,5 мм{{r|Pawlowski}}.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Vacc myrt kz4.jpg|Карэнішча з каранямі
Файл:Vaccinum myrtillus 260405.jpg|Квітнеючы парастак
Файл:Vaccinium myrtillus uoga, 2006-07-25.JPG|Плод
&lt;/gallery&gt;

== Распаўсюджанне ==
[[Выява:Vaccinium myrtillus1 ies.jpg|thumb|left|160px|Кветка]]
[[Выява:Vaccinium myrtillus2 ies.jpg|thumb|left|160px|Кветка]]
[[Арэал]] віду ахоплівае ўсю [[Паўночная Еўропа|Паўночную]] і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральную Еўропу]]. Паўднёвая мяжа арэалу на кантыненце праходзіць праз цэнтральную частку [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]], [[Корсіка|Корсіку]], цэнтральную частку [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]] і на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] ([[Албанія]], [[Паўночная Македонія|Македонія]] і [[Балгарыя]]&lt;ref name=&quot;grin&quot;&gt;{{cite web| url = https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?41040 | title = Taxon: Vaccinium myrtillus L. | work = Germplasm Resources Information Network (GRIN) | date = 2015-04-15}}&lt;/ref&gt;, але від адсутнічае на шырокіх тэрыторыях [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай нізіны]]. На поўначы від сустракаецца па ўсёй [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынавіі]] і [[Ісландыя|Ісландыі]]. У [[Польшча|Польшчы]] гэты від шырока распаўсюджаны па ўсёй краіне, але месцамі сустракаецца радзей або цалкам адсутнічае (напрыклад, на [[Жулавы|Жулавах]], лакальна на [[Падляшша|Падляшшы]] і ў [[Мазовія|Мазовіі]]&lt;ref name=&quot;zajac&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Zając Adam, Zając Maria (red.) |загаловак=Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce |месца=Kraków |rok=2001 |выдавецтва=Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego |isbn = 83-915161-1-3}}&lt;/ref&gt;). Скапленні чарнічнікаў, якія ў Польшчы называюць словам «jagodzisko», апісваюцца як больш вялікія і багатыя ў паўночнай частцы краіны{{r|grochowski}}. На [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца часта і паўсюдна&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Далей на ўсход чарніцы дасягаюць [[Цэнтральная Сібір|Цэнтральнай Сібіры]], сустракаюцца ў [[Заходняя Сібір|Заходняй]] і [[Усходняя Сібір|Усходняй]] [[Сібір]]ы&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt;. Сустракаецца на Палярным Урале і ў [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]] (у [[Бярозавыя лясы|бярэзніках]]), [[Арктыка|Арктыцы]] (у сухой [[Кустовая тундра|кустовай тундры]]), на паўвостраве [[Канін (паўвостраў)|Канін]] і ў Прыобскай тундры (у зарасніках {{bt-bellat||Alnus viridi}}), паступова знікаючы на поўначы. Паўднёвая мяжа перасякае [[Цэнтральная Украіна|Цэнтральную Украіну]] і [[Расія|Расію]]. На поўдні расце ў гарах [[Алтай|Алтая]]. У Каўказскім рэгіёне маецца вобласць распаўсюджання, раздзеленая {{нп3|Экалагічная дыз’юнкцыя|дыз’юнкцыяй|uk|Екологічна диз'юнкція}}, від таксама распаўсюджаны ў паўночнай частцы [[Малая Азія|Малой Азіі]]&lt;ref name=&quot;floran&quot;&gt;{{cite web| url =http://linnaeus.nrm.se/flora/di/erica/vacci/vaccmyrv.jpg | title = Vaccinium myrtillus | work = Den Virtuella Floran | published = Naturhistoriska riksmuseet | date = 2015-04-15}}&lt;/ref&gt;. На [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] від сустракаецца рэдка&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt;, у тым ліку на паўночнай і цэнтральнай частцы вострава [[Хонсю]]{{r|grin}}. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] гэты від расце на паўднёвым ускрайку [[Грэнландыя|Грэнландыі]] (дзе ён мог быць інтрадукаваны вікінгамі{{r|nestby}}), у паўднёва-заходняй частцы канадскай правінцыі [[Альберта (правінцыя)|Альберта]] і паўднёвым усходзе [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]]. У ЗША сустракаецца ў заходняй частцы краіны, у штатах: [[Каларада]], [[Айдаха]], [[Мантана]], [[Арэгон]], [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]], [[Ваёмінг]], [[Нью-Мексіка]], [[Арызона]], [[Невада]] і [[Юта]]{{r|grin}}.

Расце вялікімі зараснікамі ў хвойніках, ельніку і ялова-шыракалістых лясах у супольнасці з {{bt-bellat|грушанка{{!}}грушанкамі|Pyrola}}, {{bt-bellat|Брусніцы{{!}}брусніцамі|Vaccinium vitis-idaea}}, {{bt-bellat|Суніцы{{!}}суніцамі|Fragaria}}, {{bt-bellat|Малінія{{!}}малініяй|Molinia}}, і папараццю-{{bt-bellat|Арляк{{!}}арляком|Pteridium}}&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt;. Аддае перавагу кіслым глебам, [[Гумус|гумінавым]] і не занадта сухім.

== Біялогія ==

=== Развіццё ===
[[Файл:Fjällväxter - Norwegian hills near Sweden.jpg|thumb|Чарніцы ў восеньскай афарбоўцы, Нарвегія]]
[[Файл:Vaccinium myrtillus 04.jpg|thumb|Расліна ранняй вясной]]

[[Кусцік]], {{нп3|Хамефіты|хамефіт|pl|Chamefity}}. Расліны прарастаюць скрозь карэнішчы канцэнтрычна знутры, утвараючы няправільныя круглыя плямы з самымі старымі часткамі карэнішчаў і кустоў у сярэдняй частцы, з самымі маладымі на ўскраінах{{r|nestby|grochowski}}. Асобныя клоны чарніц распаўсюджваюцца на плошчы дыяметрам да 6-7 м{{r|grochowski}}. Карэнішчы разгаліноўваюцца {{нп3|Сімпадыяльны тып галінавання|сімпадыяльна|pl|Rozgałęzienia typu sympodialnego}}. Расце адным ствалом без разгалінавання да вышыні 20-30 см, пасля чаго ўтварае дзве, радзей тры ці болей галінак. Сярэдняя расце самай моцнай і вырастае ў надземны парастак або працягвае расці карэнішчам, утвараючы праз 20-30 см новую групу надземных парасткаў. Развіццё карэнішчаў працягваецца на бакавых галінах. У папуляцыі пераважаюць {{нп3|Каліва|асобнікі|pl|Rameta}}, маладзейшыя за 6 гадоў{{r|nestby}}. Надземныя парасткі на працягу першых гадоў растуць толькі ў вегетацыйнай форме. Яны ўпершыню заквітаюць прыкладна праз 3-5 гадоў, інтэнсіўна цвітуць і даюць плады прыкладна з 5 да 13 гадоў{{r|grochowski}}. Інтэнсіўнае цвіценне наступае з другога года{{r|nestby}}. Больш старыя асобнікі ўступаюць у фазу старэння і саслабляюць цвіценне{{r|grochowski}}. Пасля дасягнення 15-гадовага ўзросту, рост раслін запавольваецца, яны рэдка ўтвараюць новыя парасткі і надземныя парасткі, жывуць прыкладна да 34 гадоў{{r|nestby}}.

Цвіце з красавіка па чэрвень. Кветкі могуць апыляцца двума спосабамі: з дапамогай [[Насякомыя|насякомых]] і [[самаапыленне]]м. У натуральных умовах зафіксавана апыленне такімі відамі, як {{bt-bellat||Andrena lapponica}}, {{bt-bellat||Andrena fucata}}, {{bt-bellat||Andrena armata}}, {{bt-bellat||Vespula norvegica}}, {{bt-bellat||Vespula rufa}}, {{bt-bellat||Vespula sylvestris}}, {{bt-bellat||Bombus lapponicum}}, {{bt-bellat||Bombus lucorum}}, {{bt-bellat||Bombus agrorum}}, {{bt-bellat||Bombus hortorum}}, {{bt-bellat||Bombus terrestris}}, {{bt-bellat||Bombus pratorum}}, {{bt-bellat||Bombus jonellus}}, {{bt-bellat||Psithyrus sylvestris}}, {{bt-bellat|меданосная пчала|Apis mellifera}}, {{bt-bellat||Nomada panzeri}}. Па самаапыленне адзіным істотным фактарам з’яўляецца ўплыў сілы цяжару{{r|Ritchie-1956}}.

Час ад апылення да поўнага паспявання пладоў складае каля 2 месяцаў{{r|nestby}} (40-60 дзён{{r|grochowski}}). Перыяд плоданашэння доўжыцца ад 21 да 41 дня{{r|grochowski}}.

{{нп3|Праростак|Праросткі|ru|Проросток}} ў прыродных умовах назіраюцца рэдка{{r|Ritchie-1956}}. Прарастанне адбываецца восенню і вясной&lt;ref name=&quot;muller&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = F.M. Muller | загаловак= Seedlings of the North-Western European Lowland: A flora of seedlings | выдавецтва= Centre for Agricultural Publishing and Documentation | месца= Wageningen | дата= 1978 | старонкі= 173}}&lt;/ref&gt;. Рост расады вельмі павольны. {{нп3|Гіпакотыль||pl|Hipokotyl}} дасягае да 1 см у даўжыню, ён аголены і травяністы. Дзве [[Семядоля|семядолі]] маюць амаль эліптычнае ланцэтнае аснаванне з закругленым кончыкам. Дасягаюць да 4 мм даўжыні. {{нп3|Эпікотыль||pl|Epikotyl}}дасягае да 1 мм даўжыні&lt;ref name=&quot;muller&quot;/&gt;. Да каля 10 тыдняў растуць толькі адзінкавыя ювенільныя лісты, адрозныя з’яўленнем мнагаклетачных залозістых вейчыкаў на іх краі і ніжнім баку{{r|Ritchie-1956}}. Растуць звіліста, маюць эліптычную бляшку і даўжыню да 3 мм&lt;ref name=&quot;muller&quot;/&gt;. Уласна лісце з’яўляецца толькі ў трохмесячных раслін{{r|Ritchie-1956}}.

Увосень вылучаюцца пажыўныя рэчывы, якія выводзяцца з надземных органаў у карэнішчы. Тады і ўвесну карэнішчы растуць больш за ўсё. Карані растуць з карэнішчаў галоўным чынам у канцы лета і ўвосень, калі новыя парасткі растуць над зямлёй у канцы вясны і ў пачатку лета{{r|nestby}}. Ва ўмовах высокагор’яў расліны распаўсюджваюцца толькі вегетатыўна{{r|grochowski}}.

=== Генетыка і размнажэнне ===
Лік храмасомаў 2n = 24{{r|Ritchie-1956}}. Расліны размножваюцца пераважна вегетатыўна, а насеннае размнажэнне абмежавана. У выніку існуюць групы каліў, не вельмі генетычна разнастайных, нават удзел насякомых у пераносе пылка не гарантуе ў гэтай сітуацыі перакрыжаванага апылення&lt;ref name=&quot;Nuortila-2002&quot;&gt;{{кніга| аўтар=Nuortila Carolin Tuomi, Juha Laine Kari | загаловак= Inter-parent distance affects reproductive success in two clonal dwarf shrubs, Vaccinium myrtillus and Vaccinium vitis-idaea (Ericaceae) | часопіс = Canadian Journal of Botany | том= 80 | выданне= 8 | старонкі= 875–884 | год= 2002 | issn = 0008-4026 | doi = 10.1139/b02-079 | мова= en}}&lt;/ref&gt;. Самаапыленне ў чарніц прыводзіць да рэзкага зніжэння ўтварэння жыццяздольнага насення, што звязана з хуткім з’яўленнем {{нп3|Інбрэдная дэпрэсія|інбрэднай дэпрэсіі|ru|Инбредная депрессия}} ў выніку {{нп3|Інбрыдынг|інбрыдынгу|ru|Инбридинг}}&lt;ref name=&quot;Guillaume-1999&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Guillaume P., Jacquemart A.-L. | загаловак= Early-inbreeding depression inVaccinium myrtillus and V. vitis-idaea | часопіс= Protoplasma | том= 208 | выданне= 1–4 | старонкі= 107–114 | год= 1999 | doi = 10.1007/BF01279080}}&lt;/ref&gt;. Пасля апылення пылком падобнай або генетычна ідэнтычнай асобіны адбываецца [[апладненне]], але колькасць утворанага [[Насенне|насення]] абмежавана, што звязана з гібеллю [[Зародак|зародка]] падчас развіцця&lt;ref name=&quot;Hokanson-2000&quot;&gt;{{кніга| аўтар = Hokanson Karen, Hancock J. | загаловак= Early-acting inbreeding depression in three species of Vaccinium (Ericaceae) | часопіс= Sexual Plant Reproduction | том= 13 | выданне= 3 | старонкі= 145–150 | год= 2000 | doi = 10.1007/s004970000046}}&lt;/ref&gt;. Гэтую з’яву можна інтэрпрэтаваць як інбрэдную дэпрэсію ці як частковы механізм {{нп3|Самастэрыльнасць|самастэрыльнасці|ru|Samopłonność}} на генетычным узроўні&lt;ref name=&quot;Nuortila-2006&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Carolin Nuortila, Juha Tuomi, Jouni Aspi, Kari Laine | загаловак = Early-acting inbreeding depression in a clonal dwarf shrub, Vaccinium myrtillus, in a northern boreal forest | url = http://www.jstor.org/stable/23727273| часопіс= Annales Botanici Fennici | выданне= 1 | том= 43 | старонкі= 36–48 | год= 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raspé-2004&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Olivier Raspé, Patricia Guillaume, Anne-Laure Jacquemart | загаловак = Inbreeding Depression and Biased Paternity after Mixed-Pollination in Vaccinium myrtillus L | часопіс= International Journal of Plant Sciences | выданне= 4 | том= 165 | старонкі= 765–771 | год= 2004 |doi=10.1086/422045}}&lt;/ref&gt;. Колькасць пладоў аднолькавая як пры крыжаваным апыленні, так і пры самаапыленні, паколькі памер пладоў карэлюе з колькасцю і памерам насення — разнастайнасць клонаў спрыяе павышэнню ўрадлівасці раслін{{r|nestby}}. Была выяўлена значна больш высокая генетычная разнастайнасць раслін у асобных папуляцыях (86 %), чым паміж імі (14 %)&lt;ref name=&quot;Albert-2004&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Albert T., Raspe O., Jacquemart A.L. |загаловак=Clonal diversity and genetic structure in Vaccinium myrtillus populations from different habitats |url=http://www.jstor.org/stable/20794549|часопіс=Belgian Journal of Botany |том=137 |старонкі=155–162 |год=2004}}&lt;/ref&gt;{{r|nestby}}.

=== Фітахімічныя асаблівасці ===
Асаблівасцю гэтага віду з’яўляецца асабліва высокае ўтрыманне [[Антацыяны|антацыянаў]] (самае вялікае з прадстаўнікоў роду {{bt-bellat|ягаднік|Vaccinium}}&lt;ref name=&quot;hmpc&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2015/02/WC500181930.pdf | title = Assessment report on Vaccinium myrtillus L., fructus | date = 2015-01-28 | published = Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC), European Medicines Agency | acsessdate = 2015-05-01 | access-date = 13 красавіка 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160613151043/http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_HMPC_assessment_report/2015/02/WC500181930.pdf | archive-date = 13 чэрвеня 2016 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;). Доля асобных хімічных злучэнняў у гэтай групе з’яўляецца зменнай і залежыць ад шматлікіх фактараў. У 100 г вагі свежай садавіны ўтрымліваецца ад 300 да 700 мг{{r|Chu-2011}}. У пладах з розных папуляцый у [[Фінляндыя|Фінляндыі]] сярэдняе ўтрыманне антацыянаў складае 2878 мг/100 г сухой вагі. У пладах раслін, якія растуць у паўднёвай частцы гэтай краіны, агульнае ўтрыманне антацыянаў было ніжэй, і ў асноўным гэта былі [[гліказіды]] {{нп3|Цыянідзін|цыянідзіны|pl|Cyjanidyna}}. У паўночных раёнах у пладах пераважалі гліказіды {{нп3|Дэльфінідзін|дэльфінідзіны|pl|Delfinidyna}}&lt;ref name=&quot;Lätti-2008&quot;&gt;{{кніга| аўтар = Lätti Anja K., Riihinen Kaisu R., Kainulainen Pirjo S. | загаловак= Analysis of Anthocyanin Variation in Wild Populations of Bilberry (Vaccinium myrtillus L.) in Finland | часопіс= Journal of Agricultural and Food Chemistry | том = 56 | выданне= 1 | старонкі= 190–196 | год = 2008 | doi = 10.1021/jf072857m|pmid=18072741}}&lt;/ref&gt;. На пачатковай стадыі паспявання яны ў асноўным вырабляюць {{нп3|працыянідзін|||Procyanidin}} і {{нп3|кверцэцін||ru|Кверцетин}}, але затым іх утрыманне хутка памяншаецца&lt;ref name=&quot;Jaakola-2002&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Jaakola L. | загаловак= Expression of Genes Involved in Anthocyanin Biosynthesis in Relation to Anthocyanin, Proanthocyanidin, and Flavonol Levels during Bilberry Fruit Development | часопіс= Plant Physiology | том= 130 | выданне= 2 | старонкі= 729–739 | год= 2002 | doi = 10.1104/pp.006957 |pmid=12376640}}&lt;/ref&gt;. Спецыфічны для чарніц набор антацыянаў называецца {{нп3|Мірцілін|мірціліны||Myrtillin}}{{r|grochowski}}. У склад уваходзяць 14-15 розных злучэнняў антацыянавай групы{{r|hmpc}}. У моцна [[Вадародны паказчык|шчолачным]] асяроддзі яны зялёныя, у слабашчолачным — цёмна-сінія, а ў кіслым — чырвоныя{{r|grochowski}}. Доля антацыянаў у пладах павялічваецца з іх паспяваннем і парой года. Багацейшымі на антацыяны з’яўляюцца плады, сабраныя ў канцы лета, якія ўтрымліваюць у 1,5 разы больш гэтых злучэнняў, чым плады, сабраныя ў ліпені{{r|hmpc}}.

Утрыманне {{нп3|Флаванолы|флаванолаў|uk|Флавоноли}} складае ў сярэднім 14 мг на 100 г пладоў і памяншаецца па меры іх паспявання{{r|hmpc}}.

Плады таксама ўтрымліваюць многа [[Вугляводы|вугляводаў]], сярод якіх пераважаюць [[фруктоза]] і [[глюкоза]], а [[цукроза|цукрозы]] мала. Змяшчаюць шмат арганічных кіслот (каля 1 % вагі пладоў&lt;ref name=&quot;swiejkowski&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Leonidas Świejkowski | загаловак= Rośliny lecznicze występujące w stanie dzikim | выдавецтва= Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego | год= 1950 | старонкі= 373}}&lt;/ref&gt;), сярод якіх 90 % [[Лімонная кіслата|лімоннай кіслаты]], меншая колькасць [[Яблычная кіслата|яблычнай кіслаты]] і зусім мала [[Бурштынавая кіслата|бурштынавай]], [[Малочная кіслата|малочнай]], [[Шчаўевая кіслата|шчаўевай]] і {{нп3|Хінная кіслата|хіннай|ru|Хинная кислота}} кіслот{{r|grochowski}}. Плады ўтрымліваюць каля 8 % [[Пекцінавыя рэчывы|пекціну]]&lt;ref name=&quot;ozarowski&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy |адказны={{нп3|Аляксандр Ажароўскі|Aleksander Ożarowski|pl|Aleksander Ożarowski}} (red.) |выданне=3 |выдавецтва=Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich| месца=Warszawa| год=1982 |старонкі=268–270 |isbn=83-200-0640-6}}&lt;/ref&gt; і 12 %&lt;ref name=&quot;wyk&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Ben-Erik van Wyk, Michael Wink | загаловак= Rośliny lecznicze świata | выдавецтва= MedPharm Polska | месца= Wrocław | год= 2008 | старонкі= 333 | isbn = 978-83-60466-51-3}}&lt;/ref&gt;-15 %{{r|ozarowski}} [[Таніны|танінаў]] у сухой масе (па некаторых дадзеных, іх доля асцярожна вызначаецца як па меншай меры, 1 %){{r|hmpc}}. Акрамя таго, яны ўключаюць у сябе, сярод іншага, {{нп3|кверцэцін||ru|Кверцетин}} (3 мг/ 100 г с. м.) і катэхіны (20 мг/ 100 г с. м.)&lt;ref name=&quot;Chu-2011&quot;&gt;{{кніга| загаловак=Herbal Medicine: Biomolecular and Clinical Aspects|адказны=Benzie IFF, Wachtel-Galor S (red.)| аўтар = Wing-kwan Chu, Sabrina C.M. Cheung, Roxanna A.W. Lau &amp; Iris F.F. Benzie |выданне=2|спасылка= [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK92770/ Bilberry (Vaccinium myrtillus L.)] | дата= 2011 | pmid = 22593936 | выдавецтва=CRC Press}}&lt;/ref&gt;. Характэрна высокім утрыманнем [[Марганец|марганцу]], у той час як [[Кальцый|кальцыю]] і [[фосфар]]у змяшчаюць мала{{r|grochowski}}. Плады таксама ўтрымліваюць [[гліказіды]] ({{нп3|Арбуцін|вакцынін|ru|Арбутин}}{{r|grochowski}}, [[Q27105860|асперулазід]] і {{нп3|Монатэрпены|монатэрпены|ru|Монотерпены}}{{r|wyk}}), {{нп3|Полифенолы|поліфенол|ru|Полифенолы}} (па меры паспявання іх колькасць памяншаецца{{r|hmpc}}), {{нп3|ірыдоіды||ru|Иридоиды}}&lt;ref name=&quot;frohne&quot;&gt;{{Кніга | аўтар= Dietrich Frohne | загаловак= Leksykon roślin leczniczych | выдавецтва= MedPharm Polska | месца= Wrocław | дата= 2010 | старонкі= 520-521 | isbn = 978-83-60466-40-7}}&lt;/ref&gt; і {{нп3|Глікагенін|глікагеніны||Glycogenin}}{{r|grochowski}}. У насенні змяшчаецца да 31 % [[Алеі|алею]]{{r|swiejkowski}}.

У нацыянальным парку {{Не перакладзена 3|Нацыянальны парк «Таскана-Эміліянскія Апеніны»|Таскана-Эміліянскія Апеніны|it|Parco nazionale dell'Appennino Tosco-Emiliano}}, недалёка ад перавала {{Не перакладзена 3|Перавал Чэрэта|Чэрэта|it|Passo del Cerreto}}, была знойдзена папуляцыя чарніц з белымі пладамі: ягады амаль цалкам пазбаўленыя пігмента (антацыяна) і таму здаюцца белымі. Прычына гэтай з’явы можа быць з-за хваробы або генетычных парушэнняў.
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Выява:Mirtillo_bianco_24_09_2007.JPG
Выява:Mirtillo bianco.JPG
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

Лісце ўтрымлівае рэчывы, падобныя на тыя, што ўтрымліваюць плады{{r|wyk}}. У лісці павялічваецца ўтрыманне [[Антацыяны|антацыянаў]], {{нп3|Катэхіны|катэхінаў|ru|Катехины}}, {{нп3|Флафанолы|флаванолаў|uk|Флавоноли}} і {{нп3|Гідракарычная кіслата|гідракарычнай кіслаты||Hydroxycinnamic acid}}, калі яны падвяргаюцца ўздзеянню прамых сонечных прамянёў. Верагодна, флаваноіды ў лісці з’яўляюцца механізмам абароны ад стрэсу, выкліканага лішкам святла&lt;ref name=&quot;Hohtola-2004&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Hohtola Anja, Jaakola Laura, Määttä-Riihinen Kaisu, Kärenlampi Sirpa | загаловак= Activation of flavonoid biosynthesis by solar radiation in bilberry (Vaccinium myrtillus L.) leaves | часопіс= Planta | том= 218 | выданне= 5 | старонкі= 721–728 | год= 2004| doi = 10.1007/s00425-003-1161-x|pmid=14666422}}&lt;/ref&gt;. Фотаахоўнае дзеянне антацыянаў таксама можа быць карысным падчас засухі&lt;ref name=&quot;Taulavuori-2010&quot;&gt;{{кніга| аўтар= Taulavuori Erja, Tahkokorpi Marjaana, Laine Kari, Taulavuori Kari | загаловак= Drought tolerance of juvenile and mature leaves of a deciduous dwarf shrub Vaccinium myrtillus L. in a boreal environment | часопіс= Protoplasma | том= 241 | выданне= 1–4 | старонкі= 19–27 | год= 2010 | doi = 10.1007/s00709-009-0096-x | pmid= 20169457}}&lt;/ref&gt;. Метабалізм флаваноідаў актывуецца ўльтрафіялетам, але яны таксама могуць удзельнічаць у абароне ад біятычнага стрэсу&lt;ref name=&quot;Koskimäki-2009&quot;&gt;{{кніга| аўтар = Koskimäki Janne J., Hokkanen Juho, Jaakola Laura, Suorsa Marja, Tolonen Ari | загаловак= Flavonoid biosynthesis and degradation play a role in early defence responses of bilberry (Vaccinium myrtillus) against biotic stress | часопіс= European Journal of Plant Pathology | том= 125 | выданне= 4 | старонкі= 629–640 | год= 2009 | doi = 10.1007/s10658-009-9511-6}}&lt;/ref&gt;.

== Экалогія ==

Чарніцы ўтвараюць мікарызны [[Мутуалізм|мутуалістычны]] сімбіёз з грыбамі. Расліна забяспечвае пажыўныя рэчывы з глебы і забяспечвае грыбы цукрамі і вугляводамі. Гэта робіцца з дапамогай [[Мікарыза|мікарызы]]: шматлікіх грыбковых нітак ({{нп3|Гіфа (мікалогія)|гіфаў|ru|Гифа}}), якія падлучаныя да каранёў.

Плады ядуць лясныя птушкі (звычайна {{bt-bellat|Вяхір{{!}}вяхіры|Columba palumbus}}), якія далёка разносяць іх [[насенне|насеніны]], якія не пераварваюцца ў [[страўнік]]у. Зялёныя пабегі чарніц у зімовы час з’яўляюцца важнай крыніцай ежы для капытных, пладамі ласуюцца птушкі і лісы.

Для [[Вусень|вусеняў]] многіх [[Матылі|матылёў]] чарніцы з’яўляюцца харчовай раслінай, напрыклад, для знікаючага віда {{bt-bellat||Phyllodesma ilicifolia}}, рэдкага віда {{bt-bellat|Перыкаліі{{!}}мядзведзіца-гаспадыня|Pericallia matronula}}, таксама відаў {{bt-bellat||Lithomoia solidaginis}}, {{bt-bellat||Venusia cambrica}} і {{bt-bellat||Micropterix aureatella}}.

У раёнах абітання пясца і лісіц, інвазіраваных {{bt-bellat||Echinococcus multilocularis}}, {{bt-bellat||Alveococcus multilocularis}}, можна заразіцца гэтымі паразітамі пасля паглынання нямытых ягад&lt;ref&gt;[http://www.detskiysad.ru/raznlit/vetinvaz280.html Эхинококкозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120113133342/http://www.detskiysad.ru/raznlit/vetinvaz280.html |date=13 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vetclinica.ru/dipilidios.php Альвеококкоз собак] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Хімічны склад ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=right
|colspan=3  align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#fff8dc;&quot;|'''Харчовая каштоўнасць 100 г чарніц'''&lt;ref&gt;Deutsche Gesellschaft für Ernährung e.&amp;nbsp;V. — DGE&lt;/ref&gt;
|-
| Калорыі || 176 кДж (42 ккал)
|-
| Вада || 84,8 г
|-
| Бялок || 0,6 г
|-
| Вугляводы || 7,4 г
|-
| [[Харчовыя валокны]] || 4,9 г
|-
| Тлушчы || 0,6 г
|-
| тлустыя кіслоты || 0,4 г
|-
| colspan=3  align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#fff8dc;&quot;| '''Вітаміны і мінералы''' ||
|-
| Вітамін A || 6,0 мкг
|-
| Вітамін B1 || 0,0 мг
|-
| Вітамін B2 || 0,0 мг
|-
| Вітамінn B6 || 0,1 мг
|-
| Вітамін B9 || 3,0 мкг
|-
| Вітамін C || 30,0 мг
|-
| Вітамін E || 1,9 мг
|-
| Кальцый || 13,0 мг
|-
| Жалеза || 0,7 мг
|-
| Магній || 2,0 мг
|-
| Натрый || 1,0 мг
|-
| Фосфар || 13,0 мг
|-
| Калій || 73,0 мг
|-
| Цынк || 0,1 мг
|}

Ягады ўтрымліваюць кандэнсаваныя дубільныя рэчывы (да 12 %), трысняговы цукар (каля 7 %), лімонную і яблычную кіслоты (7 %), шмат пектынавых і фарбавальных рэчываў, антацыяны&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ДП&quot;&gt;Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. Мн., «Ураджай», 1975, стр. 200&lt;/ref&gt;. У ягадах чарніц мала фруктовых кіслот. Але ў іх шмат [[рэтынол|A-]] і В-вітамінаў, [[Марганец|марганца]], валокнаў і [[флаваноіды|флаваноідаў]]. Ягады — добрая крыніца [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна C]], [[Магній|магнія]] і [[Кальцый|кальцыю]]&lt;ref&gt;[http://www.fineli.fi/food.php?foodid=442&amp;lang=fi Mustikan ravintoarvot] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100402010808/http://www.fineli.fi/food.php?foodid=442&amp;lang=fi |date=2 красавіка 2010 }} Terveyden ja hyvinvoinnin laitos.&lt;/ref&gt;. Таксама плады ўтрымліваюць {{Не перакладзена 3|рэсвератрол|рэсвератрол|ru|ресвератрол}} — прыродны фітааляксін, вылучаемы некаторымі раслінамі ў якасці ахоўнай рэакцыі супраць паразітаў, такіх як бактэрыі ці грыбы

Лісце чарніц, якое збіраюць у ліпені — жніўні, утрымлівае [[гліказіды]] [[неамірцілін]], [[мірцілін]] і [[арбуцін]], [[флаваноіды]], [[арганічныя кіслоты]], вітамін C, дубільныя (18-20 %) і іншыя рэчывы&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

== Збор і захоўванне ==
Збіраюць плады цалкам спелыя, зрываючы іх рукамі ці счэсваючы спецыяльным металічным {{Не перакладзена 3|Грэбень-гарлач|грэбнем-гарлачом|de|Blaubeerkamm}}. У апошнім выпадку ягады заўсёды маюць прымешак лісця, якое потым выдзьмухваецца.

Сушаць ягады ў печках альбо на сонцы, пакуль яны не перастануць збірацца ў камякі пры сціску. Добра высушаныя ягады не пэцкаюць рук.

== Выкарыстанне ==
Эканамічнае значэнне чарніц застаецца высокім, нягледзячы на моцную канкурэнцыю значна больш урадлівых паўночнаамерыканскіх відаў роду (пераважна віду {{bt-bellat||Vaccinium corymbosum}}), чые плады маюць горшы хімічны склад, чым чарніцы. Часам чарніцы таксама вырошчваюць у дэкаратыўных мэтах на [[Альпінарый|альпійскіх горках]].

Ягады чарніц ужываюцца ў ежу і для падрыхтоўкі [[наліўка|наліўкі]], [[кісель|кісялёў]], [[варэнне|варэння]], {{Не перакладзена 3|Чарнічны пірог|чарнічных пірагоў|en|Blueberry pie}}, булак. Захоўваюць таксама ў замарожаным выглядзе. У многіх месцах збор ягад прыносіць насельніцтву значны заробак.

Добрая [[меданосы|меданосная]] расліна, дае шмат [[Нектар (цукрысты сок)|нектара]]. Духмяны мёд светлы, злёгку чырванаваты&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Черника|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Федосов Н. Ф.|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=397|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archive-date=7 студзеня 2012}}&lt;/ref&gt;.

Фарбавальнае рэчыва чарніц з’яўляецца [[Кіслотна-асноўныя індыкатары|РН-індыкатарам]] і пры зніжэнні кіслотнасці змяняе колер на сіні. Адвары чарніц фіялетава-чырвонага колеру, ад дадання кіслаты афарбоўка становіцца больш чырвонай, а ад шчолачы адвар прымае аліўкава-зялёны колер&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Чарніцы выкарыстоўваюць як фіялетавы раслінны фарбавальнік, напрыклад, для кляймення мяса, падкрашвання вінаў і безалкагольных напояў&lt;ref name=&quot;ДП&quot;/&gt;. Паводле [[Пліній Старэйшы|Плінія]], чарнічным фарбавальнікам карысталіся для фарбавання адзення рабоў&lt;ref&gt;Plinius: Naturalis historia. Bd 16. Artemis &amp; Winkler, München 1991, 31, 77. ISBN 3-7608-1596-0&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
File:Best Blueberry Pie with Foolproof Pie Dough.jpg
File:Blueberry Pie with Almond Crumb Topping, May 2009.jpg
File:Blueberry pie graham crust.jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Медыцынскае значэнне ===
Прынята лічыць, што [[суп]] або [[кісель]] з сушаных [[ягада|ягад]] дапамагае ад [[Дыярэя|дыярэі]] ў дзяцей&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Свежая ягада лічыцца карыснай пры лячэнні [[цынга|цынгі]]. Чарніцы з’яўляюцца крыніцай [[антыаксіданты|антыаксідантаў]], якія маюць станоўчы эфект у дачыненні да [[Карцынома|рака]]&lt;ref&gt;Roy S, Khanna S, Alessio HM, Vider J, Bagchi D, Bagchi M, Sen CK. Anti-angiogenic property of edible berries. Free Radic Res. 2002 Sep;36(9):1023-31.[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=retrieve&amp;db=pubmed&amp;list_uids=12448828 Abstract.] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

У медыцыне выкарыстоўваюцца як ягады (''Fructus Myrtilli''), так і лісце (''Folium Myrtilli'') чарніц. Яны ўжываюцца ў асноўным пры хваробах [[вока|вачэй]], [[страўнікава-кішачны тракт|страўнікава-кішачнага тракту]], [[цукровы дыябет|цукровага дыябету]] і ў [[геранталогія|геранталогіі]], а таксама мясцова пры лячэнні [[апёк]]аў і [[язва]]ў, [[стаматыт]]аў і [[гінгівіт]]аў&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Лісце і пабегі ўжываюць пры пачатковых формах дыябету, бо ў іх змяшчаецца [[гліказіды|гліказід]] [[неамірцілін]] валодае здольнасцю паніжаць утрыманне цукру ў крыві, але доўгае прымяненне гэтага сродку не рэкамендуецца&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://medvisnik.com.ua/2007/02/03/vaccinium.html Черника обыкновенная Медицинские известия — новостной медицинский журнал Киева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090930051004/http://medvisnik.com.ua/2007/02/03/vaccinium.html |date=30 верасня 2009 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.starenie.ru/news/detail.php?ID=2796 Голубика и черника улучшают использование организмом инсулина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120207003454/http://www.starenie.ru/news/detail.php?ID=2796 |date=7 лютага 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Недахоп чарніц — пры ўжыванні ў вялікіх колькасцях яна выклікае [[запор]]ы&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = С. Я. Соколов, И. П. Замотаев.|частка = Глава 7. Лекарственные растения, обладающие послабляющими и закрепляющими свойствами|загаловак = Справочник по лекарственным растениям|год = 1991|старонак = 414|isbn = 5-615-00780-X, ББК 53.52|тыраж = 50 000}}&lt;/ref&gt;. Пасля ўжывання вялікай колькасці чарніц [[Кал|стул]] становіцца цёмнага колеру.

Даследаванне на мышах, праведзенае ў Цэнтры дзіцячага харчавання штата [[Арканзас]] у ЗША паказала, што чарніцы спрыяюць засваенню [[Кальцый|кальцыю]], фарміраванню здаровага касцянога [[шкілет]]а і прафілактыцы [[астэапароз]]у, а таксама змагаюцца з [[атэрасклероз]]ам&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2011/06/110621114143.htm Blueberries Help Lab Rats Build Strong Bones] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hollywood.sumy.ua/chernika-ukreplyaet-kosti/ Черника ўкрепляет кости]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://jn.nutrition.org/content/140/9/1628.abstract Dietary Blueberries Attenuate Atherosclerosis in Apolipoprotein E-Deficient Mice by Upregulating Antioxidant Enzyme Expression] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://acnc.uamsweb.com/wp-content/uploads/2010/06/Winter-2011.pdf Eating Well: Blueberries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120030731/http://acnc.uamsweb.com/wp-content/uploads/2010/06/Winter-2011.pdf |date=20 студзеня 2012 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://guide2herbalremedies.com/important-superpowers-blueberries/ New Important Superpowers Of Blueberries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111010125331/http://guide2herbalremedies.com/important-superpowers-blueberries/ |date=10 кастрычніка 2011 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.naturalnews.com/032861_blueberries_strong_bones.html Eating blueberries helps build strong bones, suggests study] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Як сцвярджаюць навукоўцы з Акадэмічнага цэнтра здароўя пры {{Нп3|Універсітэт Цынцынаці|Універсітэце Цынцынаці|en|University of Cincinnati}}, штодзённае ўжыванне свежага соку дзікарослай чарніцы паляпшае памяць і запавольвае зніжэнне кагнітыўных функцый у хворых [[дэменцыя]]й&lt;ref&gt;[http://www.starenie.ru/news/detail.php?ID=2096 Сок черники улучшает память] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120207010513/http://www.starenie.ru/news/detail.php?ID=2096 |date=7 лютага 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BLU&quot;&gt;[http://www.livestrong.com/article/391651-blueberries-pomegranates-alzheimers/ Blueberries &amp; Pomegranates &amp; Alzheimer’s] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Амерыканскія навукоўцы з [[Універсітэт штата Агая|Універсітэта штата Агая]] ўсталявалі, што [[пігмент]]ы [[антацыяніны]], якія адказваюць за афарбоўку чарніц, здольныя запаволіць хуткасць развіцця {{Нп3|злаякасны наватвор тоўстага кішэчніка|рака тоўстай кішкі|ru|Злокачественное новообразование толстого кишечника}}. Пасля эксперыментаў на мышах хворых на рак тоўстай кішкі аказалася, што даданне ў ежу грызуноў экстракту антацыяніна, атрыманага з {{bt-bellat|аронія чарнаплодная{{!}}ароніі чарнаплоднай|Aronia melanocarpa}} або чарніц, памяншала сімптомы развіцця [[Карцынома|ракавай пухліны]] на 60 — 70 працэнтаў&lt;ref name=&quot;ПЛЕ&quot;&gt;[http://poleznoli.ru/item11.html Полезно ли есть овощи и фрукты фиолетового цвета?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102214813/http://poleznoli.ru/item11.html |date=2 лістапада 2013 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2007/03/070325111552.htm Blueberries Contain Chemical That May Help Prevent Colon Cancer] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.naturalnews.com/021951.html Eating blueberries slashes colon cancer risk by 57 percent, animal study finds] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://fightcolorectalcancer.org/dr_lenz/2010/02/blueberries_and_colon_cancer Blueberries and Colon Cancer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100504101108/http://fightcolorectalcancer.org/dr_lenz/2010/02/blueberries_and_colon_cancer |date=4 мая 2010 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Паводле іншых дадзеных, ужыванне ў ежу садавіны і ягад фіялетавага колеру, такіх як чарніцы, можа дапамагчы прадухіліць [[хвароба Альцгеймера|хваробу Альцгеймера]], [[рассеяны склероз]] і [[хвароба Паркінсана|хваробу Паркінсана]], таму што гэтыя прадукты прыбіраюць шкодныя злучэнні жалеза&lt;ref name=&quot;BLU&quot;/&gt;, мяркуюць аўтары новага даследавання групы вучоных пад кіраўніцтвам прафесара Дугласа Келі з {{Нп3|Універсітэт Манчэсцера|універсітэта Манчэстэра|ru|Манчестерский университет}}&lt;ref name=&quot;ПЛЕ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://vkusno-legko.com/source/detail.php?ID=7777 Чем полезны продукты фиолетового цвета] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wellnessresources.com/studies/blueberries_may_prevent_many_nerve_diseases/ Blueberries May Prevent Many Nerve Diseases] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130115142610/http://www.wellnessresources.com/studies/blueberries_may_prevent_many_nerve_diseases/ |date=15 студзеня 2013 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://medicmagic.net/tag/archives-of-toxicology Neutralize Toxins with Purple Colored Fruits] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617225040/http://medicmagic.net/tag/archives-of-toxicology |date=17 чэрвеня 2012 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Лічыцца, што чарніцы паляпшаюць змрочны зрок. Па некаторых дадзеных, лётчыкі брытанскіх ваенна-паветраных сіл, якія ўдзельнічалі ў начных вылетах падчас Другой сусветнай вайны, спецыяльна елі чарнічны джэм. Даследаванне, праведзенае на флоце ЗША ў 2000 годзе, не выявіла дзеяння чарніц на змрочны зрок&lt;ref&gt;Muth ER, Laurent JM, Jasper P. The effect of bilberry nutritional supplementation on night visual acuity and contrast sensitivity. Altern Med Rev. 2000 Apr; 5(2):164—173. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=retrieve&amp;db=pubmed&amp;list_uids=10767671 Abstract.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.webmd.com/content/article/11/1668_50777.htm Bilberry Bombs, WebMD, October 2000.]&lt;/ref&gt;.

Лабараторныя доследы паказалі, што ўжыванне чарніц можа прадухіліць ці лячыць захворванні вачэй, напрыклад, адслаенне сятчаткі&lt;ref&gt;Fursova AZh, Gesarevich OG, Gonchar AM, Trofimova NA, Kolosova NG. Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce-accelerated OXYS rats. Adv Gerontol. 2005; 16:76—79. (Article in Russian). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=retrieve&amp;db=pubmed&amp;list_uids=16075680 Abstract.]&lt;/ref&gt;, але прымяненне гэтага ў тэрапіі не даследавана клінічна.

Цёмна-сінія ягады чарніц утрымліваюць значныя колькасці фарбавальніка [[антацыяны|антацыяна]]. Ужыванне яго ў досведах паказала памяншэнне рызык шматлікіх захворванняў&lt;ref&gt;[http://www.npicenter.com/anm/templates/newsATemp.aspx?articleid=18944&amp;zoneid=201 Gross PM. Scientists zero in on health benefits of berry pigments, ''Natural Products Information Center'', July 2007.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100831231001/http://www.npicenter.com/anm/templates/newsATemp.aspx?articleid=18944&amp;zoneid=201 |date=31 жніўня 2010 }}&lt;/ref&gt;: сэрца, кравяноснай сістэмы&lt;ref&gt;Bell DR, Gochenaur K. Direct vasoactive and vasoprotective properties of anthocyanin-rich extracts. J Appl Physiol. 2006 Apr;100(4):1164—1170. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=retrieve&amp;db=pubmed&amp;list_uids=16339348 Abstract.]&lt;/ref&gt;, вачэй&lt;ref&gt;Chung HK, Choi SM, Ahn BO, Kwak HH, Kim JH, Kim WB. Efficacy of troxerutin on streptozotocin-induced rat model in the early stage of diabetic retinopathy. Arzneimittelforschung. 2005; 55(10):573—580. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=retrieve&amp;db=pubmed&amp;list_uids=16294503 Abstract.]&lt;/ref&gt; і рака&lt;ref&gt;Roy S, Khanna S, Alessio HM, Vider J, Bagchi D, Bagchi M, Sen CK. Anti-angiogenic property of edible berries. Free Radic Res. 2002 Sep; 36(9):1023—1031.[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=retrieve&amp;db=pubmed&amp;list_uids=12448828 Abstract.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boivin D, Blanchette M, Barrette S, Moghrabi A, Beliveau R. Inhibition of cancer cell proliferation and suppression of TNF-induced activation of NFkappaB by edible berry juice. Anticancer Res. 2007 Mar; 27(2):937—948.&lt;/ref&gt;.

Акрамя антацыянаў, у чарніцах утрымліваюцца пратаантацыяніды, [[флаваноіды]] і [[танін]]ы, якія дзейнічаюць як [[антыаксіданты]]&lt;ref&gt;Srivastava A, Akoh CC, Fischer J, Krewer G. Effect of anthocyanin fractions from selected cultivars of Georgia-grown blueberries on apoptosis and phase II enzymes. J Agric Food Chem. 2007 Apr 18; 55(8):3180—3185.&lt;/ref&gt;, якія памяншаюць запаленне.

У афтальмалогіі, як правіла, выкарыстоўваецца [[экстракт чарніцы]]. Пры лячэнні [[кан’юктывіт]]аў чарніцы прымяняюцца комплексна з {{bt-bellat||Euphrasia}} і {{bt-bellat|Рамонак{{!}}рамонкам|Matricaria}} (часам таксама выкарыстоўваюць {{bt-bellat|абляпіха{{!}}абляпіху|Hippophaë}} і {{bt-bellat|фенхель|Foeniculum}}).

== У гісторыі і культуры ==

=== Фестывалі чарніц ===
* У Полацку ў 2011 годзе праводзіўся фестываль са спаборніцтвам па ручному збору чарніц на хуткасць. Сорак каманд, па чатыры чалавекі ў кожнай, дзве гадзіны збіралі чарніцы ў лесе каля возера [[Глыбокае (возера)|Глыбокае]]&lt;ref&gt;[http://polotsk.ws/?p=1725 Сбор черники на скорость] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* У вёсцы Гуклівы [[Валавецкі раён|Валавецкага раёна]] [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] (Украіна) усталяваны помнік чарніцам і праводзяць фестываль, прысвечаны гэтым ягадам&lt;ref&gt;[http://potusim.org/?p=917 8 августа в селе Гуклывый в Воловецком районе открыли памятник яфине (чернике)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* У г. [[Краснавішарск|Краснавішэрск]] [[Пермскі край|Пермскага края]] ладзяць «Свята чарніц і чарнічнага пірага»&lt;ref&gt;[http://www.visitperm.ru/entertainment/festivals/?ELEMENT_ID=2726 Праздник черники и черничного пирога] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119060734/http://www.visitperm.ru/entertainment/festivals/?ELEMENT_ID=2726 |date=19 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nashural.ru/Kalendar/festival-cherniki.htm Фестиваль «Черники и черничного пирога»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193015/http://nashural.ru/Kalendar/festival-cherniki.htm |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* {{Нп3|Горад Эгезін|Эгезін|ru|Эггезин}} у Германіі называюць «чарнічным горадам». З 2002 года ў цэнтры стаіць помнік чарніцам, там праводзіцца традыцыйны чарнічны фестываль у сярэдзіне ліпеня, дзе пануюць выявы, тэкстыль, кераміка, тачэнне з матывамі чарніц і частуюць чарнічным джэмам. Таксама там штогод карануецца каралева чарніц&lt;ref&gt;[http://www.eggesin.de/start/tourismus/blaubeerscheune/ Blaubeerstadt Eggesin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150307054541/http://www.eggesin.de/start/tourismus/blaubeerscheune/ |date=7 сакавіка 2015 }} {{ref-de}}&lt;/ref&gt;.
* Бельгійскі горад {{Не перакладзена 3|Горад Уельсальм|Уельсальм|ru|Вьельсальм}} таксама прэтэндуе на званне «сталіцы чарніц» з-за багацця чарніц у ваколіцы і чарнічнага фестываля, які праводзіцца ў горадзе з 1952 года&lt;ref&gt;[http://www.vielsalm.be/loisirs-et-tourisme/tourisme/le-folklore/fete-de-la-myrtille Fête de la Myrtille] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110714211705/http://www.vielsalm.be/loisirs-et-tourisme/tourisme/le-folklore/fete-de-la-myrtille |date=14 ліпеня 2011 }} {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.
* У [[Чэхія|Чэшскіх]] {{Не перакладзена 3|Бараваны|Бараванах|cs|Borovany}} праводзіцца конкурс па хуткаснаму паяданню булак і {{Не перакладзена 3|Кнедлік|кнедлікаў|ru|Кнедлик}} з чарніц&lt;ref&gt;[http://100receptov.virtbox.ru/worldnews/gpage_4297.html В Чехии пройдет конкурс на самое быстрое поедание черники] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.borovany-cb.cz/boruvkobrani/ds-6181/p1=15601 Borůvkobraní] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227204518/http://www.borovany-cb.cz/boruvkobrani/ds-6181/p1=15601 |date=27 лютага 2011 }} {{ref-cs}}&lt;/ref&gt;.

=== Чарніцы ў мастацтве ===
[[File:Blueberry (Faberge).jpg|thumb|150px|Галінкі чарніц. СПб, каля 1908. {{Не перакладзена 3|Фірма Фабержэ|Фірма Фабержэ|ru|Фаберже (фирма)}}. [[Нефрыт, камень|Нефрыт]], [[лазурыт]], [[горны хрусталь]], [[каляровае золата]]. [[Эрмітаж]]]]
[[Выява:Vaccinium myrtillus2011.jpg|thumb|150px|Помнік чарніцам у с. [[Гуклівы]] Валавецкага раёна Закарпацкай вобласці (Украіна)]]
Чарніцы прысутнічаюць на карцінах {{Не перакладзена 3|Вера Іванаўна Назіна|В. І. Назінай|ru|Назина, Вера Ивановна}}, {{Не перакладзена 3|Чарльз Куран|Ч. Курана|en|Charles Courtney Curran}} і іншых. Таксама чарніцы натхнялі стваральнікаў [[фарфор]]у&lt;ref&gt;[http://www.antikvariat.biz.ua/viewtopic.php?f=15&amp;t=8671 Коллекционные тарелки «Шуман»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921010221/http://www.antikvariat.biz.ua/viewtopic.php?f=15&amp;t=8671 |date=21 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;, ювелірных вырабаў&lt;ref&gt;[http://ny-image1.etsy.com/il_570xN.240560521.jpg Завушніцы-чарніцы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.liveinternet.ru/users/deputy/post172332288 Бусины — черника] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bliss13.gallery.ru/watch?ph=qJb-S5SQ |title=Комплект «Черника» |access-date=12 студзеня 2012 |archive-date=26 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126000244/http://bliss13.gallery.ru/watch?ph=qJb-S5SQ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://steampunker.ru/blog/our_workshop/4281.html Ягодное стимпанк украшение]&lt;/ref&gt; і г. д.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Выява:BlueberriesCharles Courtney Curran.jpg|{{Нп3|Чарльз Куран|Ч. Куран|en|Charles Courtney Curran}}. &quot;Чарніцы і папараць&quot;. 1911
&lt;/gallery&gt;

=== Чарніцы ў філатэліі ===
У 1964 годзе ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] была выпушчана [[паштовая марка]] з выявай чарніц ([[Каталог паштовых марак СССР|ЦФА]] № 3133). Паштовыя маркі прысвечаныя чарніцам у розныя гады таксама былі выпушчаны ў [[Польшча|Польшчы]]&lt;ref&gt;[http://www.pressfoto.ru/photo.html?p_id=538300 Паштовая марка Польшчы]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, [[Андора|Андоры]]&lt;ref&gt;[http://www.pressfoto.ru/photo.html?p_id=832678 Паштовая марка Польшчы]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, [[Латвія|Латвіі]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]]&lt;ref&gt;[http://www.datafun.fi/postimerkki/kuvat/suomi/fi1828.jpg Паштовая марка Фінляндыі]&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Выява:The Soviet Union 1964 CPA 3133 stamp (Wild Berries. European blueberry or bilberry (Vaccinium myrtillus)).jpg|Паштовая марка СССР
Выява:2004. Stamp of Belarus 0534.jpg|Паштовая марка Беларусі
&lt;/gallery&gt;

=== Чарніцы ў літаратуры ===
Чарніцам прысвяцілі вершы {{Не перакладзена 3|Саша Чорны|Саша Чорны|ru|Саша Чёрный}}&lt;ref&gt;[http://100stix12.ru/publ/2-1-0-745 Черника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111012163655/http://100stix12.ru/publ/2-1-0-745 |date=12 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Яўген Хвалей]]&lt;ref&gt;[http://moykahany.ru/charnitsy Чарніцы]&lt;/ref&gt; і іншыя&lt;ref&gt;[http://a-belanozhka.livejournal.com/12895.html Чарніцы з Панямоння]&lt;/ref&gt;. [[Сяргей Чыгрын]] даў версію паходжання чарніц у сваёй казцы «Легенда пра чарніцы»&lt;ref&gt;[http://dzietki.org/article/cms_view_article.php?aid=4909&amp;sid=b61e4d77ea8543c3ad35fcb5b8bfdcba Сяргей ЧЫГРЫН: Легенда пра чарніцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150929065535/http://dzietki.org/article/cms_view_article.php?aid=4909&amp;sid=b61e4d77ea8543c3ad35fcb5b8bfdcba |date=29 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

[[Пімен Емяльянавіч Панчанка|Пімен Панчанка]] пісаў пра [[Беларусь]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Куст |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=20455 |access-date=12 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120190341/http://zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=20455 |archive-date=20 лістапада 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://knihi.com/Pimien_Pancanka/Kraj_paetau.html Край паэтаў]&lt;/ref&gt;:

{{Цытата|Там чарнічныя ўсе ночы,&lt;br/&gt;
Сунічныя ранкі,&lt;br/&gt;
Там народ найболей любіць&lt;br/&gt;
вершы Янкі}}

=== Цікавыя факты ===
* У [[Англія|Англіі]] ёсць павер’е, што можна наклікаць бяду, калі збіраць ягады чарніцы пасля [[11 кастрычніка]] — быццам бы менавіта ў гэты дзень [[Сатана|д’ябал]] плюе на ягады чарніцы, а таму той, хто іх з’есць, будзе апаганены&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Энциклопедия суеверий: Пер. с англ. Д. Гайдука|адказны=Сост. Э. Рэдфорд и др.|месца=М.|выдавецтва=Астрель: МИФ: АСТ|год=2001|старонкі=476|серыя=«AD MARGINEM»|isbn=5-17-008097-2}} ISBN 5-271-02112-2, ISBN 5-87214-068-1&lt;/ref&gt;.
* У 2002 годзе чарніцы былі названы {{Не перакладзена 3|Кветкі графстваў Вялікабрытаніі|кветкай графства|en|County flowers of the United Kingdom}} ў [[Лідс]]е&lt;ref&gt;Plantlife website [http://www.plantlife.org.uk/wild_plants/county_flowers/ ''County Flowers page''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430170312/http://www.plantlife.org.uk/wild_plants/county_flowers/ |date=30 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;.
* На {{Не перакладзена 3|Мова кветак|мове кветак|ru|Язык цветов}} чарніцы азначаюць давер&lt;ref&gt;[http://www.svadbatver.tv/article/79-zncvetov Значение цветов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120133338/http://www.svadbatver.tv/article/79-zncvetov |date=20 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Выява:Vaccinum_myrtillus_260405.jpg|Недаспелыя ягады ў красавіку
Выява:Vaccinum myrtillus 020503.jpg|Недаспелыя ягады. Пачатак мая.
Выява:Bilberries.jpg|Спелыя ягады. Чэрвень-Ліпень.
Выява:Vaccinium corymbosum(01).jpg|Спелыя ягады. Чэрвень-Ліпень.
Выява:CDC blue.jpg|Ягады чарніц
Выява:Blaeberry.jpeg|Жменя чарніц
Выява:Vaccinium myrtillus vs Vaccinium uliginosum.JPG|Параўнанне ягад чарніц і дурніц у разрэзе
&lt;/gallery&gt;

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* ''Кожевников Ю. П.'' Семейство вересковые (Ericaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / Под ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджяна]]. — М.: Просвещение, 1981. — С. 88—95.
* ''Нейштадт M. И.'' Определитель растений средней полосы Европейской части России. — М.: Учпедгиз, 1948.
* {{ІВРСР|частка=1010. ''Vaccinium myrtillus'' L. — Черника|том=3|стар=24}}
* Манина Л. Лекарственные растения. — 4-е. — Минск: Наука и техника, 1968. — С. 161—163. — 340 с. — 55 000 ас.

== Спасылкі ==
* {{GRIN|taxon|41040|{{v|27|1|2012}}}}
* {{EOL|583633|{{v|27|1|2012}}}}
* {{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00089/21900.htm}} {{v|27|1|2012}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Чарніцы}}
* [http://www.fito.nnov.ru/special/glycozides/dube/vaccinium_myrtillus.phtml Заготовка черники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051016051843/http://www.fito.nnov.ru/special/glycozides/dube/vaccinium_myrtillus.phtml |date=16 кастрычніка 2005 }}
* [http://www.nn.by/?c=ar&amp;i=40497 Чарніцы будуць пастаўляць у Італію і Кітай]\\ «Наша Ніва», 1 ліпеня 2010
* [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/erica/vacci/vaccmyrv.jpg Карта распаўсюджвання чарніц]
* [http://steampunker.ru/blog/our_workshop/4281.html Тэхніка стварэння «чарнічнага» ўпрыгожвання]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул|Біялогія}}

[[Катэгорыя:Бруснічныя]]
[[Катэгорыя:Кусцікі]]
[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]
[[Катэгорыя:Меданосныя расліны]]
[[Катэгорыя:Расліны лясоў]]
[[Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя культуры]]
[[Катэгорыя:Флора Еўропы]]
[[Катэгорыя:Ягады]]</text>
      <sha1>tnk6zc1xtebp694hw3mf69bwn0r46xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваенна-марскія сілы ЗША</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106913</id>
    <revision>
      <id>5172440</id>
      <parentid>5171670</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing US_Navy_CW5_insignia.svg with [[File:US_Navy_W5_insignia.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)).</comment>
      <origin>5172440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10289" sha1="6ixn1sqno6vkl7hvx1eldhfq47r2304" xml:space="preserve">{{Ваеннае падраздзяленне
|назва=United States Navy (USN) &lt;br /&gt;Ваенна-марскія сілы ЗША 
|выява=[[Выява:United States Department of the Navy Seal.svg|150px]]
|подпіс=Эмблема міністэрства ВМС ЗША
|гады= 
|краіна= {{сцягафікацыя|ЗША}}
|падпарадкаванне=[[Міністэрства абароны ЗША]]
|у складзе= Міністэрства ВМС ЗША
|тып=[[Ваенна-марскія сілы]]
|роля=
|памер=
|камандная_структура=
|размяшчэнне=
|мянушкі=
|заступнік=
|дэвіз=
|колеры=
|марш=
|талісман=
|рыштунак=
|бітвы=
|знакі_адрознення=
|сучасны_галаўкам= [[Начальнік штаба ВМС ЗША]] [[адмірал]] Гары Ругід&lt;br /&gt;{{lang-en|Chief of Naval Operations Admiral Gary Roughead}}&lt;ref&gt;[http://www.navy.mil/navydata/leadership/ldrDisplay.asp?m=253 Chief of Naval Operations]&lt;/ref&gt;
|вядомыя_камандзіры=
}}
'''Ваенна-марскія сілы ЗША''' ({{lang-en|United States Navy (USN)}}) — адзін з пяці відаў [[узброеныя сілы ЗША|узброеных сіл ЗША]]. Начальнік штаба ВМС падсправаздачны міністру ВМС і з’яўляецца членам камітэта начальнікаў штабоў.

Асноўныя камандаванні ВМС ЗША — [[Ціхаакіянскі флот ВМФ ЗША|Ціхаакіянскі флот]], Камандаванне ваенна-марскіх сіл ЗША (былы Атлантычны флот), Ваенна-марскія сілы ў Еўропе, Камандаванне марскіх перавозак.

У аператыўным дачыненні да ВМС ЗША падзяляецца на шэсць флатоў: Трэці, Чацвёрты, Пяты, Шосты, Сёмы, Дзесяты.

У розны час у склад ВМС ЗША ўваходзілі таксама Першы, Другі, Восьмы, Дзявяты, Адзінаццаты і Дванаццаты флаты, а таксама Азіяцкі флот ЗША. ВМС ЗША з’яўляюцца сусветным лідарам па колькасці [[авіяносец|авіяносцаў]]: па стане на люты 2010 года, 11 авіяносцаў знаходзіцца ў страі, яшчэ 1 закладзены.

Караблі і судны ВМC ЗША маюць прэфікс USS (англ. United States Ship — карабель Злучаных Штатаў).

== Сцягі караблёў і суднаў ==
&lt;gallery&gt;
Выява:Flag of the United States.svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМC ЗША
Выява:US Naval Jack.svg|[[Гюйс]] караблёў і суднаў ВМC ЗША
Выява:Naval Jack of the United States.svg| Гюйс караблёў і суднаў ВМC ЗША з 2002 года.
Выява:USNavyCommissionPennant.svg|[[Вымпел]] караблёў і суднаў ВМC ЗША
&lt;/gallery&gt;

=== Сцягі службовых асоб ===
&lt;gallery&gt;
Выява:Flag of the United States Secretary of the Navy.svg|Сцяг камандуючага ВМС ЗША
Выява:US-ChiefOfNavalOperations-Flag.svg|Сцяг кіраўніка ваенна-марскімі аперацыямі
&lt;/gallery&gt;

== Знакі адрознення ==

=== Матросы і старшыны ===

{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
!'''Код арміі ЗША'''||colspan=4|E-9||colspan=2|E-8||E-7||E-6||E-5||E-4||E-3||E-2||E-1
|- align=center
||Нарукаўны шаўрон
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:MCPON.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:FMCPO.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:CMCPO.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:MCPO GC.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:CMDCS.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:SCPO GC.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:CPO GC.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:PO1 NOGC.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:BM2 NOGC.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:BM3 NOGC.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:E3 SM USN.svg|50px]]
| style=&quot;text-align:center; width:16%;&quot;| [[Выява:E2 SM USN.svg|50px]]
|| ''Няма''
|- align=center
||Вайсковае званне
||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына ВМС]]&lt;br /&gt;Master Chief Petty Officer of the Navy
||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына флота/эскадры]]&lt;br /&gt;Fleet/Force Master Chief Petty Officer
||[[Унтар-афіцэр|Каманд-майстар-старшына]]&lt;br /&gt;Command Master Chief Petty Officer
||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына]]&lt;br /&gt;Master Chief Petty Officer
||[[Унтар-афіцэр|Каманд-Першы галоўны старшына]]&lt;br /&gt;Command Senior Chief Petty Officer
||[[Унтар-афіцэр|Першы галоўны старшына]]&lt;br /&gt;Senior Chief Petty Officer
||[[Унтар-афіцэр|Галоўны старшына]]&lt;br /&gt;Chief Petty Officer
||[[Унтар-афіцэр|Старшына 1-га класу]]&lt;br /&gt;Petty Officer First Class
||[[Унтар-афіцэр|Старшына 2-га класу]]&lt;br /&gt;Petty Officer Second Class
||[[Унтар-афіцэр|Старшына 3-га класу]]&lt;br /&gt;Petty Officer Third Class
||[[Матрос]]&lt;br /&gt;Seaman
||[[Матрос|Малодшы матрос]]&lt;br /&gt;Seaman Apprentice
||[[Рэкрут|Матрос-рэкрут]] &lt;br /&gt;Seaman Recruit
|- align=left
|}

=== [[Уорэнт-афіцэр]]ы ===

{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- align=center
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
!'''Код арміі ЗША'''||W-5||W-4||W-3||W-2||W-1
|- align=center
||Пагон
| [[Выява:US Navy W5 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 5 Rank Insignia]]
| [[Выява:US Navy W4 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 4 Rank Insignia]]
| [[Выява:US Navy CW3 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 3 Rank Insignia]]
| [[Выява:US Navy CW2 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 2 Rank Insignia]]
| [[Выява:US Navy WO1 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Warrant Officer 1 Rank Insignia]]
|- align=center
||Вайсковае званне
|| [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 5-га класу]]&lt;br /&gt;Chief Warrant Officer 5 insignia
|| [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 4-га класу]]&lt;br /&gt;Chief Warrant Officer 4 insignia
|| [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 3-га класу]]&lt;br /&gt;Chief Warrant Officer 3 insignia
|| [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 2-га класу]]&lt;br /&gt;Chief Warrant Officer 2 insignia
|| [[Уорэнт-афіцэр|Уорэнт-афіцэр 1-га класу]]&lt;br /&gt;Warrant Officer 1 insignia
|- align=center
||Абрэвіятура||CW5||CW4||CW3||CW2||WO1
|- align=center
||Код НАТА
||WO-5
||WO-4
||WO-3
||WO-2
||WO-1
|}

=== Афіцэры ===

{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- align=center
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
!'''Код арміі ЗША'''||Адмысловае||O-10||O-9||O-8||O-7||O-6||O-5||O-4||O-3||O-2||O-1
|- align=center
| Каўнер/Пагон/нарукаўная нашыўка
| [[Выява:US Navy O11 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O10 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O9 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O8 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O7 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O6 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:U.S. Navy O-5 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O4 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O3 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O2 insignia.svg|60px]]
| [[Выява:US Navy O1 insignia.svg|60px]]
|- align=center
||Вайсковае званне
|| [[Адмірал флота, ЗША|Адмірал флота]]&lt;br /&gt;Fleet Admiral
|| [[Адмірал]]&lt;br /&gt;Admiral
|| [[Віцэ-адмірал]]&lt;br /&gt;Vice Admiral
|| [[Контр-адмірал|Контр-адмірал (старэйшага рангу)]]&lt;br /&gt;Rear Admiral (upper half)
|| [[Контр-адмірал|Контр-адмірал (малодшага рангу)]]&lt;br /&gt;Rear Admiral (lower half)
|| [[Капітан]]&lt;br /&gt;Captain
|| [[Камандар]]&lt;br /&gt;Commander
|| [[Капітан-лейтэнант|Лейтэнант-камандар]]&lt;br /&gt;Lieutenant Commander
|| [[Лейтэнант]]&lt;br /&gt;Lieutenant
|| [[Малодшы лейтэнант|Лейтэнант малодшага рангу]]&lt;br /&gt;Lieutenant Junior Grade
|| [[Энсін]]&lt;br /&gt;Ensign
|- align=center
||Абрэвіятура||FADM||ADM||VADM||RADM||RDMLCAPT||CAPT||CDR||LCDR||LT||LTJG||ENS
|}

==Зноскі==
{{Reflist}}
== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}
* [http://www.naval-reference.net/uniforms/uniforms_index.html Naval History Reference: Naval Uniforms and Insignia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070204013224/http://www.naval-reference.net/uniforms/uniforms_index.html |date=4 лютага 2007 }}{{ref-en}}
* [http://usn-news.livejournal.com/ Ілюстраваны часопіс пра ВМС ЗША на рускай мове]{{Недаступная спасылка}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Узброеныя сілы ЗША}}
{{Паўночная Амерыка паводле тэм|Ваенна-марскія сілы}}

[[Катэгорыя:Ваенна-марскія сілы ЗША| ]]</text>
      <sha1>6ixn1sqno6vkl7hvx1eldhfq47r2304</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чыгуначная катастрофа пад Шчэкацінамі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109526</id>
    <revision>
      <id>5172434</id>
      <parentid>4740816</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7273" sha1="rhdlzxsdnwmeq50n3s8j5npap5ii48l" xml:space="preserve">{{Чыгуначная катастрофа
|загаловак =Чыгуначная катастрофа пад Шчэкацінамі
|шырыня карткі = 300px
|выява = Szczekociny-train-collision.png
|шырыня выявы = 300px 
|подпіс = Месца чыгуначнай катастрофы
|дата =[[3 сакавіка]] [[2012]]
|час = 20:57
|месца =  пад [[Шчэкаціны|Шчэкацінамі]]
|location-dist =
|location-dist-mi =
|location-dir =
|location-city =
|краіна = Польшча
|лінія = [[Чыгуначная лінія нумар 64, Польшча|чыгуначнай лініі нумар 64]]
|аператар = 
|тып = сутыкненне цягнікоў
|прычына = 
|цягнікі = 2
|пасажыры = 
|загінулыя = 16  
|параненыя = 57 
|шкода = 
}}
'''Чыгуначная катастрофа пад Шчэкацінамі''' — сутыкненне двух хуткасных пасажырскіх цягнікоў: [[TLK]] 31100 «Ян Бжэхва» з [[Пшэмысль|Пшэмысля]] да [[Варшава|Варшавы]] праз [[Кракаў]] і [[interREGIO]] 13126 «Ян Матэйка» з Варшавы да Кракава, якое здарылася [[3 сакавіка]] [[2012]] года каля 20:57 (па польскім часе)&lt;ref name=&quot;rp.pl&quot;&gt;{{Спасылка| дата публікацыі = 3 сакавіка 2012| url = http://www.rp.pl/artykul/832822.html| загаловак = ''Trwa przeszukiwanie wagonów, rusza śledztwo''| выдавецтва = rp.pl| дата = 4 сакавіка 2012| мова = pl}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; пад [[Шчэкаціны|Шчэкацінамі]]&lt;ref&gt;[[Сілезскае ваяводства]], ля мяжы са [[Свентакшыскае ваяводства|Свентакшыскім ваяводствам]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка| дата публікацыі = 3 сакавіка 2012| url = http://www.pkp.pl/node/5380| загаловак = ''Wypadek pociągu TLK Brzechwa relacji Przemyśl - Warszawa - SZCZEGÓŁY NA TEMAT ZDARZENIA''| выдавецтва = pkp.pl| дата = 4 сакавіка 2012| мова = pl| title = Архіўная копія| access-date = 4 сакавіка 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120306053304/http://www.pkp.pl/node/5380| archive-date = 6 сакавіка 2012| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;, на чыгуначнай лініі нумар 64&lt;ref name=&quot;rp.pl&quot;/&gt;. У катастрофе загінулі 16 чалавек, пашкоджанні атрымалі 57 чалавек&lt;ref name=&quot;MSW&quot;&gt;{{Спасылка| дата публікацыі = 5 сакавіка 2012| url = http://msw.gov.pl/portal/pl/2/9658/Katastrofa_pociagow_w_wojewodztwie_slaskim.html| загаловак = ''Katastrofa pociągów w województwie śląskim''| выдавецтва = msw.gov.pl| дата = 5 сакавіка 2012| мова = pl}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

TLK 31100 меў 7 вагонаў, interREGIO 13126 — 4&lt;ref name=&quot;rp.pl&quot;/&gt;. У выратавальнай акцыі ўдзельнічалі 450 пажарнікаў з 4 ваяводстваў, 400 паліцэйскіх, 35 паяздоў тэхнічнай дапамогі, 2 верталёты, 13 сабак&lt;ref name=&quot;MSW&quot;/&gt;.

Прычыны здарэння высвятляліся дзяржаўнай камісіяй і пракуратурай&lt;ref name=&quot;rp.pl&quot;/&gt;. Па незразумелых прычынах састаў, які ішоў з Варшавы ў Кракаў, апынуўся на іншым пуці, па якім ішоў сустрэчны цягнік з Пшэмысля ў польскую сталіцу&lt;ref name=eur&gt;{{Спасылка| дата публікацыі = 4 сакавіка 2012| url = http://euroradio.by/report/na-powdni-polshchy-adbylasya-chygunachnaya-katastrofa-101417| загаловак = ''На поўдні Польшчы адбылася чыгуначная катастрофа (фота)''| выдавецтва = [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]| дата = 4 сакавіка 2012| access-date = 4 сакавіка 2012| archive-date = 23 лютага 2025| archive-url = https://web.archive.org/web/20250223013950/https://euroradio.by/report/na-powdni-polshchy-adbylasya-chygunachnaya-katastrofa-101417| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. У гэтым раёне ішоў рамонт чыгуначных пуцей&lt;ref name=eur/&gt;. Адказныя дыспетчары руху былі цвярозыя&lt;ref&gt;{{Спасылка| дата публікацыі = 4 сакавіка 2012| url = http://www.rp.pl/artykul/832884,832942.html| загаловак = ''Dyżurni ruchu przebadani na obecność alkoholu''| выдавецтва = rp.pl| дата = 4 сакавіка 2012| мова = pl}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Дапушчальная хуткасць на адрэзку, дзе здарылася катастрофа, — 120 км/гадз&lt;ref name=&quot;rp.pl&quot;/&gt;.

На месца здарэння прыбылі прэм’ер-міністр [[Дональд Туск]], некалькі іншых міністраў&lt;ref name=&quot;rp.pl&quot;/&gt;, а таксама прэзідэнт [[Браніслаў Камароўскі]]&lt;ref name=&quot;rp.pl&quot;/&gt;, які дадаткова сустракаўся з пацярпелымі ў шпіталі&lt;ref&gt;{{Спасылка| дата публікацыі = 4 сакавіка 2012| url = http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wizyty-krajowe/art,164,prezydent-na-miejscu-katastrofy-kolejowej.html| загаловак = ''Prezydent na miejscu katastrofy kolejowej''| выдавецтва = prezydent.pl| дата = 4 сакавіка 2012| мова = pl| title = Архіўная копія| access-date = 4 сакавіка 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120306024807/http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wizyty-krajowe/art,164,prezydent-na-miejscu-katastrofy-kolejowej.html| archive-date = 6 сакавіка 2012| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Міністр транспарту, будаўніцтва і марской гаспадаркі Польшчы [[Славамір Новак]] назваў гэтае сутыкненне цягнікоў «самай сур’ёзнай катастрофай апошніх гадоў»&lt;ref name=eur/&gt;.

У сувязі з катастрофай прэзідэнт Камароўскі абвясціў нацыянальную жалобу&lt;ref&gt;[http://dziennikustaw.gov.pl/DU/2012/237 ''Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 marca 2012 r. w sprawie wprowadzenia żałoby narodowej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2012 r. poz. 237)''] {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Чыгуначныя катастрофы|Шчэкаціны]]
[[Катэгорыя:Катастрофы 2012 года]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя катастрофы ў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Падзеі 3 сакавіка]]
[[Катэгорыя:Сілезскае ваяводства]]</text>
      <sha1>rhdlzxsdnwmeq50n3s8j5npap5ii48l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геранім Францавіч Марцінкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111592</id>
    <revision>
      <id>5172326</id>
      <parentid>4556572</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bk1949</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <origin>5172326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8730" sha1="3ntp9ct8scqtm62nqx29p8ngmxebtrk" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
{{цёзкі2|Марцінкевіч}}
'''Геранім Францавіч Марцінкевіч''' ({{ДН|14|07|1816}}, в. [[Тулава (Віцебскі раён)|Тулава]], [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскі павет]] — пасля {{ДС|||1864}}) — беларускі [[паэт]], празаік, [[драматург]].

== Біяграфія ==
Са збяднелага шляхецкага [[род Марцінкевічаў|роду Марцінкевічаў]] гербу [[Лебедзь (герб)|«Лебедзь»]]. Вучыўся ў [[Віцебскае базыльянскае вучылішча|Віцебскім базыльянскім вучылішч]]ы, у 1832 годзе перайшоў у [[Віцебская губернская гімназія|Віцебскую губернскую гімназі]]ю. У 1834 годзе [[маршалак шляхты]] [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага паве]]та прасіў уладкаваць бедных вучняў гімназіі Гераніма і Аляксандра Марцінкевічаў на казённы кошт, але атрымаў адмову «з-за недастатковасцю законных дакументаў пра дваранства». Скончыўшы гімназію ў 1835 годзе, запісаўся на юрыдычны факультэт [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. З невядомых прычын кінуў вучобу, завершанай універсітэцкай адукацыі не атрымаў. Вярнуўся з [[Масква|Масквы]] ў [[Віцебск]], служыў у Віцебскім губернскім праўленні, потым з невядомых прычын пайшоў у адстаўку. У канцы 1849 годзе зноў паступіў на службу, у дваранскі дэпутацкі сход. За 11 гадоў даслужыўся толькі да чыну [[губернскі сакратар|губернскага сакратара]]. На пачатку 1860-х быў разбіты паралічом. У 1864 годзе ў віцебскіх устано­вах вялася перапіска пра афармленне Г. Марцінкевічу пенсіі. Далейшых біяграфічных звестак не захавалася. Г. Марцінкевіч быў прагрэсіўным правінцыяльным літаратарам, актыўным удзельнікам літаратурна-культурнага жыцця Віцебска.

== Творчасць ==
Літаратурнай дзейнасцю заняўся ў 1830-я. Супрацоўнічаў з альманахам [[Rubon (1842)|«Rubon»]] [[Казімір Буйніцкі|К. Буйніцкага]], «[[Rocznik Literacki]]» [[Рамуальд Падбярэскі|Р. Падбярэскага]] і іншымі выданнямі, дзе публікаваў свае паэтычныя творы. Падтрымліваў прыяцельскія адносіны з [[Арцём Вярыга-Дарэўскі|Арцёмам]] і [[Сымон Вярыга-Дарэўскі|Сымонам Вярыга-Дарэўскімі]], прысвяціў ім верш «Захад сонца» (1843). Першы паэтычны зборнік Г. Марцінкевіча на [[польская мова|польскай мов]]е выйшаў у 1845 г. (Вільня, друкарня Завадскіх, 500 ас.). У 1848 г. выйшаў другі зборнік, куды ўвайшлі драма «Час над Дзвіной», паэма «Першае падзенне чалавека» і пераклады на польскую мову з Гётэ і Лермантава. У 1858 г. выйшаў трэці зборнік «Творы, напісаныя між іншым», куды ўвайшлі нарысы, празаічныя замалёўкі, вершы. Таксама аўтар драматычнага твору «Падарожны» (не апублікаваны).

Пад уплывам рамантыкаў зацікавіўся беларускай вуснай паэтычнай творчасцю, перакладаў на польскую мову беларускія народныя песні, запісваў фальклор. Пад канец жыцця ў паэтычнай працы перайшоў на [[беларуская мова|беларускую мов]]у. На жаль, захаваўся толькі адзін беларускамоўны твор Г. Марцінкевіча — драматычны абразок «Адвячорак (Аказія ў карчме пад Фальковічамі)» (1858), напісаны на аснове назіранняў аўтара ў карчме вёскі [[Фалькавічы|Фальковічы]] пад Віцебскам. Пра гэты твор нічога не было вядома. Магчыма, гэты твор Г. Марцінкевіча, пад назвай «Аказія падпалкоўніцам» або «Аказія пры палкоўніцах», у 1861—1862 гг. ставіўся на віцебскай аматарскай сцэне [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|А. Вярыгам]] і захоўвася ў маёнтку [[Селігоры]] на Лепельшчыне. Машынапісную копію, знятую перад 2-й сусветнай вайной з рукапіснай копіі [[А. Рыпінскі|А. Рыпінскага]], знайшоў і апублікаваў [[В. Скалабан]] з рукапісаў [[М. Піятуховіч]]а. Цяпер тэкст «Адвячорак. Аказія ў карчме пры Фальковічах» зберагаецца ў [[БДАМЛіМ]] Беларусі. Асобныя аўтографы твораў Г. Марцінкевіча захоўваюцца ў [[Вільнюс]]е.

У сваіх творах Г. Марцінкевіч выказваў трывогу за лёс народа, спадзяванні на лепшую будучыню, сатырычнымі фарбамі маляваў добра знаёмае яму чыноўніцкае асяроддзе.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Кісялёў Г. В.'' Марцінкевіч Геранім // Загадка беларускай «Энеіды». — Мінск: Беларусь, 1971. — С. 161—163;
* ''Кісялёў Г. В.'' Марцінкевіч Геранім Францавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2000. — Т. 10. — С. 217;
* ''Мальдзіс А. В.'' Пісьмы наводзяць на след // Падарожжа ў XIX стагоддзе: з гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры: навук. — папул. нарысы / А. В. Мальдзіс — Мінск: Народная асвета, 1969. — С. 159—161;
* Марцінкевіч Геранім // Беларускія пісьменнікі: бібліягр. слоўн.: у 6 т. — Мінск, 1994. — Т. 4. — С. 223—224;
* Марцінкевіч Геранім Францавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 211;
* Марцінкевіч Геранім Францавіч // ''Цвірка К.'' Камяні тых сядзібаў : шляхі паэтаў ХІХ ст. — Мн., 2004. — С. 287;
* ''Мархель У.'' Шчыры, але не камерны: Геранім Марцінкевіч: вяртанне спадчыны / У. Мархель // Роднае слова. — 1998. — № 2. — С. 64-80.

{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Марцінкевіч Геранім}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Род Марцінкевічаў]]</text>
      <sha1>3ntp9ct8scqtm62nqx29p8ngmxebtrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чувашская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112101</id>
    <revision>
      <id>5172423</id>
      <parentid>5022866</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6350" sha1="ld0vgpbanweyvf14wfhicupxnik6g30" xml:space="preserve">{{Картка:Мова
|імя = Чувашская мова
|саманазва = Чӑваш чӗлхи
|краіны = [[Расія]]
|рэгіёны = [[Чувашыя]], [[Татарстан]], [[Башкірыя]], [[Самарская вобласць]], [[Ульянаўская вобласць]], [[Саратаўская вобласць]]
|афіцыйная мова ={{Сцяг|Чувашыя}} [[Чувашыя]]
|лік носьбітаў = 1 152 404&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перапіс-2010]&lt;/ref&gt;
|катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]]
|класіфікацыя =
[[Алтайскія мовы|Алтайская сям'я]]
:[[Цюркскія мовы|Цюркская галіна]]
::[[Булгарскія мовы|Булгарская група]]
|пісьменнасць = [[кірыліца]] ([[чувашскі алфавіт]])
|ISO1 = cv
|ISO2 = chv
|ISO3 = chv
}}
'''Чувашская мова''' (чуваш. Чӑваш чӗлхи) — нацыянальная мова [[чувашы|чувашоў]], дзяржаўная мова [[Чувашыя|Чувашскай Рэспублікі]], мова чувашскіх суполак, якія пражываюць за межамі Чувашскай Рэспублікі. У генеалагічнай класіфікацыі моў свету адносіцца да булгарской групы цюркскай моўнай сям’і (на думку шэрагу даследчыкаў, заходнехунскай галіны) і з’яўляецца адзінай жывой мовай гэтай групы.

Распаўсюджаны ў Чувашыі, [[Татарстан]]е, [[Башкірыя|Башкірыі]], [[Самарская вобласць|Самарскай]], [[Ульянаўская вобласць|Ульянаўскай]], [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай]], [[Пензенская вобласць|Пензенскай абласцях]], а таксама ў некаторых іншых абласцях, краях і рэспубліках Урала, Паволжа і Сібіры. У Чувашскай рэспубліцы з’яўляецца дзяржаўнай мовай (разам з [[руская мова|рускай]]).

Колькасць носьбітаў — каля 1.150.000 чалавек (перапіс 2010 года); пры гэтым колькасць этнічных чувашоў па дадзеных перапісу 2002 года складала 1 млн. 637 тыс. чалавек; прыкладна 55 % з іх пражывае ў Чувашскай Рэспубліцы.

На чувашскай мове вядзецца выкладанне з 1-га па 5 клас у чувашская школах рэспублікі.

Чувашская мова вывучаецца як прадмет у школах Чувашскай Рэспублікі, вывучаецца як прадмет на працягу двух семестраў ў шэрагу ВНУ рэспублікі. У Чувашскай Рэспубліцы на чувашскай мове выходзяць рэгіянальныя радыё- і тэлепраграмы, выдаюцца перыядычныя выданні. Афіцыйнае справаводства ў рэспубліцы вядзецца на рускай мове.

== Гісторыя ==
[[Ягораў, Мікалай Іванавіч, філолаг|М. І. Ягораў]] вылучае 3 асноўныя кампаненты ў [[глотагенез]]е чувашскай мовы:
{{пачатак цытаты}} Сучасная агульнанацыянальная чувашская мова склалася ў 15 ст. на базе дыялектаў сярэднебулгарскай мовы. Найважнейшую ролю ў глотагенезе выканалі 3 асноўныя кампаненты: 1) сярэднябулгарская мова-аснова (якая ўжо засвоіла значную колькасць сярэднекіпчацкіх запазычанняў, у тым ліку і лексіку мангольскага, пярсідскага, арабскага паходжання); 2) горнамарыйскі субстрат; 3) моцнае кантактнае ўздзеянне з боку казанска-татарскай і мішарскай моў, якое праяўляецца ў рознай ступені на ўсіх узроўнях чувашскай мовы.{{канец цытаты|источник=[http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=1468 ''Егоров Н. И.'' Глоттогенез чувашский] // Чувашская энциклопедия}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Interwiki|cv|Тӗп страница|чувашскай|}}
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* [http://chuvash.org/blogs/comments/2783.html Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»]
{{Commons|Category:Chuvash language}}
* [http://www.peoples.org.ru/chuvash.html Мовы народаў Расіі ў Інтэрнэце — Чувашская мова]
* [http://comissi.chv.su/ Міжведамасная камісія па чувашскай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210410224650/http://comissi.chv.su/ |date=10 красавіка 2021 }}
* [http://cvlat.blogspot.com/2010/11/blog-post.html Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии]
* [http://anticor-21.livejournal.com/209000.html Пікет у абарону чувашскага мовы ў Чэбаксарах]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Дзяржаўныя мовы Расіі}}
{{Цюркскія мовы}}

[[Катэгорыя:Чувашская мова| ]]
[[Катэгорыя:Мовы Расіі]]</text>
      <sha1>ld0vgpbanweyvf14wfhicupxnik6g30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чувашы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112102</id>
    <revision>
      <id>5172425</id>
      <parentid>5142915</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14473" sha1="3t86pzkou74rdkei98fncpy4h2tyerb" xml:space="preserve">{{Народ
| назва      = '''Чувашы'''&lt;br /&gt;Чăвашсем
| выява   = &lt;!--&lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;
[[Выява:Vera Kuzmina.jpg|80px]] [[Выява:K.Ivanov.jpg|80px]]
[[Выява:I Y Yakovlev.jpg|80px]]&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;[[Вера Кузьмінічна Кузьміна|Вера Кузьміна]]{{•}} [[Канстанцін Васільевіч Іваноў, паэт|Канстанцін Іваноў]]{{•}} [[Іван Якаўлевіч Якаўлеў|Іван Якаўлеў]]&lt;/small&gt;
[[Выява:Nikolyskiy Nikolay Vasilyevich.jpg|80px]] [[Выява:NikolaevAG.jpg|80px]] [[Выява:Геннадий Николаевич Айги.jpg|80px]]
&lt;small&gt;
[[Мікалай Васільевіч Мікольскі|Мікалай Мікольскі]]{{•}} [[Андрыян Рыгоравіч Мікалаеў|Андрыян Мікалаеў]]{{•}} [[Генадзь Мікалаевіч Айгі|Генадзь Айгі]]
&lt;/div&gt;--&gt;
| шырыня =
| подпіс =
| саманазва = чӑваш (ед. ч.), чӑвашсем
| колькасць = ~ 1,5 млн
| рассяленне = [[Расія]], у т.л. [[Чувашыя]], [[Татарстан]], [[Башкартастан]], [[Ульянаўская вобласць]], [[Самарская вобласць]]
| вымер =
| архкультура =
| мова = [[Чувашская мова|чувашская]], [[руская мова]]
| рэлігія = Вернікі ў большасці сваёй вызнаюць [[праваслаўе]]&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.alabin.ru/alabina/exposure/exhibitions/religion Музей им. П. В. Алабина / Музей Алабина / Экспозиция и выставки / Выставки / Конфессии&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100216073451/http://www.alabin.ru/alabina/exposure/exhibitions/religion/ |date=16 лютага 2010 }}&lt;/ref&gt;.,
| роднасныя = [[савіры]], [[булгары]], [[хазары]]
| уваходзіць = [[цюркі]]
| уключае = [[Вір'ял]], [[анатры]], [[анат енчы]]
| паходжанне = [[булгары]]
}}
'''Чувашы''' (чуваш. чăвашсем) — цюркскі народ, асноўнае насельніцтва [[Чувашыя|Чувашскай Рэспублікі]] ([[Расія]]). Колькасць каля 1,5 млн, з іх у Расіі 1 млн. 435 тыс.паводле вынікаў перапісу 2010 года. У Чувашыі пражывае прыкладна палова ўсіх чувашоў, якія жывуць у Расіі, астатнія жывуць практычна ва ўсіх рэгіёнах Расіі, а невялікая частка — па-за межамі Расійскай Федэрацыі, найбольшыя групы ў [[Казахстан]]е, [[Узбекістан]]е і на [[Украіна|Украіне]].

== Рассяленне ==
* {{сцягафікацыя|Расія}}:  &amp;nbsp;1&amp;nbsp;435&amp;nbsp;872 (пер. 2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Афіцыйны сайт Усерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года. Інфармацыйныя матэрыялы пра канчатковыя вынікі Усерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160605223320/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=5 чэрвеня 2016 }}&lt;/ref&gt;, 1&amp;nbsp;637&amp;nbsp;094 (пер. 2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&amp;docid=10715289081463|title=Усерасійскі перапіс насельніцтва 2002 года|accessdate=2009-12-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/616BvJEEv?url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11|archivedate=21 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Усерасійскі перапіс насельніцтва 2002 года. Нацыянальны склад насельніцтва паводле рэгіёнаў Расіі]&lt;/ref&gt;
** {{сцягафікацыя|Чувашыя}}: &amp;nbsp;814&amp;nbsp;750 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 889 268 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Татарстан}}: &amp;nbsp;116&amp;nbsp;252 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 126 532 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Башкартастан}}: &amp;nbsp;107&amp;nbsp;450 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 117 317 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Ульянаўская вобласць}}: &amp;nbsp;94&amp;nbsp;970 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 111 316 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Самарская вобласць}}: &amp;nbsp;84&amp;nbsp;105 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 101 358 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Масква}}: &amp;nbsp;14&amp;nbsp;313 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 16 011 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Ханты-Мансійская аўтаномная акруга}}: &amp;nbsp;13&amp;nbsp;596 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 15 261 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Арэнбургская вобласць}}: &amp;nbsp;12&amp;nbsp;492 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 17 211 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Маскоўская вобласць}}: &amp;nbsp;12&amp;nbsp;466 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 12 530 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Саратаўская вобласць}}: &amp;nbsp;12&amp;nbsp;261 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 15 956 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
** {{сцягафікацыя|Краснаярскі край}}: &amp;nbsp;11&amp;nbsp;036 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 16 859 (2002)&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt;
* {{сцягафікацыя|Казахстан}}: 7 301 (перапіс 2009)&lt;ref name=&quot;Каз2009&quot;&gt;[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Агенцтва Рэспублікі Казахстан па статыстыцы. Перапіс 2009.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501091537/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx |date=1 мая 2012 }} ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar Нацыянальны склад насельніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |date=11 мая 2011 }}.rar)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;У 1989 годзе — 22 305 чувашоў у Казахскай ССР: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5 Демоскоп. Каз. ССР 1989]&lt;/ref&gt;
** [[Карагандзінская вобласць]]: 2 377 (2010)&lt;ref name=&quot;Kz2010&quot;&gt;[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar Колькасць насельніцтва па абласцях, гарадам і раёнам, паў і асобным узроставым групам, асобным этнасам на 1 студзеня 2010 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117233602/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar |date=17 студзеня 2013 }}&lt;/ref&gt;
** [[Кастанайская вобласць]]: 1 437 (2010)&lt;ref name=&quot;Kz2010&quot;/&gt;
** [[Паўночна-Казахстанская вобласць]]: 1 037 (2010)&lt;ref name=&quot;Kz2010&quot;/&gt;
** [[Паўладарская вобласць]]: 909 (2010)&lt;ref name=&quot;Kz2010&quot;/&gt;
** [[Акцюбінская вобласць]]:345 (2010)&lt;ref name=&quot;Kz2010&quot;/&gt;
* {{сцягафікацыя|Украіна}}: 10 593 (перапіс 2001)&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/ Всеукраїнський перепис населення 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=joshua /&gt;
** [[Выява:Flag of Crimea.svg|22px]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Рэспубліка Крым]]:: 2 171 (2001 г.)
** [[Выява:Flag of Donetsk Oblast.svg|22px]] [[Данецкая вобласць]]: 1 293 (2001 г.)
** [[Выява:Flag of Luhansk Oblast.png|22px]] [[Луганская вобласць]]: 1 060 (2001 г.)
** {{сцягафікацыя|Днепрапятроўская вобласць}}: 781 (2001 г.)
** [[Выява:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|22px]] [[Запарожская вобласць]]:  600 (2001 г.)
** [[Выява:Flag of Kharkiv Oblast.svg|22px]] [[Харкаўская вобласць]]:  560 (2001 г.)
** [[Выява:Flag of Odesa Oblast.svg|22px]] [[Адэская вобласць]]: 535 (2001 г.)
** [[Выява:Flag of Sevastopol.svg|22px]] [[Севастопаль]]:  508 (2001 г.)
* {{сцягафікацыя|Узбекістан}}: 10 074 (перапіс 1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=4 Демоскоп. Уз. ССР. 1989]&lt;/ref&gt; ці 14000&lt;ref name=joshua&gt;[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11382 Chuvash Ethnic People in all Countries]&lt;/ref&gt;
* {{Сцягафікацыя|Беларусь}}: &amp;nbsp;&amp;nbsp;1&amp;nbsp;277 (перапіс 2009)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |title=Нацыянальны склад насельніцтвы Беларусі, яе абласцей і раёнаў. Перапіс 2009 |access-date=30 сакавіка 2012 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://archive.today/20160114090822/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
* {{сцягафікацыя|Кыргызстан}}: 848 (перапіс 1999)&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0197/analit04.php/ Дэмаграфічныя тэндэнцыі, фарміраванне нацый і міжэтнічныя адносіны ў Кіргізіі ў 1926—2000 г. Дэмаскап]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=joshua /&gt;
* {{сцягафікацыя|Туркменія}}: 2 281 (перапіс 1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=14 Демоскоп. Туркмен. ССР. 1989]&lt;/ref&gt; ці 3600&lt;ref name=joshua /&gt;
* {{сцягафікацыя|Малдова}}: 1 204 (перапіс 1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9 Демоскоп. МССР. 1989]&lt;/ref&gt; ці 1 000&lt;ref name=joshua /&gt;
* {{сцягафікацыя|Літва}}: 687 (перапісь 1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=8 Демоскоп. Лит. ССР. 1989]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=joshua /&gt;
* {{сцягафікацыя|Эстонія}}: 495 (перапіс 2000)&lt;ref&gt;[http://pub.stat.ee/px-web.2001/I_Databas/Population_census/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages.asp Статкамітэт Эстоніі Нацыянальны склад насельніцтва Перапіс 2000 г.] ([http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC225&amp;ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+MOTHER+TONGUE+AND+CITIZENSHIP&amp;path=../I_Databas/Population_census/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/&amp;lang=1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110717201806/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC225&amp;ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+MOTHER+TONGUE+AND+CITIZENSHIP&amp;path=..%2FI_Databas%2FPopulation_census%2F08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages%2F&amp;lang=1 |date=17 ліпеня 2011 }})&lt;/ref&gt;
* {{сцягафікацыя|Грузія}}: 542 (перапіс 1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=6 Демоскоп. Груз. ССР 1989]&lt;/ref&gt;
* {{сцягафікацыя|Латвія}}: 534 (ацэнка 2011)&lt;ref name=&quot;LV.01,07,11&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20121021170059/http://data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSK11-03&amp;ti=TSK11%2D03%2E+IEDZ%CEVOT%C2JU+NACION%C2LAIS+SAST%C2VS&amp;path=../DATABASE/tautassk_11/2011.gada%20tautas%20skait%EE%F0anas%20provizoriskie%20rezult%E2ti/&amp;lang=16 Tabula: TSK11-03. IEDZĪVOTĀJU NACIONĀLAIS SASTĀVS] {{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
* {{сцягафікацыя|Азербайджан}}: 489 (перапіс 1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7 Демоскоп. Аз. ССР 1989]&lt;/ref&gt;
* {{сцягафікацыя|Таджыкістан}}: 200 (перапіс 2000)&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php Вынікі перапісу насельніцтва Таджыкістана 2000 года: нацыянальны, узроставы, палавы, сямейны і адукацыйны склады]&lt;/ref&gt; ці 3 400&lt;ref name=joshua /&gt;

== Выбітныя чувашы ==
* [[Генадзь Мікалаевіч Айгі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3659/is_200306/ai_n9288054/?tag=content;col1 HLA genes in the Chuvashian population from European Russia: Admixture of central European and Mediterranean populations — генеалогія чувашоў]
* [http://history.chuvash.org/ Апавяданне пра чувашоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120101212156/http://history.chuvash.org/ |date=1 студзеня 2012 }}.
* [http://www.chuvashkrsk.org/ Афіцыйны сайт нацыянальна-культурнай аўтаноміі чувашоў Краснаярскага края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120330053225/http://www.chuvashkrsk.org/ |date=30 сакавіка 2012 }}

{{Цюркскія народы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чувашы| ]]
[[Катэгорыя:Цюркскія народы]]
[[Катэгорыя:Народы Расіі]]
[[Катэгорыя:Цюркі-хрысціяне]]
[[Катэгорыя:Чувашыя]]
[[Катэгорыя:Булгары]]
[[Катэгорыя:Народы Еўропы]]</text>
      <sha1>3t86pzkou74rdkei98fncpy4h2tyerb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чатэм (астравы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113534</id>
    <revision>
      <id>5172390</id>
      <parentid>5142887</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10044" sha1="ady8qbq565snco89jvwam03tgl0rye6" xml:space="preserve">{{Група астравоў
 |Назва                = Чатэм
  |Нацыянальная назва  = en/Chatham Islands/mi/Wharekauri
 |Выява             = Chatham Islands from space ISS005-E-15265.jpg
  |Подпіс выявы    = Выгляд з космасу
 |Пазіцыйная карта         = Ціхі акіян
 |Архіпелаг               = 
 |Акваторыя               = Ціхі акіян
  |Каардынаты = 43/53/55/S/176/31/40/W
  |CoordScale             = 
 |Колькасць астравоў     = 
 |Найбуйнейшы востраў       = востраў Чатэм
 |Агульная плошча           = 966
 |Найвышэйшы пункт         = 294
 |Краіна                  = Новая Зеландыя
 |Насельніцтва               = 780
  |Год перапісу           = 2021
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Астравы Ча́тэм''' ({{lang-en|Chatham Islands}}) — архіпелаг на поўдні [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] за 750 км на ўсход ад [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Уаітангі]]. Уваходзіць у склад гэтай краіны. Агульная плошча — 966 км². Насельніцтва (2021 г.) — 780 чал.

== Прырода і геаграфія ==
Архіпелаг складаецца з двух буйных населеных астравоў — [[Востраў Чатэм|Чатэм]] і [[Піт (востраў)|Піт]], а таксама 9 малых выспаў. Яны месцяцца на падводнай платформе Чатэм. Берагі астравоў скалістыя ці пакрытыя пясчанымі выдмамі. На буйных астравах маюцца рэкі і азёры, а таксама вялікая лагуна Тэ-Ванга. Найвышэйшы пункт — горка Маўнгатэрэ (294 м) на востраве Чатэм.

[[Файл:Chatham-Islands map topo be.png|300px|міні|злева|Тапаграфічная карта астравоў]]

Клімат вільготны, прахалодны ўмераны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 15,1 °C у лютым да 8 °C у ліпені. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 855 мм. Амаль увесь час дзьмуць моцныя вятры.

На астравах амаль няма [[лес|лясоў]], засталося мала [[торф|тарфяных]] [[балота|балот]]. Большая частка пакрыта лугамі, прыдатнымі для выпасу [[Авечка свойская|авечак]].

Жывёльны свет прадстаўлены пераважна шматлікімі птушкамі. Сярод іх эндэмічныя чатэмскія [[крумкач]]ы, [[кулікі-сарокі]], [[бакас]]ы, [[Галубіныя|галубы]]-''парэа'', чорныя [[Заранка|малінаўкі]] і інш. Сімвалам астравоў Чатам з’яўляецца лясная курыца або ''уэка'' ({{lang-en|weka}}) — птушка, якая не можа лётаць. Астраўляне часцяком клічуць сябе уэка, каб адрознівацца ад астатніх новазеландцаў, якія завуцца мянушкай [[Ківі (птушка)|ківі]].

Да берагоў прыплываюць шматлікія [[ластаногія]].

== Гісторыя ==
Карэннымі насельнікамі астравоў Чатэм з’яўляліся ''[[марыоры]]'', народ [[палінезійцы|палінезійскага]] паходжання. Яны называлі сваю радзіму Рэкоху (''Rekohu'', літаральна «імглістае неба»). Новазеландскім [[маары]] яна была вядома пад назвай Варэкаўры (''Wharekauri'').

[[29 лістапада]] [[1791]] г. астравы былі адкрытыя экспедыцыяй [[Джордж Ванкувер|Джорджа Ванкувера]], названы ў гонар аднаго з караблёў экспедыцыі «Чатэм» і абвешчаны ўладаннем [[Вялікабрытанія|Брытаніі]].

[[19 лістапада]] [[1835]] г. з дапамогай брытанскіх гандляроў астравы былі захоплены 400 маары з плямён ''Тама'' і ''Матунга'', якія практычна знішчылі марыоры, а ацалелых ператварылі ў бяспраўных рабоў. Малая частка марыоры выратавалася дзякуючы дапамозе [[Лютэранства|лютэранскіх]] місіянераў, якія апынуліся на востраве Чатэм у 1843 г.

Да пачатку 1860-х гг. брытанскія ўлады ўзялі кантроль над тэрыторыяй архіпелага. Ён быў падпарадкаваны цывільнай адміністрацыі [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. Астравы з’яўляліся месцам высылкі непрымірымых маары, у тым ліку [[Тэ Кааці Арыкірангі Тэ Турукі|Тэ Кааці]], які [[4 ліпеня]] [[1868]] г. разам з іншымі зняволенымі захапіў судна «Рафлмэн» і збег у Новую Зеландыю.

З сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] на астравах сяліліся кітабоі, лаўцы рыбы і авечкагадоўцы еўрапейскага паходжання, якія разам з марыоры і, у меншай ступені, маары складаюць аснову сучаснага насельніцтва.

== Эканоміка ==
Асновай эканомікі астравоў здаўна з’яўляюцца авечкагадоўля і лоўля рыбы. Апошняя галіна перажывае крызіс з-за квот на лоўлю, якія ўвёў урад [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. Працуюць мясцовая авіякампанія, электрастанцыя, тэлестанцыя, некалькі дробных прадпрыемстваў. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць [[турызм]].

== Кіраванне ==
[[Файл:Flag of Chatham Islands.svg|right|thumb|Неафіцыйны сцяг астравоў]]
На падставе закона ад [[1 лістапада]] [[1995]] г. дзейнічае выбарны Савет астравоў Чатам, які мае функцыі рэгіянальнага органа выканаўчай улады. Савет таксама мае права выдаваць законы мясцовага значэння, якія не супярэчаць заканадаўству [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]].

== Насельніцтва ==
Паводле перапісу [[2006]] г., на астравах жыло ўсяго 609 чалавек, у асноўным на востраве [[Востраў Чатэм|Чатэм]]. Некалькі дзясяткаў чалавек жыло на востраве [[Піт (востраў)|Піт]]. Найбуйнейшы населены пункт — [[Ваітангі]] (каля 200 чал.). Большасць жыхароў — нашчадкі белых перасяленцаў, [[марыоры]], [[маары]].

== Культура ==
На астравах працуюць тры пачатковыя школы і 1 невялікі музей. Выдаецца штомесячная газета, ёсць астраўны тэлеканал (працуе некалькі гадзін у дзень).

== Галерэя ==
&lt;gallery align=center widths=250px perrow=3&gt;
Image:Chatham Island Waitangi.JPG|Ваітангі
Image:View from Chatham Islands.jpg|Пейзаж
Image:Kaingaroa Beach.jpg|Пляж Каінгароа
Image:KahuitaraPoint.JPG|Востраў Піт
Image:Mangere.jpg|Астравы Мангерэ
Image:Forty-Fours or Motuhara Islands.jpg|Астравы Сорак Чацвёртай
Image:Ruffled Weka.jpg|Уэка - сімвал астравоў Чатэм
Image:NZ Shore Plover.jpg|Ржанка
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [http://www.chathams.co.nz Афіцыйны сайт для наведвальнікаў]
* [http://christchurchcitylibraries.com/Heritage/Photos/Topics/ChathamIslands Візуальная гісторыя]
* [http://www.timeanddate.com/time/new-zealand/chatham-islands.html Чатэмскі час]
* [http://www.airchathams.co.nz Эйрчатэмс]
* [http://www.doc.govt.nz/by-region/chatham-islands Фотаздымкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120406030955/http://www.doc.govt.nz/by-region/chatham-islands/ |date=6 красавіка 2012 }}
* [http://history-nz.org/moriori.html Марыоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514214218/http://history-nz.org/moriori.html |date=14 мая 2011 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Субантарктычныя астравы}}

[[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Астравы Новай Зеландыі]]
[[Катэгорыя:Рэгіёны Новай Зеландыі]]
[[Катэгорыя:Астраўныя групы Аўстраліі і Акіяніі]]</text>
      <sha1>ady8qbq565snco89jvwam03tgl0rye6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цмок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114418</id>
    <revision>
      <id>5172214</id>
      <parentid>5020455</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21728" sha1="czz1nq4l1xpefkfmajzak5xlh7eu5qu" xml:space="preserve">[[Файл:Pokatigoroshek (silver) rv.gif|thumb|left|250пкс|Цмок на памятнай манеце «[[Пакацігарошак]]» [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]].]]
'''Цмок''', таксама '''Змей''' — шырокае паняцце, якое аб’ядноўвае шэраг міфічных істот, галоўным чынам пачвар. Часцей за ўсё надзяляецца рысамі [[Паўзуны|рэптыліі]], гіганцкімі памерамі. Паводле паданняў мае вялікія памеры, сілкуецца людзьмі, можа мець некалькі галоў, можа лётаць і выдыхаць полымя са сваёй пашчы, а таксама валодае чароўнымі здольнасцямі. З’яўляецца папулярным персанажам [[Казка|казак]], [[міф]]аў, павер’яў амаль усіх народаў свету, а таксама сучаснай літаратуры [[фэнтэзі]].

== Апісанне ==
[[Файл:Mario the Magnificent.jpg|thumb|Скульптура Марыа Цудоўнага, цмока-талісмана Дрэксельскага ўніверсітэта, ЗША]]
Паданні і міфы пра цмокаў ёсць практычна ва ўсіх народаў свету, аднак ва ўсходняй культуры [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]] цмок асацыіруецца з добрай істотай, якая нават заступаецца за людзей; у заходняй культуры цмок — злая істота, якая бярэ ў палон прынцэсс і з якой змагаюцца высокародныя рыцары.

Паводле [[Біблія|Бібліі]], цмок з’яўляецца вобразам [[д’ябал|д’ябла]], у кнізе [[Кніга Апакаліпсіс|Адкрыцця]] цмок спрабуе праглынуць Немаўля, якое сімвалізуе [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], у канцы кнігі магутны Анёл зняволіць цмока, пасля чаго сканчваецца зямная гісторыя.

У працэсе гістарычнай эвалюцыі ў міфах, заклінаннях і казках ператварыўся ў варожы народу вобраз крылатай пачвары, якая выкрадае жанчын, бярэ паборы людзьмі і робіць зло. Цмок — галоўны вораг героя-волата (напрыклад, Кацігарошка), які змагаецца з ім, перамагае і вызваляе царскую дачку (сястру). Для ўсходнеславянскіх казак, у тым ліку і беларускіх, характэрна маляўнічасць і гратэскавая сацыяльная завостранасць вобраза цмока.

== Цмок у беларускай міфалогіі ==
{{Асноўны артыкул|Цмок (беларуская міфалогія)}}
У [[Беларуская міфалогія|беларускіх павер’ях]] цмок — зборнае паняцце. Пад ім разумеецца і пачварны змей, і нячысты дух, часам нават з чалавечымі рысамі.

=== Цмок як гіганцкі змей ===
[[Файл:Цмок.jpg|thumb|Left|300px|Балотны цмок, карціна сучаснага беларускага мастака]]
У некаторых казках і баладах цмок — [[рэптылія]]-пачвара, у якой 3, 7, 9, 12 ці нават 24 галавы. У казцы «[[Хведар Набілкін і сапраўдныя асілкі]]» героі пачаргова перамагаюць трох шматгаловых цмокаў. Паводле некаторых паданняў, раней рэкі былі велічэзныя, ніхто па іх не хадзіў, і жыло ў вадзе безліч змеяў, у некаторых па 11 галоў. Яны душылі людзей. Цмок у гэтым сюжэце — імя ўласнае, адзін са змеяў. Жыў ён адзін, меў рогі і вялізную пашчу, якой мог адразу праглынуць чалавека. Людзі былі язычнікамі і маліліся яму. Забіў пачвару [[Юрай|Юр’я]] ([[Георгій Перамаганосец|Георгій Перамоганосец]])&lt;ref&gt;Запісана ў в. Новы Мір Веткаўскага р-на ад Хадуньковай Ганны Трафімаўны, 1914 г.н. (раней пражывала ў в. Малінаўка Бранскай вобл.), студэнткай Хадуньковай Н. (2002 г.)&lt;/ref&gt;. У народнай традыцыі наогул пашыраная такая схема: цмок жыве ў балоце ці рацэ і штодня (ці штогод) патрабуе сабе ў ахвяру маладых дзяўчат. З’яўляецца герой і забівае пачвару. Мяркуецца, што гэты матыў мае дахрысціянскае паходжанне. У першапачатковай версіі цмока мог замяняць [[Яшчар (бог)|Яшчар]] — боства ніжэйшага свету, якому, верагодна, таксама прыносілі маладых дзяўчат у ахвяру.

У іншых крыніцах цмок — злы змей, які шкодзіць людзям, паліць хаты&lt;ref&gt;Запісана ў в. Пірэвічы Жлобінскага р-на ад Калядзенка Сафіі Васільеўны, 1935 г.н., студэнткай Шышовай К. (2006 г.)&lt;/ref&gt;, пушчае з пашчы полымя. Яшчэ адна крыніца дадае: ростам Цмок з вялікі [[Хата|дом]], але вельмі гультаяваты — калі нехта з людзей патурбуе яго, то ён не абавязкова будзе нападаць, а спачатку ўзважыць, ці вартая ахвяра парушанага спакою. Паводле фалькларыста [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. Федароўскага]], цмок — пачвара з кіпцюрамі, як сярпы, і з такімі вострымі крыламі, што можа што заўгодна перасекчы імі, як мячом. Цмок — найстарэйшы звер у свеце. Можа жыць як у возеры ці балоце (што адпавядае яго хтанічнай прыродзе), так і ў небе&lt;ref&gt;Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл.&lt;/ref&gt;.

У некаторых павер’ях цмок мае рысы стыхійнага боства, апекуна і ахоўніка. У вёсцы [[Валова Гара]] яшчэ ў пачатку ХХ ст. верылі, што ў час вяселля кагосьці з вяскоўцаў па рэках [[Эсэ, рака|Эсэ]] і Бярэшчы, па возеры [[Бярэшча (возера)|Бярэшча]] і [[Бярэзінскі канал|Бярэзінскім канале]] праплывае змеепадобная пачвара з імем Цмок. Трэба выліць у ваду шклянку самагону і кінуць пачастунак, і за гэта маладая сям’я атрымае блаславенне ад цмока&lt;ref&gt;Аповед запісаў у 1969 годзе Уладзімір Шушкевіч ад жыхаркі вёскі Верабкі Анэты Міхайлаўны Шушкевіч (1899—1975).&lt;/ref&gt;.

Цмок [[Вяль]] жыве ля валуна і шкодзіць людзям: завальвае дарогу, крадзе скаціну. Аднойчы кемлівы селянін знішчае яго, скарміўшы пачвары скуру [[Бараны|барана]], у якую заліў смалу. Імя «Вяль» можа быць празрыстай адсылкай да бога [[Вялес]]а. Аднак постаць цмока замяняе Вялеса, хутчэй за ўсё, толькі ў частцы паданняў, дзе сам цмок не надзяляецца змяінымі рысамі. «Змяіным» жа цмокам у болей архаічнай, язычніцкай версіі паданняў адпавядаў нейкі старажытны [[хтанічны]] змей, звестак аб якім на сёння не захавалася.

У казках, замовах, легендах таксама фігурыруюць змеі-пачвары ці магічныя змеі не пад імем «цмок»: змеі [[Шкурапея]], Хама-Хаміца, Сохва, Рабея&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=5085&amp;mode=print |title=Магічны… вуж |access-date=14 верасня 2015 |archive-date=10 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310043655/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=5085&amp;mode=print |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; з народных замоў, [[Цуда-Юда]] з казкі «[[Удовін сын (казка)|Удовін сын]]» і інш. У замовах змяя Шкурапея часцей за ўсё сядзіць на дрэве ў гняздзе ці на валуне. Ад яе патрабавалі забраць яд у чалавека, якога нядаўна ўкусіла змяя. Калі Шкурапея не возьме яд, то Бог нашле на яе свае маланкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://be.convdocs.org/docs/index-125610.html?page=12 |title=Хрэстаматыя. Вучэбны дапаможнік па раздзеле «Замовы» для студэнтаў спецыяльнасці 1-21 05 01 «Беларуская філалогія». Гомель, 2011 |access-date=7 кастрычніка 2014 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213540/http://be.convdocs.org/docs/index-125610.html?page=12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Відаць, у старажытным, язычніцкім варыянце замовы замест хрысціянскага Бога быў [[Пярун]] — постаць, варожая змеям, як і багі-грамабоі большасці міфалогій.

=== Цмок як нячысты дух ===
Часам цмока надзяляюць рысамі не пачвары, а дэмана, нячысціка. У некаторых мясцінах верылі, што цмок — гэта «змій страшэнны», які выпівае душу ў чалавека і жывёлы (высмоктвае). Чалавек слабее і памірае. Гэта цмок душу выпіў&lt;ref&gt;Запісана ў в. Сякерычы Петрыкаўскага р-на ад Мышкавец Ганны Кузьмінічны, 1926 г.н., студэнткай Белька С. (2006 г.)&lt;/ref&gt;. У [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] апавядалі, што цмок — гэта такі «вужака», які прабіраецца ноччу ў хлеў да скаціны і выпівае яе малако, цмокаючы пры гэтым (адсюль і назва). Жыве ля ямін, на сметніках, у гушчары ліхатраўя. Каб пазбавіцца ад цмока, трэба злавіць яго ноччу і пасекчы лапатай. Цікава, што гэтае павер’е фактычна апісвае цмока ў выглядзе звычайнай змяі. Лічылася, што, калі знайсці яйка, знесенае чорным пеўнем, можна вынасіць яго пад пахай, і з яго вылупіцца цмок, які будзе адшукваць клады і прыносіць свайму гаспадару багацце. У некаторых падобных паданнях цмока называюць «вуж» (гл. [[Вужаў камень]]).

[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]] паведамляе, што цмок болей дагледжаны за іншых нячысцікаў, часта мыецца ў лазні. З-за асцярожнасці і прадбачлівасці жыве долей за астатніх дэманаў. Часта чапляецца да простых вясковых людзей, але людзей сямейных не кранае. Іх расправа чакае тых, хто парушае грамадскія абавязкі&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/82196.html Слоўнік. Цмок]&lt;/ref&gt;.

У [[Лукомскі цмок|лукомскім паданні]] цмок выглядае «быццам чалавек», жыве ўнутры вялікага валуна (у валуна ёсць рэальны прататып, які існуе і сёння) і шые людзям адзенне. Часам ён ператвараецца ў [[Вясёлка|вясёлку]], размяшчаецца над лукомскім возерам і п’е адтуль ваду, якую перапампоўвае на неба, каб ішлі дажджы. Яму спадабалася дзяўчына, але тая не папярэдзіла цмока, калі пачалася навальніца. Той спужаўся і паляцеў над возерам. Але маланкі яго забілі. Адразу ж пачаліся бясконцыя дажджы, якія маглі затапіць усю зямлю. Толькі калі цела цмока было пахавана, дажджы скончыліся. Верагодна, тут прысутнічае рэшта старажытнага язычніцкага міфа аб змаганні Пяруна (бога-грамабоя) з нейкім зямным богам (верагодна, [[Вялес]]ам), аб смерці апошняга і аб выкліканым смерцю парушэнні прыроднага балансу (патопе).

Народная традыцыя часам атаясняе цмока з самім [[Сатана|Сатаной]] (Люцыпарам), галоўным дэманам, якога Бог скінуў з неба. Паводле фалькларыста [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]], [[анёл]]ы пасадзілі Цмока-Дэмана ўнутр каменнай гары і прыкавалі мноствам ланцугоў. Але чалавечыя грахі аднойчы раз’ядуць гэтыя ланцугі, і Цмок-Сатана вырвецца на волю&lt;ref&gt;[http://mifijslavyan.ru/stories2/83.htm Міфалогія славян. Цмок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160815204527/http://mifijslavyan.ru/stories2/83.htm |date=15 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;, каб разбурыць усе боскія стварэнні.

== Цмокі ў сучаснай культуры фэнтэзі ==
[[Файл:Green dragon fl.jpg|thumb|250пкс|Зялёны цмок]]
Цмокі з’яўляюцца ўжо ў першых класічных творах фэнтэзі («[[Конан з Кімерыі]]» [[Роберт Говард|Р. Говарда]], «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіт]]» [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]], «[[Хронікі Нарніі]]» [[Клайв Стэйплз Льюіс|К. Льюіса]]). Вобраз цмока вар’іруецца ад добрай, мудрай істоты («[[Хронікі мяшанкі]]» [[Андрэ Нортан]] і Мерсэдэс Лэкі, «[[Сага пра Элрыка]]» [[Майкл Муркок|Майкла Муркока]]) да жорсткіх пачвар, часам нізкаінтэлектуальных ці зусім па-жывёльнаму неразумных (сусвет Забытых Каралеўстваў, сусвет [[The Elder Scrolls]], сусвет [[Dragon Age]], [[Міжзем’е]] Толкіна). Часцей за ўсё цмокі класіфікуюцца ў фэнтэзі паводле іх колераў: зялёныя, чорныя, чырвоныя, белыя і г.д., кожнаму тыпу адпавядае той ці іншы лад жыцця, характар, здольнасці. У «[[Сага пра ведзьмака Геральта|Сазе пра ведзьмака Геральта]]» [[Анджэй Сапкоўскі|Анджэя Сапкоўскага]] цмокі — разумныя істоты і чараўнікі, могуць прымаць нават аблічча чалавека. Яны амаль не прыносяць людзям шкоды, але нярэдка самі робяцца іх ахвярамі з-за сваёй каштоўнай скуры. У цыкле пра Земнамор’е [[Урсула Ле Гуін|Урсулы Ле Гуін]] цмокі — магутныя, па-злому мудрыя пачвары, якіх, аднак, можна падпарадкаваць сабе, ведаючы іх імя. У сусвеце гульняў [[Heroes of Might and Magic]] цмокі дзеляцца на лясных (зялёнага і залатога), злосных падземных (чырвонага і чорнага), а таксама звышмагутных (лазурнага, чароўнага, крыштальнага і трохгаловага).

== Навуковае тлумачэнне ==
Сёння няма агульнапрынятай тэорыі наконт паходжання веры ў цмокаў (драконаў). Не знойдзена ніякіх пераканаўчых слядоў рэальнага існавання падобных істот у мінулым. [[Дыназаўры]] вымерлі за дзясяткі мільёнаў гадоў да ўзнікнення першых людзей і таму не маглі стаць правобразамі цмокаў. Мяркуецца, аднак, што ў якасці прататыпаў міфічнага цмока маглі выступаць [[Камета|каметы]], стыхійныя катастрофы&lt;ref&gt;[http://tonos.ru/articles/dragon Драконы]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, а таксама рэальныя жывёлы. Таксама верагодна, што амаль [[інстынкт]]ыўны страх чалавека перад рэптыліямі, у прыватнасці перад змеямі, шмат тысяч гадоў таму нарадзіў веру ў гіганцкіх рэптылій-пачвар. Вера ў здольнасць цмока дыхаць агнём нарадзілася, відаць, ад назірання чалавека за падвоеным языком змяі.

Цмок звязаны з [[вада|вадой]] (жыве ў [[балота|балоце]], у некаторых апавяданнях — у моры), але яго нутраная прырода — вогненная (як і іншыя легендарныя Змеі, ён зяхае агнём). Фактычна ён сумяшчае ў сабе несумесныя стыхіі — ваду, [[агонь]], [[паветра]] (паводле некаторых версій, нават жыве на небе, сярод хмар). Адсюль, магчыма, увасабляе першасны, неструктураваны сусвет, дэміургічнае (творчае) раскладанне якога вядзе да ўзнікнення ўсяго існага.

== Гл. таксама ==
* [[Цмок (беларуская міфалогія)|Цмок у беларускай міфалогіі]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|||132}}

== Спасылкі ==
* [http://rod_vera.blog.tut.by/2012/11/09/tsmoki/ Пра веру ў цмокаў у старажытнай Беларусі]{{Недаступная спасылка}}

{{Беларуская міфалогія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Цмокі| ]]
[[Катэгорыя:Міфалогія]]
[[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]]
[[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]]</text>
      <sha1>czz1nq4l1xpefkfmajzak5xlh7eu5qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Што рабіць/Навука</title>
    <ns>4</ns>
    <id>118340</id>
    <revision>
      <id>5172379</id>
      <parentid>5095800</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1917" sha1="0vtavzmi9ck3p8r4pblbdoju2zj75z1" xml:space="preserve">'''Трэба напісаць:'''
{{нп3|Аюрведа||ru|Аюрведа}}{{*}}{{нп3|Вызначэнне (логіка)||ru|Определение (логика)}}{{*}}{{нп3|Габрыэль Фарэнгейт||ru|Фаренгейт, Габриель}}{{*}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Цяжкая прамысловасць|||Heavy industry}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Развязальная група|||Solvable group}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Абводная кішка чалавека||ru|Ободочная кишка человека}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Зоапсіхалогія||ru|Зоопсихология}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Крыптааналіз|||Cryptanalysis}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|S-Bahn|||S-Bahn}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Паўната паводле Цьюрынга|||Turing completeness}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Тэарэма Найквіста — Шэнана|||Nyquist–Shannon sampling theorem}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Інфармацыйная энтрапія|||Entropy (information theory)}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Ланцуг Маркава|||Markov chain}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Тэорыя складанасці вылічэнняў|||Computational complexity theory}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|Кроп-фактар|||Crop factor}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|EDGE|||Enhanced Data Rates for GSM Evolution}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|CDMA|||Code division multiple access}}{{*}}{{Артыкул у іншым раздзеле|WAP|||Wireless Application Protocol}}</text>
      <sha1>0vtavzmi9ck3p8r4pblbdoju2zj75z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Phoenix (гурт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120506</id>
    <revision>
      <id>5172336</id>
      <parentid>5042540</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18192" sha1="rlumtim9p5me3tgyg4y51gtbahwi362" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
| Назва             = Phoenix
| Фота                 =
| Гады                 = з [[1997]] дагэтуль
| Краіна               = Францыя
| Горад               =[[Версаль]]
| Мова  = [[Англійская мова|англійская]]
| Жанр =[[альтэрнатыўны рок]],  &lt;br /&gt;[[інды-поп]]
| Лэйблы =[[V2]]&lt;br /&gt;Glassnote&lt;br /&gt;Ghettoblaster&lt;br /&gt;Loyauté&lt;br /&gt;[[Source]]&lt;br /&gt;[[Astralwerks]]&lt;br /&gt;[[Arts &amp; Crafts]]&lt;br /&gt;[[EMI]]
| Склад =Томас Марc (вакал)&lt;br /&gt;Дэк Д'Арсі (басісты)&lt;br /&gt;Крысціян Мазале (гітара)&lt;br /&gt;Ларан Бранкавіч(гітара)
| Афіцыйны Сайт =http://www.wearephoenix.com/
}}

'''«Phoenix»''' [[Міжнародны фанетычны алфавіт|&lt;nowiki&gt;[ˈfi:nɪks]&lt;/nowiki&gt;]] — французскі [[рок-гурт]] з [[Версаль|Версаля]], які выконвае музыку ў стылі [[інды-поп]] і [[альтэрнатыўны рок]]. Сабраны ў 1997 годзе Томасам Марcам ([[вакал]]), Дэкам Д’Арсі ([[бас-гітара]]) і гітарыстамі Крысціянам Мазале і Ларанам Бранкавічам. У 2010 годзе гурт стаў пераможцам прэміі [[Грэмі]] ў намінацыі «Найлепшы альтэрнатыўны альбом».
Песня Lasso выкарыстоўваецца ў рэкламе канала «[[Еўраспорт]]», а кампазіцыі Armistice і Lizstomania — у якасці саўндтрэка да гульні [[Pro Evolution Soccer 2012]].

== Склад ==
&lt;gallery&gt;
Выява:Phoenix mg 5742.jpg|Томас Марс
Выява:Phoenix mg 5725.jpg|Дэк Д’арсі&lt;br /&gt;
Выява:Phoenix mg 5760.jpg|Ларан Бранкавіц
Выява:Phoenix mg 5722.jpg|Крысціян Мазале 
&lt;/gallery&gt;

* Томас Марс — галоўны вакал, барабаны, перкусія
* Дэк Д’арсі — бас, клавішныя, бэк-вакал
* Ларан Бранкавіц — вядучы і рытм-гітара, клавішныя, бэк-вакал
* Крысціян Мазале — рытм-н-гітара, бэк-вакал

== Дыскаграфія ==

=== Студыйныя альбомы ===

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Год
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:220px;&quot;| Дэталі
!colspan=&quot;13&quot;| Найвышэйшае месца ў чартах
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:120px;&quot;|Сертыфікацыя&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(продажы)&lt;/small&gt;
|-
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[SNEP|FRA]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = French album positions | url = http://lescharts.com/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | publisher = lescharts.com | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[ARIA Charts|AUS]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Australian album positions | url = http://australian-charts.com/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | publisher = australian-charts.com | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Austria|AUT]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Austrian album positions | url = http://austriancharts.at/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | publisher = austriancharts.com | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Canadian Albums Chart|CAN]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Swiss Charts|CHE]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Swiss album positions | url = http://hitparade.ch/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | publisher = hitparade.ch | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Ultratop|BEL FLA]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Flemish album positions | url = http://ultratop.be/nl/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | publisher = ultratop.be | access-date = 2009-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141109021147/http://www.ultratop.be/nl/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | archive-date = 9 лістапада 2014 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Ultratop|BEL WAL]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Wallonian album positions | url = http://ultratop.be/fr/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | publisher = ultratop.be | access-date = 2009-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141109021134/http://www.ultratop.be/fr/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | archive-date = 9 лістапада 2014 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Media Control Charts|GER]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = German album positions | url = http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Phoenix/longplay | publisher = musicline.de | access-date = 2009-07-15 | archive-url = https://www.webcitation.org/6Ab5gNlA2?url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Phoenix/longplay | archive-date = 11 верасня 2012 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Irish Albums Chart|IRE]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Irish ''Wolfgang Amadeus Phoenix'' position | url = http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2009&amp;year=2009&amp;week=22 | publisher = chart-track.com | access-date = 2009-07-15 | archive-url = https://www.webcitation.org/6Ab5hKNGd?url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp | archive-date = 11 верасня 2012 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Norway|NOR]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Norwegian album positions | url = http://norwegiancharts.com/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | publisher = norwegiancharts.com | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Sverigetopplistan|SWE]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Swedish album positions | url = http://swedishcharts.com/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=a | publisher = swedishcharts.com | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[UK Albums Chart|UK]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;UK Chartlog&quot;&gt;{{cite web| title = UK Chartlog: Rodney P. – The Pussycat Dolls | url = http://zobbel.de/cluk/CLUK_P.HTM | publisher = zobbel.de | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[Billboard 200|US]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=305&amp;cfgn=Albums&amp;cfn=The+Billboard+200&amp;ci=3108936&amp;cdi=10217065&amp;cid=06%2F13%2F2009|title=The Billboard 200 Wolfgang Amadeus Phoenix|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=2009-06-04|access-date=2009-06-11}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2000
|''[[United (Phoenix album)|United]]''
* Выпушчаны:12 чэрвеня 2000
* Лэйбл: [[EMI]], [[Virgin Records|Source]], [[Astralwerks]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 37
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
|-
|2004
|''[[Alphabetical (album)|Alphabetical]]''
* Выпушчаны: 29 сакавіка 2004
* Лэйбл: EMI, Source, Astralwerks
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 41
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 46
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 41
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 68
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
|-
|2006
|''[[It's Never Been Like That]]''
* Выпушчаны: 15 мая 2006
* Лэйбл: EMI, Source, Astralwerks
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 81
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 74
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 66
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 86
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 89
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 41
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 108
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
| style=&quot;text-align:center;&quot;| —
|-
|2009
|''[[Wolfgang Amadeus Phoenix]]''
* Выпушчаны: 25 мая 2009
* Лэйбл: Cooperative Music, [[Glassnote Records|Glassnote]], [[V2 Records]], Loyaute
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 66
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 64
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 39
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 37
|align=&quot;left&quot;|
* [[Australian Recording Industry Association|AUS]]: Залаты&lt;ref&gt;[http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupageshttpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2010Albums.htm http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesARIACharts-Accreditations-2010Albums.htm&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
* [[Canadian Recording Industry Association|CAN]]: Залаты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cria.ca/gold/0710_g.php|title=CRIA Certifications (July 2010) |publisher=[[Canadian Recording Industry Association]]|date=July 2010|access-date=2010-08-13}}&lt;/ref&gt;
* [[Recording Industry Association of America|US]]: Залаты&lt;ref&gt;[http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS RIAA — Gold &amp; Platinum — November 16, 2010&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
|2013
|''Bankrupt!''
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|-
|2017
|''Ti Amo''
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|-
|2022
|''Alpha Zulu''
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |
|}

=== Канцэртныя альбомы ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год
! style=&quot;width:220px;&quot;| Дэталі
|-
|2004
|''[[Live! Thirty Days Ago]]''
* Выпушчаны: 8 лістапада 2004
* Лэйбл: EMI, Source, Astralwerks
|-
|2010
|''iTunes Live from Soho''&lt;ref&gt;[http://itunes.apple.com/us/album/itunes-live-from-soho-ep/id355889378 iTunes Live from SoHo — EP by Phoenix — Download iTunes Live from SoHo — EP on iTunes&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
* Выпушчаны: 23 лютага 2010
* Лэйбл: Glassnote
* US [[Billboard 200]]: #148&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/charts/independent-albums#/artist/phoenix/chart-history/369100?f=305&amp;g=Albums Independent Albums | Billboard.com&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|}

=== Сінглы ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;| Год
!rowspan=&quot;2&quot;| Назва
!colspan=&quot;9&quot;| Найвышэйшае месца ў чартах
!rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
!rowspan=2 width=&quot;80&quot;|Сертыфікацыя&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(продажы)&lt;/small&gt;
|-
|-style=&quot;line-height:1.2&quot;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[SNEP|FRA]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| title = French single positions | url = http://lescharts.com/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=s | publisher = lescharts.com | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Swiss Charts|CHE]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Swiss single positions | url = http://hitparade.ch/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=s | publisher = hitparade.ch | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Federation of the Italian Music Industry|ITA]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Italian single positions | url = http://italiancharts.com/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=s | publisher = italiancharts.com | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Mega Single Top 100|NED]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Dutch single positions | url = http://dutchcharts.nl/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=s | publisher = dutchcharts.nl | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[UK Singles Chart|UK]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;UK Chartlog&quot; /&gt;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Billboard Hot 100|US]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Billboard Chart positions| url = http://www.billboard.com/#/song/phoenix/1901/13304911 | publisher = Billboard Magazine| access-date = 2009-12-17}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Rock Songs|US&lt;br /&gt;Rock]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Billboard Chart positions&quot;&gt;{{Cite web| title = Billboard Chart positions| url = http://www.billboard.com/#/artist/phoenix/chart-history/369100?f=377&amp;g=Singles | publisher = Billboard Magazine| access-date = 2009-07-16}}&lt;/ref&gt;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Alternative Songs|US&lt;br /&gt;Alt.]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Billboard Chart positions&quot;/&gt;
!width=&quot;30&quot;|&lt;small&gt;[[Ultratop 40|WAL]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Wallonian single positions | url = http://ultratop.be/fr/search.asp?search=Phoenix&amp;cat=s | publisher = ultratop.be | access-date = 2009-07-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|1999
|«Party Time»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|rowspan=&quot;1&quot;|''United''
|
|-
|«Heatwave»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|rowspan=&quot;1&quot;|Без альбома
|
|-
|align=&quot;center&quot;|2000
|«[[Too Young, песня|Too Young]]»
|align=&quot;center&quot;| 97
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| 148
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|rowspan=&quot;2&quot;|''United''
|
|-
|align=&quot;center&quot;|2001
|«If I Ever Feel Better»
|align=&quot;center&quot;| 12
|align=&quot;center&quot;| 23
|align=&quot;center&quot;| 4
|align=&quot;center&quot;| 67
|align=&quot;center&quot;| 65
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| 8
|
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2004
|«[[Everything Is Everything, песня Phoenix|Everything Is Everything]]»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| 91
|align=&quot;center&quot;| 74
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|rowspan=&quot;2&quot;|''Alphabetical''
|
|-
|«[[Run Run Run, песня Phoenix|Run Run Run]]»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| 66
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2006
|«[[Long Distance Call, песня|Long Distance Call]]»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|rowspan=&quot;2&quot;|''It’s Never Been Like That''
|
|-
|«[[Consolation Prizes]]»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2009
|«[[1901, песня|1901]]»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| 84
|align=&quot;center&quot;| 3
|align=&quot;center&quot;| 1
|align=&quot;center&quot;| —
|rowspan=&quot;3&quot;|''Wolfgang Amadeus Phoenix''
|align=&quot;center&quot;| US: Залаты&lt;ref&gt;{{Cite web| title = RIAA - Gold &amp; Platinum Database| url = http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS| access-date = 2010-05-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|«[[Lisztomania, песня|Lisztomania]]»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| 111
|align=&quot;center&quot;| 5
|align=&quot;center&quot;| 4
|align=&quot;center&quot;| 56
|
|-
|2010
|«Lasso»
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| —
|align=&quot;center&quot;| 31
|align=&quot;center&quot;| —
|
|-
|}

== Відэакліпы ==
* «Too Young»
* «Everything is Everything»
* «If I Ever Feel Better»
* «Rally»
* «Funky Squaredance»
* «Run Run Run»
* «(You Can’t Blame It On) Anybody»
* «Long Distance Call»
* «Consolation Prizes»
* «Lisztomania»
* «1901»

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.wearephoenix.com/ Official Website]
* [http://www.roxwel.com/detector/phoenixliveatstubbs.html Live Performance of «Lisztomania» &quot;Long Distance Call, &quot; and «Lasso.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160406144616/http://www.roxwel.com/detector/phoenixliveatstubbs.html |date=6 красавіка 2016 }}
{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Інды-рок-гурты]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы Францыі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Astralwerks]]</text>
      <sha1>rlumtim9p5me3tgyg4y51gtbahwi362</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5172231</id>
      <parentid>5171817</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+11 новых</comment>
      <origin>5172231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2211" sha1="foq4aqtn4qrdfdkq8xh62opxx0tjh4h" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч|2026-07-28T13:39:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Мэнуха Альперын|2026-07-28T12:46:20Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Васілевіч Паддавашкін|2026-07-28T11:17:14Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Нестар Васілевіч Кукальнік|2026-07-28T10:54:08Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Анатоль Сяргеевіч Падгайскі|2026-07-28T10:42:44Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|The Life of Pablo|2026-07-28T09:43:36Z|Vlad Shmeklia}}
{{Новы артыкул|Сцяпан Падбайла|2026-07-28T08:32:25Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Невяроўскі|2026-07-28T08:15:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Віктаравіч Невяроўскі|2026-07-28T08:11:26Z|null}}
{{Новы артыкул|Луі II Кандэ|2026-07-28T08:01:49Z|Ueschar}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Мікалаевіч Падалінскі|2026-07-28T07:38:15Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Эндру Карнегі|2026-07-27T13:52:07Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Джавані Падавана|2026-07-27T12:24:40Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Антоній Пагарэльскі|2026-07-27T11:38:53Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Платон Мікалаевіч Пагарэльскі|2026-07-27T11:28:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Генрых I Кандэ|2026-07-27T11:02:25Z|Ueschar}}
{{Новы артыкул|Мікалай Пятровіч Новік|2026-07-26T21:49:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Намейс|2026-07-26T17:37:58Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Баляслаў Шышкевіч|2026-07-26T17:34:34Z|Sh.aliaksei}}
{{Новы артыкул|Павел Васілевіч Кукальнік|2026-07-26T12:18:23Z|Aliaksei Lastouski}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>foq4aqtn4qrdfdkq8xh62opxx0tjh4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цеплыня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125957</id>
    <revision>
      <id>5172196</id>
      <parentid>4653190</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8179" sha1="gjmh2r7if2gppaim39xvxdbnmhu8hfw" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[Файл:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|right||thumb|330px|Выява паверхні Сонца, атрыманая сонечным аптычным тэлескопам са спадарожніка Hinode]]
'''Цеплыня, цяпло''' — адна з формаў перадачы [[Энергія|энергіі]].

На мікраскапічным узроўні цеплыня — кінетычная частка [[Унутраная энергія|ўнутранай энергіі]] рэчыва, якая вызначаецца хаатычным рухам [[малекула|малекул]] і [[атам]]аў (т. зв. [[цеплавы рух]]), з якіх гэтае рэчыва складаецца.

Мерай інтэнсіўнасці руху атамаў, г. зн. цеплыні, з’яўляецца [[тэмпература]].

== Фізічныя канцэпцыі ==
Ажно да канца 18 стагоддзя цеплыню ўяўлялі як матэрыяльную субстанцыю. Лічылася, што тэмпература сістэмы вызначаецца колькасцю «каларычнай вадкасці» ці «цепларода», што ў ёй змяшчаецца. Б. Румфард (1751—1814), а пазней [[Джэймс Прэскат Джоўль|Дж. Джоўль]](1818—1889) і іншыя тагачасныя фізікі абверглі «каларычную» тэорыю даказаўшы, што цеплыня нічога не важыць і існуе магчымасць атрымліваць яе ў любой колькасці проста за кошт [[Сіла трэння|механічнага церця]]&lt;ref name=pr&gt;Руска-беларускі фізічны слоўнік / Уклад. Самайлюковіч У., Пазняк У., Сабалеўскі А. — Мн.: Навука і тэхніка, 1994. С. 250&lt;/ref&gt;. &lt;br /&gt;

Сучасная фізіка прытрымліваецца разумення цеплыні як энергіі руху [[атам]]аў і [[Малекула|малекул]] рэчыва.

== Адзінкі вымярэння цеплыні ==
Цеплыня, як адна з формаў энергіі, у [[Міжнародная сістэма адзінак вымярэння СІ|Міжнароднай сістэме адзінак вымярэння СІ]] адзінкай [[Энергія|энергіі]] з’яўляецца [[джоўль]] [Дж]. Пазасістэмныя адзінкі вымярэння цеплыні:
* [[Калорыя]], '''1 кал = 4,1868 Дж''',
* [[Калорыя|Тэрмахімічная калорыя]], '''1 кал. (тэрмахім.) = 4,1840 Дж''',
* Брытанская цеплавая адзінка ([[Англійская мова|англ]]. BTU — «British thermal unit»), '''1 БТА = 1055,06 Дж'''

== Фізічныя разлікі ==
Колькасць цеплныі абазначаецца вялікай літарай &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; (ад [[Англійская мова|англ]]. quantity of heat — &quot;«колькасць цеплыні»):

: &lt;math&gt;Q = m \cdot c \cdot \Delta T&lt;/math&gt;

дзе

*: &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — [[маса]] [кг],

*: &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; — [[Удзельная велічыня|удзельная]] [[Цеплаёмістасць|масавая цеплаёмістасць]] [Дж/(кг∙К)],

*: &lt;math&gt;\Delta T&lt;/math&gt; — змяненне [[Тэмпература|тэмпературы]] [К]

== Крыніцы цеплыні ==
Асноўнымі крыніцамі цеплыні з’яўляюцца [[Хімічная рэакцыя|хімічныя]] і [[ядзерная рэакцыя|ядзерныя рэакцыі]], а таксама розныя працэсы ператварэння [[Энергія|энергіі]].

Прыкладамі [[экзатэрмічная рэакцыя|экзатэрмічных]] рэакцый (хімічныя рэакцыі з выдзяленнем цеплыні) з’яўляюцца [[гарэнне]] і [[расшчапленне]] ежы. Амаль уся цеплыня, атрымліваемая Зямлёй забяспечваецца [[ядзерная рэакцыя|ядзернымі рэакцыямі]], якія працякаюць у нетрах Сонца.

У цеплыню можна ператвараць і іншыя віды [[Энергія|энергіі]], напрыклад [[Механічная работа|механічную работу]] і [[Электрычнасць|электрычную энергію]].

Згодна [[Першы закон тэрмадынамікі|1-му закону тэрмадынамікі]] цеплавую энергію (як і любую) можна толькі ператварыць у іншую форму, але нельга атрымаць «з нічога» ці знішчыць.

== Распаўсюджанне цеплыні ==
Распаўсюджанне цеплыні ([[цеплаабмен]]) адбываецца ў любых рэчывах і нават праз [[вакуум]] пры ўмове наяўнасці рознасці тэмператур.

Вылучаюць тры элементарных віды цеплаабмена:
* [[Цеплаправоднасць]] (кандукцыя) — перанос цеплыні ў адным целе.
* [[Канвекцыя]] — перанос цеплыні ў вадкасцях і газах, звязаны з рухам субстанцыі.
* [[Выпраменьванне|Цеплавое выпраменьванне]] — працэс выпраменьвання і распаўсюджання ў прасторы энергіі ў выглядзе хваляў і элементарных часціц.

== Цеплыня ў жыцці чалавека ==
Чалавек выкарыстоўвае цеплыню на працягу ўсяго існавання цывілізацыі, цеплавая энергія так ці інакш прысутнічае абсалютна паўсюдна: ад функцыянавання энергетычных установак да прасцейшых мікраскапічных фізічных працэсаў.

Цеплыня адыгравае важную ролю ў тым ліку і ў функцыянаванні чалавечага арганізма. Энергія, якая атрымліваецца з расшчапленнем ежы ідзе на падтрыманне тэмпературы цела каля 36,7 ° С.

Чалавек лепей адчувае цеплыню, калі ў паветры ўтрымліваецца болей [[Вільготнасць паветра|вільгаці]]. Напрыклад пры тэмпературы 30 ° С, але з 10 % вільготнасцю будзе здавацца, што тэмпература паветра ўсяго 28 °C. Але ўжо пры вільготнасці каля 90 % тэмпература адчуваецца як 40 °C.

== Гл. таксама ==
* [[Цеплаёмістасць]]
* [[Цеплавы рух]]
* [[Унутраная энергія]]
* [[Энтальпія]]
* [[Грэлка]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Быстрицкий Г. Ф. Основы энергетики — Москва: Кнорус, 2012.,352 с.

== Спасылкі ==
* [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/TEPLOTA.html Цеплыня, онлайн-энцыклапедыя «Кругасвет» (на рус. мове)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120628190543/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/TEPLOTA.html |date=28 чэрвеня 2012 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Тэрмадынаміка]]
[[Катэгорыя:Фізіка]]
[[Катэгорыя:Энергія]]
[[Катэгорыя:Цеплыня| ]]</text>
      <sha1>gjmh2r7if2gppaim39xvxdbnmhu8hfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Да перайменавання</title>
    <ns>4</ns>
    <id>131069</id>
    <revision>
      <id>5172351</id>
      <parentid>5171645</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бягучыя абмеркаванні */ [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]]</comment>
      <origin>5172351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81697" sha1="9nmuv1mbsl65i31n77j1vrnx2sq1p4s" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДП}}
{{/Шапка}}

= Бягучыя абмеркаванні =
{{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&amp;action=edit&amp;section=1|class=mw-ui-progressive}}


''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў''

== [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] ==
Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе  [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут].  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03)

== [[Іарданія]] → [[Іярданія]] ==
Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] ==
Не зусім ясна, адкуль узялося &quot;Мод Вялікабрытанская&quot;, калі ў англійскай &quot;Maud of Wales&quot;, а ў нарвежскай &quot;Maud av Norge&quot;. Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03)

:{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам].
:Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03)

== [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] ==
Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць &quot;Амадэа&quot; (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03)

== [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] ==

Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам.

Прапаную наступныя перайменаванні:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Цяперашняя назва
! Прапанаваная назва
|-
|Конкурс песні Еўрабачанне
|Еўрабачанне
|-
|Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне
|Дзіцячае Еўрабачанне
|-
|Конкурс песні Еўрабачанне ''год''
|Еўрабачанне-''год''
|-
|Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год''
|Дзіцячае Еўрабачанне-''год''
|-
|Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне
|Краіна на «Еўрабачанні»
|-
|Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне
|Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні»
|-
|Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год''
|Краіна на «Еўрабачанні-''год''»
|-
|Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год''
|Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''»
|}

Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, удакладненне пра &quot;конкурс песні&quot; ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03)

: {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03)

== [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] ==
У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03)

:Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03)

== [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] ==
[https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут]  выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03)

== [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] ==
Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03)

== [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] ==
У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&amp;gbpv=1&amp;bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&amp;dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&amp;printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03)

::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03)
:::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае &quot;Карнаўх&quot;, напісанне &quot;Карнавух&quot; сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03)

== [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] ==
Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую  я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. 

Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03)

:{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03)
:{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў &lt;u&gt;па анлайн-перакладчыку&lt;/u&gt;, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''',  а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03)

== [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] ==
#У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]).
#Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03)
#:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03)
#:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03)
#:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03)

== [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] ==
Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.]  [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03)

:Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03)
::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] ==

Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03)

:{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] ==
[[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03)

:І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03)
:А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03)
::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія.
::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03)
:::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] ==
Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03)

:Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання &quot;Хэгіс&quot;, апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03)

== [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] ==
У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна  [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03)

:{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03)

{{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03)

== [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03)

:{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03)
: Не знайшоў АК за &quot;УАЛЛ-І&quot; акрамя Кінакіпы. Тым часам за &quot;ВАЛЛ-І&quot; можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03)
::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03)
:::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)
::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03)

== Сысуны і млекакормячыя ==
У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах.
Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя.
На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць:

==== Катэгорыі ====
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны неагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]],
[[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]],
[[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], 
[[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], 
[[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]],
[[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]],

==== Шаблоны ====
[[:Шаблон:Сысуны]]

Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць:

[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]],
[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]],
[[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]].

==== Артыкулы ====
[[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]]

--[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03)

: падпішыцеся калі ласка праз &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03)

:Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]])

:{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] ==
Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз &quot;е&quot; досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03)
:: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова &quot;сьнег&quot; праз &quot;ь&quot; — думаю, назву б узялі, а &quot;ь&quot; прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз &quot;е&quot;: [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз &quot;э&quot;. Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03)
:::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна.
:::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо 
:::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу 
:::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу
:::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03)
:::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж.
:::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03)
У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «э» і «е»'''&lt;br&gt;

Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў:
літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных;
літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.'''

У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03)
::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)

== [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''&lt;br&gt;

У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю:
«і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных,
«ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.&lt;br&gt;

У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова.
&lt;br&gt;

«-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»&lt;br&gt;

Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача гука [h]'''
&lt;br&gt;
Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».&lt;br&gt;

Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.&lt;br&gt;

'''Перадача галоснага [ɛ]&lt;br&gt;'''
У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э».
Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].&lt;br&gt;

'''Перадача гуку [ð]&lt;br&gt;'''
Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд).
Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».&lt;br&gt;

'''Перадача спалучэння -er&lt;br&gt;'''
У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»:
* у пачатку слова,
* пасля галосных,
* пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»).
У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.&lt;br&gt;

Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]»
[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)

:у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як &quot;д&quot;, з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] ==
На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)
: падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03)
: {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03)
::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03)
::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. 
::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03)

== Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан ==
Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя:

* [[Сьюзен Хэйвард]]
* [[С’юзан Сарандан]]
* [[Сьюзен Пэвэнсі]]
* [[Сьюзан Вулдрыдж]]
* [[Сьюзан Полгар]]
* [[Сьюзан Дэнфард]]
* [[С’юзан Франсія]]

Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03)

:Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен.
:Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03)
:Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта'''  [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Цёрнер]] → Тэрнер ==
Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: &quot;Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03)

:перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі 
:§12 Зычныя д, т і дз,
:4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03)
::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03)
:::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03)
::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі:
::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах.
::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. &quot;Т&quot; захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца &quot;адваротная сумяшчальнасць&quot;, вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03)
:::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03)
:'''Перадача спалучэнняў -er і -ur'''
:У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»:
:* у пачатку слова,
:* пасля галосных,
:* пасля беларускіх цвёрдых зычных.
:Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''.
:У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] ==
Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03)

:калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна &quot;Сінавіяльны сустаў&quot;, бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн &quot;сустаў&quot; падаецца як галоўная назва артыкула, разам з &quot;сінавіяльнае злучэнне&quot;, &quot;сучляненне&quot;, &quot;дыартроз&quot;. Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03)

== [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] ==
Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03)
: Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03)
:У БелЭн замацавана форма &quot;[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]&quot;, таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай:
::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік],  часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] 
::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток]
::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,]
:::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР]
:::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:::: Ну пакуль за варыянт &quot;Бельск-Падляскі&quot; крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] ==
Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) 

:слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03)

== [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] ==
Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03)

:варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03)

== [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] ==
''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03)

:заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03)

== [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] ==
Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03)
: Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03)
::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта &quot;інтэрнэт-карпарацыя&quot; - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя.
::ChatGPT прапанаваў варыянт &quot;Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце&quot; і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03)
:::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Таксама падтрымаю варыянт &quot;ICANN&quot; [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03)
:::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? ==
Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу &quot;пісьменнік на нейкай мове&quot; немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова &quot;ідыш&quot; скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03)

:[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03)
::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03)
:Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&amp;search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03)

{{/Падвал}}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]]</text>
      <sha1>9nmuv1mbsl65i31n77j1vrnx2sq1p4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172361</id>
      <parentid>5172351</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>/* Конкурс песні Еўрабачанне → Еўрабачанне */ Адказ</comment>
      <origin>5172361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81923" sha1="58ltma7zk73pfwvepxfzwyilermpyp5" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДП}}
{{/Шапка}}

= Бягучыя абмеркаванні =
{{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&amp;action=edit&amp;section=1|class=mw-ui-progressive}}


''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў''

== [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] ==
Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе  [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут].  [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03)

== [[Іарданія]] → [[Іярданія]] ==
Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] ==
Не зусім ясна, адкуль узялося &quot;Мод Вялікабрытанская&quot;, калі ў англійскай &quot;Maud of Wales&quot;, а ў нарвежскай &quot;Maud av Norge&quot;. Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03)

:{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам].
:Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03)

== [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] ==
Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць &quot;Амадэа&quot; (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03)

== [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] ==

Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам.

Прапаную наступныя перайменаванні:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Цяперашняя назва
! Прапанаваная назва
|-
|Конкурс песні Еўрабачанне
|Еўрабачанне
|-
|Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне
|Дзіцячае Еўрабачанне
|-
|Конкурс песні Еўрабачанне ''год''
|Еўрабачанне-''год''
|-
|Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год''
|Дзіцячае Еўрабачанне-''год''
|-
|Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне
|Краіна на «Еўрабачанні»
|-
|Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне
|Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні»
|-
|Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год''
|Краіна на «Еўрабачанні-''год''»
|-
|Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год''
|Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''»
|}

Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, удакладненне пра &quot;конкурс песні&quot; ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03)

: {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 07:52, 25 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} слушнае абгрунтаванне [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:59, 29 ліпеня 2026 (+03)

== [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] ==
У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03)

:Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03)

== [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] ==
[https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут]  выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03)

== [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] ==
Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03)

== [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] ==
У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&amp;gbpv=1&amp;bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&amp;dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&amp;printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03)

::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03)
:::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае &quot;Карнаўх&quot;, напісанне &quot;Карнавух&quot; сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03)

== [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] ==
Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую  я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. 

Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03)

:{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03)
:{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў &lt;u&gt;па анлайн-перакладчыку&lt;/u&gt;, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''',  а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03)

== [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] ==
#У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]).
#Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03)
#:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03)
#:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03)
#:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03)

== [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] ==
Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.]  [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03)

:Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03)
::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] ==

Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03)

:{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] ==
[[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03)

:І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03)
:А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03)
::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія.
::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03)
:::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] ==
Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03)

:Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання &quot;Хэгіс&quot;, апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03)

== [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] ==
У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна  [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03)

:{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03)

{{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03)

== [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03)

:{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03)
: Не знайшоў АК за &quot;УАЛЛ-І&quot; акрамя Кінакіпы. Тым часам за &quot;ВАЛЛ-І&quot; можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03)
::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03)
:::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)
::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03)

== Сысуны і млекакормячыя ==
У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах.
Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя.
На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць:

==== Катэгорыі ====
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны неагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]],
[[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]],
[[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], 
[[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], 
[[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]],
[[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]],

==== Шаблоны ====
[[:Шаблон:Сысуны]]

Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць:

[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]],
[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]],
[[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]].

==== Артыкулы ====
[[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]]

--[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03)

: падпішыцеся калі ласка праз &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03)

:Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]])

:{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] ==
Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз &quot;е&quot; досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03)
:: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова &quot;сьнег&quot; праз &quot;ь&quot; — думаю, назву б узялі, а &quot;ь&quot; прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз &quot;е&quot;: [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз &quot;э&quot;. Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03)
:::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна.
:::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо 
:::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу 
:::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу
:::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03)
:::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж.
:::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03)
У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «э» і «е»'''&lt;br&gt;

Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў:
літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных;
літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.'''

У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03)
::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)

== [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''&lt;br&gt;

У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю:
«і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных,
«ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.&lt;br&gt;

У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова.
&lt;br&gt;

«-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»&lt;br&gt;

Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача гука [h]'''
&lt;br&gt;
Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».&lt;br&gt;

Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.&lt;br&gt;

'''Перадача галоснага [ɛ]&lt;br&gt;'''
У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э».
Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].&lt;br&gt;

'''Перадача гуку [ð]&lt;br&gt;'''
Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд).
Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».&lt;br&gt;

'''Перадача спалучэння -er&lt;br&gt;'''
У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»:
* у пачатку слова,
* пасля галосных,
* пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»).
У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.&lt;br&gt;

Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]»
[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)

:у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як &quot;д&quot;, з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] ==
На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)
: падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03)
: {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03)
::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03)
::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. 
::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03)

== Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан ==
Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя:

* [[Сьюзен Хэйвард]]
* [[С’юзан Сарандан]]
* [[Сьюзен Пэвэнсі]]
* [[Сьюзан Вулдрыдж]]
* [[Сьюзан Полгар]]
* [[Сьюзан Дэнфард]]
* [[С’юзан Франсія]]

Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03)

:Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен.
:Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03)
:Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта'''  [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Цёрнер]] → Тэрнер ==
Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: &quot;Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03)

:перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі 
:§12 Зычныя д, т і дз,
:4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03)
::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03)
:::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03)
::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі:
::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах.
::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. &quot;Т&quot; захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца &quot;адваротная сумяшчальнасць&quot;, вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03)
:::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03)
:'''Перадача спалучэнняў -er і -ur'''
:У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»:
:* у пачатку слова,
:* пасля галосных,
:* пасля беларускіх цвёрдых зычных.
:Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''.
:У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] ==
Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03)

:калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна &quot;Сінавіяльны сустаў&quot;, бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн &quot;сустаў&quot; падаецца як галоўная назва артыкула, разам з &quot;сінавіяльнае злучэнне&quot;, &quot;сучляненне&quot;, &quot;дыартроз&quot;. Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03)

== [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] ==
Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03)
: Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03)
:У БелЭн замацавана форма &quot;[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]&quot;, таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай:
::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік],  часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] 
::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток]
::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,]
:::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР]
:::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:::: Ну пакуль за варыянт &quot;Бельск-Падляскі&quot; крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] ==
Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) 

:слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03)

== [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] ==
Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03)

:варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03)

== [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] ==
''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03)

:заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. У найбольш аўтарытэтным англійскім раздзеле і нават у самім армянскім мае такую назву. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:12, 23 ліпеня 2026 (+03)

== [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] ==
Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03)
: Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03)
::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта &quot;інтэрнэт-карпарацыя&quot; - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя.
::ChatGPT прапанаваў варыянт &quot;Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце&quot; і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03)
:::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Таксама падтрымаю варыянт &quot;ICANN&quot; [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03)
:::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? ==
Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу &quot;пісьменнік на нейкай мове&quot; немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова &quot;ідыш&quot; скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03)

:[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03)
::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03)
:Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&amp;search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03)

{{/Падвал}}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]]</text>
      <sha1>58ltma7zk73pfwvepxfzwyilermpyp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Язэп Міхайлавіч Горыд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134862</id>
    <revision>
      <id>5172350</id>
      <parentid>5104083</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bk1949</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16379" sha1="dcvpmrdvl5kvv3ofg2257dm4clt222d" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Горыд}}
{{Мастак
| імя                 = Язэп Горыд
| партрэт             = Jazep Horyd.jpg
| апісанне           = 
| імя пры нараджэнні = Язэп Міхайлавіч Горыд
| дата нараджэння    = 
| месца нараджэння   = 
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| нацыянальнасць =
| грамадзянства =
| заняткі =
| вучоба =
| плынь =
| працы =
}}
'''Язэ́п Міха́йлавіч Го́рыд''' ([[27 ліпеня]] [[1896]], [[Адэса]] — [[1 верасня]] [[1939]]) — беларускі мастак, дзейнічаў за часамі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Горид Язэп Михайлович
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 164
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;. Займаўся [[Прыкладная графіка|прыкладной]] і [[Станковая графіка|станковай графікай]], [[Станковы жывапіс|станковым]] і [[Манументальны жывапіс|манументальным жывапісам]].

== Біяграфія ==

=== Маладыя гады ===
[[Файл:Horyd.jpg|thumb|100px|left|Манаграма Горыда]]
Нарадзіўся ў [[Адэса|Адэсе]]. Маці Браніслава Янкоўская. У [[Марыупаль|Марыупалі]] скончыў школу. Пайшоў на фронт [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] [[вольнапісаны]]м. На [[Кубань|Кубані]] далучыўся да польскага войска [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], у складзе якой — праз [[Бесарабія|Бесарабію]] і [[Галічына|Галіцыю]] — тройчы паранены стралец Язэп дайшоў у 1921 годзе да [[Вільнюс|Вільні]]&lt;ref name=&quot;Пілігрымка мастака Язэпа Горыда&quot;&gt;[http://novychas.org/culture/пілігрымка-мастака-язэпа-горыда Пілігрымка мастака Язэпа Горыда]{{Недаступная спасылка}} Сяргей Гваздзёў [[Новы Час (газета)|Новы Час]] 02-04-2010&lt;/ref&gt;.

У 1923—1928 навучаўся на мастацкім факультэце [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; ў [[Фердынанд Рушчыц|Фердынанда Рушчыца]] і [[Людамір Вікенцевіч Сляндзінскі|Людаміра Сляндзінскага]].

=== Праца над беларускамоўнымі выданнямі ===
[[Файл:Karykatura, Piłsudzki.PNG|thumb|250px|Карыкатура Горыда на [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ў часопісе [[Маланка (часопіс)|Маланка]]]]
У 1925 годзе ён аздобіў выданне фалькларыста і музыказнаўцы [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] «''Беларускі дзіцячы спеўнік''». У снежні 1926 распрацаваў лагатып газеты [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] «[[Narodny zwon]]»&lt;ref name=&quot;Пілігрымка мастака Язэпа Горыда&quot;/&gt;. Да 1928 года вядучы мастак сатырычнага часопіса «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, афармляў кнігі [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «[[Вянок (зборнік)|Вянок]]» (2-е выданне), [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]] «[[Шум баравы]]», [[Максім Танк|Максіма Танка]] «Журавінавы цвет», [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]] «Беларускія народныя песні», [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] «Беларускія (крывіцкія) казкі», заходнебеларускія падручнікі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

[[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымон Рак-Міхайлоўскі]] замовіў партрэты [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. У [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|мінскім музеі Купалы]] захоўваецца графічны адбітак партрэта песняра аўтарства [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Ніны Сасноўскай]] і Язэпа Горыда. Сасноўская зрабіла алоўкавы малюнак, а Горыд перавёў яго на літаграфскі камень&lt;ref name=&quot;Пілігрымка мастака Язэпа Горыда&quot;/&gt;.

У чэрвені 1928 года Горыда «адмыслова запрасілі» паўдзельнічаць у выстаўцы, што павінна адбыцца ў памяшканні рэстарана Урублеўскіх (на рагу Міцкевіча і Арэшкоўскага), на якую даслаў свае тры працы і вядомы мастак [[Людамір Вікенцевіч Сляндзінскі|Людамір Сляндзінскі]].

=== Апошнія гады ===
[[Файл:Jazep Horyd, vitraž.jpg|міні|250px|злева|Горыд побач з вітражом, выкананым для віленскага афіцэрскага казіно]]

Паціху адыходзіць ад малааплочваемай працы над беларускімі выданнямі. Атрымлівае памяшканне пад часовую майстэрню ў бернардзінскіх мурах, дзе выконвае першы манументальны заказ, якія палепшыў яго матэрыяльны стан. У 1929 годзе ўдзельнічае ў дзвюх выстаўках: у Вільні і [[Познань|Познані]] са сваімі станковымі творамі.

У 1929 годзе ў Вільні Ілюстраваў працу «Chronologia dziejów nowożytnych» (1492—1929) Ёзэфа Раманоўскага.‏

З 1928 года навучаўся ў [[Парыж]]ы&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, дзе рабіў свае выстаўкі ў 1925, 1928, 1930 гадах. У 1930 годзе пасля сваёй выстаўкі ў [[Галерэя Зак|Галерэі Зак]] вяртаецца ў Вільню. Быў членам Віленскага таварыства мастакоў-пластыкаў ({{lang-pl|Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków}}) У 1931 годзе апрацаваў каталог «Malarstwo, rysunek, grafika».

Па вяртанні робіцца папулярным мастаком, мае шмат заказаў. Удзельнічаў у распачатай 14 чэрвеня 1931 года выстаўцы, прымеркаванай да заснавання музея сучаснага мастацтва. Прэзентаваў свае працы на І Выстаўцы твораў віленскіх мастакоў у [[Друскінінкай|Друскеніках]]. Ад пачатку 1932 года, тры гады запар, яго выстаўкі выклікалі рэзананс у [[Варшава|Варшаве]]. Год працаваў над заказам па выкананні вітража і фрэсак у прэзентацыйнай зале віленскага гарнізоннага казіно, у якой прадставіў сімвалічныя сцэны вызвалення і адраджэння Польшчы.

У кастрычніку 1932 года зладзіў персанальную выстаўку з 50 твораў. Тады ж, у 1930-я гады, зрабіў [[сграфіта]] на адміністрацыйным будынку на вуліцы [[Вуліца Дамінікону (Вільнюс)|Дамініканскай]]. У агульную, трохколерную кампазіцыю раслінна-дэкаратыўнага [[арнамент]]а, побач з нябесным апекуном Вільні, размясціў [[Францыск Скарына|Скарынаўскі]] відарыс, што захаваўся да сёння. У 1938 годзе намаляваў фрэскі ў Прамыслова-гандлёвым доме ў Вільні.

Паводле некаторых звестак, загінуў у часе бамбардзіроўкі [[Варшава|Варшавы]] 1 верасня 1939 года&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Вяртанне-6, Мінск, 1999 Беларускі фонд культуры с.102&lt;/ref&gt;. Паводле іншых звестак загінуў пад Вільняй&lt;ref&gt;[http://www.artinfo.pl/?pid=catalogs&amp;sp=auctions&amp;sartist=HORYD%20J%F3zef&amp;sobj=1&amp;lng=1 Каталог аўкцыёну]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; ці Дземблінам.

== Творчасць ==
[[Файл:Image-Dominikonai7.jpg|thumb|300px|Аб’ёмны роспіс (над першым паверхам) каляровымі тынкоўкамі (сграфіта). Будынак на вул. [[Вуліца Дамінікону (Вільнюс)|Дамініканская]]]]

Працаваў у галіне палітычнай і бытавой карыкатуры, сатырычнага малюнка, у кніжнай графіцы. Аб’ектам палітычна завостраных карыкатур Горыда былі прадстаўнікі буржуазіі Польшчы: міністры, клерыкальныя дзеячы, прадстаўнікі рэжыму Пілсудскага, журналісты і іншыя&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

== Працы ==

==== [[Вільнюс|Вільня]] ====
Дагэтуль захаваўся аб’ёмны роспіс у беларускім стылі, з выкарыстаннем малюнкаў з [[гравюра|гравюр]] Скарыны каляровымі тынкоўкамі (сграфіта) будынку на вул. [[Вуліца Дамінікону (Вільнюс)|Дамініканскай]]&lt;ref name=&quot;Пілігрымка мастака Язэпа Горыда&quot;/&gt;.

=== {{нп3|Літоўскі мастацкі музей||ru|Литовский художественный музей}}&lt;ref&gt;Вяртанне-6, Мінск, 1999 Беларускі фонд культуры с.109-100&lt;/ref&gt; ===
# Партрэт скульптара [[Рафал Яхімовіч|Рафала Яхімовіча]], [[1929]], год набыцця [[1956]]
# Вільня, Лукішкі, пляц узімку 1932, год набыцця [[1958]]
# Віленская бажніца Св. Яна з усходняга боку і дамы на вуліцы Св. Міхаіла (без года)

==== [[Нацыянальны музей у Варшаве]] ====
# Нёман з рыбакамі на беразе
# Узгорак

==== Іншае ====

У цэнтральным дзяржаўным архіве Літвы захоўваюцца яго заліковая кніжка, фота, даведкі ўніверсітэта&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;290&quot; heights=&quot;300&quot; caption=&quot;Працы&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Файл:Grynievich.jpg|Вокладка кнігі [[Антон Антонавіч Грыневіч|А. Грыневіча]] «Дзіцячы Спеўнік» аздоблены Горыдам
File:Першы песенны зборнік Рыгора Шырмы ў мастацкім афармленні Я. Горыда.png|Першы песенны зборнік Рыгора Шырмы ў мастацкім афармленні Я. Горыда
File:Язэп Горыд. Партрэт скульптара Рафала Яхімовіча.jpg|Партрэт скульптара [[Рафал Яхімовіч|Рафала Яхімовіча]]. 1926
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 5. — Мінск, 1997.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3. — Мінск, 1996.
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 3. — Минск, 2006.

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Jazep Horyd}}
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121243/h:397/ Фотаздымак Горыда] Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121245/h:397/ Фотаздымак Горыда каля віража з Пагоняй, выкананай для афіцэрскага казіно], 1936, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121246/h:397/ Праект вітража, выкананага для афіцэрскага казіно], 1936, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121247/h:397/ Праект вітража, выкананага для афіцэрскага казіно], 1936, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121261/h:397/ Карціна «Экспар каней»], 1930—1939, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121263/h:397/ Карціна «Гута»], 1938, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121264/h:397/ Карціна «Льнярства»], 1930—1939, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121265/h:397/ Фрэска ў прамыслова-гандлёвым доме ў Вільні], 1938, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121270/h:397/ Фрагмент плафона ў Вялікай залі гарнізоннага казіно ў Вільні], май 1935, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Горыд, Язэп}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Ахвяры бамбардзіровак]]
[[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Графікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-карыкатурысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Беларусі]]</text>
      <sha1>dcvpmrdvl5kvv3ofg2257dm4clt222d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172352</id>
      <parentid>5172350</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bk1949</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16439" sha1="qg6gca6x4ryo796zuyfcmak4p3cijga" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Горыд}}
{{Мастак
| імя                 = Язэп Горыд
| партрэт             = Jazep Horyd.jpg
| апісанне           = 
| імя пры нараджэнні = Язэп Міхайлавіч Горыд
| дата нараджэння    = 
| месца нараджэння   = 
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| нацыянальнасць =
| грамадзянства =
| заняткі =
| вучоба =
| плынь =
| працы =
}}
'''Язэ́п Міха́йлавіч Го́рыд''' ([[27 ліпеня]] [[1896]], [[Адэса]] — [[1 верасня]] [[1939]]) — беларускі мастак, дзейнічаў за часамі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Горид Язэп Михайлович
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 164
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;. Займаўся [[Прыкладная графіка|прыкладной]] і [[Станковая графіка|станковай графікай]], [[Станковы жывапіс|станковым]] і [[Манументальны жывапіс|манументальным жывапісам]].

== Біяграфія ==

=== Маладыя гады ===
[[Файл:Horyd.jpg|thumb|100px|left|Манаграма Горыда]]
Нарадзіўся ў [[Адэса|Адэсе]]. Маці Браніслава Янкоўская. У [[Марыупаль|Марыупалі]] скончыў школу. Пайшоў на фронт [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] [[вольнапісаны]]м. На [[Кубань|Кубані]] далучыўся да польскага войска [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], у складзе якой — праз [[Бесарабія|Бесарабію]] і [[Галічына|Галіцыю]] — тройчы паранены стралец Язэп дайшоў у 1921 годзе да [[Вільнюс|Вільні]]&lt;ref name=&quot;Пілігрымка мастака Язэпа Горыда&quot;&gt;[http://novychas.org/culture/пілігрымка-мастака-язэпа-горыда Пілігрымка мастака Язэпа Горыда]{{Недаступная спасылка}} Сяргей Гваздзёў [[Новы Час (газета)|Новы Час]] 02-04-2010&lt;/ref&gt;.

У 1923—1928 навучаўся на мастацкім факультэце [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; ў [[Фердынанд Рушчыц|Фердынанда Рушчыца]] і [[Людамір Вікенцевіч Сляндзінскі|Людаміра Сляндзінскага]].

=== Праца над беларускамоўнымі выданнямі ===
[[Файл:Karykatura, Piłsudzki.PNG|thumb|250px|Карыкатура Горыда на [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ў часопісе [[Маланка (часопіс)|Маланка]]]]
У 1925 годзе ён аздобіў выданне фалькларыста і музыказнаўцы [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] «''Беларускі дзіцячы спеўнік''». У снежні 1926 распрацаваў лагатып газеты [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] «[[Narodny zwon]]»&lt;ref name=&quot;Пілігрымка мастака Язэпа Горыда&quot;/&gt;. Да 1928 года вядучы мастак сатырычнага часопіса «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]»&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, афармляў кнігі [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «[[Вянок (зборнік)|Вянок]]» (2-е выданне), [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]] «[[Шум баравы]]», [[Максім Танк|Максіма Танка]] «Журавінавы цвет», [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]] «Беларускія народныя песні», [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] «Беларускія (крывіцкія) казкі», заходнебеларускія падручнікі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

[[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымон Рак-Міхайлоўскі]] замовіў партрэты [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. У [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|мінскім музеі Купалы]] захоўваецца графічны адбітак партрэта песняра аўтарства [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Ніны Сасноўскай]] і Язэпа Горыда. Сасноўская зрабіла алоўкавы малюнак, а Горыд перавёў яго на літаграфскі камень&lt;ref name=&quot;Пілігрымка мастака Язэпа Горыда&quot;/&gt;.

У чэрвені 1928 года Горыда «адмыслова запрасілі» паўдзельнічаць у выстаўцы, што павінна адбыцца ў памяшканні рэстарана Урублеўскіх (на рагу Міцкевіча і Арэшкоўскага), на якую даслаў свае тры працы і вядомы мастак [[Людамір Вікенцевіч Сляндзінскі|Людамір Сляндзінскі]].

=== Апошнія гады ===
[[Файл:Jazep Horyd, vitraž.jpg|міні|250px|злева|Горыд побач з вітражом, выкананым для віленскага афіцэрскага казіно]]

Паціху адыходзіць ад малааплочваемай працы над беларускімі выданнямі. Атрымлівае памяшканне пад часовую майстэрню ў бернардзінскіх мурах, дзе выконвае першы манументальны заказ, якія палепшыў яго матэрыяльны стан. У 1929 годзе ўдзельнічае ў дзвюх выстаўках: у Вільні і [[Познань|Познані]] са сваімі станковымі творамі.

У 1929 годзе ў Вільні Ілюстраваў працу «Chronologia dziejów nowożytnych» (1492—1929) Ёзэфа Раманоўскага.‏

З 1928 года навучаўся ў [[Парыж]]ы&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, дзе рабіў свае выстаўкі ў 1925, 1928, 1930 гадах. У 1930 годзе пасля сваёй выстаўкі ў [[Галерэя Зак|Галерэі Зак]] вяртаецца ў Вільню. Быў членам Віленскага таварыства мастакоў-пластыкаў ({{lang-pl|Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków}}) У 1931 годзе апрацаваў каталог «Malarstwo, rysunek, grafika».

Па вяртанні робіцца папулярным мастаком, мае шмат заказаў. Удзельнічаў у распачатай 14 чэрвеня 1931 года выстаўцы, прымеркаванай да заснавання музея сучаснага мастацтва. Прэзентаваў свае працы на І Выстаўцы твораў віленскіх мастакоў у [[Друскінінкай|Друскеніках]]. Ад пачатку 1932 года, тры гады запар, яго выстаўкі выклікалі рэзананс у [[Варшава|Варшаве]]. Год працаваў над заказам па выкананні вітража і фрэсак у прэзентацыйнай зале віленскага гарнізоннага казіно, у якой прадставіў сімвалічныя сцэны вызвалення і адраджэння Польшчы.

У кастрычніку 1932 года зладзіў персанальную выстаўку з 50 твораў. Тады ж, у 1930-я гады, зрабіў [[сграфіта]] на адміністрацыйным будынку на вуліцы [[Вуліца Дамінікону (Вільнюс)|Дамініканскай]]. У агульную, трохколерную кампазіцыю раслінна-дэкаратыўнага [[арнамент]]а, побач з нябесным апекуном Вільні, размясціў [[Францыск Скарына|Скарынаўскі]] відарыс, што захаваўся да сёння. У 1938 годзе намаляваў фрэскі ў Прамыслова-гандлёвым доме ў Вільні.

Паводле некаторых звестак, загінуў у часе бамбардзіроўкі [[Варшава|Варшавы]] 1 верасня 1939 года&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Вяртанне-6, Мінск, 1999 Беларускі фонд культуры с.102&lt;/ref&gt;. Паводле іншых звестак загінуў пад Вільняй&lt;ref&gt;[http://www.artinfo.pl/?pid=catalogs&amp;sp=auctions&amp;sartist=HORYD%20J%F3zef&amp;sobj=1&amp;lng=1 Каталог аўкцыёну]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; ці Дземблінам.

== Творчасць ==
[[Файл:Image-Dominikonai7.jpg|thumb|300px|Аб’ёмны роспіс (над першым паверхам) каляровымі тынкоўкамі (сграфіта). Будынак на вул. [[Вуліца Дамінікону (Вільнюс)|Дамініканская]]]]

Працаваў у галіне палітычнай і бытавой карыкатуры, сатырычнага малюнка, у кніжнай графіцы. Аб’ектам палітычна завостраных карыкатур Горыда былі прадстаўнікі буржуазіі Польшчы: міністры, клерыкальныя дзеячы, прадстаўнікі рэжыму Пілсудскага, журналісты і іншыя&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

== Працы ==

==== [[Вільнюс|Вільня]] ====
Дагэтуль захаваўся аб’ёмны роспіс у беларускім стылі, з выкарыстаннем малюнкаў з [[гравюра|гравюр]] Скарыны каляровымі тынкоўкамі (сграфіта) будынку на вул. [[Вуліца Дамінікону (Вільнюс)|Дамініканскай]]&lt;ref name=&quot;Пілігрымка мастака Язэпа Горыда&quot;/&gt;.

=== {{нп3|Літоўскі мастацкі музей||ru|Литовский художественный музей}}&lt;ref&gt;Вяртанне-6, Мінск, 1999 Беларускі фонд культуры с.109-100&lt;/ref&gt; ===
# Партрэт скульптара [[Рафал Яхімовіч|Рафала Яхімовіча]], [[1929]], год набыцця [[1956]]
# Вільня, Лукішкі, пляц узімку 1932, год набыцця [[1958]]
# Віленская бажніца Св. Яна з усходняга боку і дамы на вуліцы Св. Міхаіла (без года)

==== [[Нацыянальны музей у Варшаве]] ====
# Нёман з рыбакамі на беразе
# Узгорак

==== Іншае ====

У цэнтральным дзяржаўным архіве Літвы захоўваюцца яго заліковая кніжка, фота, даведкі ўніверсітэта&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;290&quot; heights=&quot;300&quot; caption=&quot;Працы&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Файл:Grynievich.jpg|Вокладка кнігі [[Антон Антонавіч Грыневіч|А. Грыневіча]] «Дзіцячы Спеўнік» аздоблены Горыдам
File:Першы песенны зборнік Рыгора Шырмы ў мастацкім афармленні Я. Горыда.png|Першы песенны зборнік Рыгора Шырмы ў мастацкім афармленні Я. Горыда
File:Язэп Горыд. Партрэт скульптара Рафала Яхімовіча.jpg|Партрэт скульптара [[Рафал Яхімовіч|Рафала Яхімовіча]]. 1926
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 5. — Мінск, 1997.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3. — Мінск, 1996.
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 3. — Минск, 2006.

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Jazep Horyd}}
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121243/h:397/ Фотаздымак Горыда] Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121245/h:397/ Фотаздымак Горыда каля віража з Пагоняй, выкананай для афіцэрскага казіно], 1936, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121246/h:397/ Праект вітража, выкананага для афіцэрскага казіно], 1936, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121247/h:397/ Праект вітража, выкананага для афіцэрскага казіно], 1936, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121261/h:397/ Карціна «Экспар каней»], 1930—1939, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121263/h:397/ Карціна «Гута»], 1938, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121264/h:397/ Карціна «Льнярства»], 1930—1939, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121265/h:397/ Фрэска ў прамыслова-гандлёвым доме ў Вільні], 1938, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў
* [http://www.audiovis.nac.gov.pl/obraz/121270/h:397/ Фрагмент плафона ў Вялікай залі гарнізоннага казіно ў Вільні], май 1935, Польскі нацыянальны лічбавы Архіў

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Горыд, Язэп}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Ахвяры бамбардзіровак]]
[[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Графікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-карыкатурысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Беларусі]]</text>
      <sha1>qg6gca6x4ryo796zuyfcmak4p3cijga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фехтаванне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140973</id>
    <revision>
      <id>5172597</id>
      <parentid>5139683</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5172597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2768" sha1="9qkvmcyko67f3x2ozwvp48re6vko72x" xml:space="preserve">[[File:0408 USA Olympic fencing.jpg|thumb|Фехтавальны паядынак на [[Летнія Алімпійскія гульні 2004|Алімпійскіх гульнях у Афінах]], 2004]]
'''Фехтаванне''' (ад ням. ''fechten'' — фехтаваць, змагацца) — від спорту, які аб'ядноўвае адзінаборствы з выкарыстаннем халоднай спартыўнай зброі ([[рапіра]], [[шабля]], [[шпага]]).

Мэта паядынку — нанясенне суперніку найбольшай колькасці ўколаў (удараў) за фіксаваны час. Паядынкі адбываюцца на спецыяльнай дарожцы 14 х 1,5—2 м. Праграмы афіцыйных спаборніцтваў уключаюць асабістыя і камандныя турніры мужчын і жанчын.

== Гісторыя ==
Як від адзінаборстваў узнікла ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] (каля 3000 да н.э.). Утылітарнае фехтаванне вядома ў Старажытнай Грэцыі і Рыме. 3 пач. XV ст. найбольш пашырылася ў Іспаніі, з XVII ст. у [[Італія|Італіі]] і з XVII ст. у [[Францыя|Францыі]]. У нацыянальных відах фехтавання, напр., нанайскім, у якасці зброі выкарыстоўваюць шост, у грузінскім — меч са шчытом і інш.

Спартыўнае фехтаванне сфарміравалася да канца XVII ст. У 2-й пал. XIX ст. вызначаны асноўныя правілы і праграмы афіцыйных спаборніцтваў, стандарты спартыўнай зброі і ахоўнага рыштунку. У праграме [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] з 1896 (жанчыны з 1924). Чэмпіянаты Еўропы адбываюцца з 1906, свету — з 1937. Фехтаванне на шпагах уваходзіць у склад [[сучаснае пяцібор'е|сучаснага пяцібор'я]]. [[Міжнародная федэрацыя фехтавання]] заснавана ў 1913 ([[Парыж]]).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|16|Фехтаванне|Конюхава А.}}

{{commonscat|Fencing}}

{{Алімпійскія віды спорту}}

[[Катэгорыя:Летнія алімпійскія віды спорту]]
[[Катэгорыя:Фехтаванне| ]]</text>
      <sha1>9qkvmcyko67f3x2ozwvp48re6vko72x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роберт Пацінсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141806</id>
    <revision>
      <id>5172289</id>
      <parentid>5165602</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Англіі]]; +[[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]]; +[[Катэгорыя:Фотамадэлі Вялікабрытаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8770" sha1="klsoslfff6vj3upubjop5t5kjs3p6rl" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Ро́берт То́мас Па́цінсан''' ({{lang-en|Robert Thomas Pattinson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі [[акцёр]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і [[музыкант]]&lt;ref name=&quot;LA Times&quot;&gt;{{cite news | author=Джына МакІнтайр |title=Robert Pattinson on his 'Twilight' songs: 'Music is my backup plan if acting fails'|url=http://latimesblogs.latimes.com/herocomplex/2008/10/robert-pattin-1.html |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=2008-10-09 |accessdate=2009-10-05}}&lt;/ref&gt;. Вядомы як выканаўца ролі ''[[Эдвард Кален|Эдварда Калена]]'' у вампірскай сазе «[[Змярканне (фільм, 2008)|Змярканне]]» па творах [[Стэфані Маер]] і ролі ''[[Седрык Дыгары|Седрыка Дыгары]]'' у [[Гары Потэр і Келіх агню (фільм)|экранізацыі кнігі]] [[Джаан Роўлінг]] «[[Гары Потэр і Келіх агню]]». У 2008 годзе за ролю ў фільме «[[Пераходны ўзрост (фільм, 2008)|Пераходны ўзрост]]» атрымаў галоўны прыз Страсбургскага фестывалю за найлепшую мужчынскую ролю. Таксама атрымаў узнагароды за самы лепшы пацалунак [[MTV Movie Awards 2009]] і [[MTV Movie Awards 2012]].

== Біяграфія ==
Роберт Томас Пацісан нарадзіўся 13 мая 1986 года ў прыгарадзе [[Лондан]]а, [[Англія]]&lt;ref name=Часопіс &quot;People&quot;&gt;{{cite news |title=Роберт Пацісан |url=http://www.people.com/people/robert_pattinson |publisher=People.com |accessdate=2009-10-05}}&lt;/ref&gt;. Яго маці Клэр працавала на мадэльнае агенцтва, а бацька Рычард займаецца вывазам вінтажных машын з ЗША&lt;ref&gt;[http://www.harpercollinschildrens.com/HarperChildrens/Kids/BookDetail.aspx?isbn13=9780061765537&amp;BDMode=8 Бацькі Роберта Пацісана.]&lt;/ref&gt;. Пацісан наведваў «Tower House School» (школа для хлопчыкаў), а з 12-ці гадоў — ''Harrodian School''&lt;ref name=&quot;Стаббс&quot;&gt;{{cite news | author=Флора Стаббс | title=Звезда Гарри Поттера 'следующий Джуд Лоу' | url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-20955856-details/Potter+star+%27next+Jude+Law%27/article.do | publisher=Evening Standard | date=2005-11-17 | accessdate=2009-10-05 | archive-date=28 верасня 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080928080552/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-20955856-details/Potter+star+%27next+Jude+Law%27/article.do | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ён быў уцягнуты ў тэатр у якасці непрафесійнага акцёра (аматара) праз «тэатральную групу Барнса» ({{lang-en|«Barnes Theatre Company»}}). Пасля некаторага досведу тут у якасці акцёра на задніх планах, ён быў запрошаны на больш значныя ролі. Ён прыцягнуў увагу акцёрскага агента пасля пастаноўкі «Tess of the D’Urbervilles» і з гэтага моманту быў у пошуках прафесійных роляў. З гэтых пор ён быў прыцягнуты для пастаноўкі аматарскай версіі [[Макбет (п’еса)|Макбета]] цэнтра мастацтваў «Old Sorting Office Arts Centre», у той жа час спрабуючы зрабіць кар’еру [[Манекеншчыца|мадэлі]]. У Пацісана ёсць дзве старэйшыя сястры: Вікторыя і Лізі&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/3541846/Profile-of-Twilight-star-Robert-Pattinson.html Profile of Twilight star Robert Pattinson — Telegraph&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Вікторыя, старэйшая сястра Роберта, займаецца рэкламай. А Лізі — спявачка, складае песні. У 17 гадоў яна выступала ў адным з пабаў [[Барнс]]а (прыгарад Лондана, дзе нарадзіўся Роберт), і яе заўважыла гуказапісвальная кампанія [[EMI]]. Праз год стала ўдзельніцай гурта [[Aurora]] і адной з самых прадаваных выканаўцаў Вялікабрытаніі.

== Асабістае жыццё ==
На здымачнай пляцоўцы фільма «[[Змярканне (фільм, 2008)|Змярканне]]» у 2008 годзе Роберт сустрэўся з актрысай [[Крыстэн Сцюарт]]. Разлад у пары адбыўся ўлетку 2012 года пасля скандальнай гісторыі са здрадай Крыстэн Сцюарт з рэжысёрам фільма «Беласнежка і паляўнічы» [[Руперт Сандэрс|Рупертам Сандэрсам]]&lt;ref&gt;[http://tata.ru/news/27.07.2012/160155 Роберт Пацісан з’ехаў ад Крыстэн Сцюарт пасля здрады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130520100311/http://tata.ru/news/27.07.2012/160155 |date=20 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/style/2012/07/26/1015333.html |title=Крыстэн Сцюарт і Руперт Сандэрс публічна прызналіся ў здрадзе |access-date=9 лістапада 2012 |archive-date=29 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829034706/http://www.rosbalt.ru/style/2012/07/26/1015333.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пасля здрады Крыстэн Сцюарт пара разышлася і прадала набыты для сваёй будучай сям’і дом&lt;ref&gt;[http://www.cosmo.ru/in_focus/section_news_events/1202954/ Роберт Пацісан прадае дом]&lt;/ref&gt;. Аднак праз некалькі месяцаў Роберт Пацісан і Крыстэн Сцюарт памірыліся і нават заявілі пра заручыны&lt;ref&gt;[http://www.cosmo.ru/in_focus/section_news_events/1212745/ Роберт Пацісан жадае ажаніцца з Крыстэн Сцюарт]&lt;/ref&gt;.

== Абраная фільмаграфія ==
{{УФільмеВерх}}
{{УФільме|2005|[[Гары Потэр і Келіх агню (фільм)|Гары Потэр і Келіх агню]]|Harry Potter and the Goblet of Fire|Седрык Дыгары }}
{{УФільме|2007|[[Гары Потэр і Ордэн Фенікса (фільм)|Гары Потэр і Ордэн Фенікса]]|Harry Potter and the Order of the Phoenix|Седрык Дыгары }}
{{УФільме|2019|[[Маяк (фільм, 2019)|Маяк]]|The Lighthouse|Эфраім Уінслау / Томас Говард}}
{{УФільме|2019|[[Кароль (фільм)|Кароль]]|The King|Людовік}}
{{УФільме|2020|[[Тэнэт (фільм, 2020)|Тэнэт]]|Tenet|Ніл}}
{{УФільме|2022|[[Бэтмен (фільм, 2022)|Бэтмен]]|The Batman|Брус Уэйн / Бэтмен}}
{{УФільме|2025|[[Мікі 17]]|Mickey 17|Мікі Барнс}}
{{УФільмеНіз}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Robert Pattinson|Роберт Пацісан}}
* {{imdb name|1500155|Роберт Пацісан}}
* [http://www.people.com/people/robert_pattinson Акцёр на сайце выдання [[People]]]{{ref-en}} {{праверана|30|7|2009}}
* [http://www.fandango.com/commentator_exclusiveinterview:robertpattinson_203 «Эксклюзіўнае інтэрв’ю: Роберт Пацісан»]{{ref-en}} {{праверана|30|7|2009}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія MTV Movie &amp; TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}}
{{DEFAULTSORT:Пацінсан Роберт}}
[[Катэгорыя:Музыканты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Англіі]]
[[Катэгорыя:Кінаакцёры Англіі]]
[[Катэгорыя:Фотамадэлі Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>klsoslfff6vj3upubjop5t5kjs3p6rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144147</id>
    <revision>
      <id>5172258</id>
      <parentid>5017343</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5172258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17347" sha1="7zkmctamrttnxuyrbq4k67asci75g59" xml:space="preserve">{{Картка інстытута 
|назва          = Інстытут фізікі {{s|імя Б. І. Сцяпанава}} {{s|НАН Беларусі}}
|скарачэнне = ІФ НАНБ
|эмблема = Ipnasb logo.png
|міжназва = B. I. Stepanov Institute of Physics, NASB
|заснаваны = 1959
|дырэктар = [[Сяргей Васільевіч Гапоненка]]
|колькасць супрацоўнікаў = 
|аспірантура = 
|размяшчэнне = {{сцяг|Беларусь}} [[Мінск]]
|адрас =г. Мінск, [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр-т Незалежнасці]], 68-2
|сайт = http://ifan.basnet.by/
}}
'''Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]''' ('''ІФ НАНБ''') быў утвораны ў [[1959]] годзе. Інстытут носіць імя [[Барыс Іванавіч Сцяпанаў|Барыса Сцяпанава]], дырэктара інстытута з 1959 па 1985 гады.

== Гісторыя інстытута ==
Інстытут быў створаны ў 1959 годзе ў выніку рэарганізацыі [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР|Інстытута фізікі і матэматыкі Акадэміі навук БССР]]. Першапачаткова інстытут насіў назву Інстытута фізікі АН БССР. Інстытут узначаліў [[Барыс Іванавіч Сцяпанаў|Б. І. Сцяпанаў]] (у [[1957]]-[[1958|58]] гг. — дырэктар [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР|Інстытута фізікі і матэматыкі АН БССР]]). У станаўленні інстытута бралі ўдзел такія вучоныя як [[Міхаіл Аляксандравіч Ельяшэвіч|М. А. Ельяшэвіч]], гэтак жа, як і Сцяпанаў, запрошаны ў Мінск з ленінградскага [[Дзяржаўны аптычны інстытут|Дзяржаўнага аптычнага інстытута]], і беларускія фізікі [[Мікалай Аляксандравіч Барысевіч|М. А. Барысевіч]], [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]], [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка|А. Н. Сеўчанка]].

Асноўнымі кірункамі даследаванняў у інстытуце спачатку сталі [[спектраскапія]] і [[люмінесцэнцыя]] складаных [[Малекула|малекул]], [[оптыка]] [[Анізатрапія|анізатропных]] і [[Рассейванне|рассейвальных]] асяроддзяў, спектраскапія і дыягностыка нізкатэмпературнай [[Плазма|плазмы]] і [[фізіка элементарных часціц]]. З адкрыццём у 1961 годзе [[лазер]]аў галоўнымі кірункамі становяцца [[лазерная фізіка]], [[нелінейная оптыка]] і [[лазерная спектраскапія]].

Інстытут актыўна развіваўся. У 1960-я гады XX стагоддзя пры ім быў створаны канструктарска-тэхналагічны аддзел, пазней рэарганізаваны ў самастойную ўстанову Вопытнае канструктарскае бюро «Аксікон».

Са здабыццём у [[1991]] годзе [[Рэспубліка Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці інстытут змяніў сваю назву на Інстытут фізікі АН Беларусі. У гэты ж час адбываецца чарговая рэарганізацыя інстытута. У [[1991]] годзе на базе лабараторыі аптычных праблем інфарматыкі створаны [[Аддзел аптычных праблем інфарматыкі НАН Беларусі|Аддзел аптычных праблем інфарматыкі]]. У [[1992]] годзе на аснове дзесяці лабараторый Інстытута, якія спецыялізаваліся галоўным чынам у вобласці спектраскапіі і фізікі плазмы, быў створаны [[Інстытут малекулярнай і атамнай фізікі НАН Беларусі]] (ІМАФ АН Беларусі). У гэтым жа годзе магілёўскае аддзяленне інстытута было ператворана ў [[Інстытут прыкладной оптыкі НАН Беларусі]]. У 2004 годзе на правах лабараторыі ў склад Інстытута ўвайшоў [[Аддзел аптычных праблем інфарматыкі НАН Беларусі]]. Пазней, у [[2007]] годзе, ІМАФ быў расфарміраваны, а яго лабараторыі і аддзелы ўвайшлі ў склад Інстытута. У 2008 годзе да Інстытута далучаны лабараторыі і аддзелы расфарміраванага ў тым годзе [[Інстытут электронікі НАН Беларусі|Інстытута электронікі]], рэарганізавана лабараторыя аптычных праблем інфарматыкі. У адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 31.10.2011 № 494 «Аб удасканаленні арганізацыйнай структуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі» ўвайшоў у склад новастворанага [[Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне «Оптыка, оптаэлектроніка і лазерная тэхніка»|дзяржаўнага навукова-вытворчага аб’яднання «Оптыка, оптаэлектроніка і лазерная тэхніка»]]. З 1 студзеня 2016 ў адпаведнасці з Пастановай Бюро Прэзідыўма НАН Беларусі &quot;Аб перадачы структурных падраздзяленняў Інстытута фізікі НАН Беларусі ў ДНВА «Оптыка, оптаэлектроніка і лазерная тэхніка» ад 16.02.2015 № 51 у склад Аб’яднання былі ўключаны 4 навуковыя лабараторыі Інстытута фізікі НАН Беларусі — радыёфатонікі, фотаэлектронікі, мікра- і нанасэнсорыкі, рабатызаваных сістэм&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oelt.basnet.by/ |title=ГНПО «Оптика, оптоэлектроника и лазерная техника» |access-date=16 мая 2021 |archive-date=24 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124233805/http://oelt.basnet.by/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. З 2017 уваходзіць у склад кластара «Мікра-, нана- і ЗВЧ-электроніка»&lt;ref&gt;[http://ifan.basnet.by/?page_id=1814 Кластер «Микро-, нано- и СВЧ-электроника»]&lt;/ref&gt;.

== Навуковыя кірункі ==
Асноўнымі кірункамі навуковай дзейнасці інстытута з’яўляюцца&lt;ref&gt;[http://ifan.basnet.by/?page_id=740 Институт физики имени Б. И. Степанова НАН Беларуси — Направления исследований]&lt;/ref&gt;:
* Лазерная фізіка, распрацоўка і стварэнне лазерных сістэм і тэхналогій іх прымянення ў медыцыне, экалогіі, прамысловасці, метралогіі і абароне інфармацыі
* Фізічная і нелінейная оптыка, раскрыццё і выкарыстанне заканамернасцяў распаўсюджвання магутнага лазернага выпраменьвання ў розных асяроддзях
* Аптычная спектраскапія, развіццё і прымяненне метадаў і прыбораў даследаванні уласцівасцяў і структуры розных матэрыялаў, уключаючы біятканкі
* Нанаоптыка і нанаматэрыялы
* Квантавая оптыка, распрацоўка праблем выкарыстання квантавых уласцівасцяў электрамагнітнага выпраменьвання ў інфарматыцы і крыптаграфіі
* Даследаванне будовы і ўласцівасцяў атамна-малекулярных структур і стварэнне на іх аснове новых аптычных матэрыялаў, сістэм, прыбораў і тэхналогій
* Фізіка плазмы і плазменныя тэхналогіі: даследаванне ўзаемадзеяння плазмы з палямі і рэчывам; распрацоўка і прымяненне метадаў дыягностыкі плазмы; развіццё тэхналагічных ужыванняў газаразраднай і лазернай плазмы
* Мікра- і оптаэлектроніка: святлодыёдная тэхніка, сонечныя элементы, ЗВЧ-тэхніка, мікраэлектрамеханічныя і сэнсарныя сістэмы і прылады
* Фізіка фундаментальных узаемадзеянняў і ядзерных рэакцый: даследаванне будовы мікрасвету і Сусвету

== Асноўныя вынікі навуковых даследаванняў ==
* створана тэорыя люмінесцэнцыі складаных малекул;
* развіта спектраскапія свабодных складаных малекул, адкрыта з’ява стабілізацыі-лабілізацыі элсктраўзбуджаных складаных малекул, вывучаны спектральна-люмінесцэнтныя ўласцівасці малекул хларафілу і блізкіх яму злучэнняў;
* развіты інварыянтныя метады разліку і створана агульная тэорыя электрамагнітных і акустычных хваль у анізатропных асяроддзях;
* адкрыта з’ява бакавога зрушэння светлавога праменя пры адбіцці;
* прадказана і атрымана лазерная генерацыя на растворах складаных малекул, распрацаваны і рэалізаваны прынцыпы пабудовы лазераў з плаўнай пераналадкай частаты;
* развіты фізічныя асновы дынамічнай галаграфіі, адкрыта з’ява абарачэння хвалевага фронту светлавых пучкоў пры чатыроххвалевых узаемадзеяннях;
* распрацаваны метады разліку аптычных квантавых генератараў розных тыпаў;
* у межах каварыянтнага падыходу завершана пабудова класічнай палявой тэорыі элементарных часціц і іх узаемадзеянняў, распрацаваны эфектыўныя метады вывучэння канкрэтных рэакцый, мананоляў, салітонаў і інш.;
* сумесна з замежнымі вучонымі ўпершыню вызначаны палярызаванасць нейтрона і абмежаванні на патокі касмічных нейтрына, выяўлены новыя мезонныя станы;
* створана серыя арыгінальных установак і прыбораў для вымярэння ядзерных выпрамяненняў і інш.

== Структура ==
У склад інстытута ўваходзяць навуковыя цэнтры&lt;ref&gt;[http://ifan.basnet.by/?page_id=193 Институт физики имени Б. И. Степанова НАН Беларуси — Научные центры]&lt;/ref&gt;:
* Дыягнастычныя сістэмы
* Нелінейная оптыка і актываваныя матэрыялы
* Аптычнае дыстанцыйнае зандаванне
* Цэнтр фундаментальных ўзаемадзеянняў і астрафізікі
* Фізіка плазмы
* Фатоніка атамных і малекулярных структур
* Лазерная тэхніка і тэхналогіі
* Фатоніка і фотахімія малекул
* Нанафатоніка
* Паўправадніковыя тэхналогіі і лазеры
* Лазерна-аптычныя тэхналогіі для медыцыны і біялогіі
* Квантавая фатоніка і квантавая інфарматыка
* Цэнтр выпрабаванняў лазернай тэхнікі
* Цэнтр аналітычных спектральных вымярэнняў

Да стварэння навуковых цэнтраў Інстытут складаўся з лабараторый. Лабараторыі ў 2006 годзе:
* Хвалевай оптыкі
* Гетэрагенных арганічных асяроддзяў
* Квантавай оптыкі
* Лазернай дынамікі
* Лазерных сістэм і прыбораў
* Малекулярнага мадэлявання і спектраскапіі
* Нелінейнай оптыкі
* Аптычнай галаграфіі
* Аптычных праблем інфарматыкі
* Фізікі і тэхнікі паўправаднікоў
* Аддзел лазерна-аптычных тэхналогій
* Оптыкі рассейвальных асяроддзяў
* Фізічнай оптыкі
* Навукова-доследная лабараторыя лазернай тэхнікі і палярыметрыі
* Фізікі фундаментальных узаемадзеянняў
* Ядзернай спектраскапіі
* Міжнародная навуковая лабараторыя аптычнай дыягностыкі Фраўнгофера-Сцяпанава&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060905193334/http://ifanbel.bas-net.by/russian/index.html Сайт института (2006)]&lt;/ref&gt;

== Дырэктары інстытута ў розныя гады ==
* [[Барыс Іванавіч Сцяпанаў]] — 1959—1985
* [[Павел Андрэевіч Апанасевіч]] — в.а. дырэктара у 1985—1987, дырэктар у 1987—1998
* [[Мікалай Станіслававіч Казак]] — 1998—2004
* [[Уладзімір Віктаравіч Кабаноў]] — 2004—2014
* [[Мікалай Станіслававіч Казак]] — в.а. дырэктара з сакавіка 2014 па 2018
* [[Максім Уладзіміравіч Багдановіч]] — 2019—2023
* [[Сяргей Васільевіч Гапоненка]] — з 2023

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|7|Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|А.М. Кузьмін|273-274}}
* Справаздача аб дзейнасці Акадэміі навук Беларусі ў 1991 годзе. — Мн., 1992.
* Справаздача аб дзейнасці Акадэміі навук Беларусі ў 1992 годзе. — Мн., 1993.
* Отчёт о деятельности Национальной академии наук Беларуси в 2019 году. — Минск, 2020.

== Спасылкі ==
* [http://ifan.basnet.by/ Афіцыйны сайт]

{{Інстытуты НАНБ}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фізічныя інстытуты]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Фізіка ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАНБ| ]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1959 годзе]]
[[Катэгорыя:1959 год у Мінску]]</text>
      <sha1>7zkmctamrttnxuyrbq4k67asci75g59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144594</id>
    <revision>
      <id>5172337</id>
      <parentid>5159936</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18162" sha1="5f2yenvh65ahzrc4mgsosdtol97swb5" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Чарнякевіч}}
{{навуковец}}
'''Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч''' (нар. {{ДН|22|01|1986}}, {{МН|Пінск||Горад Пінск}}) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[Літаратурная крытыка|літаратурны крытык]], [[пераклад]]чык і [[Паэзія|паэт]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 22 студзеня 1986 года ў [[Пінск]]у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобрасці]]. Скончыў [[факультэт беларускай філалогіі і культуры БДПУ|факультэт беларускай філалогіі і культуры]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]] па спецыяльнасці «Беларуская мова і літаратура. Журналістыка» (2008), магістратуру (2009) і аспірантуру пры ім (2012). У 2003—2005 гадах быў навучэнцам [[Беларускі калегіюм|Беларускага калегіюма]] па спецыяльнасці «Філасофія. Літаратура» (курс [[Валянцін Акудовіч|Валянціна Акудовіча]]).

У 2008—2011 гадах − супрацоўнік газеты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (з 2010 года — рэдактар аддзела крытыкі і бібліяграфіі). У 2011—2015 гадах працаваў рэдактарам аддзела крытыкі часопіса «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]»&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2025| url = https://kamunikat.org/czarniakievicz-cichan| title =Ціхан Чарнякевіч|publisher =Kamunikat.org| accessdate  = 2025-02-13 }}&lt;/ref&gt;. Сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (з 2014 года). Калумніст [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы Радыё «Свабода»]] з 2015 года. У 2015—2021 гадах − прэс-сакратар [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 2016 года − сябра СБП). Каардынатар Школы маладога пісьменніка (з 2018 года). З 2023 года − прэс-сакратар [[Міжнародны саюз беларускіх пісьменнікаў|Міжнароднага саюза беларускіх пісьменнікаў]] і галоўны рэдактар праекта bellit.info&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2025| url = https://bellit.info/about| title = Міжнародны саюз беларускіх пісьменнікаў|publisher =Белліт| accessdate  = 2025-02-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
Укладальнік бібліяграфічнага даведніка «Пераклады твораў замежнай літаратуры ў [[Крыніца (часопіс)|часопісе „Крыніца“]] (1988—2003)» (Мінск, 2010)&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2025| url = https://kamunikat.org/peraklady-tvoraw-zamezhnay-litaratury-w-chasopise-krynitsa-1988-2003-charnyakevich-tsikhan| title =Бібліяграфічны даведнік «Пераклады твораў замежнай літаратуры ў часопісе „Крыніца“ (1988—2003)» (Мінск, 2010|publisher =Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка «Камунікат.org»| accessdate  = 2025-02-13}}&lt;/ref&gt; і аўтар крытыка-біяграфічнага нарыса «Вандроўнік: кніга пра паэта [[Уладзімір Някляеў|Уладзіміра Някляева]]» (Мінск, 2016)&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2025| url = https://kamunikat.org/vandrownik-charnyakevich-tsikhan| title = Крытыка-біяграфічны нарыс «Вандроўнік: кніга пра паэта Уладзіміра Някляева» (Мінск, 2016)|publisher = Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка «Камунікат.org»| accessdate  = 2025-02-04}}&lt;/ref&gt;. Укладальнік і каментатар кніг «[[Максім Багдановіч]]: вядомы і невядомы» (Мінск, 2011) і «[[Лявон Савёнак]] „Творы“» (Мінск, 2012). Аўтар даследавання «Рэпрэзентацыя дыяспаральнай і міграцыйнай праблематыкі ў сучасным адукацыйным працэсе Беларусі (сярэдняя школа)» (Мінск, 2018)&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2025| url = https://zbsb.org/upload/iblock/9ea/9eae8febcf6664e605437bd40ee016e6.pdf| title = Даследаванне «Рэпрэзентацыя дыяспаральнай і міграцыйнай праблематыкі ў сучасным адукацыйным працэсе Беларусі (сярэдняя школа)» (Мінск, 2018)|publisher =ЗБС «Бацькаўшчына»| accessdate  = 2025-02-04}}&lt;/ref&gt;. Укладальнік і аўтар прадмовы выдання «Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі» ([[Беласток]], 2025)&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2025| url = https://bellit.info/roznaje/vyjshla-antalohija-litouskaj-paezii-prezjentacyja-13-ljutaha.html| title = «Выходзіць анталогія літоўскай паэзіі — прэзентацыя 13.02»|publisher = Bellit.info| accessdate  = 2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.

З 2007 года выступае як крытык і [[эсэ]]іст. Літаратурныя агляды і рэцэнзіі друкаваліся ў часопісах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[ARCHE Пачатак]]», «Маладосць», газетах «Літаратура і мастацтва», «Літаратурная Беларусь», парталах «[[Будзьма беларусамі!]]», Радыё «Свабода» і іншых. Эсэістыка перакладалася на англійскую, нямецкую, польскую, славацкую, чэшскую мовы.
  
Перакладае з украінскай, літоўскай, польскай і англійскай моў. Перакладчык (разам з [[Валер Стралко|Валерыем Стралко]]) на беларускую мову кнігі [[Святлана Алексіевіч|Святланы Алексіевіч]] «Час second-hand: (канец чырвонага чалавека)» (Мінск, 2013). Перакладчык (разам з [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыяй Мартысевіч]] і [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэем Хадановічам]]) на беларускую мову вершаў літоўскіх паэтаў для зборніка «&lt;nowiki&gt;Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі&lt;/nowiki&gt;» (Беласток, 2025). Сярод перакладзеных аўтараў — Грэта Амбразайце, Давіле Багдонайце, Мантас Балакаўскас, Ліна Буйвідавічуце, Марус Бурокас, Даналдас Каёкас, Карнэліюс Плацяліс, Вітаўтас Станкус, Альвідас Шляпікас, Антанас Шымкус, Аўсьцея Якас, Антанас А. Янінас і Юргіта Яспаніце&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2025| url =https://kamunikat.org/gorad-na-gary-charnyakevich-tsikhan-ukladanne-i-pradmova| title =«Горад на гары» (Беласток, 2025)| publisher =Kamunikat.org| accessdate =2025-02-13| archive-date =13 лютага 2025| archive-url =https://web.archive.org/web/20250213155501/https://kamunikat.org/gorad-na-gary-charnyakevich-tsikhan-ukladanne-i-pradmova| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==

; Кнігі

* Чарнякевіч, Ц. Вандроўнік : кніга пра паэта Уладзіміра Някляева / Ціхан Чарнякевіч. Мінск : Лімарыус, 2016. 206 с., [4] л. іл. ISBN 978-985-6968-54-2

; Пераклады

* Алексіевіч, С. Час second-hand : (канец чырвонага чалавека) / Святлана Алексіевіч; [пераклад з рускай мовы В. Стралко і Ц. Чарнякевіча]. Мінск : [[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]], 2013. 383 с. ISBN 978-985-562-096-0
* Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі / Уклад. і прадм. Ц. Чарнякевіча; рэд. М. Мартысевіч, А. Хадановіч. Беласток: Выдавецкае агенцтва «Экапрэс», 2025. 304 с. ISBN 978-83-67471-31-2

; Укладанне і каментаванне

* Віцьбіч, Ю. Лшоно Габоо Бійрушалайм : даваенная проза / [[Юрка Віцьбіч]]; [укладанне і прадмова [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Лявона Юрэвіча]]; каментары Ціхана Чарнякевіча] ; Міжнароднае грамадскае аб’яднанне «[[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртаванне беларусаў свету „Бацькаўшчына“]]». Мінск : [[Кнігазбор]], 2011. 229, [1] с. : партр. ISBN 978-985-7007-17-2
* Максім Багдановіч: вядомы і невядомы : крытыка-архіўны зборнік / [укладанне і каментарыі Ц. В. Чарнякевіча; прадмова [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпы]]]. Мінск : Літаратура і Мастацтва, 2011. 388, [3] с. ISBN 978985-6994-74-9
* Савёнак, Л. Творы / [[Лявон Савёнак]] [укладанне: Ц. Чарнякевіч, Л. Юрэвіч; уступнае слова: Л. Юрэвіч, [[Вітаўт Кіпель|В. Кіпель]]; каментарыі Ц. Чарнякевіча]. Мінск : Лімарыус, 2012. 350, [1] с., [4] л. іл. ISBN 978-985-6968-26-9
* [[Запісы БІНіМ|Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]]. Навукова-папулярны альманах аб беларускай эміграцыі. ZAPISY 35; [Editors of the issue: Tsikhan Charniakevich, Natalla Hardzijenka]. Belarusan Institute of Arts and Sciences: New York − Mіnsk, 2012. 544 c.
* Кіпель, Я. Эпізоды / [[Яўхім Яўсеевіч Кіпель|Яўхім Кіпель]]; [навуковае рэдагаванне Н. Гардзіенкі і Л. Юрэвіча; прадмовы: [[Зміцер Саўка|З. Саўка]], І. Урбановіч-Саўка, В. Кіпель; каментарыі: Ц. Чарнякевіч, [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Н. Гардзіенка]], А. Гардзіенка]. Выд. 2-е, дапрацаванае. Мінск : Лімарыус, 2013. 386 с., [6] л. іл. ISBN 978985-6968-34-4
* Канчэўскі, І. Адвечным шляхам : эсэ, вершы / [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігнат Канчэўскі]]; [укладанне Ц. Чарнякевіча]. Мінск : [[Зміцер Колас]], 2021. 84, [3] с. ISBN 978985-23-0143-5
* Ільяшэвіч, X. Выбранае / [[Хведар Ільяшэвіч]] [укладанне Наталлі Гардзіенкі, Ціхана Чарнякевіча, Лявона Юрэвіча; агульнае рэдагаванне, каментары, паказнік Наталлі Гардзіенкі]. Мінск : Кнігазбор, 2021. 260 с. : [8] c. іл. ISBN 978-985-883-024-3
* &lt;nowiki&gt;Горад на гары. Анталёгія літоўскай паэзіі&lt;/nowiki&gt; / Уклад. і прадм. Ц. Чарнякевіча; рэд. М. Мартысевіч, А. Хадановіч. Беласток : Выдавецкае агенцтва «Экапрэс», 2025. 304 с. ISBN 978-83-67471-31-2
* Вершы на волю. Паэзія турмы і выгнаньня / Уклад. Ц. Чарнякевіча. Беласток : Выдавецкае агенцтва «Экапрэс», 2025. 312 с. ISBN 978-83-67471-33-6

== Прызнанне і ўзнагароды ==
* Лаўрэат Кубку моладзевай паэзіі падчас [[Дні культуры Швецыі ў Беларусі|Дзён культуры Швецыі ў Беларусі]] (Пінск, 2003).
* Лаўрэат літаратурнага конкурсу Беларускага ПЭН-цэнтра да 75-годдзя з дня нараджэння [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] (Мінск, 2005).
* Падзяка [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] за даследаванні культурнай спадчыны беларускай эміграцыі (Нью-Ёрк, ЗША, 2019).

== Удзел у журы літаратурных конкурсаў ==
* Запрошаны эксперт [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|Літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройця]] (2013).
* Сябра журы [[Дэбют (літаратурная прэмія)|літаратурнай прэміі «Дэбют»]] за лепшы кніжны дэбют (2017).
* Сябра журы [[Прэмія імя Арсенневай|літаратурнай прэміі імя Наталлі Арсенневай]] за найлепшы зборнік паэзіі (2017).
* Сябра журы [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] за лепшы пераклад (2019).
* Сябра журы [[Прэмія Цёткі|літаратурнай прэміі імя Цёткі]] за лепшую дзіцячую кнігу (2021, 2022).
* Сябра журы літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройця за найлепшую кнігу прозы (2014, 2015, 2017, 2018, 2020, 2022, 2023).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://litradio.link/texts/carniakievic-mizh/ Вершы Ціхана Чарнякевіча на сайце Litradio]
* [https://dziejaslou.by/carniak125/ Вершы Ціхана Чарнякевіча на сайце часопіса «Дзеяслоў»]
* [http://prajdzisvet.org/critics/13-charniakievich-tsikhan.html Ціхан Чарнякевіч на сайце часопіса «Прайдзісвет»]
* [http://nn.by/?c=ar&amp;i=37109 Ціхан Чарнякевіч: «1990-я застаюцца не асэнсаванымі ў літаратуры»]
* [https://www.svaboda.org/a/32689495.html Ціхан Чарнякевіч: «Знаходжу апірышча ў беларускай мове, а найбольш камфортна пачуваюся ў спазнаньні літоўскай літаратуры і культуры»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=OrDmmgEJsRU Ціхан Чарнякевіч у падкасце «Каля літаратуры»: «Знайшоў Марціновіча з аўтографам, але не купіў»]
* [https://open.spotify.com/episode/07cZpoCuAvQPwZMwLr0g3R Ціхан Чарнякевіч у падкасце «Васьміног»: «Надзея Шнаркевіч — беларуская асветніца і рэдактарка»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Oj4WSKqj4t8&amp;t=2504s Лекцыя Ціхана Чарнякевіча «Трэнды сучаснай літаратуры: чаму беларускай кнізе складана прабіцца на заходні рынак» на канале Culture Makes]
* [https://www.youtube.com/watch?v=FspK95ugUQg Курс лекцый Ціхана Чарнякевіча на Беларускім калегіюме: «Лекцыя 1. Як напісаны „Вянок“ Багдановіча»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=KyXF5TBHGfs Курс лекцый Ціхана Чарнякевіча на Беларускім калегіюме: «Лекцыя 2. Як напісаны „Вянок“ Багдановіча»]
* [https://media-polesye.com/news/litaratar-z-pinsku-czihan-charnyakevich-emigravala-bolshaya-chastka-kreatyўnaga-klasa/ Літаратар з Пінску Ціхан Чарнякевіч: «Эмігравала большая частка крэатыўнага класа»]
* [https://budzma.org/news/tsikhan-charnyakevich-zakhavats-toe-nevyalikae-shto-mozhna.html Ціхан Чарнякевіч: «Што да мэтаў збірання, асноўная з іх — захаваць тое невялікае, што можна яшчэ захаваць. Знішчана і так многае»]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Чарнякеві Ціхан Валер’евіч}}
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]</text>
      <sha1>5f2yenvh65ahzrc4mgsosdtol97swb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шафар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152401</id>
    <revision>
      <id>5172281</id>
      <parentid>1713891</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ізраільская музыка]]; дададзена [[Катэгорыя:Музыка Ізраіля]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="846" sha1="bwu9bocworvhbtxft17wxhbd4kp00vb" xml:space="preserve">[[File:Liten askenasisk sjofar 5380.jpg|thumb|Ашкеназскі шафар]]
[[Файл:ShofarSound.JPG|200px|right|thumb|«Йеменский» шофар]]
'''Шафар''' (שׁוֹפָר) — [[яўрэі|яўрэйскі]] рытуальны духавы музычны інструмент, зроблены з рога жывёлы. Мае вельмі старажытную гісторыю і традыцыю выкарыстання — ад Маісея. У яго трубяць падчас сінагагальных набажэнстваў на [[Рош Ха-Шана]] (яўрэйскі Новы год), [[Ём-Кіпур]] (Судны дзень, ці Дзень адкуплення) і ў шэрагу іншых выпадкаў.

[[Катэгорыя:Музыка Ізраіля]]
[[Катэгорыя:Іўдаізм]]</text>
      <sha1>bwu9bocworvhbtxft17wxhbd4kp00vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарнаплодная рабіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156091</id>
    <revision>
      <id>5172377</id>
      <parentid>4771592</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29402" sha1="mju1yr7jyrf5jxlmpfrdcx4dwt3kd3k" xml:space="preserve">{{Таксон
 | image file        = Aronia melanocarpa HabitusFruitsLeaves BotGardBln0906b.JPG
 | image descr       = 
 | regnum            = Расліны
 | parent            = Aronia
 | rang              = Від
 | latin             = Aronia melanocarpa
 | author            = ([[Michx.]]) [[Elliott]]
 | syn               = 
 | typus             = 
 | wikispecies       = Aronia melanocarpa
 | commons           = Category:Aronia melanocarpa
 | itis = 25127
 | ncbi = 661339
 | eol               = 300955
 | grin              = 4247
 | ipni              = 1109609-2
 | tpl = tro-27800992
}}
'''Чарнаплодная рабіна''', '''аронія чарнаплодная''' (''Aronia melanocarpa''&lt;ref&gt;На сайце [http://www.itis.gov/index.html ITIS] паказана, што дадзеную назву варта разглядаць як сінонім правільнай назвы {{btname|Photinia melanocarpa|([[Michx.]]) [[Robertson]] &amp; [[Phipps]]}} — [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=565397 Taxonomic Serial No.: 565397]&lt;/ref&gt;) — пладовае дрэва або куст, асноўны [[Біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat||Aronia}} сямейства {{bt-bellat|ружавыя|Rosaceae}}&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г.
|частка         = Рябина черноплодная
|загаловак      = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн
|выдавецтва     = Ураджай
|год            = 1975
|том            = 
|старонкі       = 95-97
|старонак       = 200
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 130 000
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ур&quot;&gt;Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.&lt;/ref&gt;.

== Назва ==

Родавая назва паходзіць ад {{lang-el|ἄρος}} — ''дапамога'', ''карысць''; [[Біялагічны від|відавы эпітэт]] утвораны з двух слоў: {{lang-el|μέλᾱς (род. μέλᾰνος)}} — ''чорны'' і {{lang-el2|καρπός}} — ''плод''&lt;ref name=&quot;Путырский&quot;&gt;Паводле кнігі «Универсальная энциклопедия лекарственных растений» (гл. раздел [[#Літаратура|Літаратура]])&lt;/ref&gt;. Беларуская назва ''чарнаплодная рабіна'' паходзіць ад колеру пладоў і ідэнтычнасці суплодзяў ароніі чарнаплоднай і [[рабіна звычайная|рабіны звычайнай]], блізкімі сваякамі апошнія не з'яўляюцца (розныя роды, якія ўваходзяць у адно сямейства Ружавыя).

== Батанічнае апісанне ==
{{Біяфота|Aronia melanocarpa WFNY-103.jpg|ш=250|left|[[Батанічная ілюстрацыя]]}}

Аронія чарнаплодная — моцнагалінасты куст, вышынёй да 2,5-3 метраў&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;, у сваім натуральным [[арэал]]е (усход [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]) звычайна дасягае 0,5-2 м, рэдка 4 метра ў вышыню. У маладым узросце [[Крона дрэва|крона]] сціслая, кампактная; ў сталым — становіцца разгалістай і дасягае 1,5-2 метры у дыяметры&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;. Аднагадовыя парасткі чырвона-бурыя, затым цёмна-шэрыя&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;.

=== Лісце ===

[[Лісце]] чарговае, простае, суцэльнае, даўжынёй 4-8 см, шырынёй 3-5 см, шырокаэліптычнае ці зваротна-яйкападобнае&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;, па форме нагадвае лісце вішні&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, але больш бліскучае. Край гародчата-зубчасты з рэзкім пераходам у востры кончык. Верхняя частка ліста скурыстая, бліскучая, цёмна-зялёная; ніжняя — слабаапушаная, з белаватым адценнем&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;. Восенню лісце набывае яркія [[Пурпурны колер|пурпуровыя тоны]], што прыдае раслінам вельмі святочны выгляд&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;.

=== Кветкі ===
{{Біяфота|Aronia melanocarpa (491771406).jpg|ш=250|right|Кветкі}}
[[Кветка|Кветкі]] абодваполыя, невялікія, з падвойным [[калякветнік]]ам, з пяццю свабоднымі пялёсткамі, белыя або злёгку ружаватыя, сабраныя па 12-25 у верхавінкавыя густыя суквецці ў выглядзе складаных [[Суквецце#Шчыток|шчыткоў]]&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt; дыяметрам 5-6 см. У кветцы 18-20 [[Тычынка|тычынак]]&lt;ref name=&quot;МёдРаст&quot;&gt;{{кніга
|аўтар = Бурмистров А. Н., Никитина В. А.
|загаловак = Медоносные растения и их пыльца: Справочник
|месца = М.
|выдавецтва = Росагропромиздат
|год = 1990
|старонкі = 17
|старонак = 192
|isbn = 5-260-00145-1
}}&lt;/ref&gt;. [[Пылавік]]і маюць пурпуровую афарбоўку і злёгку ўзвышаюцца над [[песцік]]амі. Цвіце ў канцы вясны — пачатку лета пасля з'яўлення лісця на працягу 10-14 дзён&lt;ref name=&quot;МёдРаст&quot; /&gt;.

Пылковыя зёрны трохбароздава-поравыя, радзей чатырохбароздавыя-поравыя, шарападобна-сплюшчанай формы. Даўжыня палярнай восі 22,8-30,6 мкм, экватарыяльны дыяметр 28,9-37,4 мкм. У абрысе з полюса круглява-трохкутныя з прамымі або выпуклымі бакамі, з экватара — эліптычныя. Разоры шырынёй да 10 мкм, з няроўнымі краямі, з завостранымі або прытупленымі канцамі, якія амаль сыходзяцца ў палюсоў; мембрана разор крупчастая. Поры авальныя, падоўжна выцягнутыя, з роўнымі або круглява-зубчастымі бакамі. Даўжыня пор 10-13, шырыня 9-10 мкм; мембрана пор гладкая або радзей дробназярністая. Шырыня мезакольпіума 17-20 мкм, дыяметр апакольпіума 5,1-7,2 мкм. Экзіна таўшчынёй 1-1,2 мкм. Тэкстура ў экватарыяльнай зоне звіліста-бугорчатая, якая пераходзіць да канцавоссяў ў дробнабугорчатыя. Колер пылка светла-жоўты&lt;ref name=&quot;МёдРаст&quot; /&gt;.

=== Плады ===

[[Плод|Плады]] [[Яблык (батаніка)|яблыкападобныя]], радзей здушана-круглявыя, чорныя ці чорна-пурпурныя, бліскучыя, з шэрым налётам, 6-15 мм у дыяметры, ядомыя, кіславата-салодкага смаку, сакаўныя, сабраныя ў гронкі&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;. Вага аднаго плада 0,6-1,5 грама. У выведзеных сартоў плод буйнейшы. Плады спеюць у верасні&lt;ref&gt;{{ДзікСССР|аўтар=Коновалов И. Н.|частка=Род 3. Арония — Aronia Pers.|том=3|стар=485}}&lt;/ref&gt;. Яны захоўваюцца да 6-7 месяцаў у прахалодным зацененым памяшканні&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;. Ураджай пладоў складае 3-8 т/га, а пры добрым наглядзе за раслінамі можа дасягаць 12 т і больш&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;.

== Распаўсюджанне і экалогія ==

Радзіма ароніі чарнаплоднай — усходняя частка [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;. Пашырана ва ўмераным поясе Паўночнай Амерыкі, ад [[Канада|Канады]] да цэнтральнай часткі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], ад [[Ньюфаўндленд і Лабрадор|Ньюфаўндленда]] на захад у [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]] і [[Мінесота|Мінесоту]], на поўдзень да [[Арканзас]]а, [[Алабама|Алабамы]] і [[Джорджыя|Джорджыі]]&lt;ref&gt;[http://bonap.net/MapGallery/County/Aronia%20melanocarpa.png Biota of North America Program 2014 county distribution map]&lt;/ref&gt;.

Да [[глеба]]ў малапатрабавальная&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Лепш плоданасіць на бедных глебах. Выносіць паўцень, але ўраджай ягад пры гэтым рэзка падае&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Да таго ж, калі амерыканская Аронія — расліна умерана холадаўстойлівая, то культурная Аронія вытрымлівае зімовыя паніжэнні тэмператур да мінус 35-40 [[°С]]. Вясеннімі замаразкамі не пашкоджваецца&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Размножваецца {{нп3|Стратыфікацыя, батаніка|стратыфікаваным|ru|Стратификация (ботаника)}} [[насенне]]м, а выведзеныя [[сорт|сарты]] — {{нп3|Тронак|тронкамі|ru|Черенок}} і [[адводак|адводкамі]].

== Селекцыя ==

У Еўропе ўведзена ў культуру з пачатку XVIII стагоддзя, часам дзічэе.

[[Іван Уладзіміравіч Мічурын|І. У. Мічурын]] упершыню звярнуў увагу на гэту расліну і рэкамендаваў яго для паўночнага пладаводства&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. У яго гонар быў названы адзін з сартоў чарнаплоднай ароніі ([[Aronia mitschurinii]]). Пазней Аронія чарнаплодная была перададзена на Алтайскую пладова-ягадную станцыю ў [[Горна-Алтайск]]у. Тут навукоўцы правялі вялікую працу як па прапагандзе гэтай новай для садоўніцтва культуры, так і па шырокага ўкаранення ў прамысловую вытворчасць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|краіны]].

Ядомую аронію, як буйнаплодную [[пладовыя культуры|пладовую культуру]], таксама ўпершыню стаў вырошчваць [[Іван Уладзіміравіч Мічурын]]&lt;ref name=&quot;Ур&quot;/&gt;. У выніку шматлікіх [[эксперымент]]аў ён атрымаў новую расліну з больш буйнымі ядомымі пладамі і іншым наборам [[храмасомы|храмасом]], якая, такім чынам, ужо не была ароніяй чарнаплоднай&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Виноградова Ю., Куклина А.|загаловак=Знакомая и незнакомая «черноплодка» |выданне=Наука и жизнь |тып= |год=2006 |нумар=2}}&lt;/ref&gt;. У культуры ў [[Расія|Расіі]] звычайна вырошчваюць сарты 2-4 метры вышынёй.

=== Сарты ===

'''''[[Aronia × prunifolia]]'' 'Viking'''' ([[syn.]]: Purple chokeberry 'Viking', ''Aronia melanocarpa'' 'Viking', Black chokeberry 'Viking') — сорт фінскай селекцыі. Сорт самабесплодны, патрабуюцца апыляльнікі. Восеньская афарбоўка лісця памяранцавая або ярка-чырвоная. Ягады пурпурна-чорныя, могуць быць выкарыстаны для начыння пірагоў і [[жэле]] або пакідацца на кустах, каб даць ежу для птушак і іншых дзікіх жывёл. У параўнанні з відавымі раслінамі ў ягадах дадзенага сорту менш [[таніны|танінаў]]. Такім чынам, ягады мякчэй і саладзей на смак. Сорт можа выкарыстоўвацца для стварэння зялёных агароджаў. [[Зоны марозаўстойлівасці]]: 3—8&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dyckarboretum.org/index.cfm?fuseaction=plants.plantDetail&amp;plant_id=377|title=''Aronia melanocarpa'' 'Viking'|publisher=Dyck Arboretum of the Plains|accessdate=2013-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130707234729/http://www.dyckarboretum.org/index.cfm?fuseaction=plants.plantDetail&amp;plant_id=377|archivedate=7 ліпеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Агратэхніка ===
{{Біяфота|Aronia melanocarpa 2016-04-19 8076.JPG|ш=250|right|Малады парастак}}
Размнажаецца Аронія [[насенне]]м, [[адводкі|адводкамі]], [[Прышчэпка, батаніка|прышчэпкай]] і [[Тронак|тронкамі]]&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Поради&quot;/&gt;. Для масавай культуры рэкамендуецца насеннае размнажэнне. Паколькі насенне аронія ставяцца да групы раслін, якія цяжка прарастаюць, высейваюць іх увосень. Глыбіня закладкі насення ў залежнасці ад глебы павінна быць 1-1,5 см. Больш глыбокая закладка, асабліва на цяжкіх глебах, зніжае грунтавую ўсходжасць. У першыя сонечныя дні мая з'яўляюцца багатыя ўсходы ароніі.

Догляд маладых усходаў заключаецца ў своечасовай праполцы, рыхленні і рэгулярным паліве. Глебу пажадана забяспечыць друзлую і пажыўную; дрэнна расце на забалочаных, засолённых і камяністых глебах. Аронія хуткаплодная — плоданасіць на трэці — чацвёрты год пасля пасадкі&lt;ref name=&quot;Поради&quot;&gt;Советы по ведению приусадебного хозяйства / Ф. Я. Попович, Б. К. Гапоненко, Н. М. Коваль и др.; Под ред. Ф. Я. Поповича. &amp;nbsp;— Київ : Урожай, 1985. &amp;nbsp;— с.664, ил. Тираж 120 000 екз.&lt;/ref&gt;.

Пасадку саджанцаў праводзяць восенню або вясной па схеме 4x2 м у пасадачныя ямы. Заглыбленая пасадка недапушчальная, бо ўтвараецца шмат прыкаранёвых парасткаў, якія загушчаюць расліны. Правільна сфарміраваны куст ароніі павінен мець 40—45 рознаўзроставых галін. Сістэматычна выразаюць каля самай паверхні глебы падмерзлыя, паламаныя і аслабленыя загушчальныя галіны і парасткі.

Расліна амаль не пашкоджваецца хваробамі&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

== Раслінная сыравіна ==

=== Збор і падрыхтоўка ===
{{Біяфота|Aronia melanocarpa cv Rubina P1020524.JPG|ш=250|right|Спелыя плады}}
Лекавай сыравінай з'яўляюцца свежыя плады — {{lang-la|Fructus Aroniae melanocarpae recens}}.

Збор праводзяць у верасні — першай палове кастрычніка. Тэрмін захоўвання ў прахалодным месцы не больш за 3 дзён, а пры тэмпературы не вышэй за 5&amp;nbsp;°C — 2 месяцы.

Сушку пладоў праводзяць пры тэмпературы не вышэй 60&amp;nbsp;°C.

=== Хімічны склад ===
Плод ўтрымоўваюць да 10 % [[цукар]]аў (у асноўным [[глюкоза|глюкозу]] і [[фруктоза|фруктозу]]) і цыклічны спірт [[сарбіт]], салодкі на смак і здольны замяніць цукар для хворых на [[дыябет]]; багатыя [[вітамін P|вітамінам P]] (у сярэднім 2000 [[мг%]], ёсць паведамленні нават пра 6500 мг%). З іншых вітамінаў у ароніі прысутнічаюць [[каратын]] (правітамін [[рэтынол|вітаміна А]]), вітаміны [[аскарбінавая кіслата|C]] (да 100 мг%), [[такаферолы|Е]], [[нікацінавая кіслата|РР]], а таксама вітаміны групы В. Сумарнае ўтрыманне [[антацыяны|антацыянавых пігментаў]] у спелых плодзе даходзіць да 6,4 %&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

Аронія адрозніваецца вялікім наборам [[мікраэлемент]]аў — у ёй ёсць [[Бор (хімічны элемент)|бор]], [[фтор]], [[ёд]]зістыя злучэнні (6-10 мкг на 100 г свежых пладоў, па назапашванні [[ёд]]у аронія пераўзыходзіць многія іншыя плады і ягады), [[жалеза]], [[медзь]], [[марганец]], [[малібдэн]], [[кобальт]], [[фтор]] і інш.. Агульная [[кіслотнасць]] пладоў у пераліку на [[яблычная кіслата|яблычную кіслату]] не перавышае 1,3 %&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Яны ўтрымліваюць таксама [[пектын]]авыя і [[дубільныя рэчывы]], якія надаюць ім даўкасць, і [[гліказід]] [[амігдалін]].

=== Фармакалагічныя ўласцівасці ===
{{Біяфота|Aronia melanocarpa 1.jpg|ш=250|right|Лісце}}
Свежыя плады выкарыстоўваюць у якасці вітамінавага сродку і пры [[эсэнцыяльныя гіпертэнзія|гіпертанічнай хваробы]] I і II стадый&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=167|isbn=5-06-000085-0}}&lt;/ref&gt;. У якасці дапаможнага сродку ўжываецца пры [[рэўматызм]]е, [[адзёр]]ы, [[сыпны тыф|сыпном тыфе]], [[шкарлятына|шкарлятыне]], алергічных рэакцыях і г. д.

Сок спрыяе ўмацаванню сценак [[крывяносныя сасуды|крывяносных сасудаў]]&lt;ref name=&quot; Товстуха &quot;&gt;Товстуха Є.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Фітотерапія. &amp;nbsp;— К.: Здоров'я, 1990&amp;nbsp;—304 с., іл., 6,55 арк. іл. Тир. 75 000 прим. ISBN 5-311-00418-5&lt;/ref&gt;. У лісці ўтрымліваюцца рэчывы, якія паляпшаюць працу [[печань|печані]], утварэнне і адток [[жоўць|жоўці]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = С. Г. Шамрук|загаловак = Лекарственные растения|адказны= П. Д. Соколов|выданне= 2-е издание|месца = |выдавецтва= Ураджай|год = 1989|старонкі= 42|старонак = 287|isbn = 5-7860-0550-X}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне ==

Аронію чарнаплодную шырока вырошчвалі ў розных раёнах СССР, як каштоўны пладовы, лекавы і дэкаратыўны кустарнік&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

=== У кулінарыі ===
{{Біяфота|Aroniaberry.png|ш=250|left|Плады}}

Плады ароніі чарнаплоднай маюць кіславата-салодкі смак, з лёгкай даўкасцю, без горычы&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

У прафілактычных і лячэбных мэтах выкарыстоўваюцца не толькі свежыя, замарожаныя і сушаныя плады, але і прадукты перапрацоўкі, якія маюць лепшыя смакавыя якасці: [[варэнне]], [[джэм]], [[жэле]], [[цукаты]], [[кампот]], [[віно]]. У працэсе перапрацоўкі даўкасць іх знікае.

Плады ароніі даюць да 60 % цёмна-рубінавага [[сок]]у, які выкарыстоўваецца для падфарбоўвання светлых сокаў і напіткаў&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Інтэнсіўнасць афарбоўкі натуральнага сока чарнаплоднай ароніі настолькі высокая, што нават пры сторазовым разбаўленні ружовы колер захоўваецца&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

Сабраныя плады доўга не псуюцца, паколькі ў іх утрымліваюцца рэчывы, якія перашкоджваюць размножванню мікробаў&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

=== У медыцыне ===

Плады ароніі, сок і водныя выцяжкі з сушаных пладоў эфектыўныя пры лячэнні і прафілактыцы гіпертанічнай хваробы і атэрасклерозу (іх рэкамендуюць ужываць з пладамі [[шыпшына|шыпшыны]], ягадамі позніх сартоў [[парэчкі чорныя|чорных парэчак]], багатымі вітамінамі С, або з сінтэтычнай аскарбінавай кіслатой, таму што ў пладах ароніі яе мала), пры хранічных гастрытах з паніжанай сакраторнай функцыяй страўніка, сасудзістых захворваннях, якія суправаджаюцца павышанай пранікальнасцю і ломкасцю сасудзістай сценкі (капіляратаксікоз, гіпавітаміноз, алергічны васкуліт, адзёр, шкарлятына, экзема, тырэатаксікоз і інш.), для лячэння [[Прамянёвая хвароба|прамянёвай хваробы]], [[дэрматыт]]аў рук у рэнтгенолагаў&lt;ref name=&quot;Товстуха&quot;/&gt;.

Лісце таксама аказвае лячэбнае дзеянне на арганізм чалавека — гіпатэнзіўнае, жаўцягоннае, процізапаленчае, сасудаўмацавальнае. Пры працяглым ужыванні плады ароніі чарнаплоднай могуць дадатна паўплываць на згортвальнасць крыві. Пры павышаным пратрамбіне спажываць іх трэба, параіўшыся з лечачым урачом&lt;ref name=&quot;Товстуха&quot;/&gt;. Плады і сок ароніі проціпаказаны пры язвавай хваробе страўніка і дванаццаціперснай кішкі, пры гастрыце з павышанай кіслотнасцю&lt;ref name=&quot;ЭСГ&quot;&gt;Энцыклапедыя сельскага гаспадара. Мн., 1993.&lt;/ref&gt;.

=== У ландшафтным дызайне і садоўніцтве ===

Расліна валодае выдатнымі дэкаратыўнымі якасцямі. Аронія чарнаплодная прыгожа выглядае вясной, у час квіцення, і восенню, калі лісце набывае пурпурна-чырвоную афарбоўку&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

=== Іншае ===

Кветкі ўтвараюць пылок і вылучаюць нектар, добра наведваюцца пчоламі&lt;ref name=&quot;МёдРаст&quot; /&gt;.

Часам аронію чарнаплодную даводзіцца прыбіраць як цяжка знішчальнае пустазелле.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* [http://www.pharmencyclopedia.com.ua/article/2875/aroniya-chornoplidna АРОНІЯ ЧОРНОПЛІДНА] {{нп3|Фармацевтична енциклопедія||uk|Фармацевтична енциклопедія}}
* {{кніга |аўтар=[[Юхім Якаўлевіч Елін|Єлін Ю. Я.]], {{нп3|Марыя Якаўлеўна Зярова|Зерова М. Я.|ru|Зерова Марія Яківна}}, [[Уладзімір Іванавіч Лушпа|Лушпа В. І.]], [[Святлана Іванаўна Шабарава|Шабарова С. І.]] |загаловак=Дари лісів.  |месца = Київ|выдавецтва=Урожай|год=1979 |старонак = 440}}
* Товстуха Є.С. Фітотерапія. — К.: Здоров'я, 1990.-304 с., іл., 6,55 арк. іл. Тир. 75 000 прим. ISBN 5-311-00418-5
* {{нп3|Лікарські рослини: енциклопедичний довідник||uk|Лікарські рослини: енциклопедичний довідник}} / Відповідальний редактор {{нп3|Андрэй Міхайлавіч Градзінскі|А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Гродзінський|uk|Гродзінський Андрій Михайлович}}.&amp;nbsp;— К.: Видавництво «{{нп3|Украінская энцыклапедыя, выдавецтва|Українська енциклопедія|ru|Украинская энциклопедия (издательство)}}» імені М.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Бажана, Український виробничо-комерційний центр «Олімп», 1992.&amp;nbsp;— 544 с. ISBN 5-88500-055-7
* Ліки навколо нас / Кархут В. В. — 4-е вид., К.: Здоров'я, 2001. — 232 с., іл., 3, 36 арк. іл ISBN 5-311-02531-X

== Спасылкі ==
* {{Плантарыум|48548|Арония черноплодная}}
* [http://babushkinsad.kiev.ua/2016/03/03/3468.html Чорноплідна горобина: лікувальні властивості, рецепти вина і варення] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310220200/http://babushkinsad.kiev.ua/2016/03/03/3468.html |date=10 сакавіка 2016 }}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яблыневыя]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]]
[[Катэгорыя:Кусты]]
[[Катэгорыя:Меданосныя расліны]]
[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]
[[Катэгорыя:Харчовыя расліны]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1821 годзе]]</text>
      <sha1>mju1yr7jyrf5jxlmpfrdcx4dwt3kd3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францыск (Папа Рымскі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156174</id>
    <revision>
      <id>5172485</id>
      <parentid>4984690</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Францыск (папа рымскі)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10607" sha1="r3rxizon49al7cuj3x9kg4vzch3cgco" xml:space="preserve">{{Іерарх}}
'''Францыск''', Каталіцкая Царква ў Беларусі афіцыйна ўжывае імя '''Францішак'''&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/24928354.html Папа Францішак ці Францыск?] — svaboda.org, 14.03.2013, 12:16.&lt;/ref&gt;, свецкае імя '''Хорхэ Марыа Берголья''' ({{lang-es|Jorge Mario Bergoglio}}; {{ВД-Прэамбула}}) — 266-ы [[Папа Рымскі]] (2013–2025), раней — аргенцінскі каталіцкі дзеяч.

== Біяграфія ==
Хорхэ Марыа Берголья нарадзіўся ў Аргенціне ў сям’і выхадцаў з Італіі. Яго бацька працаваў бухгалтарам у сферы чыгуначнага транспарту, маці была хатняй гаспадыняй. Хорхэ быў малодшым з пяці дзяцей.

Ён атрымаў сярэднюю спецыяльную адукацыю ў галіне хіміі, пасля чаго нядоўга працаваў тэхнікам-хімікам у лабараторыі, дзе займаўся аналізам складу прадуктаў харчавання. Таксама ў маладосці падпрацоўваў прыбіральшчыкам і вышыбалай у начным клубе Буэнас-Айрэса.

У 19 гадоў паступіў у семінарыю Вілья-Дэвота ў Буэнас-Айрэсе. У 11 сакавіка 1958 годза ўступіў у [[Езуіты|ордэн езуітаў]]. Навіцыят праходзіў у [[Чылі]] (гуманітарныя навукі), затым працягнуў сваю адукацыю ў каледжы Святога Іосіфа, у Буэнас-Айрэсе, дзе атрымаў ліцэнцыят па філасофіі. Выкладаў літаратуру, філасофію і тэалогію ў трох каталіцкіх каледжах Буэнас-Айрэса.
 
[[13 снежня]] [[1969]] года Берголья быў пасвечаны ў святары Рамонам Хасэ Кастэльянам, тытулярным архібіскупам Джомніа. Прызначаны прафесарам тэалагічнага факультэта ў каледжы Сан-Мігель у аргенцінскай сталіцы. У 1970-я гады займаў розныя пасады ў езуіцкім ордэне Аргенціны.
 
Уражанае яго навыкамі лідара кіраўніцтва езуіцкага ордэна ў рэшце рэшт павысіла Берголья, і ён у [[1973]]—[[1979]] гадах з’яўляўся правінцыялам Аргенціны. У [[1980]] годзе быў прызначаны рэктарам сваёй альма-матэр — семінарыі святога Іосіфа. Займаў гэту пасаду да [[1986]] года. Затым у Германіі скончыў сваю доктарскую дысертацыю і вярнуўся на радзіму як спавядальнік і духоўны дырэктар Кардоўскі архібіскуп, дзе яго непасрэдным начальнікам быў кардынал Раўль Прыматэста.

Дапаможны біскуп Буэнас-Айрэса, з тытулам тытулярнага біскупа Аука ([[20 мая]] [[1992]] — [[3 чэрвеня]] [[1997]]). Каад’ютар (біскуп з правам спадчыны епархіі) архібіскуп Буэнас-Айрэса (3 чэрвеня 1997 — 28 лютага 1998). Архібіскуп Буэнас-Айрэса (з [[28 лютага]] [[1998]] года). Вялікі канцлер Каталіцкага ўніверсітэта Аргенціны. Кардынал-святар (з [[21 лютага]] [[2001]] года) з тытулам царквы Святога Роберта Беларміна.

На працягу 15 гадоў быў архібіскупам [[Буэнас-Айрэс]]а і прымасам (найвышэйшай духоўнай асобай) Аргенціны. Берголья заклікаў духавенства і паству выступіць супраць абортаў і эўтаназіі. Ён пацвердзіў царкоўнае вучэнне па асуджэнні [[гомасексуалізм]]у, хоць і заклікае не зневажаць гомасексуалістаў. Ён рашуча выступае супраць заканадаўства, уведзенага ў 2010 годзе ўрадам Аргенціны, якое дазваляе аднаполыя шлюбы.

У [[2005]] годзе супраць кардынала Берголья спрабавалі завесці крымінальную справу. Яго абвінавачвалі ў дамоўленасці з хунтай у [[1976]] годзе падчас «бруднай вайны», каб скрасці двух святароў-езуітаў. Гэтым святарам Берголья прапанаваў пакінуць службу, каб не нерваваць улады. У той час як ксяндзы заклікалі да звяржэння ўлады. Але ніякіх доказаў віны Хорхэ Берголья не было.

[[13 сакавіка]] [[2013]] года Хорхэ Марыа Берголья стаў новым Папам Рымскім з імем Францыск (Францішак). Гэта першы Папа-лацінаамерыканец, першы — Папа-езуіт&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/person/675abb2b9a7947ed4baa0fb6 Папа римский Франциск]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года]], Папа Францішак выступіў з рознымі ініцыятывамі, каб садзейнічаць міру. Здзейсніўшы вельмі незвычайны крок, Францішак адправіў на дапамогу Украіне двух высокапастаўленых кардыналаў (Конрада Краеўскага і Міхаіла Чэрні)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pope Francis dispatches 2 cardinals to Ukraine|url=https://www.politico.com/news/2022/03/06/pope-francis-dispatches-2-cardinals-to-ukraine-00014429|website=Politico|date=2022-03-06|accessdate=2022-04-25}}&lt;/ref&gt;. 25 сакавіка Францыск асвяціў і Расію, і Украіну&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Папа: мы давяраем сябе Марыі, каб залучыцца ў Божы мірны план|url=https://www.vaticannews.va/be/papa/news/2022-03/papa-my-davyarajem-sabe-maryi-kab-zalucycca-bozy-mirny-plan.html|website=Vatican News|date=2022-03-25|accessdate=2022-04-25}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя іспанскай, свабодна гаварыў на італьянскай і нямецкай мовах.

== Цікавыя факты ==
Любімымі пісьменнікамі Папа называе [[Хорхэ Луіс Борхес|Хорхэ Луіса Борхеса]], [[Леапольда Марэчаль|Леапольда Марэчаля]], а таксама [[Фёдар Дастаеўскі|Фёдара Дастаеўскага]] і [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Гілберта Чэстэртана]]. Аматар [[футбол]]у.

Францыск стаў першым Папам Рымскім, ад імя якога 11 кастрычніка 2013 года ў [[Беларусь]] быў перададзены дакумент на [[беларуская мова|беларускай мове]], які ўяўляе сабой падзяку Ядвізе Пастарнак, жыхарцы в. [[Муляры (Вілейскі раён)|Муляры]] ([[Вілейскі раён]]), за служэнне Касцёлу. Дакумент быў урачыста перададзены [[Апостальская нунцыятура ў Беларусі|Апостальскім нунцыем у Беларусі]] [[архібіскуп]]ам [[Клаўдзіа Гуджэроці]]&lt;ref&gt;[http://news.belta.by/by/news/society?id=736063 Упершыню ў гісторыі Папа Рымскі перадаў у Беларусь дакумент на беларускай мове]{{Недаступная спасылка}} // [[БЕЛТА]]&lt;/ref&gt;.

Францыск асабіста хадайнічаў аб вызваленні беларускіх палітвязняў [[Мікалай Дзядок|Мікалая Дзядка]], [[Ігар Аліневіч|Ігара Аліневіча]], [[Мікалай Статкевіч|Мікалая Статкевіча]], [[Яўген Васьковіч|Яўгена Васьковіча]], [[Арцём Пракапенка|Арцёма Пракапенкі]] і [[Юрый Рубцоў|Юрыя Рубцова]]&lt;ref&gt;[http://charter97.org/be/news/2015/8/25/166103/ Папа Францыск асабіста хадайнічаў аб вызваленні беларускіх палітвязняў.] [[Хартыя’97]]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=106413 Сем фактаў пра Папу Францішка — езуіт, сын эмігранта, футбольны заўзятар] — nashaniva.by
* [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bbergj.html Біяграфія на сайце catholic-hierarchy.org]{{ref-en}}
* [http://popefrancisby.blogspot.com «Папа Рымскі Францішак»]{{ref-by}} — ''Беларускамоўная інфармацыйная рэдакцыя''

{{Папы рымскія}}
{{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 2001—2025}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Езуіты]]
[[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Царкоўныя дзеячы XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Папы Рымскія]]
[[Катэгорыя:Францыск (папа рымскі)]]</text>
      <sha1>r3rxizon49al7cuj3x9kg4vzch3cgco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падлеткавы ўзрост</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163488</id>
    <revision>
      <id>5172605</id>
      <parentid>3501632</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Падлетак]] у [[Падлеткавы ўзрост]]</comment>
      <origin>3501632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2244" sha1="5cxrq19fusd4cjfc8fefc38250eohf5" xml:space="preserve">[[Выява:Teens sharing a song.jpg|thumb|Двое падлеткаў, якія слухаюць музыку]]
'''Падле́так''' — [[мужчына|юнак]] альбо [[жанчына|дзяўчына]] ў пераходным ад [[дзяцінства]] да [[юнацтва]] ўзросце. Сучасная навука вызначае падлеткавы ўзрост у залежнасці ад краіны (рэгіёну пражывання) і культурна-нацыянальных асаблівасцей, а таксама полу (ад 12—14 да 15—17 гадоў).

У 12—17 год у падлеткаў узмацняюцца другасныя палавыя прыкметы. У дзяўчын з'яўляюцца менструацыі: гэта прыкмета таго, што ў [[яечнік|яечніках]] пачалі развівацца і спець [[яйцаклетка|яйцаклеткі]]. Да 12—15 гадоў у хлопчыкаў пачынаецца рост валасянога покрыву на твары, целе, падпахавых упадзінах, узнікаюць [[палюцыя|палюцыі]] — першая прыкмета [[палавое паспяванне|палавога паспявання]] юнакоў.

Звычайна гэты ўзрост завуць пераходным. У гэты час у падлеткаў узнікаюць частыя звады з бацькамі, хтосьці з падлеткаў шукае сябе, свае мэты ў жыцці, захапляецца [[філасофія]]й, імкнецца даведацца больш пра процілеглы пол. Так і ўзнікаюць адносіны паміж падлеткамі і камунікаванне падлеткаў.

== Гл. таксама ==
* [[Дзіця]]
* [[Юнацкасць]]
* [[Моладзь]]
* [[Падлеткавая сексуальнасць]]
* [[Падлеткавая цяжарнасць]]
* [[Узроставая перыядызацыя]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Adolescence}}

[[Катэгорыя:Дзяцінства]]
[[Катэгорыя:Моладзь]]</text>
      <sha1>5cxrq19fusd4cjfc8fefc38250eohf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172608</id>
      <parentid>5172605</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2356" sha1="l0fkwqxvxte85beqt5ywedzdgha6q5n" xml:space="preserve">[[Выява:Teens sharing a song.jpg|thumb|Двое падлеткаў, якія слухаюць музыку]]
'''Падлеткавы ўзрост''' — [[мужчына|юнак]] альбо [[жанчына|дзяўчына]] ў пераходным ад [[дзяцінства]] да [[юнацтва]] ўзросце. Сучасная навука вызначае падлеткавы ўзрост у залежнасці ад краіны (рэгіёну пражывання) і культурна-нацыянальных асаблівасцей, а таксама полу (ад 12—14 да 15—17 гадоў).

У 12—17 год у падлеткаў узмацняюцца другасныя палавыя прыкметы. У дзяўчын з'яўляюцца менструацыі: гэта прыкмета таго, што ў [[яечнік|яечніках]] пачалі развівацца і спець [[яйцаклетка|яйцаклеткі]]. Да 12—15 гадоў у хлопчыкаў пачынаецца рост валасянога покрыву на твары, целе, падпахавых упадзінах, узнікаюць [[палюцыя|палюцыі]] — першая прыкмета [[палавое паспяванне|палавога паспявання]] юнакоў.

Звычайна гэты ўзрост завуць пераходным. У гэты час у падлеткаў узнікаюць частыя звады з бацькамі, хтосьці з падлеткаў шукае сябе, свае мэты ў жыцці, захапляецца [[філасофія]]й, імкнецца даведацца больш пра процілеглы пол. Так і ўзнікаюць адносіны паміж падлеткамі і камунікаванне падлеткаў.

== Гл. таксама ==
* [[Дзіця]]
* [[Юнацкасць]]
* [[Моладзь]]
* [[Падлеткавая сексуальнасць]]
* [[Падлеткавая цяжарнасць]]
* [[Узроставая перыядызацыя]]
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падлеткавы ўзрост||}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Adolescence}}

[[Катэгорыя:Дзяцінства]]
[[Катэгорыя:Моладзь]]</text>
      <sha1>l0fkwqxvxte85beqt5ywedzdgha6q5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166931</id>
    <revision>
      <id>5172242</id>
      <parentid>5161383</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavon</username>
        <id>1118</id>
      </contributor>
      <comment>/* Укладанне і пераклад */</comment>
      <origin>5172242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134325" sha1="mk74ju5k5x810kywfgsw0t4xw3k0nwv" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Леанід Лявонцьевіч Ла́ўрэш''' (нар. {{ДН|1|3|1963}}, {{МН|Ліда}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[краязнавец]], [[перакладчык]] і незалежны даследчык, экскурсавод.

== Біяграфія ==
Скончыў [[электратэхнічны факультэт БНТУ|электратэхнічны факультэт]] [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1985)&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23.&lt;/ref&gt;. Па адукацыі інжынер&lt;ref&gt;''Шчарбачэвіч Ніна''. Леанід Лаўрэш:… С. 7.&lt;/ref&gt;.  Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2017 года. Жыве ў Лідзе. Мае жонку, сына, нявестку і ўнука.

== Дзейнасць ==
Сфера навуковых інтарэсаў Леаніда Лаўрэша — краязнаўства і гісторыя прыродазнаўчых навук на Беларусі. Навуковая зацікаўленасць гісторыяй Лідчыны тычыцца шырокага часавага дыяпазону — ад першабытнасці да часоў Заходняй Беларусі (1921—1939). Асобна цікавіцца еўрапейскімі падзеямі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў, якія закранулі Лідчыну. Быў удзельнікам творчага калектыву [[ГрДУ|ГрДУ імя Я. Купалы]], які па заданні [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[НАНБ]] выконваў навукова-даследчую работу па канфесійнай гісторыі Беларусі XIX ст.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Публікуецца з 2000 года. Першыя артыкулы былі вынікам вандровак па Лідчыне, падчас якіх у в. [[Ішчална]] быў знойдзены дзейны сонечны гадзіннік (мусіць адзіны ў Беларусі), а ў в. Бабры — раней неапісаны камень-следавік.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Выказаў уласную гіпотэзу пра месца заключэння [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392). Распрацоўваў тэму удзелу англійскіх арыстакратаў, персанажаў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] — [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генры Ланкастэра]], Генры Персі Хотспура, Джона Бафорта і іншых, у [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|вайне Тэўтонскага ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага]]. Пісаў пра адбітак войнаў і паўстанняў у XIX ст. — [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, у гісторыі Лідчыны. Звяртаецца і да пытанняў эканамічнай гісторыі Ліды і Лідчыны. Рэканструяваў раней невядомыя моманты з гісторыі многіх паселішч Лідчыны. Частка артыкулаў Леаніда Лаўрэша прысвечана і архітэктурным помнікам, архітэктуры готыкі і рамантызму на Лідчыне.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Распрацоўвае канфесійную гісторыю Лідчыны, аўтар артыкулаў пра асобныя прыходы, храмы і капліцы. Зрабіў уклад у царкоўнае краязнаўства. Пры гэтым, мабыць першым у Беларусі, заняўся царкоўным краязнаўствам уніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы. У кнізе «Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне» (2012) паказаў у кантэксце аналагічных усходнееўрапейскіх працэсаў царкоўна-рэлігійныя працэсы на Лідчыне ў XVI—XX ст., апісаў адбітак стварэння, дзейнасці і ліквідацыі ўніяцкай царквы ў Беларусі на гісторыі Лідчыны. Кніга заснавана на багатым факталагічным матэрыяле, з апублікаваннем дакументаў у Дадатках. Прэзентацыя кнігі выклікала пэўны рэзананс&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;.

Даследуе гісторыю прыродазнаўчых навук у Беларусі. Асобная сфера даследаванняў Леаніда Лаўрэша ў гэтай галіне — астраномія, ёй прысвечаны шэраг артыкулаў і кніга нарысаў «І зорнае неба над галавой…» (2013)&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;.

Прафесар [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] лічыць, што кніга Лаўрэша «Маламажэйкаўская царква» — не звыклы краязнаўчы нарыс: «Чым далей чытаеш, тым больш разумееш веліч і трагізм нашай мінуўшчыны… Пасля адкрыццяў, якія зрабіў аўтар кнігі, пра Мураванку можна складаць вершы і пісаць ледзь не дэтэктыўныя раманы. … Старонка за старонкай мы гартаем кнігу гісторыі Маламажэйкаўскай царквы даўжынёй у 500 год. Мы знаёмімся з падзеямі і людзьмі: уладальнікамі Мажэйкава, „калятарамі“ царквы (дабрадзеямі і самадурамі), са шматлікімі прэтэндэнтамі на сам храм і яго маёмасць, рэліквіі, землі. З дзяржаўнымі мужамі і мясцовымі чыноўнікамі, ад якіх залежаў лёс храма. Перад намі праходзіць цэлы шэраг прадстаўнікоў духоўнага саслоўя: ад вышэйшых царкоўных іерархаў да шараговых святароў. Дарэчы, Лаўрэш аднавіў імёны ўсіх настаяцеляў храма, пачынаючы з сярэдзіны XVII ст.»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=185226 «Пасля адкрыццяў, якія зрабіў Лаўрэш, пра Мураванку можна складаць вершы»] // nashaniva.by, 10.02.2017, 22:52&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе выйшла кніга «Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.». Прафесар [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначыў, што кніга «ў пэўным сэнсе ўнікальная. Гэта свайго роду хроніка мінулага Ліды, складзеная карэспандэнтамі шматлікіх газет і часопісаў, у якой адлюстравалася жыццё горада і наваколляў у першае саракагоддзе XX ст … [Кніга] дазваляе зазірнуць у малавядомыя старонкі гісторыі горада і наваколляў у апошнія гады існавання Расійскай Імперыі, у часы ваенных выпрабаванняў, якія працягваліся для Лідчыны доўгія 7 гадоў — з 1914 да 1921 года. Шмат месца ў кнізе займае хроніка горада міжваеннага перыяду, калі Ліда знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. Гэтыя старонкі прыцягваюць асаблівую ўвагу ў сувязі з тым, што ў ранейшыя часы гэты перыяд гісторыі звычайна адпраўлялі ў забыццё. Кніга заканчваецца падзеямі, у якіх адчувальны подых Другой сусветнай вайны…»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=203558 Гісторыя Лідчыны на старонках старых газет — выйшла даследаванне Лявона Лаўрэша] // nashaniva.by, 27.01.2018, 11:52&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе ў Варшаве ў выдавецтве Poligraf выйшаў пераклад «Шэпта …» на польскую мову. У польскім выданні гісторыя Ліды распавядаецца з 1921 да 1939 года і замест храналагічнага выкладання гісторыі горада, як у беларускай версіі, польская версія перапрацавана па тэматычным прынцыпе&lt;ref&gt;[https://www.bn.org.pl/download/document/1634544770.pdf Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodnik Bibliograficzny. Biblioteka Narodowa. Warszawa, 9—15 sierpnia 2021 r. Nr 32. S. 100.]&lt;/ref&gt;.

100-годдзю БНР прысвечана біяграфія генерала ад інфантэрыі і міністра абароны БНР [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]]. Хабілітаваны доктар з універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні [[Дарота Міхалюк]] у прадмове да кнігі, сярод іншага напісала: «На стагоддзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў рукі чытача патрапляе біяграфія генерала Кіпрыяна Кандратовіча … Вяртанне на старонкі гісторыі гэтай постаці адбылося дзякуючы пісьменніку і гісторыку Леаніду Лаўрэшу, які ўжо каля дваццаці гадоў даследуе лёс генерала і публікуе працы пра яго жыццё. Ягонай заслугай з’яўляецца адшуканне магілы генерала, пахаванага каля царквы ў Воранаве. … Праца мае высокую навуковую каштоўнасць, бо падмацавана дакументамі і добра напісана. … Аўтар не толькі з захапленнем праводзіць нас праз жыццё генерала Кіпрыяна Кандратовіча, але таксама дзеліцца з чытачом этапамі сваіх пошукаў і даследаванняў і паказвае, якой надзвычай захапляльнай можа быць праца гісторыка»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=210268 Кіпрыян Кандратовіч: генерал Расійскай імперыі, які падтрымаў БНР] // nashaniva.by, 28.05.2018, 15:21&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Лаўрэш Леанід, сакавік 2023..jpg|злева|міні]]

У 2020 г. выйшла кніга «Шпацыры па старой Лідзе». Доктар гістарычных навук [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] лічыць, што кніга гэта плён шматгадовай працы лідскага пісьменніка і краязнаўца Леаніда Лаўрэша, «працы архіўнай, гістарыяграфічнай, але таксама і даследчыцка-палявой, менавіта, апытання сталых жыхароў горада пра падзеі XX ст. Строга падыходзячы да справы, тут не зусім пасуе слова „краязнаўства“ як да кнігі, так і да яе аўтара, бо яно асацыіруецца з аматарствам. Больш дакладным будзе акрэсленне „рэгіянальная гісторыя“, бо мы маем выкладзенае ў папулярнай форме навуковае даследаванне. Кніга Лаўрэша — як вяршыня айсберга, менавіта яго частка, найбольш відочная і даступная для людскога ўспрымання. Па-за полем зроку застаецца „падводная“ частка — нашмат большая як па працягласці, так і па аб’ёму праробленай працы. Каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што яна ўяўляе сабой прадукт гістарычнага даследавання, даведзены да канцавой мэты — масавага чытача. Але яна — не прадукт масавай культуры. Напісаная добрай выразнай мовай ў апоры на грунтоўным крыніцазнаўчым і гістарыяграфічным падмурку — кніга прэзентуе культуру прафесійную»&lt;ref&gt;[http://pawet.net/ns/2020/08/%E2%84%96_08_(1471).html Аляксандар Краўцэвіч. &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot; Леаніда Лаўрэша // Наша слова № 8 (1471), 19 лютага 2020.]&lt;/ref&gt;.

Адзін з найстарэйшых беларускіх архітэктараў, кандыдат архітэктуры, дацэнт БНТУ, [[Юрый Нікадзімавіч Кішык| Кішык Ю. Н.]] які раней і сам працаваў архітэтарам горада Ліда, пісаў у сваёй рэцэнзіі на кнігу «Шпацыры па старой Лідзе»: &quot;Кнігу Леаніда Лаўрэша трэба чытаць некалькі разоў. Правільней сказаць - трэба не чытаць, а ўважліва вывучаць і асэнсоўваць цікавыя эпізоды горадабудаўнічай гісторыі Ліды. Я рабіў гэта з аднолькава вялікай цікавасцю, задавальненнем і ... прыкрасцю. Справа ў тым, што некалькі дзесяцігоддзяў таму я як выпускнік менскага палітэха працаваў у Лідзе архітэктарам горада, але тады належнай цікавасці да гісторыі горада не праявіў. А былі гэта 1960-я гады, і я мог быць больш актыўным сведкам, удзельнікам і нават летапісцам шматлікіх гістарычных працэсаў, якія разгортваліся ў краіне. Аднак менавіта такім пісьменнікам стаў Л. Лаўрэш. ... кніга надзвычай змястоўная, &quot;шматслойная&quot; і ўспрымаецца як шэраг партрэтаў аднаго і таго ж, здавалася б, знаёмага чалавека. Л. Лаўрэш дабіўся цікавасці чытачоў да кнігі краязнаўчага характару, выкарыстоўваючы спалучэнне рацыянальных спосабаў і вынаходлівых прыёмаў. Бо, усё ў канчатковым выніку зводзіцца да таго, што Л. Лаўрэш прыводзіць велізарны аб'ём &quot;здабытага&quot; ім жа багатага факталагічнага матэрыялу, малавядомага і зусім невядомага, прадстаўленага аднолькава цікава і ў кароткім тэксце, і ў змястоўных ілюстрацыях. Аднак вельмі важна, як адбіраюцца і як падаюцца падзеі і з'явы з гісторыі горада. Лепшыя фрагменты кнігі - тыя, у якіх чытачу як прыемнаму суразмоўцу не проста паведамляецца нейкі цікавы факт, а &quot;давяраецца&quot; яркі, нават у нейкай ступені таямнічы эпізод, ініцыяваны шпацырам па старой Лідзе. Наколькі ж цікавей становіцца аповед, калі адчуваеш асабістыя, эмацыйна афарбаваныя адносіны да эпізоду з боку аўтара, ды яшчэ і прыцягнутага для гэтай мэты знаёмага яму чалавека, які дзеліцца з намі сваімі непаўторнымі ўражаннямі і характэрнымі ўспамінамі! І тады не толькі раскрываюцца старонкі гісторыі старажытнай Ліды, але лёгка запамінаюцца яе персанажы, імёны, даты, нумары будынкаў, іх стылявыя асаблівасці і г. д.&quot;&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Кішык Ю. Н. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot; // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.]&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе Леанід Лаўрэш быў узнагароджаны граматай-падзякай ад Інстытута гісторыі НАН Беларусі «… за арганізацыю навукова-пошукавай работы і плённую працу на ніве краязнаўства».

У 2023 годзе ўзнагароджаны граматай-падзякай Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі «… за плённую літаратурную і краязнаўчую працу…».

У 2023 годзе выйшла кніга Леаніда Лаўрэша «Інстынкт пазнання». Аўтар прадмовы да гэтай кнігі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Святлана Лугаўцова, заўважыла: «Палітыка ў галіне адукацыі той ці іншай дзяржавы з’яўляецца ключавым фактарам, які вызначае яе дынаміку: прагрэсіўны рух або стагнацыю. Разам з тым пытанням развіцця адукацыі ў беларускай гістарыяграфіі традыцыйна надавалася менш увагі, чым аналізу палітычных і эканамічных праблем. Новая праца Леаніда Лаўрэша „Інстынкт пазнання“ ў значнай меры закрывае гэтую лакуну. У ёй паслядоўна разглядаецца гісторыя адукацыі ў Лідзе з сярэдзіны XVIII стагоддзя да канца 30-х гадоў ХХ стагоддзя»&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Лідскі летапісец. 2023. № 2(102). С. 34.]&lt;/ref&gt;.

Шэраг публікацый Л. Лаўрэша прысвечана рэчавым, вусным, пісьмовым і выяўленчым крыніцам рэгіянальнай гісторыі, у т.л. каменным магілам, камяням-следавікам, паданням, малюнкам, паштоўкам і фотаздымкам.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Таксама ён даследуе біяграфіі і дзейнасць вядомых ураджэнцаў Лідчыны, у т.л. звяртае ўвагу на забытыя і малавядомыя імёны. Апублікаваў шэраг біяграм і біяграфічных даследаванняў, у т.л. [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]], [[Яўген фон Гротэ дэ Буко|Яўгена фон Гротэ дэ Буко]], [[Дзіянісій Хлявінскі|Дзіянісія Хлявінскага]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], [[Францішак Нарвойш|Францішка Нарвойша]], [[Аляксандра Нарбут|Аляксандры Нарбут]], [[Цэзарый Каменскі|Цэзарыя Каменскага]], [[Віктар Басяцкі|Віктара Басяцкага]], [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобут-Адляніцкага]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольда Цэраскага]], [[Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў|Гаўрылы Ціхава]] і іншых.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Аўтар 21 кнігі (гл. спіс ніжэй) і каля 400 артыкулаў. Сталы аўтар газеты «Наша слова», часопіса «Лідскі летапісец», «Маладосць», «Гістарычны альманах» і розных навуковых зборнікаў.

Удзельнік многіх навуковых гістарычных канферэнцый і круглых сталоў, дзе выступае па лідскай тэматыцы&lt;ref&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23—24.&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі ==
Як заўважыла доктар гістарычных навук [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], краязнаўчымі даследаваннямі Л. Лаўрэш робіць значны ўклад у пашырэнне ведаў пра гісторыю Лідчыны, пазнанню яе месца і значнасці ў еўрапейскім гістарычным кантэксце&lt;ref name=&quot;МарозСН24&quot;&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 24.&lt;/ref&gt;.

У артыкуле пра Маламажэйкаўскую царкву на сайце «Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ», Леанід Лаўрэш характарызаваны як «…даследчык і пісьменнік, знакаміты краязнаўца Лідчыны і аўтар кнігі пра Маламажэйкаўскую царкву-крэпасць»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|title=Храм Раства Прасвятой Багародзіцы: з гісторыі старажытнай “Мураванкі”| access-date=2024-03-29}}&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя публікацыі ==
Паводле&lt;ref&gt;Спіс важнейшых публікацый… С. 24—26.&lt;/ref&gt;:

=== Кнігі ===
* Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне;] пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2026. — 744 с.
* Лаўрэш Л. Л.  [https://www.academia.edu/164650303/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_76_%D1%81 Фарны касцёл у Лідзе.] Издательские решения, 2026. — 76 с.
* Лаўрэш Л. Л. [https://independent.academia.edu/LLauresh Лідскі замак : Кароткая гісторыя.] Издательские решения, 2025. — 100 с.
* Lauresh L. [https://www.academia.edu/122186957/Leanid_Lauresh_Spacery_po_starej_Lidzie_Warszawa_Sowa_2023_340_s Spacery po starej Lidzie]. Warszawa: Sowa, — 2025. — 340 s.
* Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с.
* Lauresh L., Lauresh H. [https://www.academia.edu/143185397/Lauresh_L_Lauresh_H_Tam_gdzie_zatrzyma%C5%82_czas_si%C4%99_Historyczne_lidzkie_nekropolie_Warszawa_Sowa_2025_198_s Tam, gdzie zatrzymał czas się... Historyczne lidzkie nekropolie.] Warszawa: Sowa, 2025. — 198 s.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/143318905/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%92%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_60_%D1%81 Выхаванкі князёў Чартарыскіх з-пад Ліды.] Издательские решения, 2025. — 60 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. 
* Лаўрэш Л.  [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81 Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с.
* Лаўрэш Л., Лаўрэш Г. [https://www.academia.edu/124479815/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_222_%D1%81 Там, дзе спыніўся час… . Лідскія гістарычныя некропалі.] ГроКарДрук, — 2024. — 222 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/121536228/%D0%AF%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D1%83_XX%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0_%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%BE_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_150_%D1%81 Як горад Ліда ўвайшоў у ХХ стагоддзе. Пошта, чыгунка, кіно, электрычнасць і першыя аўтамабілі.] ГроКарДрук, — 2024. — 150 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/100869582/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_192_%D1%81 Інстынкт пазнання. Нарысы з гісторыі адукацыі ў горадзе Ліда.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2023. — 192 с.
* Lauresh L. [https://www.academia.edu/108954944/Leanid_Lauresh_Szept_po%C5%BC%C3%B3%C5%82k%C5%82ych_stron_Ziemia_Lidzka_w_zwierciadle_prasy_lat_1922_1939_Warszawa_Wydawnictwo_Poligraf_2021_338_s Szept pożółkłych stron. Ziemia Lidzka w zwierciadle prasy lat 1922—1939.] Warszawa: Wydawnictwo Poligraf, — 2021. — 338 s.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/78138036/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5 Шпацыры па старой Лідзе.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2020. — 342 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/39182685/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2018_154_%D1%81 Генерал, які дайшоў да Беларусі.] Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2018. — 154 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/36101118/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_2017_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_432_%D1%81 Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.] Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2017. — 432 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/34790331/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_114_%D1%81_%D1%96%D0%BB Маламажэйкаўская царква: гістарычны нарыс] / пад рэд. С. В. Марозавай. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2017. — 114 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85_1812_1831_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2016_244_%D1%81_%D1%96%D0%BB Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне.] Гродна: Юрсапрынт, — 2016. — 244 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862139/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%A8%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_2014_63_1_%D1%81_100_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_ Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца.] Мінск: Харвест, — 2014. — 63 с. (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры).
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/13120984/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F_2013_152_%D1%81 Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах.] Ліда: Лідская друкарня, — 2013. — 152 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «І зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі.] Мінск: Лімарыус, — 2013. — 266 с.
* Лаўрэш Л. Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк: Грэка-каталіцкая парафія Святамучаніка Язафата ў г. Полацку, — 2012. — 128 с.
* Лаўрэш Л. Генерал Кіпрыян Кандратовіч (Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі). Ліда, — 2007. — 43 с.
* Лаўрэш Л., Круцікаў У. Ліда на старых малюнках, паштоўках, фотаздымках. Ліда, — 2001. — 108 с.

==== Укладанне і пераклад ====
* [https://www.academia.edu/117827014/%D0%9BI%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D%D0%95_%D0%90%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%90_%D0%86_%D0%A7%D0%90%D0%A1_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_6_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2015_%D0%A1_68_165 АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6.] Укладальнікі: Леанід Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, — 2015. — 365 с.
* ''[[Міхал Шымялевіч|Шымялевіч Міхал.]]'' [https://www.academia.edu/122743668/%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2019_326_%D1%81 Збор твораў] / укл. Леанід Лаўрэш. Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2019. — 326 с.
* [https://www.academia.edu/122743731/_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D1%8E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_1905_1912_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%8F%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_2021_108_%D1%81 Закуй, закуй, зязюленька, рана… Анталогія беларускіх народных песень] / укл. Леанід Лаўрэш. Ліда. — 2021. — 108 с.
* [https://www.academia.edu/105522264/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2023_%D0%B3_%D0%9D%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_72_%D1%81 Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Этнаграфічны зборнік] / укл. Леанід Лаўрэш, Станіслаў Суднік. Ліда, — 2023. — 72 с.
* [https://www.academia.edu/125238447/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B7_%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%96_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_Ridero_2024_68_%D1%81 Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 74 с.
* Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения. — 2024. — 68 с.
* ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Корвін-Мілеўскі Гіпаліт]]''. [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, Издательские решения, — 2025. — 276 с.
* ''[[Юзаф Мацкевіч|Мацкевіч Юзаф]].'' [https://flibusta.is/b/857840 «Тут заўсёды было сэрца Вялікага Княства…»: Выбраныя артыкулы 1930-х гг.], 2025. — 136 с.
* ''[[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат.]] ''[https://www.academia.edu/142943930/%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%B7_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_90_%D1%81 Баруны]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 90 с.
* ''[[Станіслаў Мараўскі|Станіслаў Мараўскі.]]'' [https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8
* ''[[Станіслаў Лорэнц|Лорэнц Станіслаў.]]'' [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад. (пер. Леанід Лаўрэш)]. 2026. — 138 с.
* ''[[Ежы Хопен|Хопен Ежы.]]'' [https://www.academia.edu/161244111/%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D1%8B_%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E_1930_%D1%85_%D0%B3%D0%B3_2026_48_%D1%81 Выбраныя артыкулы : Пераклады некаторых тэкстаў 1930-х гг. (пер. Леанід Лаўрэш)] 2026. — 48 с.
* ''Пузыня Габрыэля.'' [https://www.academia.edu/166177166/%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%A3_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_1815_1843_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_284_%D1%81 У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў] / Габрыэля Пузыня. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2026. — 284 с. — ISBN 978-5-0069-9687-8
* [https://www.academia.edu/167595137/%D0%97%D1%8F%D0%BC%D0%BB%D1%8F_%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%83%D0%B6%D0%BE_%D0%BD%D0%B5_%D1%9E%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_XVIII_XIX_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%9E_%D0%B2%D0%B0_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_2026_368_%D1%81 Зямля, якой ужо не ўбачыш : Лідчына XVIII — XIX стагоддзяў ва ўспамінах] / сост. Леанід Лаўрэш. 2026. — 368 с.
* Лоранц Станіслаў. [https://www.academia.edu/170878654/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%84_%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%96%D1%86_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_XVIII_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_2026_74_%D1%81 Іаган Крыштаф Глаўбіц, віленскі архітэктар XVIII стагоддзя : Матэрыялы да біяграфіі і творчасці] / Станіслаў Лоранц.  2026. — 74 с.

=== Артыкулы ===
;2026
* [https://www.academia.edu/167154657/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Наш халаднік] // Наша слова.pdf. 13 траўня 2026.
* [https://www.academia.edu/166113881/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_8_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_15_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_22_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_29_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Маёнтак Гародна] // Наша слова.pdf. 1 красавіка 2026; 8 красавіка 2026; 15 красавіка 2026; 22 красавіка 2026; 29 красавіка 2026.
* [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf. 25 сакавіка 2026.
* Фарны касцёл у Лідзе // Наша слова.pdf. 21 студзеня 2026; 28 студзеня 2026; 4 лютага 2026.
;2025
* [https://www.academia.edu/145726608/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_53_209_31_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Гісторыя аднаго фотаздымка з ліпеня 1941 года] // Наша слова.pdf. 31 снежня 2025.
* [https://www.academia.edu/144641750/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2025_14_%D0%A1_198_213 Страчаная цывілізацыя: Гайцюнішкі і суседнія Падварышкі] // Новы Замак. 2025. № 14. С. 198–213.
* Кароткая гісторыя Лідскага замка // Наша слова.pdf. 16 ліпеня 2025; 23 ліпеня 2025; 30 ліпеня 2025; 13 жніўня 2025; 20 жніўня 2025; 27 жніўня 2025; 3 верасня 2025.
* Лідскія Нарбуты // Ад лідскіх муроў. 2025. № 11. Кн. 2. C. 348–412. 
* [https://www.academia.edu/143785027/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_35_191_27_%D0%B6%D0%BD%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2025 Лідская пісьменніца Каміла Юрэвіч з Нарбутаў] // Наша слова.pdf. 27 жніўня 2025.
* [https://www.academia.edu/130141549/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_26_182_25_%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2025 Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі] // Наша слова.pdf. 25 чэрвеня 2025.
* [https://www.academia.edu/128945425/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_17_173_21_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 З жыцця Мікалая Сапегі] // Наша слова.pdf. 21 красавіка 2025.
* [https://www.academia.edu/128343834/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_1920_30_%D1%8F_%D0%B3%D0%B3_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_168_19_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 Архітэктары Лідскіх будынкаў у 1920–30-я гг.] // Наша слова.pdf . 19 сакавіка 2025.

;2024
* [https://www.academia.edu/165499904/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_3_107_%D0%A1_68_80_2024_4_108_%D0%A1_76_80 Лісты Тэадора Нарбута да Аніцэта Рэніера] //  Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 68–80; Лідскі Летапісец. 2024. № 4. С. 76–80.
* Маёнтак Хацяновічы // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 16–24.
* Легенды Лідскага замка // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 8–15.
* Страчаная цывілізацыя: Бальценікі // Новы замак. 2024. № 13. С. 189–208.
* [https://www.academia.edu/165499854/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A9%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_120_124_2024_3_107_%D0%A1_63_67_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_4_108_%D0%A1_63_82 Яўстах Шалевіч і яго мемуары] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2(105–16). С. 120–124; 2024. № 3(107). С. 63–67; Лідскі Летапісец. 2024. № 4(108). С. 63–82.
* [https://www.academia.edu/124839625/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%94%D0%B0_240_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%B7_%D0%B4%D0%BD%D1%8F_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_31_74 Тэадор Нарбут: жыццяпіс без прэтэнзіі на паўнату. Да 240-годдзя з дня смерці гісторыка] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 31–74.
* [https://www.academia.edu/116989141/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_83_88 Першыя аўтамабілі і матацыклы на Лідчыне] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 83–88.
* [https://www.academia.edu/124839869/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XIX_%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_75_82 Лідскія цэрквы горада да пачатку XIX ст.] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 75–82.
* Вёска Гарні пад Лідай // Наша слова.pdf. 2024. 9 кастрычніка.
* Біскупы, датычныя горада Ліды // Наша слова.pdf. 2024. 24 ліпеня.
* [https://www.academia.edu/121873427/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%86%D1%8C_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%BE%D0%B4_III_%D0%A1%D1%88%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BA_3_Vilnius_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_2023_%D0%A1_41_50 Зразумець Адольфа Сегеня] // Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год III. Сшытак 3. Vilnius — Менск. 2023. С. 41-50.
* [https://www.academia.edu/121778067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_27_131_4_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2024 Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі] // Наша слова.pdf. 2024. 4 ліпеня.
* Уладзіслаў Абакановіч — лідскі краязнавец з першай генерацыі // Наша слова.pdf. 2024. 5 чэрвеня.
* [https://www.academia.edu/105950417/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_76_85 Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 76-85.
* [https://www.academia.edu/118875334/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%9F%D0%97%D0%91_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_18_59 КПЗБ у Лідзе] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 18-59.
* Легенды Лідскага замка // Наша слова.pdf. 2024. 2 траўня 2024; 2024. 8 траўня 2024.
* Першыя аўтамабілі на Лідчыне // Наша слова.pdf, 3 красавіка 2024.
* [https://www.academia.edu/114392021/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9C%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_1938_%D0%B3_%D1%96_%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%8F%D0%BC%D1%8E_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_42_46 Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце «Слова», 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям’ю Алаізы] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42-46.
* Цэрквы горада Ліды да пачатку XIX ст. // Наша слова.pdf. 2024. 28 лютага; 2024. 6 сакавіка.
;2023
* [https://www.academia.edu/108269067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_36_41 Дзе і што археолагам шукаць у Лідзе] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 36-41.
* Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70.
* [https://pawet.net/library/history/city_district/towns/razanka/%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Мястэчка Ражанка і касцёл у ім // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 47-55.]
* [https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 Страчаная цывілізацыя: маёнткі Стрэліца і Касцянёва з Паперняй на Лідчыне. Гістарычныя хронікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240420053938/https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 |date=20 красавіка 2024 }} // Новы замак. 2023. Выпуск. 12. С. 172—192.
* Лідчына ў XV ст. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 36-49.
* [https://www.academia.edu/104927634/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_2_102_%D0%A1_30_35 Лакалізацыя «Ліды Нарбута», першаснага паселішча на тэрыторыі нашага горада] // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 30-35.
* Лідскі ветраны млын // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 55-58.
* Святары Лідчыны розных канфесій у 1920-30-я гг. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 50-54.
* [https://www.academia.edu/111250992/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_49_101_6_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023_50_102_13_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023 Яўстах Тышкевіч, яго калекцыя і яго музей] // Наша слова.pdf. 2023. 6 снежня; 13 снежня.
* Юстын Нарбут // Наша слова.pdf. 2023. 25 кастрычніка.
* Ліда раскрывае таямніцы неахвотна: дзе і што шукаць у Лідзе // Наша слова.pdf . 2023. 18 кастрычніка.
* Лідскі след Уладзіслава Вярыгі // Наша слова.pdf. 2023. 16 жніўня.
* Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі // Наша слова.pdf. 2023. 9 жніўня; 16 жніўня 23 жніўня.
* Яшчэ раз пра «Ліду Тэадора Нарбута» // Наша слова.pdf. 2023. 25 ліпеня.
* [https://www.academia.edu/104507114/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3 Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г.] // Наша слова.pdf. 2023. 12 ліпеня.
* Пра лідскія ветраныя млыны // Наша слова.pdf. 2023. 7 сакавіка.
* Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf. 2023. 5 красавіка.
* Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Наша слова.pdf. 2023. 15 лютага.
* Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 43-60.
* Помнік па Алаізе Пашкевіч // Наша слова.pdf. 2023. 19 красавіка.
* Ражанка // Наша слова.pdf. 2023. 14 чэрвеня.
* Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 61-65.
* 260 гадоў бульбе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 21-23.
* Гарадское самакіраванне Ліды ў другой палове XIX ст.// Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 44-52.
* Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 42.
* Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 61-69.

;2022
* Уніяцка-праваслаўныя дыспуты ў п’есах школьных езуіцкіх тэатраў (першая палова XVII ст.) // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. Вып. 3. С. 175—178.
* Спіс былых сяброў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў // Нясвіжскія каеты. 2022. № 9. С. 18-23.
* Страчаная цывілізацыя: Маёнтак Вялікае Мажэйкава // Новы Замак. 2022. № 11. С. 206—228.
* Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. 2022. № 10. С. 478—490.
* Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2022. С. 39-45.
* Новае пра генерала Яўгена фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 28-29.
* Жалудок і палац Чацвярцінскіх // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 32-38.
* Лідскія Хрулі герба «Праўдзіч» // Герольд Litherland. 2022. № 23. С. 145—150.
* 260 гадоў беларускай бульбе // Наша слова.pdf. 2022. 9 лістапада.
* Лідскія камуністы ў данясеннях канфідэнта Чорнага (1932—1937) // Homo Historicus 2022. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Мінск, 2022. С. 200—218.
* Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 43-60.
* Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 61-69.
* Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 42.

;2021
* Шчучыншчына // Наша Слова. 2021. 27 студзеня.
* Адукацыя ў Лідзе, 1920-1930-я гады // Маладосць. 2021. № 2. С. 92-109.
* Кароткі ўспамін пра Ларысу Канчэўскую // Наша Слова. 2021. 24 сакавіка.
* Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. 2021. 14 красавіка.
* Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 18-28.
* Бальтазар Калясінскі, Аніцэт Рэніер і Каятан Дарашкеіч // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 37-44.
* Новае пра лепшага лідскага гісторыка XX ст. Міхала Шымялевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 15-17.
* Палац у Жалудку // Наша Слова. 2021. 15 ліпеня; 22 ліпеня.
* Дом інжынера Мінейкі ў Дзікушках // Наша Слова. 2021. 12 жніўня.
* Сяклюцкія і маёнтак Стрэліца на Лідчыне // Наша Слова. 2021. 9 верасня; 16 верасня.
* Архівы і зборы маёнткаў Ішчална і Вялікае Мажэйкава // XVI Гарадзенскія навуковыя чытанні «Скарбы гарадзенскіх калекцый». Гродна, 2021. С. 46-54.
* Маёнткі Касцянёва і Паперня // Наша Слова. 2021. 30 верасня; 7 кастрычніка; 14 кастрычніка; 21 кастрычніка.
* Фундатар Маламажэйкаўскай царквы Шымка Мацкавіч і яго нашчадкі // Беларусь у кантэксце еўрапейскай гісторыі: асоба, грамадства, дзяржава: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Янкі Купалы. Гродна: ГрДУ, 2021. С. 299—305.
* Пошта на Лідчыне // Маладосць. 2021. № 6. С. 97-104.
* Прыход у Мыто // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 19-29.
* Урады, ураднікі і старасты лідскія // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 30-54.
* Новае пра лідскі фарны касцёл, замак і абразы пэндзля Смуглевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 55-58.
* Прыход у Ракавічах // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 32-41.
* Стары дом паміж сучасным Ліцэем № 1 і Еўраоптам // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 74.
* Новае пра цэрквы Лідчыны ў другой палове XIX — першай палове XX стст. // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 42-51.
* Новае пра Тэадора Нарбута і яго сям’ю // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 52-59.
* Страчаная цывілізацыя. Гістарычныя хронікі: Маёнтак Ішчална // Новы замак. 2021. Вып. 10. С. 179—200.

;2020
* Надзеі і расчараванні протаіерэя Антона Сасноўскага // Наша Слова. 2020. 23 снежня; 30 снежня.
* «На жаль, у нас не водзяцца гэтыя звяркі…» Якая армія прынесла ў Беларусь тараканаў? // Наша Гісторыя. 2020. № 5. С. 89-91.
* Браніслаў Друцкі-Падбярэскі. Да 130-тых угодкаў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 19-20.
* Паўстанцы і маёнткі // Маладосць. 2020. № 9. С. 94-100.
* Зноў пра святароў і царкву ў Малым Мажэйкаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 21-31.
* Ксёндз Юзаф Бародзіч і яго успаміны, датычныя Ліды // Лідскі Летапісец, 2020. 1. С. 76-80.
* Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 246—248.
* Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 57-59.
* Маршалкі Лідскага павета // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 13-19.
* Бердаўка // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 20-30.
* Прыход у Лебядзе // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 31-45.
* Новае пра лідскі фарны касцёл і замак // Наша Слова. 2020. 3 чэрвеня.
* Лідчына ў XIV стагоддзі // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 14-32.
* Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 33-43.
* Другі Вацлаў Ластоўскі // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 20-21.
* Леанард Іваноўскі, тайны дарадца і ганаровы грамадзянін Ліды // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 72-79.
* Графіня Сафія Шуазёль-Гуф’е // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 18-19.
* Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 44-71.
* Краязнаўства ў Лідзе // Маладосць. 2020. № 4. С. 76-77.

;2019
* Эміграцыя ў Амерыку // Маладосць. 2019. № 1. С. 17-18.
* Адкуль у нас з’явіліся прусакі? // Наша Слова. 2019. 23 студзеня.
* Да 135-тых угодкаў нараджэння Антона Луцкевіча // Наша Слова. 2019. 6 лютага.
* Тэадор Нарбут у падзеях 1812 года // Наша Слова. 2019. 3 красавіка.
* Іван Дрозд — грамадскі дзеяч і навуковец // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 23.
* Пра Валеек з Галавічполя і газету «Свабода» // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 20-22.
* «Невядомая вайна» XVII ст. на Лідчыне і вакол яе // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 24-37.
* Амброзі Кастравіцкі // Наша Слова. 2019. 22 траўня.
* Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша Слова. 2019. 29 траўня.
* Бальтазар Калясінскі, лідскі паўстанец і сябар Тараса Шаўчэнкі // Наша Слова. 2019. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня.
* Юлія Шышкова з лідскіх Нарбутаў // Маладосць. 2019. № 6. С. 114—122.
* Ваколіца Ліды Вісманты // Наша Слова. 2019. 4 ліпеня.
* Апошні беларускі базыльянін XIX ст. // Наша Слова. 2019. 10 ліпеня.
* Яшчэ раз пра Летаўта // Наша Слова. 2019. 24 ліпеня.
* Алена Іваноўская // Маладосць. 2019. № 8. С. 20-33.
* Зноў пра апошняга беларускага базыльяніна а. Кірыла Летаўта // Наша Слова. 2019. 28 жніўня.
* Грэка-каталіцкі епіскап Галаўня // Наша Слова. 2019. 16 кастрычніка.
* Новае з гісторыі ўніяцкай царквы на Лідчыне: царква ў Дзікушках і прыватнаўласніцкія капліцы ў Вялікім Мажэйкаве і Красулях // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 37-40.
* Прыход у Радзівонішках // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 41-53.
* Астраномія ў Лукішскай турме // Наша Слова. 2019. 27 лістапада.
* Лідчына да XIV стагоддзя // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 16-34.
* Касцёл на крыві // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 8.
* Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі // Слонімскі край. 2019. № 10. С. 14-15; № 11. С. 12-14.
* Неаунія ў Дзікушскай царкве Лідскага павета ў 1925 г. // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Варшава, 2019. № 5. С. 78-90.
* Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 49-52.
* Пра Фелікса Стацкевіча. Да 140-годдзя з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 11-15.
* Сайту «Павет» — 20 гадоў // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 7.
* LIDA einst und jetzt // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 43-61.
* Сабакінцы // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 22-42.

;2018
* Генералы БНР // Наша Слова. 2018. 31 студзеня.
* Дом Юрыя Іваноўскага ў Галавічполі, пабудаваны па праекце архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага // Наша Слова. 2018. 2 траўня.
* Трошкі пра Кастуся Езавітава // Наша Слова. 2018. 16 траўня.
* Кастусь Езавітаў і Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да біяграфій // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 13-15.
* Лідская адукацыя на пачатку XX стагоддзя // Маладосць. 2018. № 10. С. 117—125.
* Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст. // Наша Слова. 2018. 14 лістапада.
* Яшчэ раз пра караля Андоры // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 37-50.
* Новае пра лідскую чыгунку // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 32-38.
* Прыход у Турэйску // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 20-28.
* Гісторык у высылцы: да біяграфіі Міхала Шымялевіча // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 136—139.
* Рок плывёт над Лидой (Воспоминания Владимира Крушевского) // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 254—256.
* Фелікс Стацкевіч // Наша Слова. 2018. 22 жніўня; 29 жніўня.
* Лідская чыгунка. Дакументальная аповесць // Маладосць. 2018. № 7. С. 120—139; № 9. С. 116—122.
* Іваноўскія і Валейкі // Наша Слова. 2018. 26 верасня.
* Лідскі дэкан — філамат, ксёндз Дзіянісі Хлявінскі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 7-10.
* Філамат Ануфры Петрашкевіч // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 11-16.
* Іншыя лідскія філаматы // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 16-17.
* Горад Ліда ў лёсе ксяндза Віктара Шутовіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 49-51.
* Новае пра Лідскія гарадскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 34-41.
* Гротэ дэ Буко ва ўспамінах Станіслава Іваноўскага // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 10-12.
* Пахаванне паўстанцаў 1863 г. каля былога фальварка Стрэліца на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 14-15.
* Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 22-40.
* Лідская павятовая 5-ці класная вучэльня ва ўспамінах Яўстаха Шалевіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 54-60.
* Новая інфармацыя пра крыж на магіле паўстанцаў 1863 г. каля Стрэліцы і іншыя народныя мемарыялы 1863 г. на Лідчыне // Наша Слова. 2018. 5 снежня.

;2017
* Савецкая, 27, 32, 34. Функцыяналізм // Лідская газета. 2017. 5 студзеня
* Вуліца Савецкая (Віленская, Сувальская) далей на поўнач // Лідская газета. 2017. 18 студзеня.
* Па старонках нашай гісторыі. Вуліца Савецкая каля перакрыжавання з чыгункай // Лідская газета. 2017. 1 сакавіка.
* Славойкі // Наша Слова. 2017. 12 красавіка.
* Лідская Тарбут-школа // Наша Слова. 2017. 10 траўня.
* Калона арханёла Рафаіла ў Жырмунах // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 38.
* Ліда да 1914 г. // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 46-70.
* Лідскі замак у 1891—1939 гг. // Лідская газета. 2017. 11 мая.
* Новае з гісторыі лідскай архітэктуры // Наша Слова. 2017. 14 чэрвеня.
* Паліцыя ў Лідзе // Лідская газета. 2017. 28 чэрвеня.
* 400-годдзе базыльянскай кангрэгацыі ў Нагародавічах // Наша Слова. 2017. 12 ліпеня.
* Грэка-каталіцкая парафія ў Нагародавічах // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 28-39.
* Вузкакалейныя чыгуначныя лініі вакол Ліды // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 40-45.
* З жыцця вуліцы Школьнай — сучаснай Кірава // Лідская газета. 2017. 19 ліпеня.
* Лідская павятовая вучэльня // Маладосць. 2017. № 7. С. 125—132.
* Выган — раён горада // Лідская газета. 2017. 6 ліпеня.
* Генерал К. А. Кандратовіч ў 1916—1917 гг. // Наша лова. 2017. 3 жніўня.
* Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // Наша Слова. 2017. 30 жніўня.
* Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. 2017. 6 верасня.
* «Абрусіцелі» і дзяцінства генерала Кіпрыяна Кандратовіча // Наша Слова. 2017. 6 верасня.
* Алена Скінадар з Іваноўскіх // Наша Слова. 2017. 20 верасня.
* Лідскія кінатэатры // Маладосць. 2017. № 11. С. 95-104.
* Генерал Кандратовіч і БНР // Наша Слова. 2017. 11 кастрычніка; 18 кастрычніка.
* Грамадскі дзеяч і навуковец Іван Дрозд // Наша Слова. 2017. 25 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч у Парыжы // Наша Слова. 2017. 1 лістапада.
* Лідскія друкарні // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 14-16.
* Школа № 1 // Лідская газета. 2017. 15 лістапада.
* Браніслаў Друцкі-Падбярэскі // Наша Слова. 2017. 20 снежня.
* Кнігі цэркваў Лідчыны ў XVIII ст. // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 17-19.
* Прыход ў Зблянах // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 30-48.
* Славойкі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 39-40.
* Тарбут-школа ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 41-42.
* Прыход у Орлі. // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 22-38.

;2016
* Загадкі Тарноўскага палаца // Лідская газета. 2016. 13 студзеня.
* Кароль Андоры // Лідская газета. 2016. 20 студзеня.
* Старыя дамы на карце нашага горада // Лідская газета. 2016. 3 лютага.
* Мінская электрастанцыя // Маладосць. 2016. № 1. С. 108—113.
* Яшчэ раз пра генерала фон Гротэ дэ Буко // Наша Слова. 2016. 23 сакавіка.
* Яўрэі Ліды // Маладосць 2016. № 4. С. 141—154.
* Старыя дамы на карце нашага горада. На поўнач ад замка — вучылішча // Лідская газета. 2016. 27 красавіка.
* 700-годдзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі // Наша Слова. 2016. 4 траўня.
* Пошта ў стылі канструктывізму // Звязда. 2016. 7 чэрвеня.
* На поўнач ад замка — аўтавакзалы Ліды // Лідская газета. 2016. 15 чэрвеня.
* Падарожжа па старых вуліцах // Лідская газета. 2016. 20 ліпеня.
* Лідская гарадская электроўня, 1916—1939 // Маладосць. 2016. № 7. С. 131—139.
* Кінематограф у Лідзе. Кінатэатр «Эдысан» // Лідская газета. 2016. 3 жніўня.
* Дом Віленская, 19 і далей на поўнач // Лідская газета. 2016. 24 жніўня.
* Цікавы лёс дома № 16 па вуліцы Савецкай // Лідская газета. 2016. 14 верасня.
* Прыход у Дзікушках // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 15-29.
* Насупраць сённяшняй Савецкай, 16 // Лідская газета. 2016. 21 верасня.
* Купецкая гімназія. Якой яна была? // Лідская газета. 2016. 5 лістапада.
* Міхал Шымялевіч. Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 45-58.
* Дом па вуліцы Савецкай, 26 і вакол яго // Лідская газета. 2016. 16 лістапада.
* Лідскі піярскі калегіум // Маладосць. 2016. № 11. С. 120—130.
* Хто і для якіх мэтаў будаваў дом № 23 па вуліцы Савецкай і «дом з калонамі» // Лідская газета. 2016. 30 лістапада.
* 13 траўня 1901 г. нарадзіўся Вітольд Пілецкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 15-19.
* Лідскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 38-60.
* 100 гадоў Лідскай гарадской электрастанцыі // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 10-12.
* Парафіяне Лідскай, Дзікушкай, Маламажэйкаўскай і Жыжмянскай грэка-каталіцкіх цэркваў у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 26-40.
* Ян Карловіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3&amp;nbsp;°C. 11-13.
* Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 15-16.
* Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 20-25.
* Горад Яго Каралеўскай Мосці Ліда ў другой палове XVII і ў XVIII стагоддзях // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 28-51.

;2015
* Лідчына ў 1924—1929 гг. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2015. № 1. С. 51-67; № 2. С. 26-65.
* Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць. 2015. № 2. С. 148—153.
* Лідскія могілкі // Наша Слова. 2015. 13 траўня.
* Людвік Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105.
* Уніяцкі святар Адам Плаўскі // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 125—132.
* Пра Міхала Шымялевіча: Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 133—165.
* Пра што гавораць помнікі каля Ходараўцаў // Лідская газета. 2015. 24 чэрвеня.
* Больш за 130 гадоў таму праз Ліду прайшоў першы цягнік // Лідская газета 2015. 12 жніўня.
* Па справе першай беларускай школы… // Звязда. 2015. 25 жніўня.
* Пачаткі беларускамоўнай адукацыі на Лідчыне // Наша Слова. 2015. 26 жніўня.
* Штодзённае жыццё павятовага горада Ліда ў 1915—1918 гадах. Паводле віленскай беларускай газеты «Гоман» // Маладосць. 2015. № 8. С. 132—140.
* 110 гадоў таму, выйшла першая кніга па гісторыі нашага горада // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 12.
* Лідчына ў люстэрку прэсы, 1930—1935 гг. // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 45-84.
* Будынак вясковай школкі будавалі самі сяляне // Лідская газета. 2015. 2 верасня.
* Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Наша Слова. 2015. 14 кастрычніка.
* Другі Вацлаў Ластоўскі // Наша Слова. 2015. 11 лістапада.
* Народная паэзія Багушэвіча // Звязда. 2015. 22 снежня.
* 100 гадоў першай беларускай школе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 7-9.
* Распаўсюд вершаў Багушэвіча на Лідчыне пры канцы XIX-га ст. // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 20-21.
* Рэнерты ў Лідзе // Лідскі Летапісец 2015. № 4. С. 22.
* Выбітныя манахі-базіліяне часоў ліквідацыі ўніі // Biuletyn Historii Pogranicza. 2015. № 15. С. 65-89.

;2014
* Ліда на старых выявах. Вуліцы Крывая і Замкавая // Лідская газета. 2014. 25 студзеня.
* Генерал Яўген фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 59-64.
* Лідчына да 1914 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 30-58.
* Датаванне пабудовы царквы ў Малым Мажэйкаве // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 40. Białystok,, 2013. № 40. С. 226—232.
* Маламажэйкаўскі святар айцец Леў Савіцкі // Маладосць. 2014. № 1. С. 120—129.
* Генерал Кандратовіч: два імгненні вечнасці // Наша Слова. 2014. 19 сакавіка.
* Ліда на старых выявах. На Выгане вырасла Вялікая Ліда // Лідская газета. 2014. 12 красавіка.
* Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // Наша Слова. 2014. 7 траўня; 14 траўня; 21 траўня.
* Багушэвіч на Лідчыне пры канцы 19-га ст. // Наша Слова. 2014. 4 чэрвеня.
* Першая Сусветная і Ліда // Маладосць. 2014. № 7. С. 92-98.
* Ліда перад паўстаннем 1863 года // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 3. Рыга, 2014. С. 63-85.
* Адукацыя ў Лідзе ў першай палове XX стагоддзя // Лідская газета. 2014. 15 ліпеня.
* Водгук ваенных падзей у Лідзе // Лідская газета. 2014. 29 ліпеня.
* Горад на старых выявах. Установы горада // Лідская газета. 2014. 9 верасня.
* Горад на старых выявах. Фарны касцёл // Лідская газета. 2014. 16 верасня.
* 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Наша Слова. 2014. 24 верасня.
* Ліда ў 1936—1939 гг. // Лідскі Летапісец. 2014. № 2. С. 25-94.
* Прафесар Баброўскі і скасаванне ўніяцкай царквы // Наша Слова. 2014. 9 ліпеня.
* Уладзіслаў Абрамовіч // Наша Слова. 2014. 1 кастрычніка.
* «Народ, які абуджаецца, не патрабуе нянек» // Звязда. 2014. 4 лістапада.
* «Лідская рэвалюцыя» 1936 года // Arche. 2014. № 7-8. С. 318—333.
* Кароль Андоры з-пад Ліды // Маладосць. 2014. № 10. С. 114—125.
* Ліда ад пачатку Першай сусветнай вайны да нямецкай акупацыі // Лідская газета. 2014. 22 лістапада.
* Жыццё дала… чыгунка // Звязда. 2014. 30 снежня.
* Лідчына ў люстэрку прэсы, 1913—1923 // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 37-81.
* 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 9-10.
* Рэдактар — краязнавец. 105 гадоў з дня нараджэння Ўладзіслава Абрамовіча // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 22-25.
* Тодар Нарбут — папулярызатар найноўшых дасягненняў прыродазнаўства // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 12-13.
* «Лідская рэвалюцыя» 1936 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 47-62.
* Лідскія цэрквы да 1939 г. // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 63-79.
* Жыццё святара Адама Плаўскага // Актуальныя праблемы гістарычнай навукі і адукацыі: зб. навук. арт. Гродна, 2014. С. 54-64.

;2013
* Паўстанне 1863 года на Лідчыне. Перад паўстаннем // Лідскі Летапісец. 2013. № 1. С. 40-58.
* Ліда на старых выявах. Замак у 1915—1918 гг. // Лідская газета. 2013. 5 студзеня; 12 сакавіка.
* Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік у XVIII стагоддзі // Через гендерное равенство — к участию в общественной и политической жизни общества: материалы II Республиканской научн.-практ. конф. 15 июня 2012 г. / Мозырь, 2012. С. 177—179.
* Каменныя магілы і камяні-следавікі Лідчыны. // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 1. Мінск, 2013. С. 34-41.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Перад паўстаннем // Наша Слова. 2013. 23 студзеня; 30 студзеня; 6 лютага; 13 лютага; 20 лютага.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Наша Слова. 2013. 13 сакавіка; 20 сакавіка; 27 сакавіка; 3 красавіка; 10 красавіка
* Яўген фон Гротэ дэ Буко — першы кіраўнік беларускага руху ў Лідзе // Наша Слова. 2013. 20 сакавіка
* Гайцюнішкі // Маладосць 2013. № 2. С. 114—118.
* Фарны касцёл у Лідзе: да 690-годдзя заснавання Ліды // Наша вера. 2013. № 4. С. 12-15.
* Пасля паўстання // Паўстанне 1863 г. на Беларусі і Кастусь Каліноўскі. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (Менск, 23 сакавіка 2013 г.). Мінск, 2013. С. 5-12.
* Горад на старых выявах. Замак у 1920—1930 гадах // Лідская газета. 2013. 18 красавіка
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Заканчэнне, вынікі і наступствы // Наша Слова. 2013. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня.
* Ліда на старых выявах. Рыначная плошча // Лідская газета. 2013. 8 чэрвеня; 5 ліпеня.
* Вайна 1812 г. на Лідчыне // Мірскі замак у кантэксце падзелаў Рэчы Паспалітай і вайны 1812 г. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (г.п. Мір, 16 чэрвеня 2012 г.). Мінск, 2013. С. 127—141.
* Ліда на старых выявах. Вуліца Віленская (зараз — Савецкая) // Лідская газета. 2013 20 ліпеня; 8 жніўня.
* Жыццё павятовага горада Ліда ў 1906—1912 гг.: па матэрыялах віленскіх газет «Kurier Litewski» і «Kurier Wilenski» // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Т. 2. Kaunas, 2013. С. 95-97.
* Калантаі і Зельзін // Маладосць. 2013. № 7. С. 124—131.
* Віктар Басяцкі // Наша Слова. 2013. 21 жніўня.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 48-73.
* Калонія дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 74-78.
* Сябар ТБШ Міхал Шымялевіч // Наша Слова. 2013. 18 верасня.
* Ліда на старых выявах. Вуліца Каменская (зараз — Ленінская): якой яна была? // Лідская газета. 2013. 3 кастрычніка; 12 лістапада.
* Царква ў Мураванцы // Лідскі Летапісец. 2013. № 3. С. 75-103.
* Пра галоўнага лідскага боўдзілу XX ст. // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 73-74.
* Лідскія касцёлы. Фарны касцёл, касцёл Піяраў, Кармеліцкі касцёл // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 36-54.
* Род Путкамераў // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. 2013. С. 302—313.

;2012
* Размова са старым шляхціцам // Наша Слова. 2012. 18 студзеня; 25 студзеня; 1 лютага; 8 лютага; 15 лютага.
* Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100.
* Касцёл у Начы // Наша Слова. 2012. 4 красавіка.
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 1. С. 30-39.
* Размова са старым шляхціцам // Лідскі Летапісец. 2012. № 2. С. 51-61.
* Сляды герояў Шэкспіра ў Беларусі і на Лідчыне // Лідская газета. 2012. 10 красавіка
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 10 траўня; 16 траўня.
* Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 13 чэрвеня; 20 чэрвеня; 27 чэрвеня; 4 ліпеня 2012.
* Таямнічыя замкі Лідчыны // Маладосць. 2012. № 6. С. 97-100.
* Вітольд Карлавіч Цэраскі // Гістарычны альманах. Т. 17. 2011. С. 101—124.
* Пагадненне 1392 г. у Востраве пад Лідай // Лідская газета. 2012. 11 верасня.
* След старадаўняга палаца ў Дайнаве // Лідская газета. 2012. 6 кастрычніка.
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Сучасны стан беларускага краязнаўства і валанцёрскі рух. Матэрыялы Рэспубліканская навукова-практычнай канферэнцыі 16 красавіка 2012 г. Мінск, 2012. С. 173—186.
* Ліда на старых выявах // Лідская газета. 2012. 1 лістапада.
* Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік // Лідская газета. 2012. 13 лістапада
* Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 3. С. 29-48.
* Цэзары Каменскі // Наша Слова. 2012. 14 лістапада; 2012. 21 лістапада.
* Ліда на старых выявах. Замак на пачатку XX ст. // Лідская газета. 2012. 15 снежня.
* Пачатак будаўніцтва гімназіі імя гетмана Караля Хадкевіча ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2012. № 4. С. 32-36.

;2011
* Антоні Гарэцкі: забыты паэт // Наша Слова. 2011 2 лютага.
* Funkcjonalizm w lidzkiej architekturze // Ziemia Lidzka. 2011. № 2.
* Паўстанне 1830—1831 гг. // Наша Слова. 2011. 11 траўня; 18 траўня; 25 траўня; 1 чэрвеня; 8 чэрвеня.
* Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны // Наша Слова. 2011. 6 ліпеня.
* Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова. 2011. 14 верасня; 21 верасня.
* «Жыў аднойчы рыцар…», або сляды герояў Шэкспіра ў старажытнай Беларусі // Маладосць. 2011. № 9. С. 121—126.
* След вялікай каметы 1811 г. у сусветнай культуры // Роднае слова. 2011. № 10. С. 88-92.
* Антоні Гарэцкі — забыты паэт // Ад Лідскіх муроў. № 7. 2011. С. 194—200.
* Нагародавічы // Наша Слова. 2011. 7 снежня.
* Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6-16.
* Крыніцы для вывучэння гісторыі калоніі дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база: зб. навук. арт. Гродна, 2011. С. 362—366.
* Дайноўскі і Радуньскі замкі гістарычнай Лідчыны. Нататкі краязнаўцы // Румлёўскія старонкі: Помнікі гісторыі, прыроды і культуры паміж турыстычнай прывабнасцю і навуковай цікавасцю: матэрыялы IV адкрытай рэгіян. навук.-практ. канф. па праблемах рэгіяналістыкі і краязнаўства «Румлёўскія чытанні» (Гродна, 18 лют. 2011 г.). Гродна, 2011. С. 39-45.
* Паўстанне 1830—1831 гг. Да 180-х угодкаў // Лідскі летапісец. 2011. № 4. С. 18-28.

;2010
* Лідская Дайнова // Наша Слова. 2010. 2 чэрвеня.
* Ксёндз Дзіянісій Хлявінскі, філамат // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы). 2010. С. 172—175.
* Радуньскі замак // Наша Слова. 2010. 23 чэрвеня.
* Каменныя магілы Лідчыны // Наша Слова. 2010. 15 ліпеня.
* Камяні-следавікі Лідчыны // Наша Слова. 2010. 1 верасня; 8 верасня.
* Капліца на Лідскім чыгуначным вакзале // Наша Слова. 2010. 13 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да жыцця // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 2. 2010. С. 81-105.
* Літоўскія прыгоды шэксьпіраўскіх пэрсанажаў // ARCHE. 2010. № 10. С. 145—156.
* Прамысловасць горада Ліда ў 1920-30-я гг. // Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі ў XIX — пачатку XXI ст.: зб. навук. арт. Гродна, 2010. С. 181—188.

;2009
* Марцін Пачобут-Адляніцкі // Наша Слова. 2009. 4 сакавіка; 11 сакавіка.
* Занатоўкі да біяграфіі міністра БНР генерала Кандратовіча // Наша Слова. 2009. 1 красавіка.
* Скасаванне уніі на Лідчыне // Царква. 2009. № 1.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч. 150 гадоў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2009. № 1-2. С. 24-27.
* Ян Снядэцкі // Наша Слова. 2009. 20 траўня; 2009. 27 траўня; 3 чэрвеня.
* Вітольд Карлавіч Цэраскі. Да 160-тых угодкаў з дня нараджэння // Наша Слова. 2009. 22 ліпеня; 29 ліпеня; 5 жніўня; 12 жніўня; 19 жніўня.
* Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч // Наша Слова. 2009. 25 лістапада; 2 снежня; 9 снежня; 16 снежня; 23 снежня.
* Гараджанін эпохі Асветніцтва (Францішак Нарвойш) // Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў. Гродна, 2009. С. 208—214.
* Ліквідацыя грэка-каталіцкай царквы на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 1. Гродна: ГрДУ, 2009. С. 333—339.
* Царква ў Дзікушках на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 2. Гродна : ГрДУ, 2009. С. 311—316.
* Ян Снядэцкі (1756—1830) — навуковец і асветнік гістарычнай Літвы // Гістарычны альманах. Т. 15. 2009. С. 75-88.
* Аляксандра Нарбут з Ліды — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // 3-я Нефёдаўскія чытанні. Беларускае мастацтва: гісторыя і сучаснасць. ВКЛ у гісторыі Беларусі. Т. III. Мінск. 2009. С. 120—124.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада: матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44-48.

;2008
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Граф Дэрбі // Наша Слова. 2008. 30 ліпеня; 6 жніўня.
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Генры Персі Хотспур // Наша Слова. 2008. 27 жніўня.
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Джон Бафорт // Наша Слова. 2008. 15 кастрычніка.
* У пошуках знакамітага Вострава //Лідская газета. 2008. 11 лістапада.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Пачатак // Наша слова. 2007. 2 траўня.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Заканчэнне // Наша слова. 2007. 13 чэрвеня.
* Крэскі да біяграфіі генерала К. Кандратовіча // Наша слова. 2007. 10 кастрычніка.
* Астранамічная абсерваторыя ў Гародні // Наша Слова. 2008. 16 студзеня.
* Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша Слова. 2008. 27 лютага.
* Аляксандра Нарбутоўна, лідзянка — акадэмік Берлінскай акадэміі // Наша Слова. 2008. 9 красавіка
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Гістарычны альманах. 2007. Т. 13. С. 109—118.

;2000—2007
* Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka. 2007. № 2.
* Каталіцкае Свята Божага нараджэння ў Лідзе // Наша слова. 2006. 27 снежня.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Лідскі летапісец. 2005. № 4. С. 12-26.
* Паданні вёскі Бабры // Наша Слова. 2005. 17 жніўня.
* Гісторыя парафіі ў Ішчалне. 490 гадоў Ішчалнянскай парафіі // Наша Слова. 2005. 15 чэрвеня.
* Гайцюнішкі // Наша Слова. 2005. 19 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч на службе БНР // Наша Слова. 2004. 17 сакавіка.
* Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква у Лідзе і Лідскім павеце // Наша слова. 2003. 26 лістапада.
* Міністр БНР, генерал Кіпрыян (Цыпрыян) Кандратовіч // Наша слова. 2002. 10 сакавіка; 17 сакавіка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Спадчына. 2002. № 1. С. 161—166.
* Лідзяне XX стагоддзя // Лідскі летапісец. 2002. № 2. С. 9-11.
* Lidzianie XX wieku // Ziemia Lidzka. 2001. № 1.
* Kościół greko-katolicki w Lidzie i Ziemi Lidzkiej // Ziemia Lidzka. 2001. № 1.
* Мажэйкаўскія сядзібна-паркавыя комплексы // Спадчына. 2001. № 1-2. С. 206—212.
* Архітэктура Лідчыны. Готыка // Лідскі Летапісец. 2000. № 3. С. 32-34.
* Камень-следавік ў в. Бабры // Лідскі Летапісец. 2000. № 1. С. 24.
* Сонечны гадзіньнік у в. Ішчална // Спадчына. 2000. № 2. С. 139—141.
* Сонечны гадзіньнік у вёсцы Ішчална // Лідскі Летапісец. 1999. № 4. С. 21.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* «Павет» Леаніда Лаўрэша // Лідскі летапісец. — 2001. — № 3. — С. 1.
* Лявон Лаўрэш, рэдактар аднаго з найбольш грунтоўных краязнаўчых сайтаў «Pawet» // Наша слова. — 2008. — 27 лютага.
* ''Суднік С.'' Лідскія беларускамоўныя сайты // Наша слова. — 2008. — 10 снежня.
* Леаніду Лаўрэшу — 50 // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 1
* ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Марозава С. В.]]'' [http://pawet.net/ns/2013/09/%E2%84%96_09_%281108%29.html#_Toc349758332 Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша] // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 7.
* ''Марозава С. В.'' Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша // Лідская газета. — 2013. — 28 лютага. — С. 4.
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Сфера навуковых зацікаўленняў лідскага краязнаўца Леаніда Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 23—24.
* [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Спіс важнейшых публікацый Л. Л. Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 24—26.
* ''Чэмер М.'' [http://nastgaz.by/?p=3487 Астраномія — навука светапоглядная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140729014233/http://nastgaz.by/?p=3487 |date=29 ліпеня 2014 }} // Настаўніцкая газета. — 2013. — 20 мая.
* ''Шчарбачэвіч Ніна.'' [http://zviazda.by/wp-content/uploads/2014/09/30ver-15.indd_.pdf Леанід Лаўрэш: «Кожная знаходка — нагода для радасці»] // Звязда № 185 (27795) 30 верасня 2014 г.
* [https://www.livelib.ru/review/815259-vandalin-shukevich-belaruski-arheolag-i-krayaznatsa-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. «Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца» — рецензия elefant] // livelib.ru — 2017. — 29 мая.
* {{Cite web|url=http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|title=Он не представляет своей жизни без истории и литературы — Лидское телерадиообъединение|website=web.archive.org|date=2018-06-10|access-date=2024-04-26|archive-date=10 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610031555/http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|url-status=bot: unknown}} // Ліда-ТБ
* ''Ціхаміраў Андрэй''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83__%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Абуджэнне рэгіянальнай гісторыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226145603/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83:_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |date=26 лютага 2020 }}. Рэцэнзія на кнігу «Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне». — 2018. — 3 красавіка.
* ''Сяргей Чыгрын''. [https://czasopis.pl/ljeanid-lauresz-haczu-realizavac-raniej-zadumanaje/ Леанід Лаўрэш: «Хачу рэалізаваць раней задуманае…»] // Czasopis. — 2019. — № 9(327). — С. 16—18.
* ''Сяргей Чыгрын''.  Гісторыка-краязнаўчы сайт «Павет» працуе 20 гадоў {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171039/https://www.racyja.com/kultura/gistoryka-krayaznauchy-sajt-pavet-p/ |date=6 красавіка 2023 }}
*  Героі Шэксьпіра ў Лідзкім замку. 9 будынкаў аднаго з найстарэйшых гарадоў Беларусі 
* Краўцэвіч Аляксандр. «Шпацыры па старой Лідзе»: выдатны дапаможнік для турыстаў і даследчыкаў!
* ''Комягина Ольга''  Небанальная история Лиды. Как связаны Петр I и тараканы, «непатрэбныя» туалеты и министр {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200526073143/https://news.tut.by/culture/674768.html |date=26 мая 2020 }} // TUT.BY
* ''Трефилов Сергей'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/0077/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B5.html Секреты улицы Советской в Лиде: Своя «Американка», Фарный костел с соломенной крышей и казино] // Комсомольская Правда
* [http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze Шпацыры па старой Лідзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200306091737/http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze |date=6 сакавіка 2020 }} // Маладосць
* Что пишут лидские авторы и где их почитать: Леонид Лавреш // Принёманские вести. — 2022. — 3 марта. — С. 4.
* [https://www.livelib.ru/review/2997811-shpatsyry-pa-staroj-lidze-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. Шпацыры па старой Лідзе — рецензия Osman_Pasha] // livelib.ru — 2022. — 1 кастрычніка.
* ''Марозава С. В.'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5/%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%83_-_60_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E.html Леаніду Лаўрэшу — 60 гадоў // Наша слова.pdf № 9 (61), 1 сакавіка 2023.]
* ''Чыгрын Сяргей''. Плён працы Леаніда Лаўрэша // Краязнаўчая газета. 2023. 3 сакавіка.
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/98903404/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A1_%D0%92_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_64_%D1%81 Людзі культуры Гродзеншчыны: Леанід Лаўрэш.] — Гродна : ЮрСаПрынт, 2023.
* ''Чыгрын Сяргей''. Кніга, прысвечаная лідскаму краязнаўцу // Краязнаўчая газета. № 25(942), ліпень 2023.
* {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛАЎРЭШ Леанід Лявонцьевіч|146—147}}
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Пра Леаніда Лаўрэша. 60 гадоў з дня нараджэння] // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 27-43.
* [https://www.academia.edu/127871351/%D0%9E%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8_2024_17_1304_25_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A1_1_4 От солнечных часов до многочисленных открытий в истории нашего города: путь лидского исследователя Леонида Лавреша] // Принемансие вести. — 2024. — 25 апреля. — С. 1; 4.
* ''Суднік Станіслаў''. Вынік шматгадовай працы // Наша слова.pdf № 42 (146), 16 кастрычніка 2024.
* ''Грынкевіч Яраслаў''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5_3c/%D1%81%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5.html Сустрэча з пісьменнікам у роднай школе] // Наша слова.pdf № 48 (152), 27 лістапада 2024.
* ''Зенюкевіч Тамара''. [https://www.academia.edu/145813034/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0_%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_210_6_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 'Чарговая гісторыя, сабраная па дробках'. Сустрэча з лідскім пісьменнікам]{{Недаступная спасылка}} // Наша слова.pdf № 1 (210), 6 студзеня 2026.
* ''Штых Ала''. [https://www.academia.edu/146240043/%D0%A8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_3_212_21_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 Сустрэча з пісьменнікам у лідскай кавярні 'Моманты'] // Наша слова.pdf № 3 (212), 21 студзеня 2026.
* ''Кішык Ю. Н.'' [https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot;] // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.
*[https://www.radiomaria.by/news/2650-shto-pachytats-farny-kastsjol-u-lidze Радыё Марыя. Што пачытаць? &quot;Фарны касцёл у Лідзе&quot;]

== Спасылкі ==


{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лаўрэш Леанід Лявонцьевіч}}
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>mk74ju5k5x810kywfgsw0t4xw3k0nwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167657</id>
    <revision>
      <id>5172288</id>
      <parentid>4758752</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13263" sha1="kuxr8y92avyewwrfo6vhyrcwoyybjs9" xml:space="preserve">{{Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012}}
Спаборніцтвы па [[Цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летніх Алімпійскіх гульнях 2012]] праходзілі з [[28 ліпеня]] па [[8 жніўня]]. Было разыграна 15 камплектаў узнагарод. Падчас спаборніцтваў было ўсталявана 8 [[Сусветныя рэкорды ў цяжкай атлетыцы|сусветных рэкордаў]].

== Медалі ==

=== Агульны залік ===
&lt;small&gt;('''Тлустым''' вылучана самая найбольшая колькасць медаляў у сваёй катэгорыі; прымалая краіна таксама вылучана)&lt;/small&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! colspan=5 style=&quot;border-right:0px;&quot;;| '''Агульная колькасць медаляў'''
| style=&quot;border-left:0px&quot;; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
|-
!Месца !! Краіна!!bgcolor=&quot;gold&quot;| Золата!!bgcolor=&quot;silver&quot;| Срэбра!!bgcolor=&quot;cc9966&quot;| Бронза!! Усяго
|- align=center
| 1
| align=left|{{CHN}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |5
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |2
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |0
|7
|- align=center
| 2
| align=left|{{Краіна АГ|KAZ|летніх|2012}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |4
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |0
|4
|- align=center
| 3
| align=left|{{Краіна АГ|PRK|летніх|2012}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |3
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|4
|- align=center
| 4
| align=left|{{IRI}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |1
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |2
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
| 4
|- align=center
| 5
| align=left|{{POL}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |1
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|2
|- align=center
| 5
| align=left|{{UKR}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |1
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
| 2
|- align=center
| 7
| align=left|{{RUS}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |5
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|6
|- align=center
| 8
| align=left|{{ROU}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |1
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|2
|- align=center
| 8
| align=left|{{INA}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |1
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|2
|- align=center
| 10
| align=left|{{TPE}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |1
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |0
|1
|- align=center
| 10
| align=left|{{Краіна АГ|JPN|летніх|2012}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |1
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |0
|1
|- align=center
| 10
| align=left|{{Краіна АГ|THA|летніх|2012}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |1
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |0
|1
|- align=center
| 10
| align=left|{{COL}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |1
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |0
|1
|- align=center
| 14
| align=left|{{Краіна АГ|BLR|летніх|2012}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |2
|2
|- align=center
| 14
| align=left|{{MDA}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |2
|2
|- align=center
| 16
| align=left|{{AZE}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|1
|- align=center
| 16
| align=left|{{CAN}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|1
|- align=center
| 16
| align=left|{{CUB}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|1
|- align=center
| 16
| align=left|{{ARM}}
| style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |0
| style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |0
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |1
|1
|}

=== Медалісты ===
==== Мужчыны ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
|width=100 bgcolor=efefef|'''Дысцыпліна'''
|width=200 bgcolor=gold |'''Золата'''
|width=200 bgcolor=silver|'''Срэбра'''
|width=200 bgcolor=cc9966|'''Бронза'''
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 56 кг, мужчыны|Да 56 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Ом Юн Чхоль]]|PRK|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[У Цзінбяа]]|CHN|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Валянцін Хрыстоў]]|AZE|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 62 кг, мужчыны|Да 62 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Кім Ын Гук]]|PRK|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Оскар Альбейра Фігероа Маскера]]|COL|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Іраван Эка Юлі]]|INA|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 69 кг, мужчыны|Да 69 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Лін Цінфэн]]|CHN|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Трыятна]]|INA|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Рэзван Марцін]]|ROU|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 77 кг, мужчыны|Да 77 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Люй Сяацзюнь]]|CHN|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Лу Хаацзэ]]|CHN|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|{{нп5|Іван Камбар|Іван Камбар||Iván Cambar}}|CUB|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 85 кг, мужчыны|Да 85 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Эдвард Адрыян Зялінскі]]|POL|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Апці Хамзатавіч Аўхадаў|Апці Аўхадаў]]|RUS|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|{{нп5|Кіянуш Растамі|Кіянуш Растамі||Kianoush Rostami}}|IRI|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 94 кг, мужчыны|Да 94 кг]]&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=04.08.12|url=http://london2012.rsport.ru/london2012_weightlifting/20120804/608246219-print.html|title=Российский тяжелоатлет Иванов завоевал серебро Олимпиады-2012|publisher=АСН «Р-Спорт»|accessdate=2012-8-4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820075539/http://london2012.rsport.ru/london2012_weightlifting/20120804/608246219-print.html|archivedate=20 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Ілья Аляксандравіч Ільі, штангіст|Ілья Ільін]]|KAZ|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Аляксандр Канстанцінавіч Іваноў, спартсмен|Аляксандр Іванаў]]|RUS|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|{{нп5|Анатоль Кырыку|||Anatolie Cîrîcu}}|MDA|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 105 кг, мужчыны|Да 105 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Аляксей Тарахцій]]|UKR|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Наваб Назіршэлал]]|IRI|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Бартламей Бонк]]|POL|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — звыш 105 кг, мужчыны|Звыш 105 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Бехдад Салімі]]|IRI|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Саджад Анушыравані]]|IRI|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Руслан Албегаў]]|RUS|2012|летніх}}
|}

==== Жанчыны ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
|width=100 bgcolor=efefef|'''Дысцыпліна'''
|width=200 bgcolor=gold |'''Золата'''
|width=200 bgcolor=silver|'''Срэбра'''
|width=200 bgcolor=cc9966|'''Бронза'''
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 48 кг, жанчыны|Да 48 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Ван Мінцзюань]]|CHN|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Міякэ, Хірамі|Хірамі Міякэ]]|JPN|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Лян Чхун Хва]]|PRK|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 53 кг, жанчыны|Да 53 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Зульфія Чыншанло]]|KAZ|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Сюй Шуцзін]]|TPE|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Крысціна Ёву]]|MDA|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 58 кг, жанчыны|Да 58 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Лі Сюэін]]|CHN|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Прымсіры Сірыкаеў]]|THA|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Юлія Каліна]]|UKR|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 63 кг, жанчыны|Да 63 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Мая Манеза]]|KAZ|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Святлана Царукаева]]|RUS|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Крысцін Жырар]]|CAN|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 69 кг, жанчыны|Да 69 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Лім Джон Сім]]|PRK|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Раксана Кокаш]]|ROU|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Марына Шкерманкова]]|BLR|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — да 75 кг, жанчыны|Да 75 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Святлана Мікалаеўна Падабедава|Святлана Падабедава]]|KAZ|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Наталля Аляксандраўна Забалотная|Наталля Забалотная]]|RUS|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Ірына Міхайлаўна Кулеша|Ірына Кулеша]]|BLR|2012|летніх}}
|-
|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — звыш 75 кг, жанчыны|Звыш 75 кг]]
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Чжоу Лулу]]|CHN|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Таццяна Юр'еўна Кашырына|Таццяна Кашырына]]|RUS|2012|летніх}}
|{{Спартсмен АГ сцяг|[[Рыпсімэ Армэнаўна Хуршудзян|Рыпсімэ Хуршудзян]]|ARM|2012|летніх}}
|}

== Спартыўныя аб'екты ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! width=500|[[Выставачны цэнтр Лондана]]
|-
| style=&quot;border:none;&quot; | [[Выява:ExCel Exhibition Centre.jpg|250px]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;Выгляд знадворку&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;border-left:none; border-right:none;&quot; | Умяшчальнасць: {{s|паміж 6000 і 10 000}}
|}
&lt;/center&gt;

== Кваліфікацыя ==
{{main|Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — кваліфікацыя}}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20130329011850/http://www.london2012.com/weightlifting/ Цяжкая атлетыка на афіцыйным сайце Гульняў] {{ref-en}} {{ref-fr}}
* [http://www.iwf.net/ Міжнародная федэрацыя цяжкай атлетыкі] {{ref-en}} {{ref-es}}

{{Летнія Алімпійскія гульні 2012}}
{{Цяжкая атлетыка на Алімпійскіх гульнях}}

[[Катэгорыя:Спаборніцтвы на летніх Алімпійскіх гульнях 2012]]</text>
      <sha1>kuxr8y92avyewwrfo6vhyrcwoyybjs9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конрад Валенрод (паэма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169189</id>
    <revision>
      <id>5172574</id>
      <parentid>5133764</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аляксандр Белы</username>
        <id>46814</id>
      </contributor>
      <comment>спасылка на Валенрадызм</comment>
      <origin>5172574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10534" sha1="6boq3vhbranrg4dvatydzl55hkm9viv" xml:space="preserve">[[Выява:Majeranowski - Konrad Wallenrod 1844.jpg|200 px|thumb|[[Конрад Валенрод]], малюнак ''Уладзіслава Маяраноўскага'' (1844)]]
'''Ко́нрад Валенро́д''' — раман-паэма [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], якая апісвае падзеі [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскай]] і [[Тэўтонскі ордэн|прускай]] гісторыі&lt;ref name=&quot;BE&quot;&gt;''Jonathan Bellman'' (2009). [http://books.google.by/books?id=xYh8d5hIScMC&amp;pg=PT89&amp;dq=chopin+Konrad+Wallenrod&amp;cd=1&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=chopin%20Konrad%20Wallenrod&amp;f=false Chopin's Polish Ballade Op. 38 as Narrative of National Martyrdom]. Oxford University Press US. p. 72. ISBN 978-0-19-533886-7.&lt;/ref&gt;, напісаная ім у [[Пецярбург]]у паміж [[1824]] і [[1828]] гадамі. Выдадзеная ў лютым 1828 года паэма лічыцца адным з найбольш знакамітых літаратурных твораў польскага [[рамантызм]]у.

== Сюжэт ==
Пры нападзе на літоўскую вёску немцы сярод іншых выкрадаюць хлопчыка Альфа. Хлопца прымае да сабе і выхоўвае як роднага сына сам Вялікі магістар [[Вінрых фон Кніпродэ|Вінрых]]. Нягледзячы на добрае абыходжанне з боку немцаў хлопец, знешне скарыўшыся, употай трымае нянавісць да Ордэна захоўваючы гарачую любоў да знявечанай Радзімы, якую падаграе палонны літоўскі пясняр, які нагадвае яму, што Альф павінен спачатку даведацца ад немцаў усё, а затым выкарыстаць веды супраць іх, бо, як кажа стары пясняр «адзінай зброяй нявольнікаў ёсць здрада». У першай жа сутычцы з літоўцамі, у якой Альф бярэ ўдзел, ён пераходзіць на бок літоўцаў і дапамагае ім перамагчы. За ўдзел у бітве і яго адвагу і здольнасць камандаваць у баі літоўскі князь [[Кейстут]] аддае Альфу сваю дачку Альдону.

Тым не менш, вайна працягваецца, Літва пакутуе ўсё больш і больш. Альф наведвае Іерусалім, пазней выдае сабе за загінуўшага ў Святой Зямлі пры невядомых абставінах графа Конрада Валенрода. Стары пясняр падарожнічае з ім у вобразе старога манаха Гальбана. Альф-Валенрод у сутычках з маўрамі і на рыцарскіх турнірах здабывае сабе вялікую славу. Па прыбыцці ў ордэнскія ўладанні, рэзідэнцыю Вялікіх магістраў крэпасць [[Марыенбург]] Альф удзельнічае ў выбарах новага Вялікага магістра, дзе яго абіраюць пад імем слыннага і шляхетнага Конрада Валенрода.

[[Выява:Smierc Konrada Wallenroda.jpg|200 px|thumb|«Смерць Конрада Валенрода», [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] (1895)]]

Між тым, Альдона ўвесь гэты час праводзіла ў манастыры ў вежы недалёк ад Марыенбургу. Пасля вяртання і абрання Альф-Валенрод часта наведвае яе ноччу і гаворыць з ёй пад вокнамі вежы. Між тым, пад ціскам з боку братоў-рыцараў Ордэна распачынаецца новая вайна з Літвой. Падчас галоўнай бітвы Валенрод першым уцякае з поля бою, падстаўляючы нямецкае войска, якое прайграе бітву. Ацалелыя войскі церпяць ад голаду, бо іх запасы знішчаны літоўцамі. Нарэшце, наступае холад. Валенрод не клапоціцца аб захаванні рэшткаў сваёй арміі, шмат рыцараў гіне ад голаду і маразоў.

Валенрода падазраюць у здрадзе, але і ён больш не хоча помсціць. Лічачы што ён поўнасцю выканаў сваю клятву, Валенрод-Альф вырашае бегчы разам з Альдонай, але састарэлая Альдона не хоча варушыць былыя адносіны і адмаўляе Альфу, жадаючы пакінуць усё так як ёсць. Уначы да Валенрода прыходзяць змоўшчыкі, каб забіць яго, але той перш паспявае выпіць келіх з атрутаю. Даведаўшыся пра смерць Альфа, памірае і Альдона ў сваёй вежы, не вытрымаўшы гора.

== Пераклады на беларускую мову ==
Першы поўны пераклад паэмы на беларускую мову выканаў [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]]&lt;ref&gt;[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19344 Вярыга-Дарэўскі Арцём] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140907191955/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19344 |date=7 верасня 2014 }}, Леанід Маракоў.&lt;/ref&gt;, аднак пераклад не быў апублікаваны, а рукапіс згубіўся. Урыўкі з паэмы на беларускую мову перакладалі [[Адам Гурыновіч]] (песня «Вілія»)&lt;ref&gt;[http://arche.bymedia.net/2006-4/katlarcuk406.htm Нацыянальнае канструяванне Міцкевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120413222449/http://arche.bymedia.net/2006-4/katlarcuk406.htm |date=13 красавіка 2012 }}, Андрэй Катлярчук.&lt;/ref&gt;, [[Янка Купала]] (уступ і частка І), [[Кастусь Цвірка]]&lt;ref&gt;[http://bk.knihi.com/filamaty/ Філаматы і філарэты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131008195159/http://bk.knihi.com/filamaty/ |date=8 кастрычніка 2013 }}, Зборнік.&lt;/ref&gt;. Сучасны поўны пераклад зрабіў [[Пятро Бітэль]].

== Цікавыя факты ==
* Прататыпам галоўнага героя быў [[Генрых Монтэ]].
* Пры выданні паэмы ў [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] з тэксту рамана былі адцэнзараваныя радкі «Ты нявольнік, адзінай зброяй нявольнікаў ёсць здрада» (''Tyś niewolnik, jedyna broń niewolników jest zdrada'')&lt;ref&gt;''Ludwik Bazylow'', Polacy w Petersburgu, [[1984]], s. 138—139.&lt;/ref&gt;
* Сярод некаторых прыхільнікаў тэорыі замаскаванага гістарызму рамана, паэма ўспрымаецца як алегорыя на праблемы польскіх патрыятычных колаў XIX стагоддзя.
* Ва ўмовах гвалтоўнага насаджэння чужой культуры і прымусовай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]], па аналогіі з гэтай вядомай паэмай Адама Міцкевіча, у колах патрыятычна настроенай шляхты XIX ст. былі папулярны палажэнні «[[Валенрадызм|Валенрадызму]]», — этычнай дактрыны, якая прадугледжвала карыстанне выгодамі і ведамі прыгнятальнікаў, якія потым будуць павернутыя супраць іх саміх, дзеля помсты за пакрыўджаныя айчыну і народ; тыя этычна-маральныя палажэнні, якія мелі за аснову дактрыну [[Нікало Макіявелі]]&lt;ref&gt;''Christopher John Murray'' (2004). [http://books.google.by/books?id=wgS2nYRIuUEC&amp;pg=PA740&amp;dq=Konrad+Wallenrod&amp;cd=19&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Konrad%20Wallenrod&amp;f=false Encyclopedia of the Romantic Era, 1760-1850, volume 2]. Taylor &amp; Francis. p. 740. ISBN 978-1-57958-422-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Czeslaw Milosz'' (1984). [http://books.google.by/books?id=11MVdBYUX5oC&amp;pg=PA220&amp;dq=Konrad+Wallenrod&amp;cd=8&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Konrad%20Wallenrod&amp;f=false History of Polish Literature. University of California Press]. p. 220. ISBN 978-0-520-04477-7&lt;/ref&gt;.  
* «Конрад Валенрод» двойчы быў адаптаваны для оперы. У першы раз у 1874 годзе італьянскім кампазітарам ''Амількарэ Паньк'елі'', другі раз у 1885 годзе палякам ''Уладзіславам Жэленьскім''. Пад уражаннем ад паэмы Міцкевіча [[Фрэдэрык Шапен]] натхніўся на напісанне сваёй «Балады №1 соль мінор»&lt;ref name=BE /&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/konrad-wallenrod.html Паэма «Конрад Валенрод» на мове-арыгіналу (польскай)]

[[Катэгорыя:Творы Адама Міцкевіча]]
[[Катэгорыя:Паэмы Адама Міцкевіча]]
[[Катэгорыя:Творы 1828 года]]
[[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]]
[[Катэгорыя:Эпічныя паэмы]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую]]</text>
      <sha1>6boq3vhbranrg4dvatydzl55hkm9viv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чувашскі дзяржаўны тэатр оперы і балета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169844</id>
    <revision>
      <id>5172424</id>
      <parentid>5061019</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8279" sha1="fygkzs97m7814dts6j81coa3tc2gwou" xml:space="preserve">{{картка тэатра}}
'''[[Чувашыя|Чувашскі]] дзяржаўны тэатр оперы і балета''' або '''Волга Опера''' — тэатр, створаны на аснове Чувашскага дзяржаўнага музычнага тэатра.

== Гісторыя ==
Тэатр адкрыўся ў 1960 годзе чувашскай операй «Шывармань» («Вадзяны млын») Ф. Васільева. Калектыў ўзначаліў [[Барыс Маркаў|Барыс Сямёнавіч Маркаў]]. Першапачаткова спектаклі іграліся на сцэне Чувашскага музычна-драматычнага тэатру. У 1967 годзе ажыццёўлена этапная пастаноўка оперы «Нарспі» Г. Хірбю, адзначаная Дзяржаўнай прэміяй ЧАССР імя К. Іванова, паказаны першы балетны спектакль — «Жызэль» А. Адана. У 1969 музычная трупа была выдзелена ў самастойны Чувашскі музычны тэатр, ператвораны ў 1993 у Чувашскі дзяржаўны тэатр оперы і балету&lt;ref&gt;[http://www.otido21.ru/place/чувашский-государственный-театр-оперы-и-балета Чувашскі дзяржаўны тэатр оперы і балета]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. На працягу ўсёй сваёй гісторыі трупа тэатру асвойвала творы айчыннай і замежнай класікі.
 
Услед за «Яўгенам Анегіным» былі пастаўлены оперы «Алека» [[Сяргей Рахманінаў|С. Рахманінава]] і «Паяцы» Р. Леонкавала, «Севільскі цырульнік» Дж. Расіні і «Мадам Батэрфляй» [[Джакама Пучыні|Дж. Пучыні]], «Рыгалета» і «Травіята», «Трубадур», «Баль-маскарад» [[Джузэпэ Вердзі|Дж. Вердзі]], «Пікавая дама», «Іаланта» [[Пётр Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]], «Барыс Гадуноў» [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. Мусаргскага]], «Князь Ігар» А. Барадзіна і іншыя.

28 чэрвеня 1970 г. нарадзіўся першы нацыянальны чувашскі балет — адбылася прэм’ера балета «Сарпіге» Ф.Васільева. Праз пяць гадоў на сцэне тэатра быў пакінуты іншы балет Ф. Васільева — «Арзюры». У далейшым нацыянальны харэаграфічны рэпертуар папаўняўся балетамі «Цудоўная вышывальшчыца» Хадзяшчага ў пастаноўцы [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|А. Андрэева]], «Угаслу» А. Лоцавай ў пастаноўцы Бударына, балетам для дзяцей «Пюрнеске» Галкіна ў пастаноўцы В. Бударына.

У 2007 годзе на грант Прэзідэнта Чувашскай Рэспублікі ажыццёўлена пастаноўка нацыянальнага балета «Святло вячэрняй зары» А. Лоцавай. Рэпертуарнай асновай працы балетнай трупы тэатра быў і застаецца класічны рэпертуар. Асаблівую ролю ва ўмацаванні творчых кантактаў Чувашскага дзяржаўнага тэатра оперы і балету адыгрываюць фестывалі.

== Оперная трупа ==
Оперная трупа Тэатра оперы і балета адна з лепшых у рэгіёне. Рэпертуар спевакоў складаецца з твораў класікі, а таксама сучасных аўтараў. Многія артысты опернай трупы з’яўляюцца лаўрэатамі усерасійскіх і міжнародных конкурсаў, а таксама спецыяльных праектаў тэатра, вядуць актыўную канцэртную дзейнасць.

== Балетная трупа ==
У апошнія гады трупа значна вырасла прафесійна, трупу папаўняюць артысты з [[Іашкар-Ала|Іашкар-Алы]], Пецярбурга і іншых гарадоў. Штогадовыя расійскія і замежныя гастролі знаёмяць гледачоў многіх гарадоў і краін з творчасцю чувашскага балета.

== Праекты ==
* З 1991 на сцэне тэатру штогод праводзіцца Міжнародны оперны фестываль імя Максіма Міхайлава
* З 1997 праводзіцца штогадовы Міжнародны балетны фестываль

== Гл. таксама ==
* [[Барыс Сямёнавіч Маркаў]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://opera21.ru/ Афіцыйны сайт Чувашскага дзяржаўнага тэатра оперы і балета]
* [http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=49&amp;type=main&amp;id=3536645 Михаил Игнатьев посетил гала-концерт XXI Международного балетного фестиваля]
* [https://specialradio.ru/oih/chuvashskij-gosudarstvennyj-teatr-opery-i-baleta/ Чувашский государственный театр оперы и балета] — статья на портале specialradio.ru / 08.06.2017
* [http://opera21.ru/page.php?id=124 Гала-концерт в селе Аликово] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720223431/http://opera21.ru/page.php?id=124 |date=20 ліпеня 2011 }}
* [http://rosteatr.ru/ballet/386/index.html Сайт театра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080503225602/http://rosteatr.ru/ballet/386/index.html |date=3 мая 2008 }}
* [http://gov.cap.ru/home/57/webbibl/Markov.htm В.Давыдов-Анатри о Борисе Маркове]
* [http://mkrf.ru/news/regions/volga/detail.php?id=80473 Гала-концертом завершился оперный фестиваль в Чувашии]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191211062115/https://www.mkrf.ru/news/regions/volga/detail.php?id=80473 |date=11 снежня 2019 }} {{ref-ru}}
* [http://chuvash.org/news/4920.html Культура: Чувашские артисты вернулись из Европы]
* [http://chuvash.org/news/6837.html Театр оперы и балета откроет сезон оперой «Нарспи»]
* [http://chuvash.org/news/13937.html Новая «Золушка» и немцам понравилась]
* [http://chuvash.org/news/15469.html Для ремонта театра оперы балета выделили 13 миллион рублей]
* [https://chuvash.org/news/16252.html Перед театром буде чувашский орнамент]
* [https://chuvash.org/news/18282.html На фестивале балет «Сарпике»: «в самом деле интересный»]
* [https://chuvash.org/news/24563.html Название Театра оперы и балета написано по-чувашски]

{{Тэатры оперы і балета}}
{{Тэатры Расіі}}
{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960 годзе]]
[[Катэгорыя:Тэатры паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Оперныя тэатры Расіі]]
[[Катэгорыя:Тэатры балета Расіі]]
[[Катэгорыя:Культура Чувашыі]]
[[Катэгорыя:Чэбаксары]]</text>
      <sha1>fygkzs97m7814dts6j81coa3tc2gwou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мармуры Элгіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170923</id>
    <revision>
      <id>5172511</id>
      <parentid>4750367</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6332" sha1="nqgwwoj4nqrzpfr03a8flndjfs3kh61" xml:space="preserve">{{Твор мастацтва}}

'''Мармуры Элгіна''' (''Elgin Marbles'') — неперасягнены збор [[мастацтва Старажытнай Грэцыі|старажытнагрэчаскага мастацтва]], галоўным чынам з [[Афінскі акропаль|Афінскага акропаля]], якое было прывезена ў [[Англія|Англію]] напачатку [[XIX]] стагоддзя [[Томас Брус Эльджын|лордам Эльджынам]] і цяпер захоўваецца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]].

Лорд Эльджын, быўшы брытанскім паслом у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] падчас [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войн]], пасля доўгіх перамоў з турэцкім урадам прыняўся за збіранне фрагментаў старажытнагрэчаскага мастацтва (пераважна пластычнага). У напісаным пазней апраўданні лорд Эльджын матываваў свае дзеянні жаданнем выратаваць каштоўныя аскепкі антычнасці ад пагібельнага ўздзеяння часу, абыякавага стаўлення мясцовага насельніцтва і ад магчымых у будучыні ваенных дзеянняў.

Найбольш выдатныя з сабраных ім твораў статуі, якія ўпрыгожвалі сабой франтоны Зеўса Усеэлінскага на в-ве [[Востраў Эгіна|Эгіне]], некаторыя з франтонных статуй афінскага [[Парфенон]]а, лепш іншых захаваныя яго [[метопа|метопы]], значная частка рэльефнага фрыза «[[Панафінейская працэсія]]», што апяразваў знадворку [[цэла|цэлу]] гэтага храма, некалькі пліт фрыза з [[храм Нікі Аптэрас|храма Бяскрылы Перамогі]] ў Афінах, адна з карыятыд [[Эрэхтэён]]а, каласальная статуя [[Дыяніс]]а, якая ўваходзіла ў склад харэгічнага помніка [[Фразіл]]а на паўднёвым схіле афінскага акропаля, надпіс з надмагільнага помніка афінян, загінулых [[аблога Патыдэі|пры Патыдэі]]. [[Выява:South metope 27 Parthenon BM.jpg|thumb|left|[[Фідый]] з вучнямі. 27-я метопа з фрыза Парфенона. Бітва лапіфаў з кентаўрамі]]

Турэцкі ўрад, які не праяўвіў цікавасці да шэдэўраў антычнасці, дазволіў вываз усяго сабранага Эльджынам у Лондан. На гэта пайшло 10 гадоў — з 1802 па 1812 год, прычым частка грузу ў 1804 годзе затанула ля вострава [[Кіфера]], але пасля была паднята на паверхню. У 1806 годзе Эльджын вярнуўся на радзіму, і на працягу 10 гадоў збор заставаўся яго прыватнай уласнасцю.
[[Файл:Elgin Marbles 4.jpg|міні]]
Напярэдадні [[Грэчаская рэвалюцыя|Грэчаскай рэвалюцыі]] Брытанію захліснула хваля [[філэліны|фіэлінізму]]. Лорд Эльджын апынуўся мішэнню выпадаў у друку з боку [[лорд Байран|лорда Байрана]] і іншых уладароў розумаў эпохі [[рамантызм]]у. Абвінавачванні ў скнарнасці, махлярстве і [[вандалізм]]е прыцягнулі да мармураў увагу брытанскіх парламентарыяў. Спецыяльная камісія занялася вывучэннем калекцыі Эльджына і прызнала мэтазгодным яе набыццё дзяржавай для размяшчэння ў Брытанскім музеі. У 1816 г. збор быў выкуплены ў Эльджына за параўнальна сціплую суму ў 35 000 фунтаў.

Практычна з моманту адраджэння грэчаскай дзяржаўнасці [[Грэцыя]] патрабавала ад Брытаніі вяртання мармураў Эльджына як неад'емнай часткі нацыянальнага здабытку. Грэкі адмаўляюцца прызнаць легітымным дазвол турэцкага ўрада на вываз скарбаў з краіны. Брытанскі бок, у сваю чаргу, указвае на тое, што лордам Эльджынам рухалі добрыя намеры, і адмаўляецца вярнуць перамешчаныя каштоўнасці на зямлю старажытнай Элады. Спрэчкі пра лёс [[перамешчаныя каштоўнасці|перамешчаных каштоўнасцей]] аднавіліся ў сувязі з адкрыццём [[Новы музей Акропаля|музея Акропаля]] ў 2000-я гады.

== Літаратура ==
{{commons|Elgin Marbles}}
* {{ЭСБЕ}}
* [http://kids.britannica.com/comptons/article-9322335/Elgin-Marbles Мармуры Элгіна] у [[Брытаніка|Брытанскай энцыклапедыі]]

[[Катэгорыя:Брытанскі музей]]
[[Катэгорыя:Перамешчаныя каштоўнасці]]
[[Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Афінскі акропаль]]
[[Катэгорыя:Коні ў культуры]]
[[Катэгорыя:Скульптуры V стагоддзя да н.э.]]</text>
      <sha1>nqgwwoj4nqrzpfr03a8flndjfs3kh61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Патрэбныя артыкулы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>178038</id>
    <revision>
      <id>5172380</id>
      <parentid>4810651</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="489" sha1="9y2d1trghfwjdu1aeuuxv6i41ma6z6n" xml:space="preserve">{{нп5|Вызначэнне (логіка)||ru|Определение (логика)}}{{*}} {{нп5|Вострыя заправы||ru|Пряности}}{{*}} {{нп5|Футбол у Беларусі||ru|Футбол в Беларуси}}{{*}} [[Адмысловае:WantedPages|Патрэбныя старонкі, на якія шмат спасылак]] ([[Шаблон:Патрэбныя артыкулы|правіць]])
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9y2d1trghfwjdu1aeuuxv6i41ma6z6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарнагорская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179441</id>
    <revision>
      <id>5172369</id>
      <parentid>5103353</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33232" sha1="b7tp99l3ifoqn66e7a9jnryrg4je4sl" xml:space="preserve">{{Мова
|імя =Чарнагорская мова
|саманазва =crnogorski, црногорски
|краіны =[[Чарнагорыя]]
|рэгіёны =
|афіцыйная мова ={{Сцягафікацыя|Чарнагорыя}}&lt;br /&gt;
'''Рэгіянальная ці лакальная афіцыйная мова:''' &lt;br /&gt;
'''{{Сцягафікацыя|Сербія}}'''&lt;br /&gt;
* {{Сцягафікацыя|Ваяводзіна}}
** [[Выява:Grb maliidjos.gif|22px]] [[Абшчына Малі-Іджаш]]
'''Міжнародныя арганізацыі:'''&lt;br /&gt;
[[Выява:Flag of CEFTA.svg|border|22px]] [[Цэнтральна-еўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|ЦЕАСГ]]&lt;br /&gt;
|рэгулюе =
|ISO2                = cnr
|ISO3                = cnr
|колькасць носьбітаў =229 тысяч &lt;small&gt;(у Чарнагорыі, перапіс 2011 г.)&lt;/small&gt;&lt;ref name=census01&gt;[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf Вынікі перапісу насельніцтва Чарнагорыі 2011 года], з. 10&lt;/ref&gt;
|рэйтынг =
|статус =
|вымер =
|катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]]
|класіфікацыя =
[[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]]
: [[Славянскія мовы|Славянская галіна]]
:: [[Паўднёваславянскія мовы|Паўднёваславянская група]]
::: Заходняя падгрупа
|пісьменнасць = [[лацінскі алфавіт|лацінка]] ([[гаевіца]]) &lt;br /&gt; [[кірыліца]] ([[вукавіца]])
}}
'''Чарнагорская мова''' (саманазва: ''crnogorski jezik'', ''црногорски језик'') — [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянская]] мова заходняе падгрупы, у вузейшым сэнсе — [[літаратурная мова|літаратурны]] варыянт [[сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкай мовы]], на якім размаўляюць [[чарнагорцы]] і які выкарыстоўваецца ў якасці афіцыйнай мовы [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]].

Мова асноўваецца на іекаўска-штакаўскім дыялекце сербскахарвацкай моўнай сістэмы, які пашыраны ў Чарнагорыі і з’яўляецца з погляду параўнальнай лінгвістыкі адным з яе стандартызаваных узаемазразумелых варыянтаў разам з [[сербская мова|сербскай]], [[харвацкая мова|харвацкай]] і [[баснійская мова|баснійскай]] мовамі. Дыялект, які лёг у аснову літаратурнай чарнагорскай мовы, з’яўляецца таксама асновай для харвацкай, сербскай і баснійскай моў&lt;ref&gt;[http://www.rferl.org/content/Serbian_Croatian_Bosnian_or_Montenegrin_Many_In_Balkans_Just_Call_It_Our_Language_/1497105.html Serbian, Croatian, Bosnian, Or Montenegrin? Or Just 'Our Language'?]&lt;/ref&gt;.

Як адзначаюць некаторыя даследчыкі, чарнагорская мова гістарычна мела назву ''сербскай''&lt;ref&gt;гл. Роланд Сасекс, Пол Каберлі, ''The Slavic Languages'', Cambridge University Press, Cambridge 2006; esp. v. ст. 73: «Serbia had used Serbian as an official language since 1814, and Montenegro even earlier.»&lt;/ref&gt;. Ідэя незалежнай, асобнай ад сербскай, чарнагорскай мовы ўзнікла ў перыяд 1990-х гадоў сярод прыхільнікаў незалежнасці Чарнагорыі. У выніку, чарнагорская мова была абвешчана афіцыйнай мовай краіны пасля ратыфікацыі новай [[Канчтытуцыя Чарнагорыі|Канстытуцыі]] краіны [[22 кастрычніка]] [[2007]] года.

Літаратурны стандарт чарнагорскай мовы ўсё яшчэ развіваецца. Так, яе [[арфаграфія]] была зацверджана [[10 ліпеня]] [[2009]] года, паводле якой у мове ўстанаўліваліся два варыянты [[алфавіт]]а. [[Граматыка]] і навучальныя праграмы, аднак, пакуль застаюцца незацверджанымі&lt;ref name=&quot;crnogorski&quot;&gt;[http://www.worldwide.rs/vesti/53-dva-nova-slova-u-crnogorskom-pravopisu 2 more letters in Montenegrin language] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325083545/http://www.worldwide.rs/vesti/53-dva-nova-slova-u-crnogorskom-pravopisu |date=25 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Моўная стандартызацыя ==
У студзені [[2008]] года Урадам Чарнагорыі быў сфарміраваны савет па кадыфікацыі мовы, дзейнасць якога накіравана на стандартызацыю мовы ў адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі. Дакументы, створаныя ў выніку працы савета, сталі пазней часткай мясцовых адукацыйных праграм.

Першая арфаграфія чарнагорскай мовы была афіцыйна прадстаўлена ў ліпені [[2009]] года. У гэтай сістэме была выказана прапанова замяніць сербскахарвацкія дыграфы ''sj'', ''zj'' на асобныя літары, ''ś'' і ''ź''&lt;ref name=&quot;crnogorski&quot;/&gt;. Міністэрства адукацыі, аднак, не аддало перавагі ні аднаму з праектаў і вырашыла прыняць уласны варыянт арфаграфіі. Савет раскрытыкаваў гэты варыянт, адзначыўшы, што на думку членаў савета, ён мае вялікую колькасць «метадалагічных, канцэптуальных і лінгвістычных памылак»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mondo.rs/v2/tekst.php?vest=142385 |title=Архіўная копія |access-date=30 кастрычніка 2013 |archive-date=29 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929140332/http://www.mondo.rs/v2/tekst.php?vest=142385 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

[[21 чэрвеня]] [[2010]] года савет па агульнай адукацыі Чарнагорыі прыняў першую чарнагорскую граматыку.

== Статус ==
[[File:Serbo croatian languages2006 02.png|thumb|250px|Блакітны колер — тэрыторыя, дзе большасць насельніцтва адзначыла ў якасці сваёй роднай мовы чарнагорскую падчас перапісу насельніцтва ў 2003 г.]]
На думку шэрагу даследчыкаў, моўная сітуацыя з’яўляецца адным з вострых пытанняў у Чарнагорыі&lt;ref&gt;{{Спасылка | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8520466.stm| загаловак = Montenegro embroiled in language row| выдавецтва = [[BBC]]| дата = 28 кастрычніка 2013 }}&lt;/ref&gt;.

Паводле вынікаў перапісу насельніцтва ў [[1991]] годзе, большасць жыхароў Чарнагорыі — 510 320 чал., а іменна 82,97 % ад насельніцтва, пазначыла сябе як носьбітаў тагачаснай афіцыйнай мовы — [[сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкай]]; падобныя звесткі былі атрыманыя таксама і па перапісе [[1981]] года. Між тым, паводле вынікаў перапісу [[1909]] большасць насельніцтва (95 %) тагачаснага [[Княства Чарнагорыя]] ўказала ў якасці сваёй роднай мовы [[сербская мова|сербскую]]. Паводле Канстытуцыі Чарнагорыі [[1992]] года, афіцыйнай мовай рэспублікі, якая на той момант уваходзіла ў склад Дзяржаўнага саюза [[Сербія і Чарнагорыя|Сербіі і Чарнагорыі]], устанаўлівала сербскую мову іекаўскай формы.

Апошні перапіс насельніцтва ў Чарнагорыі, праведзены ў [[2011]] годзе, паказаў, што 36,97 % працэнтаў ад насельніцтва краіны лічыць сваёй роднай мовай чарнагорскую, тады як 42,88 % у якасці роднай мовы ўказала сербскую&lt;ref&gt;{{Спасылка | url = http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf| загаловак = Census of Population, Households and Dwellings in Montenegro 2011| назва праекту = Monstat| дата = 28 кастрычніка 2013 }}&lt;/ref&gt;. Яшчэ да абвяшчэння вынікаў некаторыя палітыкі, напрыклад, лідар апазіцыйнай партыі SNP Срджан Міліч, выказалі меркаванне, што вельмі невялікая частка жыхароў Чарнагорыі назвала сваёй роднай мовай чарнагорскую, а сам праект праваліцца&lt;ref&gt;[http://www.kurir-info.rs/kako-je-propao-crnogorski-jezik-clanak-85352 Kako je propao crnogorski jezik] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310105757/http://www.kurir-info.rs/kako-je-propao-crnogorski-jezik-clanak-85352 |date=10 сакавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;. Між тым, гэты перапіс засведчыў павышэнне працэнтнай долі асоб, якія лічаць роднай мовай чарнагорскую, на 5 %.

Асобы, якія ўказваюць у якасці сваёй роднай мовы чарнагорскую, пражываюць у асноўным у старой гістарычнай вобласці з цэнтрам у [[Падгорыца|Падгорыцы]]. На поўначы краіны, які быў далучаны ў [[1912]] годзе, большая частка ад насельніцтва ў якасці сваёй роднай мовы ўказвае сербскую.

Чарнагорскі адвакат Міят Шукавіч пры складанні свайго чарнавога варыянта Канстытуцыі краіны прапанаваў палажэнне аб чарнагорскай мове як афіцыйнай мове краіны. [[Венецыянская камісія]], кансультатыўны орган пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], у цэлым станоўча паставілася да праекта Канстытуцыі, не закрануўшы пры гэтым пытанні мовы і царквы, палічыўшы іх сімвалічнымі. Сваё адмоўнае стаўленне да моўнага становішча выказалі Сацыялістычная народная партыя Чарнагорыі, Народная партыя, Дэмакратычная сербская партыя, Баснійская партыя, Рух за змены, а таксама кааліцыя «Сербскі спіс» на чале з Сербскай народнай партыяй. Новая Канстытуцыя, якая рэгулявала б становішча чарнагорскай мовы, была прынятая дзвюма трацінамі парламента, у тым ліку Кааліцыя за еўрапейскую Чарнагорыю, Рух за змены, Баснійская партыя і Ліберальная партыя Чарнагорыя (пра-сербскія партыі выказаліся супраць, партыі албанскай меншасці ўстрымаліся). Канстытуцыя краіны, прынятая [[22 кастрычніка]] [[2007]] года, прызнае чарнагорскую мову афіцыйнаю моваю Чарнагорыі&lt;ref&gt;Артыкул 13 Канстытуцыі Чарнагорыі.&lt;/ref&gt;, а таксама прызнае разам з ёй [[албанская мова|албанскую]], баснійскую, харвацкую і сербскую.

Цяперашні прэм’ер-міністр Чарнагорыі [[Міла Джуканавіч]] выказваў сваю падтрымку стандартызацыі чарнагорскай мовы, заявіўшы пра сябе як носьбіта чарнагорскай мовы ў інтэрв’ю сербскаму штодзённіку ''Politika'' у кастрычніку [[2004]] года. Афіцыйны сайт Урада Чарнагорыі змяшчае дзве версіі — па-чарнагорску і па-англійску&lt;ref&gt;[http://www.gov.me/eng/ Official site of Government of Montenegro] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090215000303/http://www.gov.me/eng/ |date=15 лютага 2009 }}&lt;/ref&gt;, на афіцыйнай web-старонцы Прэзідэнта краіны заяўляецца пра напісанне сайту на ''чарнагорска-сербскай версіі'' (''Crnogorsko-srpska verzija'').

У [[2004]] годзе Урад Чарнагорыі зацвердзіў змены, згодна з якімі назва школьнага прадмета «Сербская мова» змянялася на «Родная мова (сербская, чарнагорская, баснійская, харвацкая)», што было зроблена з мэтай падтрымкі моўнай разнастайнасці краіны і грамадзян, якія лічаць сябе носьбітамі іншых моў апрача сербскай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060831183458/http://www.voanews.com/Serbian/archive/2004-03/a-2004-03-26-9-1.cfm Slobodan Backović potpisao odluku o preimenovanju srpskog u maternji jezik], ''Voice of America''&lt;/ref&gt;. Гэта, аднак, прывяло да забастовак настаўнікаў і адмоў бацькоў пасылаць сваіх дзяцей у школы&lt;ref&gt;[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2004/09/17/srpski/D04091602.shtml «Počelo otpuštanje profesora srpskog»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121017005747/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2004/09/17/srpski/D04091602.shtml |date=17 кастрычніка 2012 }}, Glas Javnosti&lt;/ref&gt; ў местах [[Нікшыч]], [[Падгорыца]], [[Беранэ]], [[Плеўля]] і [[Херцэг-Нові]].

== Дыскусія ==
Чарнагорыя, на думку некаторых даследчыкаў, з’яўляецца адным з прыкладаў драбнення нацыянальнай ідэнтычнасці ва Усходняй Еўропе на мяжы [[20 стагоддзе|ХХ]]-[[21 стагоддзе|ХХІ]] стст. Самавызначэнне для легітымацыі незалежнасці грунтуецца на двух прынцыпах:

* абгрунтаванне ўласнага гістарычнага шляху, не такога як у суседніх краін
* дэкларацыя існавання ўласнай мовы

Гэтыя прынцыпы актыўна абмяркоўваюцца ў навуцы з мэтай падмацаваць палітычныя заявы фактамі лінгвістычных і гістарычных даследаванняў. Напрыклад, прыхільнікі існавання асобнай чарнагорскай мовы выступалі і за палітычную незалежнасць Чарнагорыі. Члены чарнагорскага ПЭН-цэнтра пратэставалі супраць Канстытуцыі 1992 года, паводле якой у якасці дзяржаўнай мовы ўстанаўлівалася сербская, аргументуючы сваю адмоўную пазіцыю правам кожнай нацыі на ўласную мову, прыводзячы на ўзор харвацкую, баснійскую, македонскую і малдаўскую мовы. Яны не адмаўлялі ўваходжання чарнагорскай мовы ў склад сербскахарвацкай моўнай сістэмы, але патрабавалі каб мова афіцыйна называлася чарнагорскаю&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.montenet.org/language/pen-decl.htm |title=Declaration of Montenegrin P.E.N. Centre |access-date=30 кастрычніка 2013 |archive-date=13 чэрвеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613082654/http://www.montenet.org/language/pen-decl.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, падобныя прапановы былі падтрыманыя і арганізацыяй Matica crnogorska.

== Лінгвістычныя рысы ==
Чарнагорцы размаўляюць у асноўным на штакаўскіх гаворках, якія аб’ядноўваюць іх з носьбітамі іншых суседніх славянскіх краін, а іменна на ўсходнегерцагавінскім (распаўсюджаны на захадзе і паўночным захадзе Чарнагорыі) і зэцка-паўднёвасанджацкім (астатняя частка краіны) дыялектах.

З погляду марфалогіі чарнагорская мова адрозніваецца дзякуючы захаванню ўжывання ў гутарковым маўленні імперфекта разам з формамі аорыста, перфекта, плюсквамперфекта, тады як у іншых рэгіянальных сербскахарвацкіх варыянтах гэтая [[дзеяслоў]]ная форма носіць кніжны, а цяпер нават архаічны характар.

Прыхільнікі асобнасці чарнагорскай мовы карыстаюцца [[лацінскі алфавіт|лацінскім алфавітам]] і прапаноўваюць дапоўніць алфавіт літарамі С́ [{{IPA|ç}}], З́ [{{IPA|ʝ}}] і Ѕ [{{IPA|ʣ}}]&lt;ref&gt;[http://www.montenet.org/language/letters.htm Proposed Montenegrin alphabet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170616094404/http://www.montenet.org/language/letters.htm |date=16 чэрвеня 2017 }}, Montenet.org&lt;/ref&gt;. Гэты праект рэфармавання, у прыватнасці, падтрымлівае прафесар кафедры мовы і літаратуры ў Чарнагорскім універсітэце і кіраўнік Інстытута чарнагорскай мовы Ваіслаў Нікчэвіч&lt;ref&gt;Pravopis crnogorskog jezika, Vojislav Nikčević. Crnogorski PEN Centar, 1997&lt;/ref&gt;. Аднак на думку апанентаў гэтага праекта гукі, для якіх прапаноўваюцца новыя літары, не ўтвараюць моўнай сістэмы, з гэтай прычыны яны не могуць быць прызнаныя [[фанема]]мі і з’яўляюцца толькі [[алафон]]амі&lt;ref&gt;Politika: [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Crnogorci-dopisali-Vuka.sr.html Црногорци дописали Вука]&lt;/ref&gt;. Разам з тым, гэтыя гукі ўжываюцца не ва ўсіх чарнагорскіх рэгіёнах, пры гэтым могуць ужывацца ў некаторых нечарнагорскіх (Герцагавіна, Баснійская Краіна).

Цяперашні чарнагорскі алфавіт. Ніжэй пададзеныя кірылічныя адпаведнікі лацінскіх літар.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+
|-
! Лацініца
| A
| B
| C
| Č
| Ć
| D
| ǅ
| Đ
| E
| F
| G
| H
| I
| J
| K
| L
| ǈ
| M
| N
| ǋ
| O
| P
| R
| S
| Š
! Ś
| T
| U
| V
| Z
| Ž
! Ź
|-
! Кірыліца
| А
| Б
| Ц
| Ч
| Ћ
| Д
| Џ
| Ђ
| Е
| Ф
| Г
| Х
| И
| Ј
| К
| Л
| Љ
| М
| Н
| Њ
| О
| П
| Р
| С
| Ш
! С́
| Т
| У
| В
| З
| Ж
! З́
|}

=== Графіка і фанетыка ===
Як і ў сербскай мове, запазычаныя ўласныя імёны запісваюцца фанетычна. Чарнагорская мова характарызуецца іекавізмам — ''ije'' вымаўляецца як два склады, тады як у іншых рэгіёнах сербскахарвацкай моўнай сістэмы з’яўляецца дыфтонгам. Гістарычна ''ije'' з’яўляецца вынікам змянення асаблівага праславянскага гука, пазначанага як «ѣ».

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|+
! Чарнагорская || Сербская, харвацкая, баснійская || Беларуская
|-
| ''нијесам'' || ''нисам'' || «я не ёсць…»
|-
| ''тијех'' || ''тих'' || родны склон ''ти, те, та'' «тых»
|-
| ''тијема'' || ''тима'' || давальны склон ''ти, те, та''
|-
| ''овијех'' || ''ових'' || родны склон ''ови, ове, ова'' «гэтых»
|-
| ''овијема'' || ''овима'' || давальны склон ''ови, ове, ова''
|}

Памякчэнне [д], [т], [с], [з] перад [e] у чарнагорскай мае свае асаблівасці:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|+
! Чарнагорская || Сербская || Харвацкая, баснійская || Беларуская
|-
| ''ђе'' || ''где'' || ''gdje'' || дзе
|-
| ''ђевојка'' || ''девојка'' || ''djevojka'' || дзяўчына
|-
| ''ђеца'' || ''деца'' || ''djeca'' || дзеці
|-
| ''лећети'' || ''летети'' || ''летјети'' || ляцець
|-
| ''ћерати'' || ''терати'' || ''тјерати'' || гнаць, разганяць
|-
| ''с́еди'' || ''седи'' || ''сједи'' || сядзь
|-
| ''с́екира'' || ''секира'' || ''сјекира'' || сякера
|-
| ''из́елица'' || ''изелица'' || ''изјелица'' || ядок
|}

=== Лексіка ===
Чарнагорская лексіка не мае істотных адрозненняў ад сербскахарвацкай, аднак ёсць некаторыя асаблівасці. Ніжэй прыведзеныя словы агульнай паходжання, якія пры гэтым утварылі розныя формы&lt;ref&gt;{{Спасылка| аўтар = Sreten Zekovic| url = http://www.montenegrina.net/pages/pages1/jezik/razur_crnogorskoga_jezika_i_njegova_revitalizacija.htm| загаловак = RAZUR CRNOGORSKOGA JEZIKA I NJEGOVA REVITALIZACIJA| назва праекта = MONTENEGRINA - digitalna biblioteka crnogorske kulture i nasljedja| дата = 28 кастрычніка 2013| title = Архіўная копія| access-date = 30 кастрычніка 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20101029162747/http://www.montenegrina.net/pages/pages1/jezik/razur_crnogorskoga_jezika_i_njegova_revitalizacija.htm| archive-date = 29 кастрычніка 2010| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|+
! Чарнагорская || Сербская (Сербія) || Баснійская, харвацкая, сербская Босніі || Беларуская
|-
| ''цкло'' || ''стакло'' || ''стакло'' || шкло
|-
| ''ђетић'' || ''дечак'' || ''дјечак || хлопчык
|-
| ''коштањ'' || ''кестен'' || ''кестен'' || каштан
|-
| ''мртац'' || ''мрвтац'' || ''мрвтац'' || мярцвяк
|-
| ''омразити'' || ''мрзети / мрзити'' || ''мрзити'' || ненавідзець
|-
| ''с́утра'' || ''сутра'' || ''сутра'' || заўтра
|-
| ''знавен'' || ''познат'' || ''познат'' || вядомы
|}

Прыклады слоў, што маюць аднолькавае значэнне ў чарнагорскай, сербскай і харвацкай:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|+
! Чарнагорская || Сербская || Баснійская, харвацкая || Беларуская
|-
| ''извањац'' || ''странац'' || ''странац'' || іншаземец
|-
| ''глиб'' || ''блато'' || ''блато'' || гразь
|-
| ''цукар'' || ''шећер'' || ''шећер'' || цукар
|-
| ''ориз'' || ''пиринач'' || ''рижа'' || рыс
|-
| ''разурити'' || ''срушити'' || ''срушити'' || разбурыць
|}

Формы інтэрнацыяналізмаў у чарнагорскай таксама маюць свае асаблівасці:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|+
! Чарнагорская || Сербская || Баснійская, харвацкая || Беларуская
|-
| суфікс ''-тада'' (напр. ''квал''и''тада'') || ''-тет'' (''квалитет'') || ''-тета'' (''квалитета'') || якасць
|-
| суфікс ''-ан'' (напр. ''Аустријан'') || ''-анац'' (''Аустријанац'') || ''-анац'' (''Аустријанац'') || аўстрыец
|-
| суфікс ''-дур(ица)'' (напр. ''штимадур(ица)'') || ''проценитељ(ица)'' || ''процјенитељ(ица)'' || ацэншчык (-шчыца)
|}

== У літаратуры ==
{{Няма крыніц у раздзеле|дата=02.09.2023}}
Многія чарнагорскія аўтары абапіраліся ў сваёй творчасці на народную аснову. Літаратура [[Сярэднявечча]] ў асноўным пісалася на стараславянскай мове і яе ізводах, але ў [[19 стагоддзе|ХІХ]] ст. дыялекты Чарнагорыі сталі пераважаць у мясцовай літаратуры. Яна ўключае ў сябе народны [[фальклор]], сабраны Вукам Стэфановічам Караджычам і інш., асобныя кнігі чарнагорскіх пісьменнікаў («Горны вянок» Петара Петравіча Негаша, «Прыклады чалавецтва і адвагі» Марка Міланава) і г.д. Уад другой паловы [[19 стагоддзе|ХІХ]] ст. у літаратуры больш выкарыстоўваўся ўсходнегерцагавінскі дыялект, які з’яўляецца асновай сербскахарвацкай мовы, замест мясцовага зэцка-санджацкага дыялекту.

Напрыклад, большую частку форм вінавальнага склону, ўласцівых для зэцка-санджацкага дыялекту, {{нп3|Пётр II Пятровіч Негаш|Негаш|ru|Пётр II Петрович}} замяніў на формы мясцовага, характэрныя для сербскай мовы. Так, напрыклад, страфа з рукапісу ''U dobro je lako dobar biti, / na muku se poznaju junaci'' у друкаванай версіі была заменена на радок ''U dobru je lako dobar biti, / na muci se poznaju junaci''. У іншых творах чарнагорскіх пісьменнікаў таксама адсочваецца тэндэнцыя прытрымлівацца норм усходнегерцагавінскага дыялекту. Тым не менш, у літаратуры таксама трапляліся і рысы, уласцівыя для зэцка-санджацкага дыялекту: напрыклад, вершы {{нп3|Нікола I Пятровіч Негаш|Ніколы І Петравіча|ru|Никола I Петрович}} ''Onamo namo, za brda ona'', ''Onamo namo, da viđu'' і г.д.

{{зноскі|2}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = Arsenić, Violeta|загаловак = Govorite li crnogorski?|спасылка = http://www.vreme.com/arhiva_html/478/18.html|выдавецтва = Vreme|год = 2000|archive-url = https://web.archive.org/web/20210411084859/http://www.vreme.com/arhiva_html/478/18.html|archive-date = 11 красавіка 2021}}
* {{Кніга|аўтар = Glušica, Rajka|частка = 5|загаловак = O nacionalizmu u jeziku: prikaz knjige ''Jezik i nacionalizam''|спасылка = http://www.ff.ucg.ac.me//dokumenta2/RIJEC%205%20prelom%2019%204.pdf|выдавецтва = Riječ|год = 2011|старонкі = 185-191|archive-url = https://web.archive.org/web/20131104120139/http://www.ff.ucg.ac.me//dokumenta2/RIJEC%205%20prelom%2019%204.pdf|archive-date = 4 лістапада 2013}}
* {{Кніга|аўтар = Ivić, Pavle|загаловак = Standard Language as an Instrument of Culture and the Product of National History|спасылка = http://www.suc.org/culture/history/Hist_Serb_Culture/chc/Standard_Language.html|выдавецтва = Кангрэс сербскага адзінства|archive-url = https://web.archive.org/web/20090416025545/http://www.suc.org/culture/history/Hist_Serb_Culture/chc/Standard_Language.html|archive-date = 16 красавіка 2009}}
* {{Кніга|аўтар = Kordić, Snježana|загаловак = Crnogorska standardna varijanta policentričnog standardnog jezika|спасылка = http://bib.irb.hr/datoteka/430408.CRNOGORSKA_STANDARDNA_VARIJANTA.PDF|адказны = Ostojić, Branislav|месца = Podgorica|выдавецтва = Crnogorska akademija nauka i umjetnosti|старонкі = 35-47|серыя = Jezička situacija u Crnoj Gori – norma i standardizacija: radovi sa međunarodnog naučnog skupa|isbn = 978-86-7215-207-4|archive-url = https://web.archive.org/web/20131104032615/http://bib.irb.hr/datoteka/430408.CRNOGORSKA_STANDARDNA_VARIJANTA.PDF|archive-date = 4 лістапада 2013}}
* {{Кніга|аўтар = Lajović, Vuk|загаловак = Političari prodaju maglu|спасылка = http://bib.irb.hr/datoteka/589513.Intervju_Vijesti_Politicari_prodaju_maglu.pdf|выдавецтва = Vijesti|archive-date = 21 верасня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130921193155/http://bib.irb.hr/datoteka/589513.Intervju_Vijesti_Politicari_prodaju_maglu.pdf}}
* {{Кніга|аўтар = Ramusović, Aida|загаловак = What Language Do Montenegrins Speak?|спасылка = http://www.tol.org/client/article/9253-what-language-do-montenegrins-speak.html|выдавецтва = Transitions Online}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Montenegrin language|выгляд=поўны}}
* [http://www.pcgn.org.uk/Montenegro2.pdf A Brief Note on the Effect of Montenegrin Independence on Language] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121016071444/http://www.pcgn.org.uk/Montenegro2.pdf |date=16 кастрычніка 2012 }}, Permanent Committee on Geographical Names
* [http://montenegrina.net/pages/pages1/jezik/jezik_main.htm Language on Montenegrina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060430102218/http://montenegrina.net/pages/pages1/jezik/jezik_main.htm |date=30 красавіка 2006 }}

{{Славянскія мовы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чарнагорская мова| ]]
[[Катэгорыя:Мовы Чарнагорыі]]</text>
      <sha1>b7tp99l3ifoqn66e7a9jnryrg4je4sl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс дваранскіх родаў Магілёўскай губерні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182191</id>
    <revision>
      <id>5172324</id>
      <parentid>5167609</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>/* стар. 23 */ арфаграфія, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5172324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76863" sha1="sk2cewyji1mviwurr7t2d0gll6xvfbz" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}

'''Спіс дваран Магілёўскай губерні''' (поўная назва — «Алфавітны спіс дваранскіх родаў, занесеных у радаводныя дваранскія кнігі Магілёўскай губерні», {{lang-ru|Список дворянских родов Могилёвской губернии, «Алфавитный список дворянских родов, внесённых в родословные дворянские книги Могилёвской губернии»}}) — афіцыйнае друкаванае выданне Магілёўскага дваранскага дэпутацкага сходу, якое прыводзіць спіс дваранскіх [[прозвішча]]ў і асоб з указаннем іх [[тытул]]аў, толькі нумар архіўнай справы з дваранскага фонду і нумар па парадку кожнага прозвішча, і часці [[Дваранская радаводная кніга|Дваранскай радаводнай кнігі]] (ДРК), у якую яны занесены. Дадзеныя гэтага спісу публікаваліся на падставе Дваранскай радаводнай кнігі, якая вялася губернскімі правадырамі дваранства па гадах і алфавіце. Пасля [[1772]]—[[1782]] гадоў і да [[1917]]—[[1918]] гадоў гэта была адзіная афіцыйная публікацыя ў сваім родзе па [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].

Пасля 1917—1918 гадоў не было рэпрынтнага выдання гэтага спісу. Спіс прысутнічае па адным асобніку арыгінала гэтай публікацыі ў гістарычных навуковых бібліятэках [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]]. [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]] афіцыйна паведаміў пра страту архіўных [[Манускрыпт|рукапісных]] крыніц па Магілёўскай губерні, якія служылі крыніцай дадзенага спісу&lt;ref&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=854614 Дворянская генеалогия] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Аналагічнае выданне адсутнічае па [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] этнічнай Беларусі. Таму дадзены артыкул выдання гэтага спісу з’яўляецца ўнікальнай, пакуль першай і адзінай у свеце.

[[Файл:Rodoslovnaya kniga Mogilev.gub.1909.jpg|thumb|right|220px|Тытульная старонка Алфавітнага спісу дваранскіх родаў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] за 1909 г.&quot;]]

== Апісанне выдання ==
Гэты спіс выдадзены Магілёўскім дваранскім дэпутацкім сходам у [[Магілёў|Магілёве]] ў друкарні Я. Н. Падземскага ў 1909 годзе з дазволу Магілёўскага губернатара. Змест спісу пачынаецца са спасылкі на Збор законаў Расійскай імперыі артыкул № 968 том IX выдання 1899 года, з [[Дваранская радаводная кніга|тлумачэннем часткі спісу (кожнай з шасці частак)]]. Тэкст спісу надрукаваны старажытнарускай мовай, прыкметна старанне аўтараў перадаць у [[Руская мова|рускай мове]] [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|гучанне]] польскіх прозвішчаў з польскай мовы. Некаторыя польскія прозвішчы насілі этнічныя [[беларусы]] з-за апалячвання Беларусі. Аўтары спісу паказалі варыянты чытання (яшчэ ў дужках). Друкаваны тэкст спісу не мае рускай літары «ё». Сустракаюцца нямецкія прозвішчы з характэрнай прыстаўкай «фон», італа-французскія — з прыстаўкай «дэ». У спісе па алфавіце, калі сустракаюцца падвойныя (ці патройныя прозвішчы) з рознымі загалоўнымі літарамі надрукаваныя праз працяжнік, пры вызначэнні, куды ўносіць па парадку такое прозвішча, аўтары спісу рабілі выбар па распаўсюджаным правіле — якога прозвішча аддаваў перавагу носьбіт гэтага прозвішча (яго асноўнае). Іх агульны лік па парадку — 1355 (сустракаюцца цёзкі, запісаныя аўтарамі побач з асобнымі нумарамі па парадку з указаннем розных нумароў архіўнай справы, усярэдзіне кожнай часткі з шасці наяўных). Спіс змесцаваны на 23 друкаваных старонках.

== Гістарычныя ўмовы стварэння спісу ==
[[Файл:Ф.2066оп.1д.4л.82об.НИАБ.jpg|thumb|right|220px|З «Рэестру ўваходных папер за 1792—1836 гады пра выдачу грамат і радаводаў» фонду «Магілёўскі губернскі дваранскі сход» (1800—1811 гг.) пра занясенне ў 6-ю частку [[Дваранская радаводная кніга|ДРК]] расійскіх дваран, якіх ў 1909 г. у спісе: [[Крупскі]]я — няма, Казлоўскі — ёсць, Інкевіч — няма, Гаўрылавіч — ёсць, Рамоз — няма, Ціханскі — няма, Мацкевіч — ёсць, Янкоўскі — ёсць.]]

[[Файл:Ф.146оп.1д.3193л.8.jpg|thumb|right|220px|Прыклад — Пасведчанне генерал-губернатара ў Дваранскі дэпутацкі сход пра расійскіх дваран [[Крупскі]]х за 1866 год]]

[[Файл:Ф.2066оп.1д.4л.титул..jpg|thumb|right|220px|Тытульны аркуш «Рэестру ўваходных папер за 1792—1836 гады пра выдачу грамат і радаводаў» фонду «Магілёўскі губернскі дваранскі сход».]]

* У гэта выданне ўвайшла толькі частка найстаражытнай [[сож]]ской і [[Друць|друцкай]] [[Шляхта|шляхты]]&lt;ref&gt;«Вестник Юго-Западной и Западной России (историко-литературный журнал)», изд. К. Говорским, тип. А. К. Киркора, кн. 10, том 4, — Вильна, 1866 — статья «Могилевская шляхта», Отд. IV, стр. 81-101. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; (старадаўняй беларускай шляхты ў [[Генеалогія|генеалогіі]] якіх сустракаўся гістарычны перыяд племя [[Радзімічы|радзімічаў]]). На жаль, ніколі не існавала поўнага спісу [[Дваране|дваран]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Нават шмат прызнаных шляхцічаў у расійскім дваранстве па асобных губернях [[Этнас|этнічнай]] Беларусі, ужо прысутных у губернскіх афіцыйных выданнях не публікаваліся ва ўсерасійскіх&lt;ref&gt;[http://gerbovnik.ru/ Общий Гербовник дворянских родов Всероссийской Империи] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Так у Памятных кніжках Магілёўскай губерні публікаваўся ў 1870—1871 гг. (у змесце) Імператарскі Указ са спісам беларускіх прозвішчаў шляхты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) правінцыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы паспалітыя]], дзе згадвалася пра [[разбор шляхты]] і адмове прызнаць у расійскім дваранстве, пра перавод у падатнае саслоўе [[Мяшчане|мяшчан]] і [[Сялянства|сялян]] старой беларускай шляхты, скасаванні ВКЛ і ліквідацыі яго юрыдычнага прававога поля, стварэння [[Царства Польскае|Царства Польскага]] без яго былога ўплыву на этнічныя тэрыторыі Беларусі, фармаванні новага [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйнага падзела]] і т. п. чыннікаў. Хоць была частка Польшчы (пасля 1772 г.), але справаводства вялося на [[Польская мова|польскай мове]] (за 1836 г. у «Рэестры ўваходных папер за 1792—1836 гады пра выдачу грамат і радаводаў» фонду «Магілёўскага губернскага дваранскага сходу» прысутнічае запіс справаводства яшчэ на польскай мове для выдачы расійскага дваранскага дыплома і копіі радаводаў прызнаных у расійскім дваранстве па Магілёўскай губерні шляхцічаў). Гэтым, як і іншымі спісамі іншых губерняў пасля 1917 г. актыўна карысталіся ў рэпрэсіях — на тытульным лісце гэтага фонду засталася пячатка МУС СССР (ф. 183 інв. 159 с. 1а).
* Сярод прычын адмовы прызнання ў расійскім дваранстве для старой беларускай шляхты ва ўмовах Расійскай імперыі былі: праява нелаяльнасці да новага палітычнага рэжыму — перш за ўсё ўдзел у нацыянальных паўстаннях ([[Паўстанне 1794 года|Паўстанне Касцюшка 1794 г.]], удзел у вайне 1812 г. супраць Расіі&lt;ref&gt;[http://www.10ballov.by/show_aux_page.652/ «Беларусь в войне 1812 г.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120818150904/http://www.10ballov.by/show_aux_page.652 |date=18 жніўня 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Польскае паўстанне (1830)]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Польскае паўстанне (1863)]] і т. п.); адсутнасць абавязковай выслугі на дзяржаўнай (ваеннай) расійскай службе і т.п. чыннікаў. Сярод шляхты без запалу ўспрымалася абавязковая ваенная служба пасля знішчэння ўсяго корпуса менскага падраздзялення (сфармаванага з мясцовых шляхцічаў), калі яно адмыслова было кінутая расійскім кіраўніцтвам у горан бою, пры захаванні вайскоўцаў выхадцаў з Расіі. Гэтым тлумачыцца чаму існаваў часавы перапынак у датах афіцыйных прызнанняў і сцвярджэнняў у расійскім дваранстве шляхцічаў расійскім Васпан Імператарам&lt;ref&gt;[http://sovet.geraldika.ru/article.php?coatid=4689 К истории создания и публикации, «Общий Гербовник дворянских родов Всероссийской Империи», 04.10.2003 г. // Е. А. Агафонова] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Хоць прадстаўленні дакументаў афіцыйна ў [[Санкт-Пецярбург]] па законе павінны былі падаваць штогод з кожнай беларускай губерні, але ў сучасных архівах РДГА (Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў) і РДАСА (Расійскі архіў старажытных актаў) няма выразнага штогадовага архіва пра гэта за перыяд 1785—1917 гадоў.
* Тым больш, што стратыфікацыя (умовы фармавання) эліты беларускай нацыі ў ВКЛ адрознівалася ад расійскіх рэалій — фармаванне расійскай [[Эліта|эліты]] зацыклілася на матэрыяльную заможнасць, тэндэнцыйна падкрэсліваючы сацыяльны статус, што нібы адметная асаблівасць высакароднасці для прызнання ў дваранстве гэта матэрыяльны дастатак. У сувязі з гэтым цікавая гісторыя стварэння катэгорыі «дваран [[Аднадворцы|аднадворцаў]]», вядзенне асобна «[[Рэвізская сказка|рэвізскіх казак]]» па гэтай катэгорыі&lt;ref&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=569244 Основные ревизские сказки по Речицкому уезду Минской губернии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Адмысловую ўвагу прыцягвае адміністрацыйная нестабільнасць і знарочыстая блытаніна якая ўскладняла пошукі дакументальнага доказу шляхецкага паходжання для прызнання ў дваранстве, бо архівы фармаваліся менавіта па адміністрацыйнай назве, але аналітычнай працы не праводзілася (куды маглі патрапіць дакументы), пісьмова не фіксавалася гэта асаблівасць, даведкавага апарата і інфармацыйных тэхналогій (падобных сучасным) не было. Да прыкладу, заснаваная [[Магілёўская губерня]] (1772), пераназваная ў [[Беларуская губерня|Беларускую губерню]] (1796—1801), потым ізноў названа «Магілёўская губерня» ў 1802 г., а перад тым яна насіла назву «[[Магілёўскае намесніцтва]]» (1778—1796), і як ні дзіўна з цэнтрам у г. [[Віцебск]] (не ў г. [[Магілёў|Магілёве]]). Тая ж сітуацыя па паветах, да прыкладу па юрысдыкцыі некаторых населеных пунктаў: [[Рагачоўская правінцыя]], потым — [[Рагачоўскі павет]] (з 1900 г. — Гомельскі павет), а справы Рагачоўскага павета вяліся да 1850-х гг. і зусім у Беліцкім павеце (пераназваны ў 1852 г. у Гомельскі павет). Новы рэжым не толькі вынаходзіў ускладненні працэдуры прызнання беларускай шляхты, але і метады ліквідацыі былога адміністрацыйнага дзялення. Да прыкладу, у Магілёўскай губерні Рагачоўскі павет з цэнтрам у г. Рагачоў да 1772 г. быў Рагачоўскім стараствам з цэнтрам у г. Рагачоў у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] Вялікага княства Літоўскага, а ў Расійскай імперыі цэнтр Рэчыцкага павета перанеслі з г. [[Рэчыца|Рэчыцы]] ў г. [[Бабруйск]] (1772—1793 гг.) з назвай «Рэчыцкі павет» (з наступным фармаваннем павета Рэчыцкага ў 1793 г.) і да т.п.
* Цікава, што акрамя [[дакумент]]аў і радаводу шляхціч абавязаны быў даваць яшчэ Сведчанне ад [[генерал-губернатар]]а пра адсутнасць палітычных і крымінальных злачынстваў&lt;ref&gt;ф. 146 воп. 1 спр. 3193 с. 8 — Дзяржаўны архіў Жытомірскай вобласці. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Шматлікія архівы гарэлі ў пажарах і войнах, папера не вытрымлівала ўмоў захоўвання ў архівах і т. п., што ўскладняла прызнанне. З-за [[Бюракратыя|бюракратыі]] пры прызнанні былі выпадкі падачы дакументаў і генеалогіі шляхцічамі ў іншыя губерні, дзе яны атрымлівалі прызнанне без затрымкі. Цікавыя былі выпадкі, калі для завалодання багатым маёнткам беларускага шляхціча службовец новага парадку ў беларускіх губернях пасля 1772 года даносіў, маніпуляваў і ўплываў на яго лёс (беларускі шляхціч з багатага маёнтка трапляў у саслоўе сялян, а ў яго маёнтку бясплатна пачынаў жыць ужо расійскі дваранін).
* Бывалі выпадкі, калі прадстаўнікоў старажытнай шляхты не прызнавалі ў дваранстве і не ўносілі іх у 6-ю частка спісу ДРК, з-за чаго тыя змушаны былі ў новай палітычнай сітуацыі праз дзяржаўную службу (праз расійскія ўзнагароды) атрымліваць сцвярджэнне ў расійскім дваранстве. Гэтым тлумачыцца, чаму розныя галінкі аднаго роду (аднаго прозвішча) сустракаюцца ў розных частках спісу ДРК, хоць гэта як правіла прадстаўнікі аднаго роду. Немалаважна ўлічыць у гісторыі прызнання ў расійскім дваранстве шляхты дадзенай губерні Беларусі факт канфлікту менталітэтаў і светапоглядаў на сацыяльную прыладу грамадства, бо беларуская шляхта мела [[менталітэт]] з традыцыямі [[Веча]] Русі (абранне [[Князь|князёў]] княжыць), знаходзілася ў Вялікім княстве Літоўскам і пад уплывам Рэчы Паспалітай. Дзе [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Літоўскі]] быў узорам для еўрапейскіх краін, а Польшча была зыбкай сучаснай [[Еўропа|еўрапейскай]] [[Дэмакратыя|дэмакратыі]] — караля абірала шляхта (да прыкладу, электоры [[Крупскі]]я ў ліку іншых былі выбарнікамі каралёў у 1595—1648 гг. і ў 1669—1673 гг.&lt;ref&gt;str.108, &quot;Elektorowie krolow Wladyslawa IV., Michala Korybuta, Stanislawa Leszczynskiego i spis stronnikow Augusta III. / zestawili w porzadek abecadlowy Jerzy Dunin-Borkowski i Miecz. Dunin-Wasowicz., Lwow, czcionkami I. Zwiazkowej Drukarni, nakl. Elzbiety z hr. Losiow Duninowej-Borkowskiej, 1910; «Rocznik Towarzystwa heraldycznego we Lwowie», Tom 1 — rok 1908/9. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;, 1697 г.&lt;ref&gt;str.176, Elektorow poczet, ktorzy niegdys glosowali na elektorow Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanislawa Augusta roku 1764, najjasniejszych Krolow Polskich, Wielkich Ksiazat Litewskich, i.t.d. / ulozyl i wydal Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski . Bochnia ; Lwow. drukiem Wawrzynca Pisza; nakladem Kajetana Jablonskiego. 1845. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;).
* Да таго ж вялікая колькасць беларускай шляхты была канкурэнтам для расійскіх службоўцаў ва ўсталяванні новага [[Палітычны рэжым|рэжыму]] ў [[Грамадства|грамадстве]], што немалаважна было ў пытанні колькасці прызнаванай шляхты ў расійскім [[Дваране|дваранстве]], і прызнанні беларускай шляхты мець рацыю раўнацэнную расійскаму дваранству. У дакументах ВКЛ можна сустрэць тое, што ўсё што за г. [[Смаленск]]ам на ўсход ад ВКЛ гэта не Русь, а Ўскраіна Руская&lt;ref&gt;с. 231—232, 191—196 («Русь» — с. 194—196, документ 1551 года), «Мэтрыка Вялыкага Княства Літоўскага (1522—1552)», Кн. 28, выд. ATHENAEUM (В. Менжинский, В. Свежинский), г. Менск, 2000 г. ISBN 985-6374-10-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Літоўская метрыка]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1865—1915, том I—XXXIX; {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Немалаважную ролю мелі рэпрэсіі і [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]] новай палітыкі ў скасаванні [[Уніяцтва|Грэка-Каталіцкай]] Царквы, кантролю [[Каталіцызм|Рыма-Каталіцкай]] Царквы, што прыкметна пры складанні родословного дрэва, калі неабходна здабываць дакументы з каталіцкіх метрык да 1830-х гг. і пасля з праваслаўных па адной і той жа царквы дадзенай губерні ў Беларусі&lt;ref&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=244873 Метрические книги православных и униатских (греко-католических) церквей] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. [[Залатая вольнасць|Воля шляхоцкая]] ў дадзенай губерні ўжо мела традыцыі тады, калі ў Расіі дваранства яе атрымала толькі ў 1785 г. — Грамата на правы, вольнасці і перавагі высакароднага расійскага дваранства. Шляхта дадзенай губерні апынулася ў сітуацыі, калі без яе ўдзелу і ўліку яе меркавання яе лёс вырашала ў 1772 г. [[Расійская імперыя]], [[Каралеўства Прусія|Прускае каралеўства]] і [[Габсбургская манархія|Аўстрыйская імперыя]] пры Першым падзеле Рэчы паспалітай. І гістарычная памяць беларускай шляхты захоўвала формы [[генацыд]]у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|расійскіх войскаў]] у Беларусі (этнічнай чысткі), украінскіх казакоў пад кіраўніцтвам маскоўскага цара (згубы паловы [[Беларусы|беларускага народа]])&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=14#lnk13 Таблицы статистики «Дэмаграфічныя табліцы»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1104.html Лобин А. Н. Неизвестная война 1654—1667 гг.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://asvieta.net/histunknovnwar.html |title=Генадзь Сагановіч, «Невядомая вайна: 1654—1667», г. Менск, 1995 г., «Беларуская Палічка» (#13 — Дэмаграфічныя табліцы) |access-date=21 лістапада 2013 |archive-date=11 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811231813/http://asvieta.net/histunknovnwar.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hetman.by/neizvestnayavoina.html «Неизвестная война 1654—1667 гг.» (История Беларуси и Большой Литвы), Артем ДЕНИКИН, Аналитическая газета «Секретные исследования»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412005903/http://hetman.by/neizvestnayavoina.html |date=12 красавіка 2014 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Да прыкладу, у г. [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціславе]] ў 1654 г. ад рук расійскіх войскаў 15 000 чалавек загінула, а ў жывых засталося каля 700 жыхароў. Згаданае мае прынцыповае значэнне для разумення гістарычных умоў стварэння дадзенага спісу.
* Незадоўга да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту 1917]] г. і была заснавана Дэпартаментам Герольдыі [[Урадаўнічы сенат|Ўрадаўнічага сената]] так званы Ўсерасійская дваранская радаводная кніга — для тых, хто выслужылі дваранства, але па якіх-небудзь чынніках не прылічаным да дваранства вызначанай губерні. Справа ў тым, што напачатку ХХ у. дваранскія сходы атрымалі права адмаўляць у прылічэнні да мясцовага дваранства. Часам пры гэтым яны кіраваліся веравызнаннем дадзеных асоб: без запалу разглядаліся, да прыкладу, падобныя хадайніцтвы асоб [[Іўдаізм|юдзейскага]] веравызнання. Зрэшты, і [[хрысціянін]]у магло быць адмоўлена ў прылічэнні да дваранства дадзенай губерні. Так, напрыклад, [[Масква|Маскоўскі]] дваранскі дэпутацкі сход адмовіў у занясенні ў мясцовую радаводную кнігу князям Гантімуровым, зацверджаным Сенатам у добрай якасці князёў тунгускіх, паколькі сям’я не мела ў губерні [[Нерухомасць|нерухомай]] уласнасці.
* Прыналежнасць да дваранства даказвалася ў губернскім дваранскім сходы; з 1785 г., гэта значыць з часу выдання Імператрыцай [[Кацярына II|Кацярынай II]] «Дараванай граматы дваранству», асобы, прызнаныя ў дваранскай добрай якасці па паходжанні ці па асабістых заслугах, уносіліся ў губернскую радаводную кнігу; з губерні справы пра дваранства паступалі на сцвярджэнне ў Герольдыю Сената; туды ж з губернскіх сходаў штогод высылаліся спісы асоб, прылічаных да ўжо зацверджаных у дваранстве родам. Паходжанне з дваран вызначанай губерні фіксавалася і ў паслужных спісах службоўцаў і вайскоўцаў, хоць часта паказвалася не губерня, па якой лічыўся іх род, а губерня, у якой нарадзіліся яны самі&lt;ref&gt;Думин С. В. Списки дворянских родов Российской империи по губерниям. Библиографический указатель. Опубликовано: Летопись Историко-родословного общества в Москве, вып. 3. Москва, 1995 г. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Змест Спісу дваран Магілёўскай губерні ==
&lt;center&gt;'''Радаводная кніга падзяляецца на шэсць частак. У 1-ю частку ўносіліся «роды дваранства дараванага ці сапраўднага»; ва 2-ю частку — роды дваранства вайскоўца; у 3-ю — роды дваранства, набытага на службе грамадзянскай ці атрымалыя права нашчадкавага дваранства за ордэн які прысвойвае гэта добрая якасць; у 4-ю — усе замежныя роды; у 5-ю — адрозныя тытуламі роды; у 6-ю частку — «старажытныя высакародныя дваранскія роды».'''&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;'''Алфавітны спіс дваран, занесеных у радавод кнігу Магілёўскай губерні : '''&lt;/center&gt;

=== стар. 1 ===
&lt;center&gt;1-я частка&lt;/center&gt;

[[Александровіч]], Бранюшчэц-Арасімовіч, Арцышэўскі, [[Банькоўскі]], Башылаў, [[Блажэвіч]], [[Бабровіч]], Герман-Болондзь, Гарбуз-Бардзілоўскі, [[Барысовіч]], Хрулінскі-Бурбо, [[Буткевіч]], [[Быкоўскі]], [[Бяляўскі]], Белабржэскі, [[Белазор]], Скарбек-Важынскі, Касцюшка-Валюжыніч, [[Васілеўскі]], Вацура, [[Велічкевіч]], Веракса, [[Вайніловіч]], Ясенецкі-Война (Война-Ясенецкі), [[Вайцяхоўскі]], Карачэўскі-Воўк Валчкевіч, [[Вансевіч]], [[Варанковіч]], [[Гаўрыловіч]], [[Галкоўскі]], Адоневіч-Львовіч-Галкоўскі, Калюмны-Гатоўскі, Гердзей, Гердзіеўскі, Гзоўскі, Гінейка, Дзевялтоўскі-Гінтаўт, Сырынскі-Гіро, Глінко, Гаваркоўскі, Гоздзіцкі, Гоніпроўскі, Гансероўскі, Іпатовіч-Гаранскі, [[Гарбатоўскі]], Грыёркевіч, [[Грыневіч]], Гродзскі (Гродскі), [[Грудзінскі]], [[Грушэцкі]], [[Гурскі]],

=== стар. 2 ===
[[Далецкі]], [[Даніловіч]], Дэбой, Дзяшчынскі, Дзевонскі, [[Дзяржынскі]], Добржынецкі, [[Дабравольскі]], [[Дабрасельскі]], Даўнаровіч, [[Дамарацкі]], Пузынко-Драбышэўскі, Рэпойта-Дубяга, Духавецкі, Левальт-Язерскі (Язерскі), Есьман, Жарын, Фурс-Жыркевіч, [[Жукоўскі]], [[Завітневіч]], Загурскі, Закалінскі, Заленскі, Залескі, [[Зарэмба]], Заржэцкі, Зелянеўскі, Радус-Зяньковіч, Іпацевіч, Свенчыц-Карчэўскі, Катэрла, Згерскі-Кашо, Квецінскі, [[Кенстовіч]], Кірыяцкі, Загаранскі-Кісель, [[Клечкоўскі]], Тэрэнецкі-Клімовіч, Ратамскі-Кміта, [[Кажухоўскі]], Казапалянскі, [[Калачкоўскі]], [[Каморніцкі]], [[Канапельскі]], [[Канасевіч]], [[Канюшэўскі]], Буткевіч-Каперскі, Карафа-Корбут, [[Каржанеўскі]], [[Корзун]], Баброўскі-Каралько, [[Караткевіч]], [[Корсак]], Касаковіч, [[Касачэўскі]], [[Косаўскі]], Глеб-Кошанскі,

=== стар. 3 ===
Кошка, Кржыжэўскі, Окала-Кулак, Гамрат-Курэк, [[Кульчыцкі]], Старжанецкі-Лапо, Леванскі, [[Ляўковіч]], [[Лянчэўскі]], Ліаранцэвіч, [[Ліпскі]], Ламінскі, [[Лукомскі]], Людагоскі, [[Маеўскі]], Малюшыцкі, Зуяртоўскі-Маркіяновіч, Маркоўскі, [[Матусевіч]], Матушэвіч, Мянжынскі, Мізгайла, Мізгер, [[Мілеўскі]], [[Місевіч]], [[Мажэйка]], Монтвід, Мараўскі, [[Мароз (значэнні)|Мароз]], Грынкевіч-Мачульскі, Мышакоўскі, [[Наркевіч]], Недзвецкі, Непакойчыцкі, [[Нестаровіч]] ([[Несцяровіч]]), фон-Нолькен, Насалеўскі, [[Акінчыц]], [[Акуліч]], [[Аленскі]], [[Аляхновіч]], Клішко-Аляк, Аніхімоўскі, [[Орда]], Асецімскі, Бонч-Асмалоўскі, [[Асташэкевіч]], Аржэшка-Астрэйка, [[Астроўскі]], Падкоўскі, Войдата-Пацэвіч, [[Пяткевіч]], [[Пячкоўскі]], Піянткоўскі, Дэмбіньскі-Піора, Піаровіч, [[Плавінскі]], [[Падабед]],

=== стар. 4 ===
Палтарацкі, Палькоўскі, Мішкевіч-Папейка, Парчынскі, Пржыбылоўскі, [[Пратасевіч]], [[Пузырэўскі]], [[Пухоўскі]], [[Пуціла]], Русіноўскі-Пуцято, [[Пяскоўскі]], Раднеўскі, [[Радушкевіч]], [[Ратамскі]], [[Рамановіч]], Роханскі, Руссіян, [[Руткоўскі]], Рывоцкі, [[Рыдзеўскі]], Вардомскі-Рыдзеўскі, [[Рыжэвіч]], [[Савіцкі]], [[Саковіч]], Сапліцо, [[Свадкоўскі]], Свенцкі, Седміагродскі (Седміаігродзкі), [[Славінскі]], Собанскі, Спіонтек-Сабалеўскі, [[Сабалеўскі]], [[Сакалоўскі]], Чарнілоўскі-Сокал, Столыпко, Стопінскі, Жукевіч-Стош, [[Стратановіч]], Стржыжэўскі, Грынкевіч-Суднік, Сульжынскі, [[Сушынскі]], Схнейдер, Сырыцо, [[Цярэшчанка]], [[Тамковіч]], [[Трэмбінскі]], [[Тур]], [[Ужыновіч]], [[Федаровіч]], Фліверк, [[Халецкі]], [[Харкевіч]], [[Хлусовіч]], [[Хлюдзінскі]], [[Хмызоўскі]], Трухановіч-Хадановіч,

=== стар. 5 ===
[[Хацятоўскі]], [[Чарнаруцкі]], [[Чарнушэвіч]], Калаўрат-Чарвінскі, [[Чахоўскі]], [[Чыж (значэнні)|Чыж]], [[Чугаевіч]], Мусвіц-Шадурскі, [[Шарэвіч]], Шафранскі, [[Шалепін]], Шальвінскі, Шандзікоўскі, [[Шыдлоўскі]], [[Шыманоўскі]], [[Шымборскі]], [[Шымкевіч]], [[Шымковіч]], [[Шышкоўскі]], Бітны-Шляхто, Радзівілавіч-Шостак, [[Шушкевіч]], Равіч-Шчэрба, [[Якутовіч]], [[Ялоза]], [[Янкоўскі]], [[Яцкоўскі]].

&lt;center&gt;2-я частка&lt;/center&gt;

[[Агапееў]], [[Александровіч|Аляксандровіч]], [[Андрыянаў]], [[Анціпаў]], [[Архіпаў]], [[Афанасьеў]], [[Барташэвіч]], Беклемішаў, Бенедзіктовіч, Бехлі, фон-Бітэрліх, [[Барзоў]], Будагоўскі, [[Бурскі]], [[Бельскі]], [[Вялічка (значэнні)|Вялічка]], [[Уласаў]], Ясенецкі-Война (Война-Ясенецкі),

=== стар. 6 ===
[[Валукевіч]], Гадзяцкі, [[Гайдкевіч]], Гарц, Гатоўскі, Гебель, Гербурт-Гейбовіч, Геліяшэвіч, [[Герасімаў]], Гіжыцкі, Дзевялтоўскі-Гінтаўт, Гліндpыч, [[Главацкі]], фон-Гойер (фон-Гоіер), Голышаў, Ганіпроўскі, [[Гарбатоўскі]], Гардзялкоўскі, [[Горскі]], [[Грачоў]], Грошнер, [[Грыбоўскі]], [[Грыгор’еў]], [[Гурскі]], Гюбенет, [[Дзенісенка]], [[Дзянісаў]], Дзеражінскі, Адынец-Дабравольскі, [[Дамброўскі]], [[Дамарацкі]], [[Дубавецкі]], [[Духавецкі]], [[Дышлеўскі]], Дзякаў, [[Яўсееў]], Янакіеў, [[Жыркевіч]], [[Жураўскі]], Згаржэльскі, [[Зорын]], [[Іваноў]], [[Карніловіч]], [[Карчэўскі]], Дракаловіч-Скандер-бек-Кастрыёт, [[Кенстовіч]], Кепінг, Кірык, [[Кісялеўскі]], [[Кіслоўскі]], [[Клюеў]], [[Казлоўскі]], Колен (Калена), Канігоўскі, Конча,

=== стар. 7 ===
[[Каржанеўскі]], Каралько, Карытко, Кашанскі, Кошка, Крэткоўскі, Кржыжаноўскі, Крывых, [[Кузняцоў]], Кухарскі, Лабутаеў, [[Лапо]], Лейтнер, [[Ляпкоўскі]], Лінк, [[Лісоўскі]], [[Лабаноўскі]], Лукаўскі, Лускін, [[Малафееў]], Мацюнін, Маўра, Мердэр, Мертэнс, Мінеман, [[Міцкевіч]], [[Мажэйка]], Морыц, [[Маскалёў]], Мусман, [[Мясаедаў]], [[Някрасаў]], Непакойчыцкі, Ножын, [[Насовіч]], дэ-Апагін, [[Аскерка]], Ашмянец, [[Пацукевіч]], Перакростаў, Перашкоў, Петрыкаўскі, Подалінскі, Кржеўковіч-Пазняк, [[Палянскі]], Палтарацкі, [[Папоў]], Правік, Пржевалінскі, Радчанка, Фен-Раеўскі, Редзко, [[Радзівонаў]], [[Савасціцкі]], [[Сердакоўскі]], [[Семіроўскі]], Рудніцкі-Сіпайло, Сіхро, [[Скоблікаў]],

=== стар. 8 ===
Скарабагаты, [[Славінскі]], [[Смольскі]], Спытко, [[Стахоўскі]], [[Сцяпанаў]], Стэткевіч, Стэфані, Тэрмін, [[Цітоў]], Тумскі, [[Федаровіч]], Філіп’еў, [[Хілінскі]], Барэйка-[[Хадкевіч]], Хаецкі, [[Хахлоў]], [[Хацяноўскі]], [[Храптовіч]], [[Ціхінскі]], [[Цытовіч]], Чорба, [[Шаблевіч]], Швартз, [[Шабека]], [[Шыпінскі]], [[Шклярэвіч]], Горскі-Шпырко, [[Шульгін]], [[Ярашэўскі]].

&lt;center&gt;3-я частка&lt;/center&gt;

Алабушаў, [[Аляксандраў]], [[Ананіч]], Андрэшевіч, [[Анташкевіч]], Арыстархаў, [[Бабіч]], [[Барановіч]], Барталамей, [[Барташэвіч]], Безсонаў, [[Бекарэвіч]],

=== стар. 9 ===
Бекман, Бенеўскі, Бернадскі, Бетулінскі, Біруковіч, Бобрык, Багдановіч, Багушэўскі, Больцевіч, Борхман, Бржезінскі, Булахаў, Бутэнка, Белофостов, Ватацы, Вейнрейх, Веремьенко, Вішнеўскі, Валкавіцкі, Валковіч, Карачэўскі-Воўк, Вусовіч, Гаеўскі, Гейслер, Гельтзль, Герард, Юноша-Гзоўскі, Гірыловіч, Сырінскі-Гіро, Гладкі, Глінскі, Глушаноўскі, Глыбоўскі, Галавацкі, Галынскі, Дашковічы-Гарбацкі, Горноўскі, Гарачкін, Грэбнеў, [[Грыневіч]], Гудкоў, Гусакоўскі, Урангель-фон-Гюбента, Давідоўскі, Далецкі, Карыбут-Дашкевіч, Дзям’янавіч, Демянцевіч, Дзічканец, Дзмітрыеў, Добржанскі, Доліво-Дабравольскі, Дабравольскі, Дамброўскі, Дулевіч, Епіфанаў, Жылкін, Загароўскі, Зайцоў,

=== стар. 10 ===
Званароў, Зіноўеў, Зубоўскі, Зуеў, Іваноў, Ігнацьеў, Ілініч, Каліопін, Камінскі, Карножіцкі, Карпінскі Кімбор, Кірыловіч,
Кірьяцкі, Кісліков, Кітаеўскі, Кавалік, Казакоў, Казлоўскі, Кажэўнікаў, Колянкоўскі, Копытковскі, Пезе-дэ-Корваль, Куляко-Карэцкі, Коржец, Коркозовіч, Корніловіч, Коссачеўскі, Костеніч, Краўчанко, Кранц, Красевіч, Крассоўскі, Крогер, фон-Круз, Крутілов, Крыгер, Сементоўскі-Куріло, Куторга, Кушын, Ладомірскі, Лазарэвіч, Лакощенко, Лапо, Лебедзеў, Пора-Леановіч, Лепяшынскі, Ляснеўская, Лечіцкі, Лешко, Логанов, Лапатенков, Лаппато, Лорченко, Лужынскі, Десятіно-Лук’янаў, Лысов, Людогоўскі, Лютоўскі, Малевіч-Малеўскі,

=== стар. 11 ===
Маліноўскі, Манькоўскі, Марцінкевіч, [[Мацкевіч]], Мэер, Меркушаў, Мельнікаў, Манерот-дю-Мен, Мерлін, Мігай, Мікоша, Мірапольскі, Міхалоўскі, Мадэстаў, Порцянка-Монька, Маскавенка, Грабя-Мурашко, Нейшвентер, Нікотін, Нічыпарэнка, Навіцкі, Насовіч, Азмідаў, Аляхоўскі, Альшэўскі, Астроўскі, Астроумаў, Охочінскі, Паздзееў, Панчанка, Папроцкі, Пашынскі, Пелрашкевіч, Пенкін, Петерс, [[Пяткевіч]], Петраш, Пячкоўскі, Піоульскі, Плохоцкі, Подашеўскі, Пакроўскі, Поломскі, Полторацкі, Паслаўскі, Пржерадоўскі, Прігороўскі, Пухоўскі, Радкевіч, Радчанко, Рахманінаў, Рего, Рентельн, Бранюшэц-Рэцкі, Рэцкі, Радкевіч, Роланд, Раманкевіч, Рамушкевіч, Самерсэт-Росэтэр,

=== стар. 12 ===
Рашкоўскі, Рубаноўскі, Савастьянаў, [[Савініч]], [[Савіцкі]], [[Савіч]], Сак, Сапрыка, Сарбіеўскі, Сверчкоў, Семкоўскі, Сердзюкоў, [[Серафімовіч]], Сівіцкі, Сідорскі, [[Сініцын]], Скалышевіч, Скарабагаты, Смяроўскі, Сазановіч, Сакалоў, Салагуб, [[Станкевіч]], [[Стасевіч]], [[Сташэўскі]], [[Сцяпанаў]], Стосуй, Стратановіч, [[Судзілоўскі]], [[Сухадольскі]], Тараткевіч, Тархоў, Цеплінін, Ціхоўскі, Тржэцяк, Трупчынскі, Турчанінаў, Тыдеман, Фащ, Фёдаравіч, Френдт, Функ, Хамянтоўскі, [[Хацяноўскі]], Цэкерт, Доршпрунг-Цэліцо, [[Цеханоўскі]], [[Цытовіч]], Чамаў, Чачкоў, Чарвякоўскі, Чарняеў, Шведаў, Шабунін, [[Шклярэвіч]], Шмялёў,

=== стар. 13 ===
Гульпоўскі-Шульц, фон-Шульц, Шухт, [[Шчарбаковіч]], [[Янкоўскі]].

&lt;center&gt;4-я частка&lt;/center&gt;

Гробуа, Пісчэвіч (Пішчевіч), Францэсон.

&lt;center&gt;5-я частка&lt;/center&gt;

Барон Брэмзе, Граф Грабоўскі, Князь Крапоткін, Князь Дондукоў-Корсакаў, Князь Любамірскі, Князь Мяшчэрскі, Барон фон-Нолькен, Князь Абаленскі, Князь Эрыванскі-Паскевіч, Граф Сумарокаў, Князь Друцкай-Сакалінскі, Граф Талстой, Граф Цуката.

=== стар. 14 ===

&lt;center&gt;6-я частка&lt;/center&gt;

[[Абакановіч]], [[Аўтушкевіч]], [[Адамовіч]], Лялевіч-Адамовіч, [[Александровіч]], Антушэвіч, Арцімовіч, Арцышеўскі, Багенскі, Байкоў, Банькоўскі, Бараноўскі, Барташэвіч, Берлінскі, фон-Бенкендорф, Бібікаў, Білевіч, Бялыніцкі-Біруля, Бішэўскі, Баброўскі, Дворжецкі-Багдановіч, Бонч-Багданоўскі, Богомолец, Багушэўскі, Богуш, Мордухай-Балтоўскі, Барэйко, Борейшо (Борейша), Барысавіч, Борк, Бочкоўскі, Бородзіч, Бржезя-Бржезінскі, Бржазоўскі, Бржастоўскі, Броховіч, Бонч-Бруевіч (Бруевіч), Будогоскі, Буйван, Буйвід, Булгак, Бурачек, Бурскі, Буры, Бутовіч, Буцевіч, Бучынскі, Белеўскі, Беліковіч, Бодзенто-Беляцкі, Беляцкі, Бібірштейн-Бялкоўскі, Быкоўскі, Вакар, Валахоўскі, Касцюшка-Валюжыніч, Васілеўскі, Васкоўскі (Васькоўскі), Ваньковіч,

=== стар. 15 ===
Варпахоўскі, Вартман, Вевель, Вейсенгоф, [[Вялічка (значэнні)|Вялічка]], Велямовіч, [[Венцлавовіч]], [[Вяржбіцкі]], Вярэнко, Вяржэнскі, Веразумскі, Касцюшкевіч-Вігуро, Віленчыц, [[Вільчынскі]], [[Вілямоўскі]], Віскоўскі, [[Віткоўскі]], Голд-Вішнеўскі, Ваяводскі, Ваейкоў, Патуліцкі-Войзбун, Нянкоўскі-Вайніловіч, Ясенецкі-Жэрэтынскі-Война, [[Вайцяхоўскі]], Карачэўскі-Воўк, Ланеўскі-Воўк, [[Валадзько]], [[Валадковіч]], [[Валовіч]], [[Валынскі]], Фурс-Вансяцкі, [[Варанец]], [[Варапай]], [[Урублеўскі]], [[Выкоўскі]], Васілевіч-Вырвіч, [[Высоцкі]], Вязьміцінаў, [[Гаўрыловіч]], [[Гайдамовіч]], [[Галіноўскі]], Аданевіч-Львовіч-Галкоўскі, [[Ганкевіч]], [[Гасперскі]], Гаўгер, Гаціскі, [[Гедройц]], Радзецкі-Геліашэвіч, Гердзееўскі, Гіжыцкі, Гласко, Гогалінскі, [[Галубіцкі]], [[Галынскі]], Ганіпроўскі, [[Гарбацкі]], Гардзялкоўскі, [[Гарноўскі]], Буры-Гарошка, [[Гартынскі]], Гоўвальт, Грамздорф,

=== стар. 16 ===
Грабніцкі, [[Грыгаровіч]], Гржыбоўскі, Грум-Гржымайло (Грумм-Гржымайло), [[Грыневіч]], Грынеўскі, [[Грынцэвіч]], [[Грамыка]], [[Грахоўскі]],
Радобыльскі-Губарэвіч (Ратабыльскі-Губарэвіч), Гумінскі, Рамейка-Гурко, Міткевіч-Далецкі, Готскі-Даніловіч, Дваржэцкі, Дзержанскі-Дзегцяроў, Дэмбіньскі, Ястржембец-Дзямьяновіч (Дем’яновіч), Доріа-Дерналовіч, Дзяшчынскі, Дзерожінскі, Літвінскі-Дзягілевіч, Дмахоўскі, Завіша Даўгяла (у тэксце адсутнічае працяжнік або коска), Даманскі, [[Дамарацкі]], [[Дамброўскі]], Гржіво-Дамброўскі, Донброво, Драбышэўскі, [[Драздоўскі]], Мелех-Драздоўскі, Мрочкі-Драздоўскі, Репойто-Дубяга, Баркоўскі-Дунін, Сляпец-Дунін, Сульгустоўскі-Дунін, Яўневіч, Магучы-Евціхевіч, Левальт-Язерскі (Язерскі), Жембо-Жабыко, Жарын, Фурс-Жыркевіч, [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Міткевіч-Жоўтак]], Пархамовіч-Жудро, [[Жукоўскі]], Корцын-Жукоўскі, Прус-Жукоўскі, Жураўскі, Журомскі, Дунін-Жухоўскі, Заблоцкі, Завадзскі ([[Завадскі]]),

=== стар. 17 ===
Зайончкоўскі, Закржэўскі, Залескі, Замбржыцкі, Залускі, Умыруко-Запольскі, Захарэвіч, Захаржеўскі, Зборомірскі, Здраеўскі,
Зялінскі, Зянковіч, Радус-Зянковіч, Зяньковіч, Змечороўскі, Зомбек, Зубовіч, Эйдзятовіч-Зубовіч, Рабцэвіч-Зубкоўскі, Венкневіч-Зуб, Іваноўскі, Рогаль-Іваноўскі, Івашкевіч, Івіцкі, Ігнацьеў, Ілініч, Інглінк, Іолшын, Кавецкі, Казановіч, Каліноўскі, Калусоўскі, Каменскі, Каміонко, Карніловіч, Карніцкі, Згерскі-Кашо, Квяткоўскі, Кігн, Кіркор, Загоранскі-Кісель, Клачков, Теренецкі-Клімовіч, Клюкоўскі, Ратамскі-Кмітто, Зелезніцкі-Кобат, Кавалеўскі, Шевердыковіч-Кавалеўскі, Ковзан, Кожынаў, Смолько-Козакевіч (Смолько-Казакевіч), Казлінскі, Казлоўскі, Селецкі-Колбо, Колонтай, Камароўскі,

=== стар. 18 ===
Забожынскі-Комар, Комоўскі, Камароўскі, Каморскі, Кандратовіч, Контовт, Кончыц, Баброўскі-Каралько, Каралько, Караткевіч, Корсак, Корытко, Косаржецкі, Касабуцкі, Львовіч-Костріцо, Кастравіцкі, Касця (Касціо), Каткоўскі, Коцеіоўскі, Масальскі-Кошуро (Масальскі-Кашуро), Краеўскі, Корвін-Красінскі, Крассоўскі, Крокоўскі, Корвін-Круковіч, Крукоўскі, Крушэўскі, Кубліцкі, Кузміцкі, Кржывец-Кузміцкі, Около-Кулак, Курако, Гамрат-Курэк, Курч, Рожыц-Кучеўскі, Кучук, Сестрженцевіч-Кучук, Кушлейко, Куяўскі, Лабаноўскі (Лобаноўскі), Лагоцкі, Ланько, Шерепо-Лапіцкі, Лапо, Старженецкі-Лапо, Лашкевіч, Воўк-Левоновіч, Пора-Леановіч, Ляснеўскі, Швогер-Леттецкі, Ліпіньскі, Ліпскі, дэ-Ліппэ-Ліпскі, Лісоўскі, Літінскі, Ловенецкі, Лукашэвіч, Іеліто-Лукоўскі, Лупандін, Лыскаўскі, Лычкоўскі, Ляскоўскі, Ляссотовіч, Маеўскі, Васенцовіч-Макарэвіч, Макавецкі,

=== стар. 19 ===
Малама, [[Малахоўскі]], [[Маліноўскі]], [[Манцэвіч]], [[Марціноўскі]], [[Марчанка]], [[Матушэвіч]], [[Мацкевіч]], Мацеіеўскі (Маціоўскі, Мацееўскі),
Левіз-оф-Мэнар, Мерло, [[Міклашэўскі]], Мілош, [[Міткевіч]], [[Міхневіч]], Міцевіч, Рінвід-Міцкевіч, Млечко, [[Мажэйка]], Мольскі, [[Манкевіч]], Монвіж-Монтвід, [[Марачэўскі]], [[Маразевіч]], Іпацевіч Маскевіч (у тэксце адсутнічае працяжнік або коска), Лада-Мачарскі, Мачунскі, Машчынскі, Мышкоўскі, [[Нарышкін]], Насекін, Лях-Нявінскі, Невяровіч, Нядзвецкі, Нітаслаўскі, Кржывец-Акаловіч, [[Акуліч]], [[Акушка]], Акшэўскі, Аленкевіч, Онгірскі, [[Аношка]], Арол (Оржэл), Ардынец, Оржел-Оржашкевіч, Аржэшка, [[Арлоўскі]], [[Аскерка]], Коршун Асмалоўскі, (у тэксце адсутнічае працяжнік або коска), Бонч-Асмалоўскі, [[Асавецкі]], [[Асоўскі]], Астанковіч (Астаньковіч), Аржэшка-Астрэйка, Асыпоўскі (Асіпоўскі), [[Паўловіч]], Вайткевіч-Паўловіч,

=== стар. 20 ===
Паўлоўскі, Падэрэўскі, Паеўскі, Панфіловіч, Парчэўскі, Парфіановіч, Паткоўскі, Пашкевіч, Перот, Дамашэўскі-Песляк, Пестржецкі, Петкун, Петражыцкі, Петрожыцкі, Пячкоўскі, Карначевіч-Пячора, Піятроўскі, Кубліцкі-Піоттух, Пірогоўскі, Пласкавіцкі, Плохоцкі, Погоскі, Падбярэзскі, Падгурскі, Падабед, Пожаріскі, Пазняк, Некрашэвіч-Поклад, Полагейко, Палонскі, Палубінскі, Панятоўскі, Попель, Порембскі, Жабко-Патаповіч, Адляніцкі-Пачобут, Пржевалінскі, Пржесмыцкі, Пузанаў, Пуцкоўскі, Фен-Раеўскі-Пуцято, Ждан-Пушкін, Рагоза, Фен-Раеўскі, Райкевіч, Ратабыльскі, дэ-Реас (дэ-Реасс, дэ-Раес, дэ-Раесс), Реутт, Ржендзінскі, Рагінскі, Рагоўскі, Родзевіч, Бойно-Родзевіч, Рокіцкі (Ракіцкі), Сейбут-Рамановіч, Роня, Росткоўскі, Россохацкі, Рошкоўскі, Лось-Рошкоўскі, Равіч-Русецкі, Руткоўскі, Руцінскі, Рылло, Рымкевіч (Рімкевіч), Рыхтер, Долгово-Сабураў,

=== стар. 21 ===
Савіцкі, Садкоўскі, Саковіч, Салімо-Самуйло, Самуцевіч, Санковіч, Зацепяко-Сапріноўскі, Сарнацкі, Сахноўскі, Свадкоўскі,
Свентаржэцкі, Свенціцкі, Свідзерскі, Свіньін, Свірскі, Свірщеўскі, Свістун, Ільіч-Світіч, Свяцкі, Селляво, Селянко, Сямёнаў, Сервірог, Сердакоўскі, Сілініч, Сініцкі, Рудніцкі-Сіпайла, Скалкоўскі, Скокоўскі, Славінскі, Слежаноўскі, Слешінскі, Случаноўскі, Глебка-Толстіковіч-Созоновіч (Глебка-Толстіковіч-Сазановіч), Сакалоўскі, Чернілоўскі-Сокал, Сакольскі, Девойно-Соллогуб, Соломірецкі, Перасвет-Солтан, Сасноўскі, Грот-Спасоўскі, дэ-Спіллер, Станішэўскі, Станкевіч, Бялевіч-Станкевіч, Кісляк-Станкевіч, Стахоўскі, Стерпінскі, Стравінскі, Стражевіч, Судзілоўскі, Сумоўскі, Туркан-Сурыновіч, Сурына, Францкевіч-Сурож, Малкавіч-Сутоцкі, Сушкоў, Ракусо-Сушчэўскі (Ракуса-Сушчэўскі), Праскуро-Сушчынскі, Сцібло, Крушыно-Сымановіч, Войніч-Сяноженцкі, Тарбеев, Твербус-Тверды,

=== стар. 22 ===
Терлецкі, Толпыго, Тамашэвіч, Тамковіч, Тыкоцкі, Тычінскі, Галаўко-Улазоўскі, Усакоўскі, Усціновіч, Ханеўскі, Харкевіч, Хелхоўскі, Хмара, Хмолоўскі, Барэйка-Хадкевіч, Хадаровіч, Чаркас-Хадасоўскі, Хойніцкі (Хайніцкі), Хамянтоўскі, Хамінскі, Хорощо, Цеханоўскі, Лясоцкі-Цыбульскі, Цытовіч, Цеханавецкі, Цеханскі, Цехановіч, Елаго-Цэхан, Цюндзевіцкі, Чайкоўскі, Чапліц (Чапліцо), Чаркоўскі, Черейскі, Чарамісін, Чернеўскі, Черніхоўскі, Чыгір, Анцыпаў-Чікунскі, Чыж, Чудоўскі, Чурыла (Чурілло), Шавельскі, Еустратоновіч-Шамоўскі, Шаняўскі, Шасткевіч, Шацілло, Белы-Шаціло (Белы-Шацілло), Шафранскі, Юршо-Швабовіч, Шабека, Вяроўкін-Шелюто, Шеміот, Лазарэвіч-Шапялевіч, Шереметев, Шыманскі, Шымковіч, Шокальскі, Радзівілавіч-Шостак,
 

=== стар. 23 ===
[[Шпілеўскі]], Отмар-Штэйн, Палескі-Шыпіла, Брант-Шчыроўскі, Шчодра, Шчука, [[Эйсмант]], Эліяшэвіч ([[Эльяшэвіч]]), [[Энгельгарт]], [[Эрдман]], [[Юркевіч]], Юр’евіч, [[Яблонскі]], Яўшыц, Яганаў, Яніцкі, [[Янкоўскі]], [[Яноўскі]], [[Янушкевіч]], [[Янчэўскі]], Бубель-Яроцкі, Шабуневіч-Ярашэвіч, Ясенскі, [[Ясінскі]], Скіргайла-Яцэвіч, Оношковіч-Яцыно, Ячэўскі.

=== Колькасць цёзак ===

* Васілеўскі — 2 (у 1-й частцы); • Карачэўскі-Воўк — 2 (у 1-й частцы); • Гарбатоўскі — 2 (у 1-й частцы); • Грушэцкі — 2 (у 1-й частцы); • Дабравольскі — 4 (у 1-й частцы); • Репойто-Дубяга — 2 (у 1-й частцы); • Каржанеўскі — 2 (у 1-й частцы); • Около-Кулак — 2 (у 1-й частцы); • Ліпскі — 2 (у 1-й частцы); • Маеўскі — 3 (у 1-й частцы); • Астроўскі — 3 (у 1-й частцы); • Полькоўскі — 2 (у 1-й частцы); • Порчінскі — 3 (у 1-й частцы); • Русіноўскі-Пуцято — 2 (у 1-й частцы); • Сакалоўскі — 2 (у 1-й частцы).

----

* Гурскі — 2 (у 2-й частцы); • Іваноў — 2 (у 2-й частцы); • Карніловіч — 2 (у 2-й частцы); • Казлоўскі — 2 (у 2-й частцы); • Лапо — 2 (у 2-й частцы); • Ярашэўскі — 3 (у 2-й частцы).

----

* Бекарэвіч — 3 (у 3-й частцы); • Жылкін — 2 (у 3-й частцы); • Зубоўскі 2 (у 3-й частцы); • Зуеў — 2 (у 3-й частцы); • Коржец — 2 (у 3-й частцы); • Лепяшынскі — 2 (у 3-й частцы); • Мігай — 2 (у 3-й частцы); • Навіцкі — 2 (у 3-й частцы); • Насовічы — 2 (у 3-й частцы) ; • Альшэўскі — 2 (у 3-й частцы); • Подашеўскі — 2 (у 3-й частцы); • Радкевіч — 2 (у 3-й частцы); • Савініч — 2 (у 3-й частцы); • Стратановіч — 3 (у 3-й частцы); • Судзілоўскі — 2 (у 3-й частцы).

----

* Князь Любамірскі — 2 (у 5-й частцы).

----

* Арцышеўскі — 2 (у 6-й частцы); • Банькоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Бараноўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Бібікаў — 2 (у 6-й частцы); • Дворжецкі-Багдановіч — 2 (у 6-й частцы); • Багушэўскі — 2 (у 6-й частцы); • Бородзіч — 2 (у 6-й частцы); • Васілеўскі — 3 (у 6-й частцы); • Ваньковіч — 3 (у 6 -й частцы); • Вяржбіцкі — 4 (у 6 -й частцы); • Віткоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Высоцкі — 2 (у 6-й частцы); • Горноўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Дзерожінскі — 2 (у 6-й частцы); • Дамброўскі — 2 (у 6-й частцы); • Гржыво-Дамброўскі — 2 (у 6-й частцы); • Драбышэўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Могучый-Евціхевіч — 2 (у 6-й частцы); • Жарын — 2 (у 6-й частцы); • Жукоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Заіончкоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Закржэўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Замбржыцкі — 2 (у 6-й частцы); • Умыруко-Запольскі — 2 (у 6-й частцы); • Эйдзятовіч-Зубовіч — 2 (у 6-й частцы); • Рабцэвіч-Зубкоўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Ілініч — 2 (у 6-й частцы); • Каменскі — 2 (у 6-й частцы); • Казлоўскі — 5 (у 6 -й частцы); • Краеўскі — 2 (у 6-й частцы); • Крассоўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Маеўскі — 2 (у 6-й частцы); • Маліноўскі — 2 (у 6-й частцы); • Мацкевіч — 2 (у 6-й частцы); • Монкевіч — 4 (у 6 -й частцы); • Недзвецкі — 2 (у 6-й частцы); • Аношка — 2 (у 6-й частцы); • Паўлоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Пашкевіч — 2 (у 6-й частцы); • Ждан-Пушкін — 2 (у 6-й частцы); • Рымкевіч (Рімкевіч) — 2 (у 6 -й частцы); • Савіцкі — 3 (у 6 -й частцы); • Саковіч — 2 (у 6-й частцы); • Свенторжэцкі — 2 (у 6-й частцы); • Рудніцкі-Сіпайло — 2 (у 6-й частцы); • Перасвет-Солтан — 2 (у 6-й частцы); • Тамашэвіч — 2 (у 6-й частцы); • Чернеўскі — 2 (у 6-й частцы); • Чыж — 2 (у 6-й частцы); • Шаняўскі — 2 (у 6-й частцы); • Шасткевіч — 2 (у 6-й частцы); • Шімковіч — 2 (у 6-й частцы); • Янкоўскі — 2 (у 6-й частцы).

== Гл. таксама ==
* [[Дваранская радаводная кніга]]
* [[Гербоўнік]]
* [[Аксамітная кніга]]
* [[Магілёўская губерня]]
* [[Згуртаванне Беларускай Шляхты]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
# «Алфавитный список дворянских родов, внесённых в родословные дворянские книги Могилёвской губернии (составлен в 1909 году)», Издание Могилёвского Дворянского Депутатского Собрания, типо-лит. Я. Н. Подземского, 1909 г., г. Могилёв, 1909 г.; {{ref-ru}}
# статья «Могилевская шляхта», Отд. IV, стр. 77-101, «Вестник Юго-Западной и Западной России (историко-литературный журнал)», изд. К. Говорским, тип. А. К. Киркора, кн. 10, том 4, г. Вильна, 1866 г.; {{ref-ru}}
# «Русские фамилии», Унбенгаун Б. О., г. Москва, изд. «Прогресс», 1989 г.; {{ref-ru}}
# Думин С. В. «Списки дворянских родов Российской империи по губерниям», Библиографический указатель, Летопись Историко-родословного общества в Москве, вып. 3, г. Москва, 1995 г.; {{ref-ru}}
# «Реестр входящих бумаг за 1792—1836 годы о выдаче грамот и родословных», фонд «Могилёвское губернское дворянское собрание», [[НГАБ]] ф. 2066 оп. 1 д. 4 л. 82 об.; {{ref-pl}} {{ref-ru}}
# Список дворянам Царства Польского, с приобщением кратких сведений о доказательствах дворянства. Spis szlachty Krolestwa Polskiego z dodaniem krotkiej informacji o dowodach szlachectwa. Warszawa, 1851 г. [Именные посемейные списки, с указанием герба; сведения о происхождении отсутствуют. На с. 303—326 помещено Дополнение (Dodatek) I.] {{ref-pl}}
# Дополнение II к списку дворян Царства Польского. Dodatek II do Spisu szlachty Krolestwa Polskiego. Warszawa, 1854. 56 s. {{ref-pl}}
# То ж, reprint: Lipsk, 1991. {{ref-pl}}
# Гербовник Царства Польского. Herbarz Krolestwa Polskiego. Warszawa, 1853 г. [Издание двуязычное, на русском и польском языках; содержит рисунки 246 гербов, их описание; при каждом гербе перечень родов, его употребляющих, краткие сведения о родоначальниках семей, но без родословных; издание не закончено.] {{ref-pl}}
# Лукомский В. К., Тройницкий С. Н. Гербы третьей части Гербовника дворянских родов Царства Польского. По материалам бывшей Герольдии Царства Польского составили… СПб., 1910 г. [Рисунки: 121 герб, перечень фамилий, их употребляющих, но без каких-либо генеалогических сведений; описание гербов; издание только на русском языке; крайне редкое, тираж — всего 10 экз.] {{ref-ru}}
# Лукомский В. К. Список родам Царства Польского, признанным в дворянском достоинстве с гербами, не внесенными в Высочайше утвержденный Гербовник. СПб., 1912 г. [Корректурное издание Департамента Герольдии.] {{ref-ru}}
# Список лицам, Высочайше пожалованным дипломами с гербами на дворянское достоинство Царства Польского. // Лукомский В. К., Тройницкий С. Н. Списки лицам, Высочайше пожалованным дипломами с гербами на дворянское достоинство Всероссийской империи и Царства Польского. СПб., 1911 г. {{ref-ru}}
# Дворянские роды, внесенные в Гербовник Царства Польского, Высочайше утвержденный первая часть в 10 (22) день октября 1850 г., а вторая в 16 (28) день января 1851 г. // Дворянский адрес-календарь на 1898 год. СПб., 1898 г. [Перечень гербов и фамилий.] {{ref-ru}}
# Польские дворянские фамилии, получившие графский титул (conte) от римских пап // Там же, с. 227 [17 родов.] {{ref-ru}}
# [[Літоўская метрыка]]
# Памятная книжка Могилёвской губернии, [[1870]]—[[1871]] гг. {{ref-ru}}
# «Белоруссiя и Литва (Историческiя судьбы С?веро-Западнаго края), изд. П. Н. Батюшков, тип. тов. „Общественная польза“, г. СПБ, 1890 г.». {{ref-ru}}
# «Свод законов Российской империи», статья № 968 том IX изд. 1899 г. {{ref-ru}}
# Оршанский гербовник // Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящиеся в Центральном Витебском архиве. Витебск, 1900. T. XXVIII. (Ч.2). 167 c. {{ref-ru}}
# «Гербовник всероссийского дворянства», Дурасов В., г. СПб., 1906 г. {{ref-ru}}

== Спасылкі ==
# [http://www.ornatowski.com/index/herbarzpolski_l.htm Boniecki Adam Herbarz polski, t. 1-16, Gebethner &amp; Wolff, Warszawa 1905]; {{ref-pl}}
# [http://www.ornatowski.com/index/herbyszlacheckie_l.htm Tadeusz Gajl Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodow, Wydawnictwo L&amp;L, Gdansk 2003.]; {{ref-pl}}
# [http://www.nobility.ru/ Официальный сайт «Российского Дворянского Собрания»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180103144351/http://www.nobility.ru/ |date=3 студзеня 2018 }} {{ref-ru}}
# [http://zn.by/kazhdyi-desyatyi-belorus%C2%A0%E2%80%93-shlyakhtich.html «Каждый десятый белорус — шляхтич?» Мария ШПИТАЛЕВА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131206015425/http://zn.by/kazhdyi-desyatyi-belorus%C2%A0%E2%80%93-shlyakhtich.html |date=6 снежня 2013 }} // Обозреватель. 51 (381) от 18.12.2009 г.; {{ref-ru}}
# [http://hetman.by/neizvestnayavoina.html Артем ДЕНИКИН, «Неизвестная война 1654—1667 гг.» (История Беларуси и Большой Литвы), Аналитическая газета «Секретные исследования»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412005903/http://hetman.by/neizvestnayavoina.html |date=12 красавіка 2014 }}; {{ref-ru}}
# [http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html Бібліятэка гістарычных артыкулаў, «Невядомая вайна: 1654—1667», Г. Сагановіч];
# [http://scepsis.ru/library/id_1104.html Алексей Лобин «Неизвестная война 1654—1667 гг.», Научно-просветительский журнал «Скепсис»]; {{ref-ru}}
# [http://www.fxglossary.org.ua/index.php?l=%D0%A0&amp;w=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%281654%E2%80%941667%29 Русско-польская война (1654—1667)]{{Недаступная спасылка}}; {{ref-ru}}
# [http://hetman.by/gibellitvu.html Вадим РОСТОВ «ГИБЕЛЬ ЛИТВЫ», Аналитическая газета «Секретные исследования»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140316153335/http://hetman.by/gibellitvu.html |date=16 сакавіка 2014 }}; {{ref-ru}}
# [http://kibsvg.narod.ru/ Василь Скобля, «Беларусь: история, личности, менталитет»]; {{ref-ru}}
# [http://www.litvin.by/ «ПРЕДКИ МНОГИХ БЕЛОРУСОВ БЫЛИ ЛИТВИНАМИ (40 фактов из первоисточников)» © Литвин 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104104942/http://litvin.by/ |date=4 студзеня 2014 }}; {{ref-ru}}
# [http://archives.gov.by/index.php?id=989746 Административно-территориальное деление Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017171014/http://archives.gov.by/index.php?id=989746 |date=17 кастрычніка 2015 }} {{ref-ru}}
# [http://statehistory.ru/519/Gordon--Velikoe-knyazhestvo-Litovskoe/ доктор исторических наук, профессор исторического факультета Санкт-Петербургского государственного университета Андрей Юрьевич Дворниченко («Великое княжество Литовское», Александр Гордон, ТВ, 14.12.2009)] {{ref-ru}}


[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Магілёўская губерня]]
[[Катэгорыя:Дваранства]]</text>
      <sha1>sk2cewyji1mviwurr7t2d0gll6xvfbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горад-дзяржава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183378</id>
    <revision>
      <id>5172523</id>
      <parentid>4731351</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8110" sha1="4q7u1suajll5rhdygjmf6e967ehitb3" xml:space="preserve">[[Выява:1 singapore city skyline dusk panorama 2011.jpg|thumb|300px|Панарама горада-дзяржавы Сінгапур]]
'''Горад-дзяржава''' — невялікая тэрыторыя разам з кіраўніком [[горад]]ам (як правіла, адзіным), якая  звычайна з'яўляецца незалежнай [[дзяржава]]й. Гістарычна гарады-дзяржавы часта былі часткай вялікіх культурных абласцей і разнастайных палітычных саюзаў, як, напрыклад:
* гарады-дзяржавы [[Шумер|старажытнай Месапатаміі]], [[Фінікія|Фінікіі]], [[п’ю]] ці [[Цывілізацыя мая|мая]];
* [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскія]] [[Поліс (антычнасць)|полісы]];
* гарады-камуны [[Італія|Італіі]] ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] і ў [[эпоха Адраджэння|эпоху Рэнесансу]];
* вольныя гарады сярэднявечнай Германіі.

Гарады-дзяржавы былі звычайныя ў старажытныя часы і ў Сярэднявечча. Аднак, быўшы незалежнымі, шматлікія такія гарады далучаліся да фармальных ці нефармальных саюзаў, якія ўзначальваліся найбольш уплывовымі членамі такіх саюзаў. Часам імперыі ці саюзы (канфедэрацыі і федэрацыі) ствараліся шляхам прамой ваеннай анексіі (напрыклад, [[Мікенская цывілізацыя]] ці [[Рымская рэспубліка]]), у іншых выпадках яны ствараліся як добраахвотныя альянсы для ўзаемнай абароны ([[Пелапанескі саюз|Пелапанескі]], [[Афінскі марскі саюз|Афінскі]] і [[Беатыйскі саюз|Беатыйскі]] саюзы).

У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] гарады-дзяржавы — [[вольныя гарады]] і гарады-камуны — былі асаблівасцю сярэднявечных Германіі, Італіі і Русі. Шмат якія з іх уваходзілі ў [[Ганзейскі саюз]], які быў важкай сілай на працягу некалькіх стагоддзяў.

== У сучасным свеце ==
Сёння існуе ўсяго некалькі гарадоў-дзяржаў, сярод якіх большасць не маюць поўнага суверэнітэту.

=== Незалежныя дзяржавы ===

==== Сінгапур ====
{{Main|Сінгапур}} 
Дзяржава, размешчаная на астравах у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], аддзеленых ад паўднёвага ўскрайка [[Малакскі паўвостраў|Малакскага паўвострава]] вузкім [[Джахорскі праліў|Джахорскім пралівам]]. Мяжуе з султанатам [[Джахор]], які ўваходзіць у склад [[Малайзія|Малайзіі]] і з астравамі [[Рыяу]] ў складзе [[Інданезія|Інданезіі]].

З [[1959]] Сінгапур стаў самакіравальнай дзяржавай у складзе Брытанскай імперыі, [[Лі Куан Ю]] займаў пасаду прэм'ер-міністра пасля выбараў. У [[1963]] у выніку [[Нацыянальны рэферэндум у Сінгапуры, 1962|рэферэндуму]] Сінгапур увайшоў у [[Малайзія|Федэрацыю Малайзія]] разам з дзяржавамі [[Брытанская Малая|Малая]], [[Сабах]] і [[Саравак]]. [[7 жніўня]] [[1965]] у выніку канфлікту Сінгапур выйшаў з Малайзіі, і [[9 жніўня]] [[1965]] года абвясціў незалежнасць.

==== Манака ==== 
{{Main|Манака}}
[[Карлікавая дзяржава]], [[Асацыяваная дзяржава|асацыяваная]] з [[Францыя]]й, размешчана на поўдні [[Еўропа|Еўропы]] на беразе [[Лігурыйскае мора|Лігурыйскага мора]]; на сушы мяжуе з [[Францыя]]й&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Монако, княжество}}&lt;/ref&gt;. З'яўляецца адной з самых маленькіх і найбольш густанаселеных краін свету.

==== Ватыкан ====
{{Main|Ватыкан}}
[[Карлікавая дзяржава]]-[[анклаў]] (самая маленькая дзяржава ў свеце) унутры тэрыторыі [[Рым]]а, [[Асацыяваная дзяржава|асацыяваная]] з [[Італія]]й. Статус Ватыкана ў міжнародным праве — дапаможная суверэнная тэрыторыя [[Святы Прастол|Святога Прастола]], рэзідэнцыі вышэйшага духоўнага кіраўніцтва [[каталіцтва|рымска-каталіцкай царквы]]. [[Суверэнітэт]] Ватыкана не з'яўляецца самастойным (нацыянальным), а паходзіць з суверэнітэту Святога Прастола. Іншымі словамі, яго крыніца — не насельніцтва Ватыкана, а менавіта папскі прастол.

У сучасным выглядзе ўзнік [[11 лютага]] [[1929]] года на падставе заключаных урадам [[Беніта Мусаліні|Б. Мусаліні]] [[Латэранскія пагадненні|Латэранскіх пагадненняў]].

=== Часткова аўтаномныя ===
==== Гібралтар ====
{{Main|Гібралтар}}
==== Ганконг ==== 
{{Main|Ганконг}}
==== Макаа ==== 
{{Main|Макаа}}
==== Мелілья ==== 
{{Main|Мелілья}}
==== Сеўта ====
{{Main|Сеўта}}

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
* [[Вольны горад]]
* [[Імперскі горад]]
* [[Камунальны рух]]

== Літаратура ==
* {{кніга
 |аўтар         = Фроянов И. Я., Дворниченко А. Ю.
 |частка         = 
 |спасылка частка  = 
 |загаловак      = Города-государства Древней Руси
 |арыгінал      = 
 |спасылка        = 
 |вікікрыніцы      = 
 |адказны = Ленинградский государственный университет имени [[Андрэй Аляксандравіч Жданаў|А. А. Жданова]]
 |выданне       = 
 |месца         = Л.
 |выдавецтва  = Изд-во Ленингр. ун-та
 |год           = 1988
 |том           = 
 |старонкі      = 
 |старонак       = 272
 |серыя         = 
 |isbn          = 5-288-00115-4
 |тыраж         = 8&amp;nbsp;000
}} (у зав.)

== Спасылкі ==
* [http://liberea.gerodot.ru/a_quest/andreev003.htm Антычны поліс і ўсходнія гарады-дзяржавы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131108070217/http://liberea.gerodot.ru/a_quest/andreev003.htm |date=8 лістапада 2013 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Гарады-дзяржавы}}

[[Катэгорыя:Гарады-дзяржавы| ]]
[[Катэгорыя:Формы дзяржавы]]</text>
      <sha1>4q7u1suajll5rhdygjmf6e967ehitb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джордж Клінтан (музыкант)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185120</id>
    <revision>
      <id>5172272</id>
      <parentid>4292494</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Фанк-музыканты]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Capitol Records]]; +[[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2317" sha1="ppjm4ox96m4fumcf5jsgb9b06tfcf4y" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Клінтан}}
{{Музыкант}}
'''Джордж Клінтан''' ({{lang-en|George Clinton}}; {{ДН|22|7|1941}}) — [[афраамерыканцы|афра-амерыканскі]] [[кампазітар]], вакаліст і гітарыст. Разам з Джэймсам Браўнам і Слаем Стоўнам, Клінтан лічыцца адным з заснавальнікаў музычнага кірунку «фанк». У 1997 годзе уключаны ў Залу славы рок-н-ролу.

У 1968 годзе арганізаваў гурт [[Parliament (гурт)|«Parliament»]], якая стала адным з найбольш папулярных калектываў ранняга фанка. У гучанні Parliament пераважалі духавыя інструменты. У 1970 Клінтан арганізаваў групу Funkadelic, арыентаваную на псіхадэлічнае гітарнае гучанне. Parliament і Funkadelic выпускаліся на розных лэйблах і некалькі адрозніваліся стылістычна, але па складзе музыкантў амаль цалкам супадалі.

З 1990-х Клінтан выступае і запісваецца ў суправаджэнні калектыву P-Funk All Stars. Стылістыку Клінтана звычайна характарызуюць словам P-Funk.

== Дыскаграфія ==
* 1982 — Computer Games (Capitol Records)
* 1983 — You Shouldn’t-Nuf Bit Fish (Warner Bros.)
* 1985 — Some of My Best Jokes Are Friends (Capitol Records)
* 1986 — R&amp;B Skeletons in the Closet (Capitol Records)
* 1989 — The Cinderella Theory (Paisley Park Records)
* 1993 — Hey Man, Smell My Finger (Paisley Park Records)
* 1993 — Sample Some of Disc — Sample Some of D.A.T. (A&amp;M Records)
* 1996 — Testing Positive (A&amp;M Records)
* 2005 — How Late Do U Have 2BB4UR Absent? (The C Kunspyruhzy)

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Клінтан Джордж}}

[[Катэгорыя:Фанк-музыканты]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Capitol Records]]
[[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]]</text>
      <sha1>ppjm4ox96m4fumcf5jsgb9b06tfcf4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інстытут матэматыкі НАН Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186019</id>
    <revision>
      <id>5172230</id>
      <parentid>5035801</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <comment>/* Структура Інстытута */</comment>
      <origin>5172230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16833" sha1="rxn56ji9mnaoz93m72806261ga9h70o" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва                     = Інстытут матэматыкі
|альтэрнатыўная        = 
|выява                     =  
|шырыня_лагатыпа               = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс              = 2019 год
|мапа                      = 
|шырыня_карты1                = 
|легенда1               = 
|мапа 2                    = 
|абрэвіятура               = ІМ
|дэвіз                     = 
|папярэднік                = [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР]]
|пераемнік                 = 
|дата_заснавання1           = Чэрвень 1959
|дата_ліквідацыі = 
|тып                       = навуковая
|юрыдычны статус           = дзяржаўная ўстанова
|мэта                      = распрацоўка [[Матэматычная мадэль|матэматычных мадэляў]] і спосабаў рашэння прыкладных пытанняў
|цэнтр               = 
|адрас         = Мінск, [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскі раён]], [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], д. 11
|каардынаты                = 
|членства      = 
|мовы            =  
|пасада_кіраўніка1         = Дырэктар
|імя_кіраўніка1             = [[Васіль Рыгоравіч Сафонаў]]
|пасада_кіраўніка2        = Намеснік дырэктара па навуковай і інавацыйнай рабоце
|імя_кіраўніка2           = [[Сяргей Віктаравіч Бахановіч]]
|пасада_кіраўніка3        = Навуковы сакратар
|імя_кіраўніка3           = [[Таццяна Сяргееўна Бусел]]
|пасада_кіраўніка4        = 
|імя_кіраўніка4           = 
|асноўныя асобы            = 
|кіруемы орган             = 
|матчына арганізацыя         = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]
|бюджэт                    = 
|колькасць супрацоўнікаў  = 94 (2019 г.)
|колькасць валанцёраў     = 
|сайт                      = [http://im.bas-net.by/?lang=ru im.bas-net.by]
|заўвагі                   = Інстытут матэматыкі і вылічальнай тэхнікі (да 1965 года)
}}
'''Інстытут матэматыкі [[НАН Беларусі]]''' — профільная арганізацыя беларускай акадэмічнай навукі ў галіне [[матэматыка|матэматыкі]]. Утвораны ў [[1959]] годзе.

== Гісторыя інстытута ==
[[Файл:!Уваход у Інстытут матэматыкі (Менск, 20 красавіка 2019 г.).jpg|міні|Уваход у Інстытут матэматыкі (2019 г.)]]
[[Файл:!Таблічка Інстытуту матэматыкі (Менск, 20 красавіка 2019 г.).jpg|міні|Мемарыяльная дошка [[Уладзімір Іванавіч Крылоў|Уладзіміру Іванавічу Крылову]] на будынку Інстытута матэматыкі]]
Інстытут быў створаны ў 1959 годзе ў выніку рэарганізацыі [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР|Інстытута фізікі і матэматыкі Акадэміі навук БССР]]. Першапачаткова называўся ''Інстытутам матэматыкі і вылічальнай тэхнікі АН БССР''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-355-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-instituta-matematiki-vychislitelnoj-tehniki-s-vychislitelnym-czentrom-pri-nyom-akademii-nauk-bssr/ |title=Постановление № 355 Совета Министров БССР от 20 мая 1959 г. «Об организации Института математики, вычислительной техники с вычислительным центром при нём Академии наук БССР» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225155111/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-355-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-instituta-matematiki-vychislitelnoj-tehniki-s-vychislitelnym-czentrom-pri-nyom-akademii-nauk-bssr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і ўваходзіў у склад ''[[Аддзяленне фізіка-матэматычных, хімічных і геалагічных навук АН БССР|Аддзялення фізіка-матэматычных, хімічных і геалагічных навук]]'', а з [[1963]] — у [[Аддзяленне фізікі, матэматыкі і інфарматыкі НАН Беларусі|Аддзяленне фізіка-матэматычных навук]]. 10 лютага [[1965]] г. адбылася рэарганізацыя: на базе шэрагу лабараторый арганізаваны самастойны Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР (з 2002 — [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі]]), а назва назва Інстытута была зменена на сучасную — '''''Інстытут матэматыкі'''''. 4 красавіка [[1975]] заснавана Аддзяленне Інстытута матэматыкі АН БССР у [[Гомельскі філіял НАН Беларусі|Гомелі]] (зараз — ''Лабараторыя тэорыі і дастасавання канечных груп'').

З 1987 Інстытут уваходзіць у склад [[Аддзяленне фізікі, матэматыкі і інфарматыкі НАН Беларусі|Аддзялення фізікі, матэматыкі і інфарматыкі]]. На пачатак [[2019]] года у Інстытуце 94 чалавекі, іх — 53 навуковых супрацоўнікі, у т.л. 18 [[доктар навук|дактароў]] і 29 [[кандыдат навук|кандыдатаў навук]]. Інстытут падтрымлівае актыўныя творчыя сувязі з вядучымі навуковымі ўстановамі многіх краін, з’яўляецца арганізатарам шэрагу міжнародных канферэнцый, школ, сімпозіўмаў.

== Структура Інстытута ==
=== Аддзелы ў 1999 ===
* Алгебры
* Тэорыі працэсаў кіравання
* Дыферэнцыяльных ураўненняў
* Тэорыі канчатковых груп (у Гомелі)
* Матэматычнай кібернетыкі
* Матэматычнай тэорыі сістэм
* Нелінейнага аналізу
* Тэорыі лікаў
* Лікавых метадаў у матэматычнай фізіцы
* Лікавага мадэлявання
* Паралельных вылічальных працэсаў
* Стахастычнага аналізу&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/19990116224946/https://im.bas-net.by/ Institute of Mathematics (IM NASB) (1999)]&lt;/ref&gt;

=== Аддзелы ў 2007 ===
* Алгебры
* Тэорыі працэсаў кіравання
* Вылічальнай матэматыкі і матэматычнага мадэлявання
* Дыферэнцыяльных ураўненняў
* Тэорыі канечных груп і яе прымянення (у Гомелі)
* Камбінаторных мадэляў і алгарытмаў
* Матэматычнай тэорыі сістэм
* Матэматычнай фізікі
* Нелінейнага і стахастычнага аналізу
* Паралельных вылічальных працэсаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070702083825/http://im.bas-net.by/departments.html Departments (2007)]&lt;/ref&gt;

=== Аддзелы ў 2016 ===
* Матэматычнай тэорыі сістэм
* Дыферэнцыяльных ураўненняў
* Нелінейнага і стахастычнага аналізу
* Тэорыі працэсаў кіравання
* Матэматычнай фізікі
* Алгебры
* Вылічальнай матэматыкі і матэматычнага мадэлявання
* Камбінаторных мадэляў і алгарытмаў
* Паралельных вылічальных працэсаў
* Лабараторыя тэорыі канечных груп і яе прымянення
* Вытворча-тэхнічны аддзел&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160303194014/https://im.bas-net.by/ nstitute of MathematicsInstitute of Mathematics (2016)]&lt;/ref&gt;

=== Аддзелы ў 2026 ===
* Аддзел алгебры
** Лабараторыя тэорыі і прыкладанняў канчатковых груп
* Аддзел вылічальнай матэматыкі і матэматычнага мадэлявання
* Аддзел дыферэнцыяльных ўраўненняў
* Аддзел нелінейнага і стахастычнага аналізу
* Аддзел тэорыі лікаў і дыскрэтнай матэматыкі
* Аддзел функцыянальнага аналізу і дынамічных сістэм
* Прыкладной матэматыкі

== Навуковыя кірункі ==
Асноўнымі кірункамі навуковай дзейнасці інстытута з’яўляюцца:
* [[алгебра]], [[алгебраічная геаметрыя]] і [[тэорыя лікаў]];
* [[дыферэнцыяльныя ўраўненні]] і [[тэорыя ўстойлівасці]];
* [[вылічальная матэматыка]] і [[матэматычнае мадэляванне|матэматычнае]] [[мадэляванне]];
* [[паралельныя вылічэнні]], [[матэматычная кібернетыка]] і [[стахастычны аналіз]];
* [[нелінейны аналіз]] і [[тэорыя працэсаў кіравання]].

Распрацаваны: тэорыя вырашальных і нільпатэнтных лінейных груп і труп падстановак; прыведзеная К-тэорыя, яе унітарны і спінарны варыянты; эфектыўныя метады рашэння дыяфантавых ураўненняў; метрычная тэорыя трансцэндэнтных лікаў, у якой вырашана праблема Малера; тэорыя характарыстычных паказчыкаў Ляпунова дыферэнцыяльных сістэм з малымі адхіленнямі; тэорыя ўраўненняў у поўных вытворных; лікавыя метады і праграмныя сродкі рашэння шматмерных задач матэматычнай фізікі; тэорыя набліжанага функцыянальнага інтэгравання; тэорыя пабудовы паралельных алгарытмаў, адэкватных шматпрацэсарным выліч. сістэмам; алгарытмы і метады рашэння задач камбінаторнай аптымізацыі і вылічальнай геаметрыі; тэорыя поліэдральнага квазідыферэнцыравання нягладкіх адлюстраванняў і мультыадлюстраванняў; аператарныя метады даследавання шматнараметрычных дыскрэтных сістэм кіравання; якасная тэорыя аптымальнага кіравання і канструктыўныя метады рашэння экстрэмальных задач. Вырашаны праблемы апраксімацыі і максімальнасці ў арыфметычных групах. Даследаваны ўласцівасці рашэнняў дыферэнцыяльных ураўненняў Пенлеве і сістэм Пфафа.

== Вядомыя навукоўцы ==
* [[Мікалай Паўлавіч Яругін]] — арганізатар Інстытута
* [[Уладзімір Іванавіч Крылоў]] — арганізатар Інстытута
* [[Дзмітрый Аляксеевіч Супруненка]]
* [[Яўген Аляксеевіч Барбашын]]
* [[Уладзімір Пятровіч Платонаў]]
* [[Мікалай Аляксеевіч Ізобаў]]
* [[Сяргей Антонавіч Чуніхін]]
* [[Уладзімір Генадзевіч Спрынджук]]
* [[Іван Васільевіч Гайшун]]
* [[Фаіна Міхайлаўна Кірылава]]
* [[Валянцін Вікенцьевіч Гарохавік]]
* [[Эдуард Іосіфавіч Груда]]
* [[Мікалай Васілевіч Шкут]]
* [[Анатоль Іосіфавіч Яблонскі]]

== Дырэктары Інстытута ў розныя гады ==
* [[Мікалай Паўлавіч Яругін]] — арганізатар Інстытута, акадэмік АН БССР, 1959—1977
* [[Уладзімір Пятровіч Платонаў]] — [[Спіс прэзідэнтаў Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі|9-ы прэзідэнт АН БССР]], акадэмік АН БССР, [[1977]]—1992
* [[Іван Васільевіч Гайшун]] — [[акадэмік АН БССР|акадэмік НАН Беларусі]], 1992—2018
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лемяшэўскі]] — 2018—2022
* [[Васіль Рыгоравіч Сафонаў]] — з 2023

== Узнагароды ==
Дасягненні навукоўцаў адзначаны [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміяй СССР]] (1972), [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміяй]] (1978), [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнымі прэміямі БССР]] (1974, 1978, 1982), [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміяй Рэспублікі Беларусь]] (1998), прэміяй [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] (1986), [[камсамол|прэміямі Ленінскага камсамола]] (1970, 1987) і [[ЛКСМБ]] (1976, 1984, 1990), прэміямі [[НАН Беларусі]] (1993, 1995).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|7|Інстытут матэматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі||269}}

== Спасылкі ==
* [http://im.bas-net.by/?lang=ru&amp;menu=mAbout&amp;vmenu=&amp;item=mAbout Сайт Інстытута матэматыкі НАН Беларусі] {{Ref-ru}}

== Гл. таксама ==
* [[Матэматыка ў Беларусі]]
* [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР]]
{{Інстытуты НАНБ}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Матэматыка ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кібернетыка ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Савета Міністраў СССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1959 годзе]]
[[Катэгорыя:1959 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Інстытут матэматыкі НАНБ| ]]</text>
      <sha1>rxn56ji9mnaoz93m72806261ga9h70o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172234</id>
      <parentid>5172230</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Аддзелы ў 2016 */</comment>
      <origin>5172234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16810" sha1="9qnk5y2mfeahzjo4ipy42bep5thdxuo" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва                     = Інстытут матэматыкі
|альтэрнатыўная        = 
|выява                     =  
|шырыня_лагатыпа               = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс              = 2019 год
|мапа                      = 
|шырыня_карты1                = 
|легенда1               = 
|мапа 2                    = 
|абрэвіятура               = ІМ
|дэвіз                     = 
|папярэднік                = [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР]]
|пераемнік                 = 
|дата_заснавання1           = Чэрвень 1959
|дата_ліквідацыі = 
|тып                       = навуковая
|юрыдычны статус           = дзяржаўная ўстанова
|мэта                      = распрацоўка [[Матэматычная мадэль|матэматычных мадэляў]] і спосабаў рашэння прыкладных пытанняў
|цэнтр               = 
|адрас         = Мінск, [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскі раён]], [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], д. 11
|каардынаты                = 
|членства      = 
|мовы            =  
|пасада_кіраўніка1         = Дырэктар
|імя_кіраўніка1             = [[Васіль Рыгоравіч Сафонаў]]
|пасада_кіраўніка2        = Намеснік дырэктара па навуковай і інавацыйнай рабоце
|імя_кіраўніка2           = [[Сяргей Віктаравіч Бахановіч]]
|пасада_кіраўніка3        = Навуковы сакратар
|імя_кіраўніка3           = [[Таццяна Сяргееўна Бусел]]
|пасада_кіраўніка4        = 
|імя_кіраўніка4           = 
|асноўныя асобы            = 
|кіруемы орган             = 
|матчына арганізацыя         = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]
|бюджэт                    = 
|колькасць супрацоўнікаў  = 94 (2019 г.)
|колькасць валанцёраў     = 
|сайт                      = [http://im.bas-net.by/?lang=ru im.bas-net.by]
|заўвагі                   = Інстытут матэматыкі і вылічальнай тэхнікі (да 1965 года)
}}
'''Інстытут матэматыкі [[НАН Беларусі]]''' — профільная арганізацыя беларускай акадэмічнай навукі ў галіне [[матэматыка|матэматыкі]]. Утвораны ў [[1959]] годзе.

== Гісторыя інстытута ==
[[Файл:!Уваход у Інстытут матэматыкі (Менск, 20 красавіка 2019 г.).jpg|міні|Уваход у Інстытут матэматыкі (2019 г.)]]
[[Файл:!Таблічка Інстытуту матэматыкі (Менск, 20 красавіка 2019 г.).jpg|міні|Мемарыяльная дошка [[Уладзімір Іванавіч Крылоў|Уладзіміру Іванавічу Крылову]] на будынку Інстытута матэматыкі]]
Інстытут быў створаны ў 1959 годзе ў выніку рэарганізацыі [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР|Інстытута фізікі і матэматыкі Акадэміі навук БССР]]. Першапачаткова называўся ''Інстытутам матэматыкі і вылічальнай тэхнікі АН БССР''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-355-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-instituta-matematiki-vychislitelnoj-tehniki-s-vychislitelnym-czentrom-pri-nyom-akademii-nauk-bssr/ |title=Постановление № 355 Совета Министров БССР от 20 мая 1959 г. «Об организации Института математики, вычислительной техники с вычислительным центром при нём Академии наук БССР» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225155111/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-355-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-instituta-matematiki-vychislitelnoj-tehniki-s-vychislitelnym-czentrom-pri-nyom-akademii-nauk-bssr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і ўваходзіў у склад ''[[Аддзяленне фізіка-матэматычных, хімічных і геалагічных навук АН БССР|Аддзялення фізіка-матэматычных, хімічных і геалагічных навук]]'', а з [[1963]] — у [[Аддзяленне фізікі, матэматыкі і інфарматыкі НАН Беларусі|Аддзяленне фізіка-матэматычных навук]]. 10 лютага [[1965]] г. адбылася рэарганізацыя: на базе шэрагу лабараторый арганізаваны самастойны Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР (з 2002 — [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі]]), а назва назва Інстытута была зменена на сучасную — '''''Інстытут матэматыкі'''''. 4 красавіка [[1975]] заснавана Аддзяленне Інстытута матэматыкі АН БССР у [[Гомельскі філіял НАН Беларусі|Гомелі]] (зараз — ''Лабараторыя тэорыі і дастасавання канечных груп'').

З 1987 Інстытут уваходзіць у склад [[Аддзяленне фізікі, матэматыкі і інфарматыкі НАН Беларусі|Аддзялення фізікі, матэматыкі і інфарматыкі]]. На пачатак [[2019]] года у Інстытуце 94 чалавекі, іх — 53 навуковых супрацоўнікі, у т.л. 18 [[доктар навук|дактароў]] і 29 [[кандыдат навук|кандыдатаў навук]]. Інстытут падтрымлівае актыўныя творчыя сувязі з вядучымі навуковымі ўстановамі многіх краін, з’яўляецца арганізатарам шэрагу міжнародных канферэнцый, школ, сімпозіўмаў.

== Структура Інстытута ==
=== Аддзелы ў 1999 ===
* Алгебры
* Тэорыі працэсаў кіравання
* Дыферэнцыяльных ураўненняў
* Тэорыі канчатковых груп (у Гомелі)
* Матэматычнай кібернетыкі
* Матэматычнай тэорыі сістэм
* Нелінейнага аналізу
* Тэорыі лікаў
* Лікавых метадаў у матэматычнай фізіцы
* Лікавага мадэлявання
* Паралельных вылічальных працэсаў
* Стахастычнага аналізу&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/19990116224946/https://im.bas-net.by/ Institute of Mathematics (IM NASB) (1999)]&lt;/ref&gt;

=== Аддзелы ў 2007 ===
* Алгебры
* Тэорыі працэсаў кіравання
* Вылічальнай матэматыкі і матэматычнага мадэлявання
* Дыферэнцыяльных ураўненняў
* Тэорыі канечных груп і яе прымянення (у Гомелі)
* Камбінаторных мадэляў і алгарытмаў
* Матэматычнай тэорыі сістэм
* Матэматычнай фізікі
* Нелінейнага і стахастычнага аналізу
* Паралельных вылічальных працэсаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070702083825/http://im.bas-net.by/departments.html Departments (2007)]&lt;/ref&gt;

=== Аддзелы ў 2016 ===
* Матэматычнай тэорыі сістэм
* Дыферэнцыяльных ураўненняў
* Нелінейнага і стахастычнага аналізу
* Тэорыі працэсаў кіравання
* Матэматычнай фізікі
* Алгебры
* Вылічальнай матэматыкі і матэматычнага мадэлявання
* Камбінаторных мадэляў і алгарытмаў
* Паралельных вылічальных працэсаў
* Лабараторыя тэорыі канечных груп і яе прымянення
* Вытворча-тэхнічны аддзел&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160303194014/https://im.bas-net.by/ Institute of Mathematics (2016)]&lt;/ref&gt;

=== Аддзелы ў 2026 ===
* Аддзел алгебры
** Лабараторыя тэорыі і прыкладанняў канчатковых груп
* Аддзел вылічальнай матэматыкі і матэматычнага мадэлявання
* Аддзел дыферэнцыяльных ўраўненняў
* Аддзел нелінейнага і стахастычнага аналізу
* Аддзел тэорыі лікаў і дыскрэтнай матэматыкі
* Аддзел функцыянальнага аналізу і дынамічных сістэм
* Прыкладной матэматыкі

== Навуковыя кірункі ==
Асноўнымі кірункамі навуковай дзейнасці інстытута з’яўляюцца:
* [[алгебра]], [[алгебраічная геаметрыя]] і [[тэорыя лікаў]];
* [[дыферэнцыяльныя ўраўненні]] і [[тэорыя ўстойлівасці]];
* [[вылічальная матэматыка]] і [[матэматычнае мадэляванне|матэматычнае]] [[мадэляванне]];
* [[паралельныя вылічэнні]], [[матэматычная кібернетыка]] і [[стахастычны аналіз]];
* [[нелінейны аналіз]] і [[тэорыя працэсаў кіравання]].

Распрацаваны: тэорыя вырашальных і нільпатэнтных лінейных груп і труп падстановак; прыведзеная К-тэорыя, яе унітарны і спінарны варыянты; эфектыўныя метады рашэння дыяфантавых ураўненняў; метрычная тэорыя трансцэндэнтных лікаў, у якой вырашана праблема Малера; тэорыя характарыстычных паказчыкаў Ляпунова дыферэнцыяльных сістэм з малымі адхіленнямі; тэорыя ўраўненняў у поўных вытворных; лікавыя метады і праграмныя сродкі рашэння шматмерных задач матэматычнай фізікі; тэорыя набліжанага функцыянальнага інтэгравання; тэорыя пабудовы паралельных алгарытмаў, адэкватных шматпрацэсарным выліч. сістэмам; алгарытмы і метады рашэння задач камбінаторнай аптымізацыі і вылічальнай геаметрыі; тэорыя поліэдральнага квазідыферэнцыравання нягладкіх адлюстраванняў і мультыадлюстраванняў; аператарныя метады даследавання шматнараметрычных дыскрэтных сістэм кіравання; якасная тэорыя аптымальнага кіравання і канструктыўныя метады рашэння экстрэмальных задач. Вырашаны праблемы апраксімацыі і максімальнасці ў арыфметычных групах. Даследаваны ўласцівасці рашэнняў дыферэнцыяльных ураўненняў Пенлеве і сістэм Пфафа.

== Вядомыя навукоўцы ==
* [[Мікалай Паўлавіч Яругін]] — арганізатар Інстытута
* [[Уладзімір Іванавіч Крылоў]] — арганізатар Інстытута
* [[Дзмітрый Аляксеевіч Супруненка]]
* [[Яўген Аляксеевіч Барбашын]]
* [[Уладзімір Пятровіч Платонаў]]
* [[Мікалай Аляксеевіч Ізобаў]]
* [[Сяргей Антонавіч Чуніхін]]
* [[Уладзімір Генадзевіч Спрынджук]]
* [[Іван Васільевіч Гайшун]]
* [[Фаіна Міхайлаўна Кірылава]]
* [[Валянцін Вікенцьевіч Гарохавік]]
* [[Эдуард Іосіфавіч Груда]]
* [[Мікалай Васілевіч Шкут]]
* [[Анатоль Іосіфавіч Яблонскі]]

== Дырэктары Інстытута ў розныя гады ==
* [[Мікалай Паўлавіч Яругін]] — арганізатар Інстытута, акадэмік АН БССР, 1959—1977
* [[Уладзімір Пятровіч Платонаў]] — [[Спіс прэзідэнтаў Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі|9-ы прэзідэнт АН БССР]], акадэмік АН БССР, [[1977]]—1992
* [[Іван Васільевіч Гайшун]] — [[акадэмік АН БССР|акадэмік НАН Беларусі]], 1992—2018
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лемяшэўскі]] — 2018—2022
* [[Васіль Рыгоравіч Сафонаў]] — з 2023

== Узнагароды ==
Дасягненні навукоўцаў адзначаны [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміяй СССР]] (1972), [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміяй]] (1978), [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнымі прэміямі БССР]] (1974, 1978, 1982), [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміяй Рэспублікі Беларусь]] (1998), прэміяй [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] (1986), [[камсамол|прэміямі Ленінскага камсамола]] (1970, 1987) і [[ЛКСМБ]] (1976, 1984, 1990), прэміямі [[НАН Беларусі]] (1993, 1995).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|7|Інстытут матэматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі||269}}

== Спасылкі ==
* [http://im.bas-net.by/?lang=ru&amp;menu=mAbout&amp;vmenu=&amp;item=mAbout Сайт Інстытута матэматыкі НАН Беларусі] {{Ref-ru}}

== Гл. таксама ==
* [[Матэматыка ў Беларусі]]
* [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР]]
{{Інстытуты НАНБ}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Матэматыка ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кібернетыка ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Савета Міністраў СССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1959 годзе]]
[[Катэгорыя:1959 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Інстытут матэматыкі НАНБ| ]]</text>
      <sha1>9qnk5y2mfeahzjo4ipy42bep5thdxuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слуга Божы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187317</id>
    <revision>
      <id>5172303</id>
      <parentid>3491649</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Царкоўныя тытулы]]; ±[[Катэгорыя:Хрысціянства]]→[[Катэгорыя:Кананізацыя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1384" sha1="rcyaufcv0rwi7z576uwdh1e4u9o0iob" xml:space="preserve">'''Слуга Божы''' (лац. Venerabilis Dei servus) — у [[каталіцтва|каталіцтве]] — афіцыйны тытул, які прысвойваецца чалавеку ў перыяд ад пачатку працэсу яго [[беатыфікацыя|беатыфікацыі]] да прылічэння яго да ліку [[блажэнны|блажэнных]]. Таксама перад беатыфікацыяй памерлага праведніка могуць называць «[[вялебны]]».

У агульнахрысціянскім сэнсе, выраз «''слуга Божы''» выкарыстоўваецца як сінонім любога [[хрысціянін]]а.

Не варта блытаць гэты тытул з адным з афіцыйных тытулаў [[Папства|Папы Рымскага]] «[[Раб Рабоў Божых|Слуга Слуг Божых]]» ({{lang-la|Servus Servorum Dei}}).

== Спасылкі ==
* [http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/csaints/documents/rc_con_csaints_doc_20050929_saraiva-martins-beatif_en.html NEW PROCEDURES IN THE RITE OF BEATIFICATION] {{ref-en}}

{{Каталіцкая кананізацыя}}

[[Катэгорыя:Кананізацыя]]
[[Катэгорыя:Каталіцтва]]
[[Катэгорыя:Царкоўныя тытулы]]</text>
      <sha1>rcyaufcv0rwi7z576uwdh1e4u9o0iob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188743</id>
    <revision>
      <id>5172269</id>
      <parentid>5043709</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28667" sha1="5qj6mi77myhk48hm9706hhaxs8bu9pb" xml:space="preserve">{{Краіна-удзельніца Еўрабачання
| Назва краіны          = Фінляндыя
| Сцяг                  = Eurovision 2026 heart - Finland.svg
| Тэлеканал             = [[YLE]]
| Адбор                 = {{Collapsible list
 | title = Нацыянальны
 | 1961—1969&lt;br&gt;1971—1994&lt;br&gt;1996&lt;br&gt;1998&lt;br&gt;2000&lt;br&gt;2002&lt;br&gt;2004—2017&lt;br&gt;2020-2022
}} {{Collapsible list
 | title = Унутраны
 | 2018—2019
}}
| Удзелы                = 55 (47 у фінале)
| Першы выступ          = [[Конкурс песні Еўрабачанне 1961|1961]] 
| Апошні выступ         = 
| Лепшы вынік           = '''1''', [[Еўрабачанне 2006|2006]]
| Горшы вынік           = '''Апошняе (паўфінал)''', [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]
| Старонка краіны       = {{cite web|url=https://eurovision.tv/country/finland|title=Старонка краіны}}
| Сайт тэлеканала       = {{cite web|url=https://areena.yle.fi/tv/ohjelmat/57-mW7OY44xJ|title=Сайт тэлеканала}}
}}

'''[[Фінляндыя]]''' ўдзельнічае ў конкурсе песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]» з [[Конкурс песні Еўрабачанне 1961|1961]] года. Пры гэтым краіна прапускала ўдзел у [[Конкурс песні Еўрабачанне 1970|1970]] годзе, а таксама была дыскваліфікавана ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 1995|1995]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 1997|1997]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 1999|1999]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2001|2001]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] гадах з-за дрэнных вынікаў у папярэднія гады.

Удзел дзяржавы ў конкурсе нельга назваць вельмі паспяховым. Фінляндыя здабыла адну перамогу, гэта адбылося ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] годзе, калі краіну прадстаўляў гурт «[[Lordi]]» з песняй «Hard Rock Hallelujah». Аднак акрамя гэтай перамогі дзяржава больш ніколі не трапляла ў топ-5. Максімальныя вынікі апроч перамогі — 6-е месца, якое Фінляндыя здабывала двойчы, у [[Конкурс песні Еўрабачанне 1973|1973]] і [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] гадах.
Акрамя таго, краіна адзінаццаць разоў займала апошнія месцы на конкурсе (двойчы з іх у паўфіналах), пры гэтым тры разы атрымаўшы нулявыя балы ([[Конкурс песні Еўрабачанне 1963|1963]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 1965|1965]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|1982]] гады).
З моманту ўвядзення паўфіналу ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] годзе, дзяржава 8 разоў не праходзіла ў фінал.

У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] годзе гурт «[[Pertti Kurikan Nimipäivät]]» выконваў самую кароткую песню ў гісторыі конкурсу. Песня называецца «Aina mun pitää». У фінал гурт не прайшоў.

За ўсю гісторыю ўдзелу Фінляндыя атрымала ў фіналах 1856 балаў, а ў паўфіналах — 1551.

== Удзельнікі ==

{|class=&quot;wikitable&quot;
|+Легенда табліцы
|-
|width=15px bgcolor=#FFCC33|
|Пераможца
|-
|bgcolor=#CCCCCC|
|Другое месца
|-
|bgcolor=#cc9966|
|Трэцяе месца
|-
|bgcolor=#87CEFA|
|Чацвёртае месца
|-
|bgcolor=#C39AC3|
|Пятае месца
|-
|bgcolor=#FE8080|
|Апошняе месца
|-
|bgcolor=#99FF99|
|Аўтаматычны праход у фінал
|-
|bgcolor=#FFCDBD|
|Не прайшла ў фінал
|-
|bgcolor=#DCDCDC|
|Не ўдзельнічала, або была дыскваліфікавана
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
! rowspan=2 | Год
! rowspan=2 | Прадстаўнік
! rowspan=2 | Мова
! rowspan=2 | Песня
! rowspan=2 | Пераклад
! colspan=2 | Фінал
! colspan=2 | Паўфінал

|-
! Месца
! Балы
! Месца
! Балы

|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1961|1961]]
| [[Лайла Кінунен]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Valoa ikkunassa»
| «Святло ў акне»
| 10
| 6
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Паўфіналаў не было&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1962|1962]]
| [[Марыён Рунг]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Tipi-tii»
| «Вясёлы шчэбет»
| 7
| 4
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1963|1963]]
| [[Лайла Халме]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Muistojeni laulu»
| «Песня маіх успамінаў»
| 13
| 0
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1964|1964]]
| [[Ласэ Мортэнсан]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Laiskotellen»
| «Нічога не робячы»
| 7
| 9
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1965|1965]]
| [[Віктар Кліменка]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Aurinko laskee länteen»
| «Сонца заходзіць на захадзе»
| 15
| 0
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1966|1966]]
| [[Ан-Крысцін Нюстром]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Playboy»
| «Плэйбой»
| 10
| 7
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1967|1967]]
| [[Фрэдзі (спявак)|Фрэдзі]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Varjoon — suojaan»
| «Да цені - да бяспекі»
| 12
| 3
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1968|1968]]
| [[Крысціна Хаутала]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Kun kello käy»
| «Калі час ідзе»
| 16
| 1
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1969|1969]]
| [[Jarkko ja Laura]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Kuin silloin ennen»
| «Як у ранейшыя часы»
| 12
| 6
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 1970|1970]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не ўдзельнічала&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1971|1971]]
| [[Маркку Аро]] і [[Koivistolaiset]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Tie uuteen päivään»
| «Шлях у новы дзень»
| 8
| 84
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;24&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Паўфіналаў не было&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1972|1972]]
| [[Пяйві Паўну]] і [[Кім Флор]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Muistathan»
| «Памятайце»
| 12
| 78
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1973|1973]]
| [[Марыён Рунг]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Tom Tom Tom»
| «Том, Том, Том»
| 6
| 93
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1974|1974]]
| [[Карыта Хольмстром|Карыта]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Keep Me Warm»
| «Сагрэй мяне»
| 13
| 4
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975]]
| [[Pihasoittajat]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Old Man Fiddle»
| «Стары скрыпач»
| 7
| 74
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1976|1976]]
| [[Фрэдзі (спявак)|Фрэдзі]] і [[Ystävät]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Pump-Pump»
| «Бум-бум»
| 11
| 44
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1977|1977]]
| [[Моніка Аспелунд]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Lapponia»
| «Лапландыя»
| 10
| 50
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1978|1978]]
| [[Сэйя Сімола]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Anna rakkaudelle tilaisuus»
| «Дай каханню шанец»
| 18
| 2
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1979|1979]]
| [[Катры Хелена]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Katson sineen taivaan»
| «Гляджу на блакітнае неба»
| 14
| 38
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1980|1980]]
| [[Веса-Мацці Лоіры]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Huilumies»
| «Флейтыст»
| 19
| 6
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1981|1981]]
| [[Рыкі Сорса]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Reggae OK»
| «Рэгі акей»
| 16
| 27
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|1982]]
| [[Ціма Койо]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Nuku pommiin»
| «Праспаць бомбу»
| 18
| 0
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1983|1983]]
| [[Амі Аспелунд]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Fantasiaa»
| «Фантазія»
| 11
| 41
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1984|1984]]
| [[Кірыл Бабіцын|Кірка]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Hengaillaan»
| «Будзем тусавацца»
| 9
| 46
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|1985]]
| [[Соня Лумме]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Eläköön elämä»
| «Няхай будзе жыццё»
| 9
| 58
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1986|1986]]
| [[Кары Куівалайнен]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Never The End»
| «Ніколі не канец»
| 15
| 22
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1987|1987]]
| [[Вікі Росці]] і [[Boulevard (гурт)|Boulevard]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Sata salamaa»
| «Сто бляскаў маланкі»
| 15
| 32
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1988|1988]]
| [[Boulevard (гурт)|Boulevard]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Nauravat silmät muistetaan»
| «Вочы якія смяюцца запомняцца»
| 20
| 3
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1989|1989]]
| [[Анелі Саарыста]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «La dolce vita»
| «Салодкае жыццё»
| 7
| 76
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1990|1990]]
| [[Beat (гурт)|Beat]]
| [[Шведская мова|Шведская]]
| «Fri?»
| «Вольны?»
| 21
| 8
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1991|1991]]
| [[Кайя Кяркінен]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Hullu yö»
| «Вар’яцкая ноч»
| 20
| 6
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1992|1992]]
| [[Паве Майанен]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Yamma, yamma»
| «Ямма, ямма»
| 23
| 4
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1993|1993]]
| [[Катры Хелена]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Tule luo»
| «Прыйдзі да мяне»
| 17
| 20
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1994|1994]]
| [[CatCat]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Bye Bye Baby»
| «Бывай, бывай, дзетка»
| 22
| 11
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 1995|1995]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Дыскваліфікавана&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|1996]]
| [[Ясмін (спявачка)|Ясмін]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Niin kaunis on taivas»
| «Неба такое прыгожае»
| 23
| 9
|bgcolor=&quot;#f8f9fa&quot;| 22
|bgcolor=&quot;#f8f9fa&quot;| 26
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 1997|1997]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Дыскваліфікавана&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 1998|1998]]
| [[Edea (гурт)|Edea]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Aava»
| «Прастор»
| 15
| 22
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Паўфіналаў не было&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 1999|1999]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Дыскваліфікавана&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|2000]]
| [[Ніна Остром]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «A Little Bit»
| «Толькі крыху»
| 18
| 18
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Паўфіналаў не было&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 2001|2001]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Дыскваліфікавана&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|2002]]
| [[Лаура Вуцілайнен|Laura]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Addicted To You»
| «Захапілася табою»
| 20
| 24
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Паўфіналаў не было&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; data-sort-value=&quot;99999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Дыскваліфікавана&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]
| [[Яры Сіланпяя]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Takes 2 To Tango»
| «Каб танцаваць танга патрэбны двое»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшоў&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 14
| 51
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]]
| [[Гейр Ронінг]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Why?»
| «Чаму?»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшоў&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 18
| 50
|- bgcolor=&quot;#FFCC33&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]
| [[Lordi]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Hard Rock Hallelujah»
| «Хард-рок алілуя»
| 1
| 292
| 1
| 292
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]
| [[Хана Пакарынен]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Leave Me Alone»
| «Пакінь мяне ў спакоі»
| 17
| 53
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#99FF99&quot; data-sort-value=&quot;-9999&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;Пераможца мінулага года&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]]
| [[Teräsbetoni]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Missä miehet ratsastaa»
| «Дзе скачуць мужчыны»
| 22
| 35
| 8
| 79
|- bgcolor=&quot;#FE8080&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]]
| [[Waldo’s People]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Lose Control»
| «Страціць кантроль»
| 25
| 22
|bgcolor=&quot;#f8f9fa&quot;| 12
|bgcolor=&quot;#f8f9fa&quot;| 42
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]]
| [[Kuunkuiskaajat]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Työlki ellää»
| «Працай таксама можна зарабляць»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшлі&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 11
| 49
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]]
| [[Paradise Oskar]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Da Da Dam»
| «Да-да-дам»
| 21
| 57
|bgcolor=&quot;#CC9966&quot;| 3
|bgcolor=&quot;#CC9966&quot;| 103
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]]
| [[Перніла Карлсан]]
| [[Шведская мова|Шведская]]
| «När jag blundar»
| «Калі закрываю вочы»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшла&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 12
| 41
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]]
| [[Крыста Сіегфрыдс]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Marry Me»
| «Ажаніся са мною»
| 24
| 13
| 9
| 64
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]]
| [[Softengine (гурт)|Softengine]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Something Better»
| «Штосьці лепш»
| 11
| 72
| bgcolor=&quot;#CC9966&quot;| 3
| bgcolor=&quot;#CC9966&quot;| 97
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]
| [[Pertti Kurikan Nimipäivät]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Aina mun pitää»
| «Я заўсёды павінен»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшлі&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#FE8080&quot;| 16
|bgcolor=&quot;#FE8080&quot;| 13
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]]
| [[Санддзя]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Sing It Away»
| «Спявай на ўсю моц»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшла&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 15
| 51
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]]
| [[Norma John]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Blackbird»
| «Чорны дрозд»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшлі&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| 12
| 92
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]]
| [[Саара Аалта]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Monsters»
| «Монстры»
| 25
| 46
| 10
| 108
|- bgcolor=&quot;#FFCDBD&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]]
| [[Darude]] і [[Себасцьян Рэйман]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Look Away»
| «Глядзі ўбок»
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Не прайшлі&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#FE8080&quot;| 17
|bgcolor=&quot;#FE8080&quot;| 23
|- bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;
| &lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
| [[Аксель Канкаанранта]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Looking Back»
| «Азіраючыся назад»
| colspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot;|&lt;small&gt;&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:#808080&quot;&gt;Конкурс адменены&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]
| [[Blind Channel]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Dark Side»
| «Цёмны бок»
| 6
| 301
|bgcolor=&quot;#C39AC3&quot;| 5
|bgcolor=&quot;#C39AC3&quot;| 234
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]]
| [[The Rasmus]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «Jezebel»
| «Распусніца»
| 21
| 38
| 7
| 162
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]]
| [[Käärijä|Кар'я]]
| [[Фінская мова|Фінская]]
| «Cha Cha Cha»
| «Ча-ча-ча»
| 2
| 526
|bgcolor=&quot;#FFCC33&quot;| 1
|bgcolor=&quot;#FFCC33&quot;| 177
|-
| [[Конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]]
| [[Windows95man]]
| [[Англійская мова|Англійская]]
| «No Rules!»
| «Без правілаў!»
|
|
|
|
|}

== Правядзенне Еўрабачання ў краіне ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год
! Горад
! Арэна
! Вядучыя
|-
| [[Еўрабачанне 2007|2007]]
| {{Сцяг Фінляндыі}} [[Хельсінкі]]
| [[Хартвал Арэна]]
| [[Яана Пелканен]] і [[Міка Лепілампі]]
|}

== Гісторыя галасавання ==
Станам на {{Escyr|2022}} год гісторыя галасавання Фінляндыі выглядае наступным чынам:

{|
|- style=&quot;vertical-align:top&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;| Большасць балаў аддалі (фінал)
|-
! Месца
! Краіна
! Балы
|- style=&quot;background:gold&quot;
| 1
| {{ESC|Швецыя}}
| 311
|- style=&quot;background:silver&quot;
| 2
| {{ESC|Італія}}
| 191
|- style=&quot;background:#CC9966&quot;
| 3
| {{ESC|Ізраіль}}
| 160
|-
| 4
| {{ESC|Вялікабрытанія}}
| 157
|-
| 5
| {{ESC|Нарвегія}}
| 152
|-
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;| Большасць балаў атрымалі (фінал)
|-
! Месца
! Краіна
! Балы
|- style=&quot;background:gold&quot;
| 1
| {{ESC|Швецыя}}
| 148
|- style=&quot;background:silver&quot;
| 2
| {{ESC|Нарвегія}}
| 121
|- style=&quot;background:#CC9966&quot;
| 3
| {{ESC|Эстонія}}
| 111
|-
| 4
| {{ESC|Ісландыя}}
| {{0}}98
|-
| 5
| {{ESC|Вялікабрытанія}}
| {{0}}85
|-
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;| Большасць балаў аддалі (усяго)
|-
! Месца
! Краіна
! Балы
|- style=&quot;background:gold&quot;
| 1
| {{ESC|Швецыя}}
| 372
|- style=&quot;background:silver&quot;
| 2
| {{ESC|Эстонія}}
| 236
|- style=&quot;background:#CC9966&quot;
| rowspan=&quot;3&quot;| 3
| {{ESC|Ісландыя}}
| 209
|- style=&quot;background:#CC9966&quot;
| {{ESC|Ізраіль}}
| 209
|- style=&quot;background:#CC9966&quot;
| {{ESC|Швейцарыя}}
| 209
|-
| 4
| {{ESC|Нарвегія}}
| 205
|-
| 4
| {{ESC|Італія}}
| 191
|-
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;| Большасць балаў атрымалі (усяго)
|-
! Месца
! Краіна
! Балы
|- style=&quot;background:gold&quot;
| 1
| {{ESC|Эстонія}}
| 237
|- style=&quot;background:silver&quot;
| 2
| {{ESC|Швецыя}}
| 229
|- style=&quot;background:#CC9966&quot;
| 3
| {{ESC|Ісландыя}}
| 197
|-
| 4
| {{ESC|Нарвегія}}
| 180
|-
| 5
| {{ESC|Вялікабрытанія}}
| 146
|-
|}
|}

== Узнагароды ==
=== Прэмія Марселя Безансона ===

{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
|-
!Год
!Прэмія
!Песня
!Артыст
!width=45px|Фінал
!width=45px|Балы
!Месца правядзення
!class=&quot;unsortable&quot;|Спасылка
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{escyr|2002}}
|Прэмія фанатаў
|«Addicted To You»
|[[Лаура Вуцілайнен|Laura]] 
|style=&quot;text-align:center;|20
|style=&quot;text-align:center;|24
|{{flagicon|Estonia}} [[Талін]]
|{{center|&lt;ref name=&quot;mba&quot;&gt;{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716092347/https://eurovision.tv/about/in-depth/marcel-bezencon-awards/|archive-date=16 July 2019|url=https://eurovision.tv/about/in-depth/marcel-bezencon-awards/|title=Marcel Bezençon Awards|access-date=8 December 2019|url-status=live|website=eurovision.tv}}&lt;/ref&gt;}}
|-style=&quot;background-color:gold;&quot;
!scope=&quot;row&quot;|{{escyr|2006}}
|Прэмія прэсы
|«Hard Rock Hallelujah»
|[[Lordi]]
|style=&quot;text-align:center;|1
|style=&quot;text-align:center;|292
|{{flagicon|Greece}} [[Афіны]]
|{{center|&lt;ref name=&quot;mba&quot;/&gt;}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{escyr|2011}}
|Прэмія прэсы
|«Da Da Dam»
|[[Paradise Oskar]]
|style=&quot;text-align:center;|21
|style=&quot;text-align:center;|57
|{{flagicon|Germany}} [[Дзюсельдорф]]
|{{center|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://eurovision.tv/story/winners-of-the-marcel-bezencon-awards|title=Winners of the Marcel Bezençon Awards|website=eurovision.tv|date=16 May 2011|access-date=8 December 2019}}&lt;/ref&gt;}}
|}

== Фотагалерэя ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Eurovisie Songfestival 1962 te Luxemburg, voor Finland Marion Rung, Bestanddeelnr 913-6605.jpg|[[Марыён Рунг]] у [[Люксембург (горад)|Люксембургу]] ({{Escyr|1962}})
File:Eurovision Song Contest 1965 - Viktor Klimenko.jpg|[[Віктар Кліменка]] ў [[Неапаль|Неапалі]] ({{Escyr|1965}})
File:Eurovision Song Contest 1976 rehearsals - Finland - Fredi &amp; Ystävät 7.png|[[Фрэдзі (спявак)|Фрэдзі]] і [[Ystävät]] у [[Гаага|Гаазе]] ({{Escyr|1976}})
File:Lordi performing at the ESC 2007.jpg|[[Lordi]] ў [[Афіны|Афінах]] ({{Escyr|2006}})
File:ESC 2007 Finland - Hanna Pakarinen - Leave me alone.jpg|[[Хана Пакарынен]] у [[Хельсінкі]] ({{Escyr|2007}})
File:ESC 2008 - Finland - Teräsbetoni, 1st semifinal.jpg|[[Teräsbetoni]] ў [[Бялград]]зе ({{Escyr|2008}})
File:Waldo's People.jpg|[[Waldo’s People]] у [[Масква|Маскве]] ({{Escyr|2009}})
File:Kuunkuiskaajat.jpg|[[Kuunkuiskaajat]] у [[Осла]] ({{Escyr|2010}})
File:ESC2013 - Finland 01 (crop).jpg|[[Крыста Сіегфрыдс]] у [[Мальмё]] ({{Escyr|2013}})
File:ESC2014 - Finland 01.jpg|[[Softengine (гурт)|Softengine]] ў [[Капенгаген]]е ({{Escyr|2014}})
File:20150515 ESC 2015 Pertti Kurikan Nimipäivät 6620.jpg|[[Pertti Kurikan Nimipäivät]] у [[Вена|Вене]] ({{Escyr|2015}})
File:ESC2016 - Finland 04.jpg|[[Санддзя]] ў [[Стакгольм]]е ({{Escyr|2016}})
File:ESC2017 - Finland 01.jpg|[[Norma John]] у [[Кіеў|Кіеве]] ({{Escyr|2017}})
File:ESC2018 - Finland 06.jpg|[[Саара Аалта]] ў [[Лісабон]]е ({{Escyr|2018}})
File:ESC2019 - Finland.jpg|[[Darude]] і [[Себасцьян Рэйман]] у [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] ({{Escyr|2019}})
File:Eurovision 2022 - Semi-final 2 - Finland - The Rasmus (01).jpg|[[The Rasmus]] у [[Турын]]е ({{Escyr|2022}})
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.eurovision.tv/ Афіцыйны сайт конкурсу]
* [http://tirydou.free.fr/Finales_nationales/2009/finlande.html National Final 2009]
* [http://www.eurovisioncovers.co.uk/xtfin.htm Points to and from Finland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100212100152/http://www.eurovisioncovers.co.uk/xtfin.htm |date=12 лютага 2010 }} ''eurovisioncovers.co.uk''

{{Конкурс песні Еўрабачанне}}
[[Катэгорыя:Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне| ]]
[[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песні Еўрабачанне]]
[[Катэгорыя:Музыка Фінляндыі]]</text>
      <sha1>5qj6mi77myhk48hm9706hhaxs8bu9pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біялогія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193297</id>
    <revision>
      <id>5172232</id>
      <parentid>5171818</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5172232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1900" sha1="f829b96h4fgaop9hbwhu1prlsk9rutm" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Паддубічы|2026-07-28T11:34:45Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Падвід|2026-07-28T09:53:12Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пагонічы|2026-07-27T12:00:02Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Арэхавыя|2026-07-26T15:35:41Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Вялікі Лес (балота)|2026-07-24T13:01:12Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Грычын|2026-07-24T12:52:59Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Паганянскае балота|2026-07-24T12:48:33Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Паганафоры|2026-07-24T12:38:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Гвінейскі павіян|2026-07-24T08:44:37Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мядзведжы павіян|2026-07-24T06:34:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Павіян анубіс|2026-07-23T13:53:07Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Інтэлект|2026-07-23T09:41:04Z|Ueschar}}
{{Новы артыкул|Паліналогія|2026-07-22T08:18:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ганна Мікалаеўна Палілава|2026-07-22T08:03:54Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Карнеліс Калкман|2026-07-22T06:33:00Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Адольф Карнеліс ван Бруген|2026-07-22T06:19:04Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пітэр Хартынг|2026-07-22T06:11:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ёхан ван Шыпен|2026-07-22T06:05:48Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Альберт Себа|2026-07-22T05:54:33Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Colobus congoensis|2026-07-19T16:13:35Z|DBatura}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f829b96h4fgaop9hbwhu1prlsk9rutm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінесота Вікінгс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193581</id>
    <revision>
      <id>5172313</id>
      <parentid>5048208</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheGoodGeneral 1</username>
        <id>171816</id>
      </contributor>
      <origin>5172313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1759" sha1="ecebeg6nzx7b7l8qokr4ma90dpyb4po" xml:space="preserve">[[File:Minnesota Vikings Uniforms (2024).png|thumb|right|250px]]

'''Мінесота Вікінгс''' ({{Lang-en|Minnesota Vikings}}) — прафесійная каманда па [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]] з [[ЗША|амерыканскага]] горада [[Мінеапаліс]], [[Мінесота]]. Каманда выступае ў [[Поўнач НФК|Паўночным Дывізіёне]] [[Нацыянальная футбольная канферэнцыя|Нацыянальнай Футбольнай Канферэнцыі]] [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай Футбольнай Лігі]]. Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе.

== Дасягненні ==
'''Чэмпіён лігі (0)'''*
* '''Чэмпіён НФЛ (1)''' (''да аб`яднання НФЛ і АФЛ у 1970 годзе'')
** 1969

'''Пераможца канферэнцыі (4)'''
* '''НФЛ Заходняя канферэнцыя''': 1969
* '''НФК''': 1973, 1974, 1976

'''Пераможца дывізіёна (8)'''
* '''Цэнтр НФЛ''': 1968, 1969
* '''Цэнтр НФК''': 1970, 1971, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1978, 1980, 1989, 1992, 1994, 1998, 2000
* '''Поўнач НФК''': 2008, 2009

- *  Мінесота выйграла чэмпіёнскую гульню НФЛ 1969 года, але ў фінале [[Супер Боўл IV]] прайграла [[Канзас-Сіці Чыфс]].

== Спасылкі ==
{{Commons category|Minnesota Vikings}}
* [http://www.Vikings.com/ Афіцыйны сайт]

{{НФЛ}}

[[Катэгорыя:Клубы НФЛ]]
[[Катэгорыя:Мінеапаліс]]</text>
      <sha1>ecebeg6nzx7b7l8qokr4ma90dpyb4po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэддзі Джаган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193887</id>
    <revision>
      <id>5172453</id>
      <parentid>4466638</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12425" sha1="ruo4aq5xhvoi6t2b1i9y5gopkw4dec3" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| імя            = Чэддзі Бэрэт Джаган
| арыгінал імя       = Cheddi Berret Jagan
| выява                = President Cheddi Jagan.png
| пасада                  = [[прэзідэнт]] [[Гаяна|Гаяны]]
 | сцяг                  = Flag of Guyana.svg
| парадак                = 3
| перыядпачатак           = [[9 кастрычніка]] [[1992]]
| перыядканец            = [[6 сакавіка]] [[1997]]
| папярэднік  = Дэсманд Хойт
| пераемнік  = Сэм Хіндс
| віцэ-прэзідэнт  = 
| партыя  = Народная Прагрэсіўная Партыя 
| дата нараджэння  = 22.03.1918
| месца нараджэння = Порт-Морант, [[Гаяна]]
| дата смерці = 06.03.1997
| месца смерці = [[Вашынгтон]], [[ЗША]]
| бацька  = Джаган
| маці  = Бачоні
| веравызнанне = [[атэізм]]
| пахаваны  =[[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]]
| жонка  = Джэнет Джаган
| аўтограф = CheddiJagan.jpg
}}
'''Чэддзі Бэрэт Джаган''' ({{lang-en|Cheddi Berret Jagan}}; {{ДН|22|03|1918}}, Порт-Морант, [[Гаяна]] — {{ДС|6|03|1997}}, [[Вашынгтон]], [[ЗША]]) — палітычны дзеяч і пісьменнік [[Гаяна|Гаяны]]. У [[1992]] — [[1997]] гг. — [[прэзідэнт]] гэтай краіны.

==Шлях у палітыку==
Чэддзі Джаган нарадзіўся ў сям'і наёмных рабочых на захадзе сучаснай [[Гаяна|Гаяны]]. Яго бацькі паходзілі з Паўночнай [[Індыя|Індыі]], былі злучаны шлюбам яшчэ ў дзяцінстве, у юнацтве пераехалі на працу ў [[Гісторыя Гаяны#Брытанская Гвіяна|Брытанскую Гвіяну]]. Дзяцінства Чэддзі Джагана прайшло ў жабрацтве. Бацька прымусіў яго пасля заканчэння школы адправіцца на вучобу ў Каралеўскі каледж у [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўне]], а потым у [[1935]] г. — пераехаць у [[ЗША]] для вывучэння [[стаматалогія|стаматалогіі]]. У 1943 г. незадоўга да вяртання ў Брытанскую Гвіяну Чэддзі Джаган ажаніўся з Джэнет Розенберг, амерыканкай [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання.

У кастрычніку [[1943]] г. Чэддзі Джаган разам з жонкай пачаў прыватную стаматалагічную практыку. У [[1945]] г. уступіў у [[прафсаюз]], дзе спярша выконваў абавязкі скарбніка, а таксама публікаваўся ў мясцовай [[газета|газеце]].

==Палітычная дзейнасць==
У [[1947]] г. Чэддзі Джаган быў абраны прадстаўніком у заканадаўчы сход [[Гісторыя Гаяны#Брытанская Гвіяна|Брытанскай Гвіяны]]. У [[1950]] г. на аснове прыхільнікаў [[прафсаюз]]нага руху ён стварыў першую палітычныю партыю [[Гаяна|Гаяны]] — Народную Прагрэсіўную партыю (НПП). Для прыцягнення афрагаянскіх выбаршчыкаў Чэддзі Джаган запрасіў у якасці сукіраўніка маладога афрагаянскага адваката [[Форбс Бэрнхам|Форбса Бэрнхама]], будучага першага [[прэм'ер-міністр]]а і [[прэзідэнт]]а незалежнай Гаяны. У [[1953]] г. прадстаўнікі НПП выйгралі выбары ў заканадаўчы сход, першае паседжанне якога [[18 мая]] Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам адкрылі сумесна. Аднак палітыка ўрада НПП выклікала незадаволенасць [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. [[9 кастрычніка]] [[1953]] г. [[Лондан]] адмяніў асноўны закон Брытанскай Гвіяны і распусціў заканадаўчы сход.

У [[1955]] г. паміж двумя лідарамі НПП адбыўся раскол. Форбс Бэрнхам узначаліў адносна невялікую фракцыю, а ў [[1958]] г. стварыў цалкам самастойны Народны Нацыянальны Кангрэс (ННК).

У [[1961]] г. НПП на чале Чэддзі Джагана зноў выйграла выбары. Быў створаны ўрад з чальцоў НПП, уведзена пасада прэм'ер-міністра, якую заняў Чэддзі Джаган. Аднак кіраванне НПП адзначылася сталымі канфліктамі з апазіцыяй. У [[1963]] г. на канстытуцыйнай канферэнцыі ў Лондане Форбс Бэрнхам прапанаваў увесці прапарцыянальную сістэму выбараў, што і было зроблена. Гэта прывяло да паражэння НПП на выбарах [[1964]] г. Апазіцыйныя партыі сфарміравалі кааліцыю на чале Форбса Бэрнхама, які стаў прэм'ер-міністрам. [[26 мая]] [[1966]] г. падчас канферэнцыі ў Лондане было заключана пагадненне з Вялікабрытаніяй аб наданні Гаяне незалежнасці.

Форбс Бэрнхам кіраваў дзяржавай да сваёй смерці ў [[1985]] г. Чэддзі Джаган увесь гэты час з'яўляўся лідарам апазіцыі, супрацоўнічаў з шэрагам міжнародных арганізацый. У 1985 - [[1992]] гг. НПП узмацніла ціск на ўрад НКК. Пры пасрэдніцтве [[Джымі Картэр]]а была дасягнута дамова аб адмене некаторых правіл галасавання, якія, як лічыў Чэддзі Джаган, дазвалялі НКК маніпуляваць выбарамі. Гэта дазволіла Чэддзі Джагану выйграць прэзідэнцкую кампанію [[1992]] г. [[9 кастрычніка]] 1992 г. ён быў абвешчаны прэзідэнтам Гаяны. Гэтую пасаду ён займаў да сваёй смерці ад сардэчнага прыступу [[6 сакавіка]] [[1997]] г.

==Палітычныя погляды==
Падобна іншым лідарам [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] і свайму галоўнаму апаненту [[Форбс Бэрнхам|Форбсу Бэрнхаму]], Чэддзі Джаган з'яўляўся [[папулізм|папулістам]]. У перыяд [[1950]] - [[1964]] гг. для крытыкі [[Каланіялізм|каланіяльнага]] рэжыму [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ён актыўна карыстаўся [[марксізм|марксісцкай]] рыторыкай і ўспрымаўся з боку правых палітыкаў як [[камунізм|камуніст]]. Аднак адкрыта аб сваёй ідэалагічнай пазіцыі Чэддзі Джаган не выказваўся. Лічыцца, што Вялікабрытанія і [[ЗША]] падтрымалі Форбса Бэрнхама ў [[1964]] г. з-за нежадання атрымаць камуністычны ўрад у паўднёваамерыканскай краіне, якая імкнулася да незалежнасці.

З [[1969]] г. Форбс Бэрнхам абвясціў сябе прыхільнікам марксізму, праводзіў палітыку &quot;кааператыўнага сацыялізму&quot;, супрацоўнічаў з [[Куба]]й і [[Кітай|Кітаем]]. Першапачаткова Чэддзі Джаган працягваў крытыку рэформ свайго апанента з пункту гледжання марксісцкай ідэалогіі, аднак з пераходам часткі чальцоў сваёй партыі ў НКК і правалам палітыкі &quot;кааператыўнага сацыялізму&quot; пачаў настойваць на захаванні дробнай прыватнай маёмасці і прыватнага [[гандаль|гандлю]]. Гэта ў значнай ступені паўплывала на пазіцыю [[Джымі Картэр]]а, які падтрымаў лідара НПП на выбарах [[1992]] г. Падчас прэзідэнцтва Чэддзі Джагана, у Гаяне адбываліся рэформы, распрацаваныя [[МВФ]]. Яны садзейнічалі прытоку інвестыцый з ЗША і іншых краін, але прывялі да расслаення і збяднення значнай часткі грамадства. Пры гэтым Чэддзі Джаган неаднаразова крытыкаваў палітыкі Захаду, выказваўся за [[антыглабалізм]].

У самой Гаяне супярэчлівыя палітычныя погляды Чэддзі Джагана атрымалі назву ''джаганізм''.

==Літаратурная творчасць==
Свае палітычныя і жыццёвыя погляды Чэддзі Джаган адлюстроўваў пераважна ў шматлікіх [[Публіцыстыка|публіцыстычных]] артыкулах, [[біяграфія|біяграфічных]] і [[гісторыя|гістарычных]] працах.

Найбольш вядомыя выданні:
*''Forbidden Freedom Story of British Guyana'' (&quot;Гісторыя забароны свабоды ў Брытанскай Гвіяне&quot;), 1954 г.
*''Selected Correspondences 1953-1965'' (&quot;Выбраная перапіска за 1953 - 1965 гг.&quot;), 1966 г.
*''Selected Speeches'' (&quot;Выбраныя прамовы&quot;), 1995 г.
*''The West on Trial: My Fight for Guyana's Freedom'' (&quot;Суд над Захадам: Мая барацьба за свабоду Гаяны&quot;), 1997 г.
*''My fight for Guyana's freedom'' (&quot;Мая барацьба за свабоду Гаяны&quot;), 1998 г.
*''USA in South America'' (&quot;ЗША ў Паўднёвай Амерыцы&quot;), 1999 г.

==Памяць==
Чэддзі Джагана часцяком называюць бацькам [[Гаяна|гаянскай]] [[нацыя|нацыі]]. У яго гонар названы міжнародны [[аэрапорт]] каля [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўна]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.jagan.org/Biography/CJ%20Bio/cj_biography4.html Biography of Dr. Cheddi Jagan]
* [http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Jagan_Caribbean%20Martyr%20.htm CHEDDI JAGAN: Modern Martyr and Exemplar of the New Caribbean] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130914212047/http://guyanaundersiege.com/Leaders/Jagan_Caribbean%20Martyr%20.htm |date=14 верасня 2013 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Джаган Чэддзі}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Гаяны|Джаган]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Гаяны|Джаган]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Гаяны|Джаган]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Гаяны|Джаган]]</text>
      <sha1>ruo4aq5xhvoi6t2b1i9y5gopkw4dec3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чараўнік двухлісты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194463</id>
    <revision>
      <id>5172363</id>
      <parentid>4783173</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16000" sha1="2jts0mwhn2y3liuvue5mc324jql9sol" xml:space="preserve">{{таксон
| image file   = Platanthera bifolia20090612 006-0.jpg
| image descr  = Агульны выгляд квітнеючай расліны
| regnum       = Расліны
| rang         = Від
| parent       = Platanthera
| latin        = Platanthera bifolia
| author       = ([[L.]]) [[Rich.]]  (1817)
| syn =
| commons = Platanthera bifolia
| wikispecies = Platanthera bifolia
| itis = 
| ncbi = 431291
| eol = 1134451
| ipni = 651671
| tpl = kew-157039
}}
'''Чараўнік двухлісты'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|99}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Любка двухлистная
|загаловак      = Лекарственные растения и их применение
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 5-е, перераб. и. доп.
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Наука и техника»
|год            = 1974
|том            = 
|старонкі       = 99-101
|старонак       = 592
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 120 000
}}&lt;/ref&gt; (''Platanthera bifolia'') — [[Біялагічны від|від]] [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[трава|травяністых]] [[клубень|клубневых]] раслін з [[род]]у {{bt-bellat|Чараўнік (род раслін){{!}}Чараўнік|Platanthera}} сямейства {{bt-bellat|Архідныя|Orchidaceae}}.

== Назва ==

[[Навуковая назва роду]], ''Platanthera'', паходзіць ад [[Грэчаская мова|гречаскіх]] слоў ''platis'' («шырокі») і ''antera'' («пылковы мяшок») і тлумачыцца асаблівасцю формы пыльніка прадстаўнікоў гэтага роду. [[Відавы эпітэт]], ''bifolia'' ({{lang-la|bi}} — «дву(х)…» і ''folius'' — «ліст»), тлумачыцца характэрнымі для раслін гэтага віду двума буйнымі прыкаранёвымі лістамі.

{{anchor|syn.}}У [[сінаніміка|сінаніміку]] віду ўваходзяць наступныя назвы:
* {{btname|Gymnadenia bifolia|([[L.]]) [[G.Mey.]] (1836)}}
* {{btname|Habenaria bifolia|([[L.]]) [[R.Br.]] (1813)}}
* {{btname|Lysias bifolia|([[L.]]) [[Salisb.]] (1812)}}
* {{btname|Orchis bifolia|([[L.]]) (1753)}}{{Базіёнім}}
* {{bt|Platanthera bifolia|ssp=atropatanica|[[B.Baumann]] [[et al.]] (2003)}}
* {{btname|Platanthera solstitialis|[[Boenn.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Rchb.]] (1830)}}
* {{btname|Satyrium bifolium|([[L.]]) [[Wahlenb.]] (1826)}}
* {{btname|Sieberia bifolia|([[L.]]) [[Spreng.]] (1817)}}
{{Біяфота|Platanthera bifolia Nordens Flora 406.jpg|left|Чараўнік двухлісты. {{Бат.іл.|Ліндман}}|color=#BBDD99}}

Беларускія назвы: чараўнік двухлісты, чараўнік&lt;ref&gt;[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}&lt;/ref&gt;, прычар&lt;ref&gt;[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927&lt;/ref&gt;, зяполькі, каманішнік, любка&lt;ref&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Platanthera bifolia/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;.

== Біялагічнае апісанне ==
Чараўнік двухлісты — шматгадовая травяністая расліна вышынёй 20-60 см з двума непадзеленымі каранёвымі [[клубень|клубнямі]]&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Некаторыя вырастаюць да 60 см. Кожны год вырастае новы замяняючы клубень. [[Тубероід]] яйкападобна патоўшчаны, адцягнены ў каранёвы канчатак.

[[Лісце]]: прыкаранёвыя — два, рэдка адзін ці тры лісты, размяшчаюцца амаль супратыўна, ля аснавання звужаныя ў [[хвосцік]], які пераходзіць у похву, збліжаныя, тупыя даўгавата-зваротнаяйкападобныя, светла-зялёнага колеру, льсняныя, дасягаюць у даўжыню 8-22 см, у шырыню 3-6 см; сцябловыя — адзін-тры лісты, дробныя, сядзячыя, [[ланцэт]]ныя.

[[Суквецце]] — рэдкі цыліндрычны [[колас]], дасягае 20 см у даўжыню, складаецца з 8-40 кветак. [[Кветка|Кветкі]] — з белымі, злёгку зялёнымі на канцах [[калякветнік]]амі; [[губа, батаніка|губа]] вузкая лінейная або ланцэтная, 12 мм даўжынёй, пры аснаванні без грудаў над сярэдняй жылкай; з паралельнымі [[пылавік]]амі 2 мм даўжынёй. [[Шпорац]] тонкі, злёгку выгнуты, на канцы завостраны, гарызантальны або накіраваны коса ўверх. [[Прыліпальца|Прыліпальцы]] круглявыя. [[Палінарый]] карацей 2,5 мм. Кветкі валодаюць моцным прыемным [[водар]]ам (асабліва вечарам і ноччу або пры пахмурным надвор’і)&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Цвіце ў чэрвені — ліпені&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Плоданасіць у жніўні — верасні.

== Распаўсюджанне і экалогія ==

Шырока расце па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]], а таксама ў [[Малая Азія|Малой Азіі]] і на [[Каўказ]]е.

На тэрыторыі [[Расія|Расіі]] чараўнік двухлісты расце ў [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай частцы]], [[Заходняя Сібір|Заходняй]] і [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]] па ўсёй [[лес|лясной паласе]].

У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі, але не шматліка&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Жыве ў светлых [[іглічныя лясы|іглічных]], [[лісцяныя лясы|лісцяных]] і [[змешаныя лясы|змешаных лясах]] на палянах і ўзлесках&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Да [[глеба]]ў непатрабавальны.

З-за масавага збору на [[Букет, кветкі|букеты]] амаль цалкам знік паблізу буйных населеных пунктаў.

== Значэнне і выкарыстанне ==

Расліна са старажытных часоў ўжываецца ў [[народная медыцына|народнай медыцыне]]&lt;ref name=&quot;Пустырский&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Лекарственные растения|спасылка=http://slovari.yandex.ru/dict/lekrast|адказны=Авторы-сост. И. Н. Пустырский, В. Н. Прохоров|месца=Мн.|выдавецтва=Книжный дом|год=2005|старонак=704|серыя=Большая книга советов|isbn=985-489-197-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505011210/http://slovari.yandex.ru/dict/lekrast|archivedate=5 мая 2009}}&lt;/ref&gt;. [[Адвар]] каранёў ужываецца пры зубным болю, ліхаманцы, жаночых хваробах, гнайніках, пры атручваннях ядамі, захворваннях страўнікава-кішачнага тракту, паносах, запаленні мачавога пузыра, нервовых знясіленнях, запаленчых агменях, ранах&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. З клубняў робяць прэпарат {{нп3|салеп (напой)|салеп|en|Salep}}&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

З расцёртых ў муку і звараных з мёдам высушаных клубняў на Усходзе рыхтуюць напой, які вельмі шануецца. На Каўказе клубні клалі ў супы, рабілі з іх [[жэле]], размолвалі ў муку&lt;ref name=&quot;Пустырский&quot;/&gt;.

У [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]] можна выкарыстоўваць як ахінальнае пры страўнікава-кішачных захворваннях&lt;ref name=&quot;Пустырский&quot;/&gt;.

Паколькі расліна занесена ў спіс відаў, якія маюць патрэбу ў ахове, нарыхтоўка каранёў забароненая.

Вельмі дэкаратыўная, часта ў месцах натуральнага вырастання збіраецца на букеты, можа вырошчвацца як садовая расліна.

{{Фотарадок|Platanthera bifolia lapai.JPG|ш1={{#expr:trunc(653/490*235)}}|Platanthera bifolia flower 120604.jpg|ш2={{#expr:trunc(807/825*235)}}|Platanthera bifolia20090812 027-3.jpg|ш3={{#expr:trunc(486/567*235)}}|тэкст=Чараўнік двухлісты: лісце, кветка, плады|color=#BBDD99}}

== Культываванне ==

Культывуецца лёгка. Чараўнік высаджваюць ў друзлую глебу, багаты [[перегной]], у цені [[куст]]оў. Ён нядрэнна разрастаецца і кожнае лета радуе пяшчотнымі кветкамі і тонкім духмяным пахам.

Зацвітае на 11-м годзе; апыляецца начнымі [[матылі|матылькамі]]. Працягласць жыцця — да 27 гадоў. [[Сцыяфіт]], да вільгаці не пераборлівы.

== Ахова ==

Занесена ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоную кнігу Украіны]]&lt;ref&gt;[http://redbook-ua.org/item/platanthera-bifolia/ Червона книга України]&lt;/ref&gt;. Ахоўваецца ў прыродных запаведніках, {{нп3|Карпацкі біясферны запаведнік|Карпацкім біясферным запаведніку|uk|Карпатський біосферний заповідник}}. Трэба ажыццяўляць кантроль за станам папуляцый.

== Манеты ==

[[Файл:Coin of Ukraine lubka r.jpg|міні|справа|250px|Чараўнік двухлісты на ўкраінскай манеце]]

У 1999 годзе [[Нацыянальны банк Украіны]] выпусціў дзве {{нп3|Спіс юбілейных і памятных манет Украіны|памятныя манеты|uk|Список ювілейних та пам'ятних монет України з недорогоцінних металів}}: {{нп3|Чараўнік двухлісты, манета|наміналам 2 грыўні|uk|Любка дволиста (монета)}} з [[нейзільбер]]у і {{нп3|Чараўнік двухлісты, срэбная манета|наміналам 10 грыўняў|uk|Любка дволиста (срібна монета)}} са [[срэбра]] з выявай чараўніка двухлістага на [[Рэверс (нумізматыка)|Рэверс]]е.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ефимов П. Г.|загаловак=Род Platanthera Rich. (Orchidaceae Juss.) и близкие роды во флоре России|спасылка=http://www.binran.ru/diss/avtorefs/Efimov.doc|выданне=Автореферат дисс. на соискание учён. степ. канд. биол. наук|месца=СПб.|год=2007|старонкі=1—22|isbn=}}{{Недаступная спасылка}}
* {{кніга|аўтар=Вахрамеева М. Г., Денисова Л. В., Никитина С. В., Самсонов С. К.|загаловак=Орхидеи нашей страны|спасылка=http://flower.onego.ru/orchid/book_00.html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1991|старонак=224|isbn=5-02-004073-8}}
* {{ІВРСР|частка=410. ''Platanthera bifolia'' (L.) Rich. — Любка двулистная, или Ночная фиалка|том=1|стар=520}}
* ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}}
* Червона книга України. Рослинний світ / Під ред. Шеляг-Сосонка Ю. Р.&amp;nbsp;— К.: Українська енциклопедія імені М.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Бажана, 1996.&amp;nbsp;— С. 398.
* Флора УРСР, 1950;
* Декоративные травянистые растения для открытого грунта СССР, 1977;
* Заверуха Б. В., Андриенко Т. Л., Протопопова В. В., 1983;
* Собко В. Г., 1989; Орхидеи нашей страны, 1991.

== Спасылкі ==

* [http://flower.onego.ru/orchid/platanth.html ''Platanthera bifolia''] в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }}
* [http://www.ecosystema.ru/08nature/flowers/109.htm Любка двулистная]
* [http://narodnaya-medicina.com/posts/tag/Platanthera%20bifolia%20(L.)%20Rich. Любка двулистная — Platanthera bifolia (L.) Rich.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101219053151/http://narodnaya-medicina.com/posts/tag/Platanthera%20bifolia%20(L.)%20Rich. |date=19 снежня 2010 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чараўнік]]
[[Катэгорыя:Флора Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]]
[[Катэгорыя:Расліны лясоў]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1817 годзе]]</text>
      <sha1>2jts0mwhn2y3liuvue5mc324jql9sol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чолент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194712</id>
    <revision>
      <id>5172405</id>
      <parentid>4073294</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2887" sha1="n7438vkws2n01sn8234j5a78b07aexe" xml:space="preserve">{{Страва}}
'''Чолент (шолент, чолнт)''' ({{lang-yi|טשאָלנט}}, [{{IPA|ˈtʃolənt}}] або [{{IPA|ˈtʃʊlənt}}]) — традыцыйная [[яўрэйская кухня|яўрэйская]] суботняя страва з [[мяса]] і мясных костак, [[гародніна|гародніны]], крупы і [[фасоля|фасолі]], якая гатуецца перад [[Шабат]]ам. Нагадвае смажаніну або густы [[суп]].

Існуе шмат варыяцый стравы, якая з’яўляецца традыцыйнай як для [[ашкеназы|ашкеназаў]], так і для [[сефарды|сефардаў]].&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/hasen/spages/1035984.html A Pot Full of Beans and Love] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081114012910/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1035984.html |date=14 лістапада 2008 }}, ''Haaretz'', 10 November 2008.&lt;/ref&gt; Асноўнымі інгрэдыентамі для чолента з’яўляюцца [[мяса]], [[бульба]], бабы і ячмень. Сефарды пры гатаванні чолента (або '''хаміна''') выкарыстоўваюць рыс замест бабоў і ячменю, і [[кураціна|кураціну]] замест [[ялавічына|ялавічыны]]. Традыцыйна ў сефардскі чолент дадаюць суцэльныя яйкі ў шкарлупіне (''huevos haminados''), якія за нач становяцца карычневымі. Ашкеназскі варыянт чолента часта ўтрымлівае кавалачкі [[Кішка (страва)|кішкі]] або ''хэлзль'' (фаршаваныя гусіныя або курыныя шыйкі). Дзякуючы павольнаму гатаванню на працягу цэлай ночы водары розных інгрэдыентаў перамешваюцца і ствараюць асаблівы смак чолента.

== Прыгатаванне ==
Чолент часткова вараць яшчэ ў пятніцу — да паловы або да траціны гатоўнасці, а затым змяшчаюць на ''блех'' — жалезны ліст на сярэдняе полымя газавай гарэлкі. Тут ён даходзіць да гатоўнасці.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Боровская Э.'' Еврейская кухня / Боровская Э. — М.: Эксмо, 2012. — 320 с.: ил. ISBN 978-5-699-56247-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Cholent|{{PAGENAME}}}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Яўрэйская кухня]]
[[Катэгорыя:Мясныя стравы]]</text>
      <sha1>n7438vkws2n01sn8234j5a78b07aexe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская дзіцячая літаратура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194748</id>
    <revision>
      <id>5172447</id>
      <parentid>5158339</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Матчын дар</comment>
      <origin>5172447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132771" sha1="4k36c3dz1u7kkldzyi9laxsouycd3cd" xml:space="preserve">'''Белару́ская дзіця́чая літарату́ра''' — [[літаратура]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прызначаная для дзяцей і падлеткаў, іх [[выхаванне|выхавання]] і [[адукацыя|адукацыі]] праз мову мастацкіх вобразаў.

Бярэ свой пачатак з даўніх часоў ад [[дзіцячы фальклор|дзіцячага фальклору]] ([[Казка|казкі]], [[Калыханка|калыханкі]], прыгаворы, загадкі, песні, дзіцячыя гульні і г. д.){{Пераход|#Станаўленне беларускай дзіцячай літаратуры праз беларускі дзіцячы фальклор|green}}. Станаўленне дзіцячае літаратуры як жанру адносіцца да XVI стагоддзя, часу ўзнікнення беларускага [[Друк|кнігадрукавання]]{{Пераход|#Зараджэнне беларускай літаратуры для дзяцей. XVI стагоддзе|green}}. Спачатку развівалася пераважна як літаратура рэлігійнай скіраванасці; больш выразна накіравалася на дзіцячую аўдыторыю ў XIX стагоддзі{{Пераход|#XIX стагоддзе|green}}. Найбольшы росквіт адносіцца да XX стагоддзя, калі зарадзіўся і стаў развівацца рух беларускага нацыянальнага адраджэння. У гэты час дзіцячая літаратура ўзбагацілася новымі яркімі імёнамі, жанрамі і творамі, якія даходзілі да юнага чытача праз дзіцячыя газеты, часопісы, кнігі, сцэнічныя пастаноўкі{{Пераход|#XX стагоддзе|green}}. Багата развіваецца і ў XXI стагоддзі, папаўняючыся не толькі новымі імёнамі і яркімі творамі, але і новымі формамі падачы матэрыялу з дапамогай сучасных сродкаў і інавацый{{Пераход|#Пачатак XXI стагоддзя|green}}.

== Станаўленне беларускай дзіцячай літаратуры праз беларускі дзіцячы фальклор ==
{{Main|Беларускія казкі}}
Вытокі беларускай дзіцячай літаратуры ляжаць у вуснай народнай творчасці. Вусна-паэтычная творчасць на Беларусі з даўніх часоў спрыяла выхаванню мастацкага густу народа, гэтую ж функцыю выконваў і дзіцячы фальклор{{sfn|Макарэвіч|2008|с=25}}.

Тэрмін «[[дзіцячы фальклор]]» з’явіўся ў пачатку ХХ стагоддзя{{sfn|Яфімава|1996|с=7}}{{efn|Не ўжываўся ў фалькларыстыцы сам тэрмін «дзіцячы фальклор». Творы, якія збіральнікі фальклору называлі «дзіцячымі песнямі», «[[калыханка]]мі», «пацешкамі» і г. д., змяшчаліся ў фальклорных зборніках побач з абрадавай паэзіяй, часцей за ўсё далучаліся да радзінных, хрэсьбінных песень&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =Барташэвіч Г. А. |загаловак =Дзіцячы фальклор|адказны =склад. Г. А. Барташэвіч, В. І. Ялатаў |месца =Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка |год =1972|старонкі =8}}&lt;/ref&gt;.}}. Пад яго паняццем разумелася тая частка вусна-паэтычнай творчасці, якая была даступнай, цікавай і карыснай у павучальным плане самім дзецям і адпавядала пэўным асаблівасцям іх узроставага ўспрымання. Але карані дзіцячага фальклору ляжаць значна глыбей, і яго жанры часцяком звязаны з [[Замовы|замоўнай]] паэзіяй. У дзіцячым фальклоры можна вылучыць тры асноўныя групы, якія склаліся гістарычна і замацаваліся ў [[Фалькларыстыка|фалькларыстыцы]]:
# творы, якія складаліся спецыяльна для дзяцей (забаўлянкі, калыханкі, песні, дзіцячыя гульні, некаторыя [[Казка|казкі]], пястушкі і т. п.);
# творы, якія страцілі сваё значэнне для дарослых і перайшлі да дзяцей (прыгаворы, [[Загадка|загадкі]], лічылкі, заклічкі, казкі, некаторыя песні, гульні і пад.);
# творы, якія прыдумалі самі дзеці{{sfn|Яфімава|1996|с=7}}.

Такім чынам тэрмін «дзіцячы фальклор» робіцца вельмі шырокім, бо аб’ядноўвае ў сабе ўсе віды вуснай народнай паэзіі, створанай дарослымі для дзяцей, а таксама і творчасць саміх дзяцей. Сюды ж уваходзяць і тыя творы, якія хоць спачатку і ствараліся для дарослых, але з цягам часу так ці інакш перайшлі ў разрад творчасці для дзяцей{{sfn|Барташэвіч|1972|с=8}}.

Гісторыя збірання і вывучэння дзіцячага фальклору пачынаецца ў першай палове XIX стагоддзя. Найбольш раннімі з’яўляюцца запісы [[Ян Чачот|Яна Чачота]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =Jan Czeczot |загаловак= Piosnki wieśniacze z nad Niemna i Dźwiny, cz. 2|месца =Wilno|год=1836—1839}}&lt;/ref&gt; і [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =A. Rypiński|загаловак=Białorus |месца =Paryż|год=1840}}&lt;/ref&gt;. У іх працах можна знайсці хай і не шматлікія, але прыклады беларускіх калыханак і дзіцячых песень. Вельмі каштоўныя і даволі поўныя калекцыі дзіцячага фальклору пакінулі [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]], [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. А. Федароўскі]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. М. Дабравольскі]]. П. В. Шэйн уключыў у свае зборнікі «Беларускія народныя песні» (1874 г.) і «Матэрыялы для навучання быту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (1887 г.) калыханкі, забаўлянкі, дражнілкі, рознага зместу дзіцячыя песні, а таксама апісанні гульняў з адпаведнымі ім песнямі і лічылкамі. У гэтыя працы ўвайшло звыш ста ўзораў творчасці для дзяцей{{sfn|Барташэвіч|1972|с=5}}.

Таксама багата прадставіў дзіцячы фальклор Е. Р. Раманаў у I—II выпусках «Беларускага зборніка» (1886 г.), прысвечанага народным песням{{sfn|Барташэвіч|1972|с=5}}. А ў VIII выпуску ён змясціў звыш сямідзесяці апісанняў беларускіх гульняў і забаў, якія суправаджаюцца песенькамі. М. А. Федароўскі ў V томе сваёй працы «Lud białoruski» (1858 г.) падаў багаты песенны матэрыял: калыханкі, дзіцячыя песенькі і прыпеўкі, апроч таго — дражнілкі і забаўлянкі. У. М. Дабравольскі ў працы «Смаленскі этнаграфічны зборнік» (1903 г.) змясціў калыханкі, дзіцячыя песні, дражнілкі, апісанне гульняў, дзіцячыя прыгаворы, заклічкі. З найбольш поўных збораў дзіцячага фальклору трэба адзначыць запісы [[Сяргей Пятровіч Сахараў|С. П. Сахарава]]. У яго зборніку «Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў» (1940 г.) багата песень, апісанняў гульняў, карагодаў і іншых жанраў дзіцячага фальклору{{sfn|Барташэвіч|1972|с=6}}.

Пісьменнік [[Васіль Вітка]], які цікавіўся дзіцячым фальклорам і яго літаратурнай апрацоўкай, у сваёй кнізе «Дзеці і мы» (1977 г.) адвёў гэтай тэматыцы асобны раздзел — «Дыялогі з унукамі». На пытанне — што ж такое дзіцячы фальклор? — сам Васіль Вітка адказвае так: «''Гэта і мастацтва, і літаратура, і самая дасканалая педагогіка''»{{sfn|Яфімава|1996|с=7}}. А даследчыца дзіцячага фальклору Т. В. Зуева адзначала: «''Дзіцячы фальклор — спецыфічная галіна мастацкай творчасці, якая мае, у адрозненне ад фальклору дарослых, сваю паэтыку, свае формы бытавання і сваіх носьбітаў. Агульная родавая прыкмета дзіцячага фальклору — суаднясенне мастацкага тэксту з гульнёй''»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Зуева Т. В.|частка = Детский фольклор|загаловак =Литературная энциклопедия терминов и понятий |адказны =Под ред. А. Н. Николюкина|месца =М. |год =2000 |старонкі =223 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Макарэвіч|2008|с=25}}.

== Зараджэнне беларускай літаратуры для дзяцей. XVI стагоддзе ==
[[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|150пкс|Першы аркуш [[Псалтыр]]а, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага Ф. Скарынам {{nobr|([[6.8]].[[1517]], Прага)}}]]
З узнікненнем беларускага кнігадрукавання пачалі распаўсюджвацца і вучэбныя кнігі. Першымі такімі кнігамі былі «Псалтыр» [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] (1517 г., «''Детям малым початок всякое доброе науки…''»), «Катэхізіс» [[Сымон Будны|Сымона Буднага]] (1562 г., кніга для дарослых і падручнік для дзетак), «Наука ку читаню и розумѣню писма словенскаго» [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=6}}.
 

== XVII стагоддзе ==
[[Файл:Стихотворение в форме звезды.jpg|thumb|злева|140пкс|Верш С. Полацкага ў форме зоркі «Шчырапрывітанне цару Аляксею Міхайлавічу з нагоды нараджэння царэвіча Сімеона» {{nobr|1680}}]]
Першыя старонкі беларускай (і агульнарускай) дзіцячай паэзіі звязаны з імем [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=41}}. Гэтаму спрыяла яго актыўная педагагічная дзейнасць — пасля вучобы ў Кіева-Магілянскім калегіуме ён атрымаў званне «дыдаскала» (настаўніка), пасля чаго працаваў настаўнікам брацкай пачатковай школы пры Богаяўленскім манастыры [[Полацк]]а. На выпадкі грамадскіх і царкоўных урачыстасцей ён даваў вучням заданні складаць вершы. Таксама сам складаў дэкламацыі — панегірычныя вершы, якія былі прызначаны для публічнага выканання адным або некалькімі вучнямі, напрыклад — прывітальныя вершы на прыезд цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] ў Полацк і [[Віцебск]] былі разлічаны на чытанне дванаццаццю «отракамі». Большасць яго вершаў на польскай і лацінскай мовах можна аднесці да так званай «школьнай паэзіі», якая ўяўляла сабой выклад тагачаснай універсітэцкай навукі сілабічным вершам. Пад час свайго знаходжання ў Маскве пры царскім двары ён заснаваў так званую «Верхнюю друкарню». І сярод першых надрукаваных у ёй кніг быў падручнік для дзяцей «Букварь языка славенска»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=42}}.

== XVIII стагоддзе ==
[[Файл:Batleika.JPG|thumb|170пкс|[[Батлейка]]]]
У XVIII стагоддзі з’яўляюцца такія драматургічныя творы, як школьная драма-маралітэ, [[інтэрмедыя]], камедыя і [[батлейка]]. Большасць школьных драм былі напісаны на польскай альбо царкоўнаславянскай мовах, і не мелі моцнага ўплыву на вучнёўскае ўспрыманне. Але дзякуючы ім з’явіліся інтэрмедыі, якія пісаліся пераважна самімі навучэнцамі, якія былі знаёмыя і з мясцовым фальклорам і валодалі гутарковай мовай. Персанажамі такіх інтэрмедый былі: студыёзус (студэнт), вучоны-літаратар, вучань-уцякач, селянін, [[Літвіны|літвін]], [[Шляхта|шляхціч]], [[маскаль]], [[Яўрэі|яўрэй]], [[чорт]], [[Кавалерыя|драгун]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=44}}. Інтэрмедыі былі папулярныя сярод вучнёўскай моладзі і стымулявалі да літаратурнай творчасці на роднай мове. На аснове інтэрмедыі ўзнікла [[камедыя]], якая ўзяла ад школьнай драмы павучальна-рэлігійны змест, а ад інтэрмедыі і народнай драмы сатырычнае гучанне, гумар, займальную фабулу, і хуткае развіццё дзеяння. Усё гэта з’явілася каштоўным матэрыялам і для батлейкавай драмы. Адна з найбольш папулярных батлеечных пастановак была сцэнка пра Мацея і лекара-шарлатана, якая непасрэдна была звязана з інтэрмедыяй «Мацей і лекар-шарлатан»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=45}}.

== XIX стагоддзе ==
У пачатку XIX стагоддзя з’яўленне кожнага новага твора ў беларускай літаратуры было сапраўднай грамадскай падзеяй{{sfn|Макарэвіч|2008|с=47}}. Таму адзіны з твораў [[Паўлюк Багрым|Паўлюка Багрыма]], якому дайшоў да нас, з’яўляецца вельмі каштоўным як для беларускай літаратуры ўвогуле, так і для дзіцячай у прыватнасці. Яго верш «Зайграй, зайграй, хлопча малы…» захаваўся дзякуючы публікацыі ў кнізе «Аповесць майго часу» (Лондан, 1854 г.) польскага літаратара [[Ігнацій Яцкоўскі|Ігнація Яцкоўскага]]{{efn|Па ўспамінах Яцкоўскага ў Багрыма такіх вершаў было шмат, але яны былі адабраныя па цэнзурных меркаваннях. За чытанне сваіх вершаў у часы [[Крошын]]скага бунту Багрым быў здадзены ў рэкруты, адкуль вярнуўся дадому ўжо пажылым чалавекам.}}. Верш вылучаўся паэтычнасцю і глыбокім грамадзянскім зместам. Герой верша, дзіця, у ім шкадуе, што не можа навек застацца малым дзіцём, каб не бачыць пакут родных і блізкіх. У сваіх вершах Паўлюк Багрым падымаў тэму абяздоленага дзяцінства, а таксама ўжываў фальклорныя матывы і нацыянальны каларыт{{sfn|Несцяровіч|2008|с=6}}. Так у вершы паэт узгадвае пра павер’е, што калі [[Кажаны|кажан]] сядзе на галоўку дзіцяці, то яно перастане расці{{sfn|Макарэвіч|2008|с=48}}.

[[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|злева|230пкс|«Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях», Ян Баршчэўскі. Вокладка выдання 1884 года]]

Фалькларыст [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Міхаіл Дзмітрыеў]], які займаўся збіраннем беларускай вусна-паэтычнай творчасці, міфалагічных легенд, апісваў народныя звычаі і цікавіўся жывой беларускай мовай, выдаў зборнікі беларускай паэзіі «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» (1868 г.) і «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю» (1869 г.). У гэтыя зборнікі ўвайшлі 277 сямейна-бытавых, каляндарна-абрадавых і пазаабрадавых песень, восем казак і апісанні абрадаў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =Белазаровіч В. А. |частка =Фарміраванне беларускай нацыянальнай гістарыяграфічнай канцэпцыі ў XIX — пачатку XX ст. |загаловак =Гістарыяграфія гісторыі Беларусі |спасылка =http://www.elib.grsu.by/katalog/113151-187466.pdf |адказны = Пад агульн. рэд. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына|месца = Гродна|выдавецтва =Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт ім. Я. Купалы |год =2006 |старонкі =163 |старонак =346 |isbn =985-417-858-7 }}&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі для дзяцей пісаў і [[Францішак Багушэвіч]], які ў свой час казаў пра патрэбу стварэння кніжак для дзяцей на роднай мове. Сувязь з фальклорам была адной з характэрных асаблівасцей яго творчасці{{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}. Самым блізкім да дзіцячага фальклору можна назваць яго верш «Калыханка». А ў аснове яго паэмы «Кепска будзе!» закладзены драматычны лёс хлопчыка, які з ранніх гадоў пазнаў сіроцтва і несправядлівасць улады. Гэты твор выхоўвае спачуванне, міласэрнасць і неабыякавасць да цяжкай долі сялянскага дзіцяці. Мае сацыяльны падтэкст і яго байка «Воўк і авечка», у якой у вобразе ваўка выступае [[Эканоміка|аканом]], які адпраўляе сына сялянкі ў рэкруты{{sfn|Макарэвіч|2008|с=53}}.

Думку пра «сонца навукі» для дзяцей выказаў у вершы «Роднай старонцы» [[Янка Лучына]]{{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}. Прыдатнай для дзіцячага чытання можна лічыць і творчасць [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]]. Найбольш вядомы яго польскамоўны празаічны збор беларускіх народных апавяданняў і казак у літаратурнай апрацоўцы «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», які ў XIX стагоддзі быў надзвычай папулярны{{sfn|Макарэвіч|2008|с=48}}. Беларускамоўны пераклад легенды са зборніка быў апублікаваны ў віленскай газеце «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У творы вельмі прыкметна цяга аўтара да «страшнай», «гатычнай» фантастыкі і містыкі, што прыцягвае прагнага да казачных цудаў падлетка. У сучасных умовах захаплення жанрам [[фэнтэзі]] гэты мастацкі твор вабіць беларускамоўных юнакоў і дзяўчат сваёй таямнічай загадкавасцю, аповедам пра [[Лясун|лесуноў]], [[ваўкалак]]аў, ведзьмакоў, [[Русалка|русалак]]. Прытым сучаснікі пісьменніка былі схільны ў апавяданнях Баршчэўскага бачыць «беларускі гафманізм» (ад імя нямецкага пісьменніка [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Гофмана]]), з яго сімволіка-фантастычнай формай паказу барацьбы светлых ды цёмных сіл, высакародства ды хцівасці{{sfn|Макарэвіч|2008|с=49}}.

У рамантычным кірунку развівалася і паэзія [[Ян Чачот|Яна Чачота]], які займаўся збіраннем фальклору і ўвасабляў фальклорныя сюжэты ў мастацкім слове{{sfn|Макарэвіч|2008|с=49}}. Мовазнавец і фалькларыст XX стагоддзя [[Кастусь Цвірка]] адзначаў, што творчасць такіх дзеячаў таго часу, як Ян Баршчэўскі, Ян Чачот, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч стала «''прадвеснем нашага нацыянальнага адраджэння''» і, адпаведна, дзіцячай літаратуры. А за імі крочылі такія майстры слова, як Францішак Багушэвіч, [[Адам Гіляры Каліставіч Гурыновіч|Адам Гурыновіч]], Янка Лучына{{sfn|Макарэвіч|2008|с=51}}. У другі [[Сялянская рэформа ў Расіі|парэформенны перыяд]] умовы для развіцця беларускай літаратуры значна пагоршыліся. Гэтаму прычынай быў вялікадзяржаўны ўціск пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Беларускае кнігадрукаванне было забаронена. Паплечнік генерала [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Мураўёва-вешальніка]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|Іван Карнілаў]], які ў тыя часы ўзначальваў Віленскую вучэбную акругу, і іншыя прадстаўнікі царскай улады, ставілі сваёй галоўнай задачай русіфікацыю краю{{sfn|Макарэвіч|2008|с=51}}. І толькі ў канцы XIX стагоддзя зноў на беларускай зямлі загучаў беларускі верш — верш паэта-дэмакрата і асветніка Францішка Багушэвіча, намаганнямі якога беларуская мова вярнулася ў літаратурны абыходак{{sfn|Макарэвіч|2008|с=52}}.

== XX стагоддзе ==

=== Пачатак XX стагоддзя ===
[[Файл:Лемантар.png|thumb|150пкс|«Беларускі лемантар» — першая кніга для навучання дзяцей на беларускай мове, 1906 г.]]
Пачатак XX стагоддзя адзначыўся беларускім культурна-нацыянальным адраджэннем, якое пашырылася пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=14}}. У гэты час пачалі адкрывацца нацыянальныя школы, быў легалізаваны беларускі друк (пачалі выходзіць такія газеты як «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»). У 1906 годзе выходзіць першая кніга для навучання дзяцей на роднай мове «[[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускі лемантар]]»{{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}.

Але ў той жа час адчуваўся недахоп менавіта мастацкай літаратуры на роднай мове, асабліва для дзяцей і падлеткаў. З гэтай прычыны [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]] (былы рэдактар «Нашай Нівы») звярнуўся да мінскага губернатара з прашэннем «''дазволіць выданне беларускамоўнага месячніка для дзяцей і моладзі „[[Лучынка (1914)|Лучынка]]“''»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Гімпель Т. М.|загаловак= Святло «Лучынкі»|выданне= [[Роднае слова (1988)|Роднае слова]]|тып= Часопіс|год= 1994|нумар= 7—8|старонкі= 139}}&lt;/ref&gt;. Першы нумар гэтага літаратурнага і навукова-папулярнага выдання ўбачыў свет у 1914 годзе (рэдактар Аляксандр Уласаў). А першы яго нумар адкрываўся вершам [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цёткі]] «Лучынка». Гэтая аўтарка і вызначыла мэту часопіса ў звароце «Да вясковай моладзі беларускай», надрукаваным у другім нумары: «''Лучынка будзе старацца заглянуць у кожны куток нашай Беларускай Старонкі, пазнаць усе яе балючкі, паказаць іх Табе, Моладзь, растлумачыць, якім спосабам з гэтых балючак вылячыць Родную Старонку''»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=14—15}}. Алаіза Пашкевіч (Цётка) падняла праблему выхавання ў юнага пакалення любові да роднага слова. Яе асветніцкая дзейнасць адыграла пэўную ролю ў станаўленні літаратуры для дзяцей. У 1906 годзе выйшла яе кніга вершаў «Першае чытанне для дзетак беларусаў», у якой яна закранула тэму жыцця беларускай вёскі. Таксама яна надавала ўвагу фальклорнай тэматыцы (казкі, прыказкі, загадкі, прыпеўкі), закранала маральна-этычную праблематыку (кніга «Гасцінец для малых дзяцей», 1906 г.). Цётка стала пачынальніцай навуковай [[Белетрыстыка|белетрыстыкі]] для дзяцей (пісала артыкулы на старонках часопіса: «Гутаркі аб птушках» — «Жаваранак», «Пералётныя птушкі» і інш.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}.
 
За тым часам у літаратуру прыйшлі такія будучыя класікі беларускай літаратуры як [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]]. У 1909 годзе Якуб Колас напісаў навучальны дапаможнік «Другое чытанне для дзяцей беларусаў», у якім у вершах паэтызаваў прыроду, апісваў вясковы побыт{{sfn|Несцяровіч|2008|с=7}}. Заклаў фальклорную аснову Колас і ў сваю павучальную казку «Дзед і мядзведзь» (1918 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=11}}. Фальклорная першааснова была і ў [[Арніталогія|арніталагічным]] цыкле вершаў [[Кандрат Лейка|Кандрата Лейкі]] («Сарока», «Бусел» «Журавель» і інш.) — пачынальніка нацыянальнай [[Драматургія|драматургіі]] для дзяцей{{sfn|Несцяровіч|2008|с=8}}. Пісаў песенна-лірычныя творы для дзяцей, а таксама казкі, [[Карусь Каганец]] («Журавель і чапля», «Ваўчок», «Адкуль зязюля ўзялася»). Вялікую ўвагу пытанням школьнага навучання надаваў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]] («Родныя зярняты», 1915 г.; «„Незабудка“ — першая пасля лемантара чытанка», 1918 г.; «„Сейбіт“ — другая пасля лемантара чытанка», 1918 г.). У яго творах прасочваліся таксама і фальклорныя матывы («Варона і рак», «Пра зязюлю», «Зайчык», «Бяздоннае багацце»){{sfn|Несцяровіч|2008|с=8}}.

Звяртаўся да фальклорных матываў і [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]], які далучаў дзяцей да асноў маралі ў сваёй казцы «Мушка-зелянушка і камарык — насаты тварык» (1915 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=8}}.

=== 20-я — 40-я гады XX стагоддзя ===
У пачатку 1920-х гадоў разгортваецца перыядычны друк для дзяцей. Першым беларускамоўным выданнем для дзяцей пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]] стаў часопіс [[Зоркі (1921)|«Зоркі]]» (1921—1922 гг.){{efn|Да гэтага ў 1919 годзе была спроба выдаць дзіцячы часопіс у Вільні, «Зялёныя дрэўцы». Але захаваўся толькі адзін яго, першы нумар.}}{{sfn|Макарэвіч|2008|с=16}}. На змену «Зоркам» са снежня 1924 года прыходзіць «Беларускі піянер»{{efn|Напачатку часопіс меркавалася назваць «Чырвоныя зоркі».}} (1924—29 гг.); выходзіць газета «[[Раніца (газета, 1929)|Піянер Беларусі]]» (з 1929 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=8}}.

Выказвае пашану да роднай мовы ў зборніку «Матчын дар» (1918 г.) [[Алесь Гарун]]. Пішуць свае першыя юнацкія аповесці [[Міхась Чарот]] («Свінапас», 1924 г.), [[Анатоль Вольны]] («Два», 1925 г.). Пісьменнікі [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэй Александровіч]], Анатоль Вольны і [[Алесь Дудар]] разам ствараюць прыгодніцкі раман «Ваўчаняты» (1925 г.), у якім адлюстроўваюць змаганне юных герояў за свабоду свайго народу. З’яўляюцца і драматычныя творы для дзяцей — п’еса «Пастушкі» Міхась Чарота (1921 г.), «Цудоўная ноч» (1927 г.) і «Ёлка Дзеда Мароза» (1927 г.) [[Сяргей Новік-Пяюн|Сяргея Новіка-Пяюна]].
[[Файл:Zaranka.jpg|thumb|злева|250пкс|Вокладка чаcопісу «Заранка», № 8-9]]
З’яўляецца перыядычны друк на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] — пачынае сваю дзейнасць часопіс «Заранка» (1927—1931 гг.) пад рэдакцыяй [[Зоська Верас|Зоські Верас]], на старонках якога папулярызуюць роднае слова Алесь Гарун, [[Канстанцыя Буйло]], Якуб Колас, [[Міхась Машара]], Сяргей Новік-Пяюн і інш.. Крыху пазней выходзяць заходнебеларускія часопісы «Пралеска» (1934—1935 гг.), «Снапок» (1937 г.), «[[Беларускі летапіс (1933)|Беларускі летапіс]]» (1933—1939 гг.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=9}}.

Маладыя беларускія пісьменнікі працуюць над стварэннем новага вобраза юных герояў тагачаснай сучаснасці — аповесці «Перамога» (1930 г.), «Незвычайны мядзведзь» (1930 г.) [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|Алеся Якімовіча]], «Пастка» (1935 г.) [[Сымон Баранавых|Сымона Баранавых]]. У сваім артыкуле «Праблемы сучаснай беларускай дзіцячай літаратуры» (1931 г.) Алесь Якімовіч адзначыў, што недахоп тагачаснай літаратуры для дзяцей быў у ігнараванні запатрабаванняў самога дзіцяці як чытача, бо, на яго думку, многія пісьменнікі таго часу глядзелі вельмі спрошчана на гэтую літаратуру, маўляў, дзеці неразборлівыя, і таму ўсё спажывуць. Засяродзіў ён увагу на праблеме спецыфікі дзіцячай літаратуры і ў сваім выступленні на I Усебеларускім з’ездзе пісьменнікаў (чэрвень 1934 г.), на якім падкрэсліў, што літаратура для дзяцей раўнацэнная частка ўсёй беларускай літаратуры, але са сваёй спецыфікай. І спецыфікай не ў спрашчэнні, а наадварот — у адборы найбольш важнага і цікавага матэрыялу для дзяцей, які павінен мець яркае афармленне з улікам узроставых і псіхалагічных асаблівасцей дзяцей{{sfn|Макарэвіч|2008|с=4}}. Таксама Якімовіч выдаў першую ў беларускай савецкай дзіцячай літаратуры азбуку (вершаваную) «Слухай — запамінай» у 1948 годзе. І толькі значна пазней, пачынаючы з 70-х гадоў, былі напісаны беларускімі аўтарамі дзясяткі азбук, у якіх аўтары праяўлялі вынаходлівасць, фантазію, уменне ўключыць у іх пазнавальныя звесткі, эфекты гульні, прыгоды{{sfn|Макарэвіч|2008|с=5}}.

Завастраў увагу на значнасці дзіцячай літаратуры і Якуб Колас. Ён казаў аб тым, што дзяцей змалку трэба прывабіць кнігай, і выклікаць у іх устойлівую цікавасць да чытання, што далучэнне да кніжнай культуры пачынаецца ўжо з дзіцячага садка. У сваёй «Методыцы роднай мовы» (1926 г.) ён падкрэсліваў, што працэс далучэння да кніжнай культуры актывізуецца ў пачатковых класах. [[Васіль Вітка]] таксама пазначаў, што з першых дзён праз гульню трэба далучаць дзяцей да слоў роднай мовы, чаму актыўна спрыяе выкарыстанне на ўроках і пазакласных занятках твораў беларускай дзіцячай літаратуры{{sfn|Макарэвіч|2008|с=5}}. Якуб Колас апрацоўваў народныя казкі («Дудар», «Як пеўнік ратаваў курачку», «Зайкіна хатка» і інш.), а таксама ствараў аўтарскія вершаваныя казкі («Рак-вусач», 1926 г.). У юнацкай аповесці «На прасторах жыцця» (1926 г.) Колас упершыню ў беларускай літаратуры паспрабаваў распрацаваць жанр юнацкай аповесці. Яго паэма «Міхасёвы прыгоды» (1934 г.) вызначаецца метафарычнасцю мовы, лірычна-эпічным пачаткам і апісаннем прыроды. Якуб Колас стаў тэарэтыкам дзіцячай літаратуры, а традыцыі яго майстэрства ўжываюцца і ў сучаснай літаратуры для юнага чытача{{sfn|Несцяровіч|2008|с=11}}.
[[Файл:СлёзыТубі.jpg|thumb|зправа|245пкс|Вокладка і тытульны ліста зборніка аповядаў Я. Маўра «Слёзы Тубі», 1938 г.]]
З’яўляюцца новыя гучныя імёны беларускай культуры, якія ўзбагацілі вопыт дзіцячай літаратуры сваімі творамі — [[Янка Маўр]] («Палескія рабінзоны», 1930 г.), [[Міхась Лынькоў]] («Міколка-паравоз», 1936 г.), [[Кузьма Чорны]] («Насцечка», 1940 г.). Ствараюць паэзію для дзяцей Янка Купала (верш «Дзіцячае»), Якуб Колас (вершы «За навуку», «Дзед-госць»), [[Змітрок Бядуля]] (верш «Маладая вясна»). Пачынае развівацца і жанр казкі ў дзіцячай літаратуры — ў творах Алеся Якімовіча («Каваль Вярнідуб», 1935 г.), Міхася Лынькова («Пра смелага ваяку Мішку і яго слаўных таварышаў», 1935), Змітрака Бядулі («Мурашка Палашка», 1939 г.; «Сярэбраная табакерка», 1940 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=9}}.

На старонках часопіса «Зоркі» друкуюцца вершы для дзяцей Янкі Купалы («Песня і казка», «Мароз», «Сын і маці» і інш.). Апроч напісання сваіх твораў, ён займаецца перакладам дзіцячай паэзіі (верш «Ёлачка» Раісы Кудашавай, «Дзед і баба» [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]]). У сваіх вершах Купала нярэдка выкарыстоўвае фальклорныя матывы (верш «Дзіцячае»). Фальклорную аснову заклаў і [[Віталь Вольскі]] ў свае п’есы («Цудоўная дудка» і «Дзед і жораў», 1939 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=10}}.

Галоўным рэдактарам часопіса «Зоркі» быў Змітрок Бядуля. Яго творы для дзяцей адрозніваліся драматызмам і ў той жа час прастатой і лаканічнасцю апісання, вастрынёй канфліктаў і глыбокім псіхалагізмам («Малыя дрывасекі», «Дзе канец свету?»). Апроч таго ён пісаў артыкулы аб развіцці дзіцячай літаратуры і перыядычнага друку («Справа старэння новых школьных падручнікаў і выдання дзіцячага часопіса», «Аб дзіцячым друку» і інш.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=11}}. Звяртаўся ён і да матываў вуснай народнай творчасці (казкі «Іванка-прастачок», «Скарб» і інш.).

Шматграннасцю таленту адзначыўся Янка Маўр. Яго першая ў беларускай літаратуры навукова-фантастычная аповесць на беларускай мове «Чалавек ідзе» (1926 г.) дала пачатак [[Фантастыка|фантастычнаму]] і прыгодніцкаму жанрам у беларускай літаратуры&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Юлія Міхайлаўна Канэ|Канэ Ю. М.]]|частка=Мавр, Янка|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-4872.htm|загаловак={{нп3|Кароткая літаратурная энцыклапедыя|Краткая литературная энциклопедия|ru|Краткая литературная энциклопедия}}|адказны=Под ред. {{нп3|Аляксей Аляксандравіч Суркоў|А. А. Суркова|ru|Сурков, Алексей Александрович}}|месца=М.|выдавецтва={{нп3|Вялікая Расійская энцыклапедыя, выдавецтва|Сов. энциклопедия|ru|Большая Российская энциклопедия (издательство)}}|год=1967|том=4|старонкі=487}}&lt;/ref&gt;. Распрацоўку жанру прыгодніцкай літаратуры ён працягнуў у сваіх аповесцях «У краіне райскай птушкі» (1928 г.), «Сын вады» (1928 г.), рамане «Амок» (1929 г.). Звяртаўся ён і да нацыянальнай тэматыкі («Палескія рабінзоны», 1930 г.), і да праблемы выхавання (аповесць «ТВТ», 1934 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=12—13}}. Янка Маўр падкрэсліваў, што беларускім пісьменнікам трэба клапаціцца аб тым, каб дзеці, сённяшнія і заўтрашнія малыя чытачы маглі сказаць, калі вырастуць, што ўсім добрым яны абавязаны кнігам&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Мікола Гіль|Гілевіч М. С.]] |загаловак=«Хоць малыя, але — чалавекі!»: Інтэрв'ю з Я. Маўрам |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=Газета |год=10 жніўня 1965 |старонкі= 3}}&lt;/ref&gt;.

Дзіцячая беларуская літаратура [[Вялікая Айчынная вайна|ваеннага часу]] адрозніваецца патрыятычнай накіраванасцю, уласцівай усёй мастацкай літаратуры ваеннага перыяду (вершы Янкі Купалы, Якуба Коласа, [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў|Аркадзя Куляшова]], [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]], апавяданні Кузьмы Чорнага, Міхася Лынькова). Асобна з твораў для дзяцей, напісаных у вайну, варта адзначыць верш Янкі Купалы «Хлопчык і лётчык на вайне», апавяданне Алеся Якімовіча «Піянер Геня», зборнік вершаў [[Эдзі Агняцвет]] «Міхасёк», а таксама лібрэта дзіцячай оперы «Джанат»{{sfn|Несцяровіч|2008|с=13}}.

Але і пасля вайны прасочваецца ваенная тэматыка, якая ў літаратуры пераважае. У 1948 годзе выходзіць кніга «Ніколі не забудзем», якая была складзена Янкам Маўрам разам з [[Пятро Рунец|Пятром Рунцом]] па пісьмах-успамінах дзяцей, якія непасрэдна перажылі тыя страшныя гады. Усяго да аўтараў кнігі паступіла каля чатырохсот дзіцячых твораў&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар =Медзвядзькова А. Г. |загаловак =Ніколі не забудзем. Гісторыя стварэння кнігі |спасылка =http://csgpb.mogilev.by/Nikogda_ne_zabud.pdf |месца =Магілёў |выдавецтва =Цэнтральная гарадская бібліятэка імя К. Маркса |год =2013 |старонкі =2 |старонак =4 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Выходзіць цэлы шэраг на тэму «дзяцінства і вайна» — аповесць «Андрэйка» [[Павел Нічыпаравіч Кавалёў|Паўла Кавалёва]] (1948 г.), «Самыя юныя» Івана Сіўцова (1949 г.), паэма «Песня пра піянерскі сцяг» (1949 г.) Эдзі Агняцвет{{sfn|Несцяровіч|2008|с=13}}.

=== 50-я — 70-я гады XX стагоддзя ===
У пачатку 1950-х гадоў таксама назіраецца тэматыка вайны ў творах беларускіх пісьменнікаў. Выходзяць паэмы [[Кастусь Кірэенка|Кастуся Кірэенкі]] («Алёнчына школа», 1951 г.), [[Антон Пятровіч Бялевіч|Антона Бялевіча]] («Ідзі, мой сын», 1953 г.), Эдзі Агняцвет («Будзем сябраваць», 1955 г.), [[Анатоль Астрэйка|Анатоля Астрэйкі]] («Прыгоды дзеда Міхеда», 1956 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=13}}.

У той жа час выходзяць і новыя творы, на мірную тэматыку. Распрацоўваюць школьную тэму [[Янка Брыль]] («Лета ў Калінаўцы», 1950 г.; «Добры дзень, школа», 1953 г.), [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|Аляксандр Якімовіч]] («Гаворыць Масква», 1954 г.), [[Павел Нічыпаравіч Кавалёў|Павел Кавалёў]] (зборнік апавяданняў «Згублены дзённік», 1954 г.), [[Міхась Даніленка]] («Вернасць слову», 1956 г.), [[Алена Васілевіч]] («Заўтра ў школу», 1956 г.) і інш.{{sfn|Несцяровіч|2008|с=14}}.

Значна ўзбагаціла дзіцячую прозу навукова-фантастычная аповесць Янкі Маўра «Фантамабіль прафесара Цылякоўскага» (1954 г.), якая стала працягам распрацоўкі ім фантастычнага жанру{{sfn|Несцяровіч|2008|с=14}}.

У пачатку свайго творчага шляху да мінуўшчыны і набыткаў фальклору звярнуўся [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], сведкам чаго сталі яго «Казкі і легенды маёй Радзімы», якія ён даслаў для ацэнкі Якубу Коласу летам 1952 года. Караткевіч добра разумеў вялікае выхаваўчае значэнне казкі і яе ролю ў фарміраванні любові да радзімы, да беларускай мовы{{sfn|Макарэвіч|2008|с=461}}. Патрыятычнай па змесце стала яго казка «Лебядзіны скіт», у якой апавядаецца пра падзеі даўніны, калі татары рабавалі рускія землі. У завяршэнні казкі пісьменнік прыводзіць дзве версіі пра ўзнікненне назвы «Белая Русь» — ад лебядзінага апярэння стала белай вопратка людзей, ці таму яна «белая», што не была пад татарамі{{sfn|Макарэвіч|2008|с=461}}. На беларускім фальклоры заснавана і яго казка «Вужыная каралева», у якой апавядаецца аб трагічнай гісторыі прыгажуні Яліны і яе мужа, вужынага караля. Караткевіч шмат вывучаў, запісваў, і творча выкарыстоўваў фальклор, які ўспрымаў як духоўны скарб народа{{sfn|Макарэвіч|2008|с=463}}.

Класік беларускай дзіцячай літаратуры [[Васіль Вітка]] выдаў кніжкі паэзіі і вершаваных казак «Вавёрчына гора» (1948), «Буслінае лета» (1958), «Казка пра цара Зубра» (1960), «Дударык» (1964), «Азбука Васі Вясёлкіна» (1965), «Казкі» (1968, 1976), «Чытанка-маляванка» (1971), «Хто памагае сонцу» (1975), «Ладачкі-ладкі» (1977), «Мы будуем метро» (1979), зборнік апавяданняў «Зайчык-вадалаз» (1962).

[[Файл:Serkov_Ivan_povest.jpg|thumb|справа|160пкс|Вокладка кнігі Івана Сяркова «Мы з Санькам у тыле ворага» (мал. І. Волкавай; Мінск: Беларусь, 1970)]]

Вяртаецца ў літаратуру пасля рэабілітацыі (асуджаны за сталінскімі часамі) [[Уладзімір Дубоўка]]. Выходзяць яго зборнікі казак «Цудоўная знаходка» (1960 г.), «Мілавіца» (1962 г.), «Кветкі — Сонцавы дзеткі» (1963 г.), «Залатыя зярняты» (1975 г.), якія адметны сваёй маральна-этычнай праблематыкай і філасафічнасцю зместу. Апроч Дубоўкі вяртаюцца на радзіму пасля [[Рэпрэсіі ў СССР#Рэпрэсіі і дэпартацыі пасля Вялікай Айчыннай вайны|сталінскіх рэпрэсій]] пісьменнікі [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]], [[Алесь Пальчэўскі]], [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], [[Алесь Звонак]], [[Язэп Пушча]]{{sfn|Несцяровіч|2008|с=16}}.

Раскрывае ў сваіх кнігах паэзіі вобразы роднага краю [[Аляксей Васілевіч Пысін|Аляксей Пысін]] («Матылёчкі-матылі», 1962 г.; «Вясёлка над плёсам», 1964 г.), паказвае прыгажосць прыроды [[Еўдакія Якаўлеўна Лось|Еўдакія Лось]] («Абутая ёлачка», 1961 г.; «Казка пра Ласку», 1963 г.; «Вяселікі», 1964 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=17}}.

Ізноў падымае тэму Вялікай Айчынай вайны, паказваючы жахі акупацыі вачыма дзяцей, [[Іван Кірэевіч Сяркоў|Іван Сяркоў]], у трылогіі: «Мы з Санькам у тыле ворага» (1968 г.), «Мы — хлопцы жывучыя» (1970 г.), «Мы з Санькам — артылерысты» (1989 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=16}}.

У 1971 годзе выходзіць знакавая гістарычная аповесць Алеся Якімовіча «Кастусь Каліноўскі», а ў 1976 годзе — «Цяжкі год». Піша Якімовіч і казкі, заснаваныя на фальклорных матывах («Пра смелага Вожыка», «Вераб’ёвы госці» і інш.), а таксама перакладае на беларускую мову казкі [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], Сяргея Маршака, [[Карней Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]]{{sfn|Несцяровіч|2008|с=15}}.

Звяртаецца да навукова-пазнавальнага жанру з элементамі публіцыстыкі Віталь Вольскі, які выдае такія краязнаўчыя кнігі, як «Падарожжа па краіне беларусаў» (1968 г.), «Палессе» (1971 г.), а таксама такі цыкл прыродазнаўчых нарысаў, як «Лёс Дункана» (1978 г.), «Дзень добры, Бяроза» (1984 г.). Прыгожа апісвае прыроду [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] ў аднайменным нарысе Уладзімір Караткевіч («Белавежская пушча», 1975 г.), які апроч таго раскрывае і свой талент казачніка-наватара праз традыцыйныя вобразы і матывы ў сваім зборніку «Казкі» (1975 г.). У той жа перыяд выходзіць яго эмацыянальна-ўзнёслы сказ пра Беларусь «Зямля пад белымі крыламі» (1977 г.).

Прыгожы свет дзяцінства адкрываецца ў апавяданнях [[Вісарыён Сцяпанавіч Гарбук|Вісарыёна Гарбука]] (зборнік «Незнарок і знарок», 1969 г.; «Такіх кветак не бывае», 1971 г.; «Горад без папугайчыкаў», 1983 г.) і [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|Уладзіміра Юрэвіча]] («Тараскавы турботы», 1966 г.; «Дзе начуе сонца», 1970&amp;nbsp;г.; «Нястрашны страх», 1986 г.).

Пазнавальны і выхаваўчы патанцыял праз апавяданні пра прыроду паказаў [[Павел Андрэевіч Місько|Павел Місько]] («Восеньскім днём», «Лясныя дарункі» і інш.). Маральна-этычныя пытанні ён падымае праз апавяданні «Добры чалавек», «Каляндар сумлення». У сваёй гумарыстычнай аповесці «Навасёлы, або Праўдзівая, часам вясёлая, часам страшнаватая кніга пра незвычайны месяц у жыцці Жэні Мурашкі» ён вучыць дзяцей пачуццю адказнасці і навучае кантраляваць свае ўчынкі і паводзіны. Падымае праблемы сяброўства і чалавечых узаемаадносін праз паўфантастычныя аповесці «Прыгоды Бульбобаў» (1977 г.) і «Грот афаліны» (1985 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=17}}. Апроч таго, ён перакладае на беларускую мову казку Пятра Яршова «Канёк-гарбунок», асобныя творы Уладзіміра Цендракова, Уладзіміра Лічуціна, Яўгена Носава, Васіля Бялова, Карнея Чукоўскага.

Не застаецца ўбаку і драматургія — адна за адной з’яўляюцца гераічныя п’есы [[Алесь Махнач|Алеся Махнача]] «Шпачок» (1963 г.) і «Гаўрошы Брэсцкай крэпасці» (1969 г.), [[Валянцін Андрэевіч Зуб|Валянціна Зуба]] «Марат Казей» (1963 г.) і «Юнацтва рыцара» (1972 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=18}}.

=== 80-я — 90-я гады XX стагоддзя ===
Тыя сацыяльна-палітычныя змены ў грамадстве, якія адбываліся ў 80—90-ых гадах XX стагоддзя, паўплывалі не толькі на асаблівасці развіцця беларускай дзіцячай літаратуры таго перыяду, але і на прынцыпы адбору твораў для чытання ў дашкольных выхаваўчых установах і школах. Былі выключаны з рэкамендацыйных спісаў для дзіцячага чытання творы, якія ў новых умовах страцілі сваю актуальнасць, тыя, што вызначаліся дакучлівым дыдактызмам, спрошчанасцю, і чые літаратурная якасці былі далёкія ад мастацтва. Але актуальнымі і да сённяшняга часу засталіся творы для дзяцей Андрэя Аляксандровіча, Змітрака Бядулі, Алеся Якімовіча, Уладзіміра Дубоўкі, Янкі Маўра, Міхася Лынькова, Кузьмы Чорнага, Віталя Вольскага, Васіля Віткі, Станіслава Шушкевіча і іншых. Дзіцячая літаратура савецкага перыяду стала важнай часткай нацыянальнага пісьменства, а яе найлепшыя набыткі — дарагім скарбам беларускага народа. У гэты час беларуская дзіцячая літаратура стала закранаць шырэйшыя тэмы, у ёй паўней і глыбей загучала тэма Бацькаўшчыны{{sfn|Макарэвіч|2008|с=11}}.

Нацыянальнай адметнасцю вылучаюцца творы [[Васіль Аляксеевіч Жуковіч|Васіля Жуковіча]] (зб. «Гуканне вясны», 1992 г.), [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзіміра Карызны]] «Іграй, жалейка, не змаўкай», 1998 г.), [[Леанід Іванавіч Пранчак|Леаніда Пранчака]] («Дзяўчынка-беларуска», 1993 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=25}}.

Як і раней, плённа пісаў [[Артур Вольскі]], адзін з заснавальнікаў часопіса «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]», сааўтар падручнікаў па літаратурным чытанні для пачатковай школы «Буслянка». На працягу 1980—1990-х гадоў ён напісаў даволі шмат кніг для дзяцей («Сонца блізка ўжо зусім», 1984 г.; «Дабяруся да нябёс», 1984 г.; «Ад А да Я — прафесія мая», 1987 г. і інш.). За кнігу «Карусель» (1996 г.) пісьменнік у 1997 годзе быў ушанаваны званнем лаўрэата [[Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра|Літаратурнай прэміі імя Янкі Маўра]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=495}}. Адзначыўся і пісьменнік [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]] (таксама лаўрэат прэміі імя Янкі Маўра). Яго творчасць вылучаецца арыгінальнасцю сюжэта, казачнасцю, і прыгодніцкімі элементамі («Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнгорска», 1982 г.; «Пра Андрэйку Добрыка і чорціка Дуроніка», 1993 г.; «Каралева белых прынцэс», 2000 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=24}}.

Цікава і ўдала спалучаюць фантастычнае з рэальным у сваіх творах [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]] («Галенчына „Я“, або Планета Цікаўных Хлопчыкаў», 1990 г.) і [[Алесь Савіцкі]] («Радасці і нягоды залацістага карасіка Бубліка», 1993 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=25}}.

Жанравай разнастайнасцю вылучалася паэзія [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]], які віртуозна карыстаўся гукапісам, гуляў словамі ды каламбурамі («Індыкала-кудыкала», 1986 г.; «Кобра ў торбе», 1990 г.; «Трышка, Мішка і Шчыпаў ехалі на чоўне», 1996 г.). Адрозніваюцца своеасаблівасцю і яго азбукі («Азбука не забаўка», 1985 г.; «Азбука — вясёлы вулей», 1994 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=23}}.

У 1990-х гадах выходзіў беларускамоўны рэлігійны [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкі]] часопіс для дзяцей «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]», дадатак да каталіцкага выдання «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», заснаванага [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіяй]]. Галоўны персанаж у часопісе — хлопчык, «Маленькі рыцар Беззаганнай»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=23—24}}.

У пачатку 1990-х гадоў у перыядычным друку выходзілі навукова-папулярныя нарысы пра даўнюю беларускую гісторыю [[Сяргей Васільевіч Тарасаў|Сяргея Тарасава]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]], [[Кастусь Тарасаў|Кастуся Тарасава]], [[Вітаўт Чаропка|Вітаўта Чаропкі]]. Апроч таго выходзілі кнігі на гэту тэматыку, адаптаваныя да ўспрыняцця малодшымі школьнікамі{{sfn|Макарэвіч|2008|с=482}}.

З 1995 года выходзіць фотачасопіс «[[Лесавік (часопіс)|Лесавік]]» (рэдактар і выдавец — [[Уладзімір Іванавіч Ягоўдзік|Уладзімір Ягоўдзік]]), які вызначыў сваёй мэтай экалагічнае выхаванне дзяцей. Адрозненне ад іншых выданняў — тэматычныя нумары-фотарэпартажы пра нацыянальныя паркі Беларусі. Апроч таго часопіс вёў экалагічнае выхаванне падрастаючага пакалення на літаратурна-мастацкім матэрыяле, праводзіліся прэзентацыі новых беларускамоўных кніг пра прыроду{{sfn|Макарэвіч|2008|с=22—23}}. Рэдактар часопіса Ягоўдзік і сам прысвячаў свае творы роднай прыродзе, закладаючы ў іх фальклорную аснову («Ці вернецца князь Кук», 1993 г.; «У царстве Вадзяніка», 1995 г.; «Дзівосны карабель», 1995 г., «Птушыная дарога», 2002 г.){{sfn|Несцяровіч|2008|с=24}}.

Закрануў аспекты выхавання дзяцей Эдуард Луканскі ў зборніку «Госць з Чырвонай кнігі» (1997 г.), дзе аўтар паказвае чытачу, як трэба выхоўваць у сабе беражлівыя адносіны да грамадскіх здабыткаў, паважлівасць і далікатнасць у адносінах са старэйшымі, і іншыя станоўчыя якасці характару{{sfn|Макарэвіч|2008|с=484}}.

Развіццю фантазіі і творчых здольнасцей маленькага чытача садзейнічае шэраг займальных азбук: [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р. Барадулін]] «Азбука не забаўка» (1985 г.) і «Азбука — вясёлы вулей» (1995 г.), [[Сяржук Сокалаў-Воюш|С. Сокалаў-Воюш]] «Елачка і ёлачка: забаўная азбука» (1991 г.), У. Мацвеенка «Азбука ў загадках» (1992 г.), [[Максім Танк|М. Танк]] «Лемантар» (1993 г.), [[Авар’ян Сафонавіч Дзеружынскі|А. Дзеружынскі]] «Жывая азбука» (1995 г.)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Сычова С.А.|частка =Дзіцячая літаратура на сучасным этапе: проза, паэзія, драматургія |загаловак = Вучэбна-метадычны комплекс па дысцыпліне «Дзіцячая літаратура» |спасылка =https://elib.bspu.by/bitstream/doc/2537/3/Дзіцячая%20літаратура_С.А.%20Сычова.pdf|месца = Мн.|выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя Максіма Танка]] |год =2019 |старонкі =58 |старонак =140 }}&lt;/ref&gt;.

== Пачатак XXI стагоддзя ==
Беларуская дзіцячая літаратура пачатку XXI стагоддзя характарызуецца ўстойлівасцю і паслядоўным засваеннем традыцый канца XX стагоддзя. Таксама, як і раней, на першым плане застаецца станаўленне гарманічна развітай асобы чалавека, выхаванне пачуцця супольнасці і ўласнай годнасці. Маральна-этычныя пытанні раскрываюцца ў большасці твораў розных жанраў{{sfn|Макарэвіч|2008|с=482}}.

Так, напрыклад, аповесць [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерыя Гапеева]] пра школьнае жыццё «Пастка на рыцара» (2002 г.) прысвечана сістэме маральна-этычных каштоўнасцей пакалення «next»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=483}}. У 2013 годзе выйшлі яго кнігі — казка «Сонечная паляна»&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.prastora.by/knihi/hapieieu-valiery-soniecnaia-paliana | title = Сонечная паляна |publisher =Prastora.by| access-date  = 23 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150218190150/http://prastora.by/knihi/hapieieu-valiery-soniecnaia-paliana |archive-date=23 ліпеня 2015}}&lt;/ref&gt; і зборнік апавяданняў для падлеткаў «[[Я размалюю для цябе неба]]». А ў 2018 годзе аўтар стаў лаўрэат [[Прэмія Цёткі|Прэміі Цёткі]] ў намінацыі «Найлепшы твор для дзяцей або падлеткаў» за кнігу «Мая мілая ведзьма: школьны раман»&lt;ref&gt;{{cite web| date =4 мая 2018| url =https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=209050 | title = Лаўрэатам Прэміі Цёткі стаў Валер Гапееў|publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date  = 6 ліпеня 2018}}&lt;/ref&gt;.

Друкуецца цэлы шэраг матэрыялаў на гістарычную тэматыку. [[Сяргей Васілевіч Тарасаў|Сяргей Тарасаў]] публікуе замалёўкі пра найбольш значныя падзеі ў старажытнай Беларусі і гістарычных асоб — Францыска Скарыну, [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегу]], [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]] і іншых. Уладзімір Арлоў і Кастусь Тарасаў публікавалі яшчэ ў канцы мінулага стагоддзя легенды і паданні, на аснове чаго пазней напісаны нарысы-падарожжы па гісторыі Беларусі («Беларусь. Гістарычнае падарожжа для дзяцей» (Кастусь Тарасаў, 2000 г.)). На гістарычныя тэмы піша і [[Уладзімір Бутрамееў]] («Вялікія і славутыя людзі зямлі Беларусі», 2002 г.; «Славутыя родам сваім», 2006 г.){{sfn|Макарэвіч|2008|с=485}}. Прыродазнаўчым характарам вызначаюцца казкі са зборніка Расціслава Бензерука «Зайцаў кажушок» (2004 г.), выкарыстоўвае пісьменнік і арыгінальную форму «казкі-загадкі»{{sfn|Макарэвіч|2008|с=491}}.

Паводле аднаго з прынцыпаў літаратуры — прыдуманае ў прыдуманым (як у творах мюнхгаўзіяды) напісаны твор [[Васіль Аляксандравіч Шырко|Васіля Шырко]] «Дзед Манюкін і ўнукі» (2003 г.), у якім дзядуля распавядае гісторыі фантастычнага характару, якія нібыта здарыліся з самім старым. У гэтых гісторыях схаваны філасофскі змест, а таксама прытчавая павучальнасць{{sfn|Макарэвіч|2008|с=490}}.

Заўважны ўклад у беларускую дзіцячую літаратуру ўносіць [[Алесь Бадак]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.maladost.lim.by/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BA-%C2%AB%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96-%D0%B0%D1%85%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D1%87%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%8E |title=Літаратура для дзяцей, дзіцячая літаратура |author=Ладуцька К. |publisher=[[Маладосць (1953)|Маладосць]] |access-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415213300/http://www.maladost.lim.by/%d0%b0%d0%bb%d0%b5%d1%81%d1%8c-%d0%b1%d0%b0%d0%b4%d0%b0%d0%ba-%c2%ab%d0%bf%d0%b0%d0%b4%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%ba%d1%96-%d0%b0%d1%85%d0%b2%d0%be%d1%82%d0%bd%d0%b5%d0%b9-%d1%87%d1%8b%d1%82%d0%b0%d1%8e |archive-date=15 красавіка 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, які шмат піша для дзяцей вершаў, аповесцей, казак і пазнавальнай літаратуры («Незвычайнае падарожжа ў краіну ведзьмаў», 2001 г.{{sfn|Несцяровіч|2008|с=25}}; «Адзінокі васьмікласнік хоча пазнаёміцца», 2007 г.; «Жывёлы: заалагічныя эцюды», 2009 г.; «Неверагодныя гісторыі з жыцця чараўнікоў», 2011 г.). За кнігу «Расліны: батанічныя эцюды» (2008 г.) з серыі для дзяцей «Усім пра ўсё» Алесь Бадак стаў лаўрэатам прэміі «[[Залаты купідон]]» за найлепшую кнігу года ў намінацыі «Публіцыстыка»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://zviazda.by/2014/04/37642.html |title=Алесь Ба­дак: «Верш пі­шаш для ся­бе, пес­ню — для пуб­лі­кі» |author=Пакачайла А. |date=2014-04-04 |publisher=[[Звязда (1917)|Звязда]] |access-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710014513/http://zviazda.by/2014/04/37642.html |archive-date=10 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

Прытчавасцю, сюжэтнай займальнасцю і своеасаблівай манерай пабудовы інтрыгі вызначаюцца казкі [[Алена Масла|Алены Масла]]{{sfn|Макарэвіч|2008|с=491}} («Таямніцы закінутай хаты», 2005 г.; «Каляды ў хроснай», 2005 г.; «Пацучок Фэлік падарожнічае», 2013 г.). У вельмі арыгінальнай форме прыпаднесла [[Аксана Спрынчан]] сваю кнігу «[[Таташ Яраш, мамана Аксана, дачэта Альжбэта. Поўны эксклюзіў]]» (2013 г.) — пазітыўная і пазнавальная кніга пра сям’ю, словы і сваю краіну. Кніга арыгінальная тым, што гісторыямі ў ёй дзеліцца зусім не маці Аксана, а менавіта яе дачка Альжбэта&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=5357 |title=Крышку пра кніжку |author=Богуш С. |date=17 кастрычніка 2013 |publisher=[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]] |access-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419170325/http://www.veselka.by/?p=5357 |archive-date=19 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;. Таксама Аксана Спрынчан з’яўляецца ўкладальніцай кніжак для дзяцей «Вершаваная энцыклапедыя жывёльнага свету» (таксама аўтар канцэпцыі, тэксту; 2013 г.), «Зорная Кася» (зборнік казак; 2014 г.), «[[Нявеста для Базыля]]» (зборнік казак; 2017 г.) і іншыя.

У 2012 годзе ўбачыла свет кніга [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]] «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега», першая кніга з прыгодніцка-фантасмагарычнай серыі кніг пра вучня Мінскага езуіцкага калегіума [[Авантуры Пранціша Вырвіча|Пранціша Вырвіча]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://zviazda.by/kniga/avantury-prancisha-vyrvicha-shkalyara-i-shpega |title=Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега |date=31 ліпеня 2013 |publisher=[[Выдавецкі дом «Звязда»]] |access-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905235426/http://zviazda.by/kniga/avantury-prancisha-vyrvicha-shkalyara-i-shpega |archive-date=5 верасня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Беларуская літаратуразнаўца і крытык [[Аксана Пятроўна Бязлепкіна|А. Бязлепкіна]] адзначыла, што апавяданне кнігі праяўляе адразу дзве тэндэнцыі: з аднаго боку, рамантычна-прыгодніцкае асветніцтва У. Караткевіча, а з другога — пастуляванне традыцыйных каштоўнасцей як процівага постмадэрнізму&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://euga.livejournal.com/466057.html |title=Рублеўская Людміла. &quot;Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега&quot; |author=[[Аксана Пятроўна Бязлепкіна|Бязлепкіна А. П.]] |date=23 снежня 2012 |access-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317213840/https://euga.livejournal.com/466057.html |archive-date=17 сакавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;. У 2014 годзе выйшлі яшчэ дзве кнігі з серыі — «Авантуры студыёзуса Вырвіча» і «Авантуры драгуна Пранціша Вырвіча». Частка «Авантуры Пранціша Вырвіча» абрана «Кнігай года — 2015» (арганізатар праекта [[Беларускі ПЭН-цэнтр]])&lt;ref&gt;{{cite web | date =25 мая 2015 | url =http://news.tut.by/culture/449312.html | title =ПЭН-цэнтр абраў пераможцаў першай прэміі &quot;Кнігі года&quot; | publisher =[[TUT.BY]] | access-date =28 мая 2015 | archive-url =https://web.archive.org/web/20150528221455/http://news.tut.by/culture/449312.html | archive-date =28 мая 2015 | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;. А ў 2017 годзе аўтар стала лаўрэатам [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальнай літаратурнай прэміі]] у намінацыі «Найлепшы празаічны твор» за кнігу «Авантуры Пранціша Вырвіча, здрадніка і канфедэрата»&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Цімошык Л. І.]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archive-date=23 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi }}&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе выйшла кніга [[Вольга Гапеева|Вольгі Гапеевай]] «Сумны суп», якая складаецца з пяці казачных гісторый. З кнігай Гапеева стала лаўрэаткай прэміі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]] і Пэн-цэнтра «Экслібрыс» імя Янкі Маўра&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://lit-bel.org/by/news/4175.html|title= Вызначаны пераможцы конкурсу “Экслібрыс” імя Янкі Маўра|date= 2013-09-11|publisher= [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]|access-date= 2013-09-12|lang= be|archive-url= https://web.archive.org/web/20150419165142/http://lit-bel.org/by/news/4175.html|archive-date= 19 красавіка 2015}}&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]] атрымала літаратурную прэмію [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] «[[Залаты купідон]]» у галіне дзіцячай літаратуры за сваю прыгодніцкую кніга для дзяцей «[[Куды прапала малпа Маня?]]»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= [[Яна Паўлаўна Явіч|Явіч Я.]]|загаловак=Вітаем, пераможцы! |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]]|год=5 верасня 2014 |выпуск=4784|нумар=35 |старонкі= 3}}&lt;/ref&gt;.

Са жніўня 2013 года дзіцячы часопіс «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]» пачаў выпускаць свой дадатак — чытанку-маляванку «Буся»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.veselka.by/?page_id=4543 |title=“Буся” і “Вясёлка” – верныя сябры |date=2013 |publisher=[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]] |access-date=17 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407222514/http://www.veselka.by/?page_id=4543 |archive-date=7 красавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. А сам часопіс «Вясёлка» працягвае літаратурную адукацыю і маральна-этычнае выхаванне сваіх чытачоў. На старонках часопіса перавага аддаецца казкам, якія прапагандуюць дабро і справядлівасць, узаемадапамогу. Таксама часопіс вядзе сайт (з 2011 года), на якім змешчаны казкі і дзіцячыя вершы. Пры гэтым ва ўсіх творах вельмі дакладна расстаўлены маральныя акцэнты, і гэта аднолькава адносіцца як да фальклорных казак («Каралевіч, чараўнік і ягоная дачка», «Заяц і вожык», «Дзяцел, лісіца і варона» і іншыя), гэтак і да літаратурных твораў з казачным сюжэтам («Цямлівы кот і шляхецкі сын» [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]], «Прынцэса Румзаніда ў Краіне Лялек» [[Алена Масла|Алены Масла]], «Пра кашэчага караля і мышку-прынцэсу» [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раісы Баравіковай]], «Бусел і бусляняты» [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпа Лёсіка]] і інш.)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =[[Валянцін Мікалаевіч Смаль|Смаль В. М.]], Еўдакіменка М. |частка = Асаблівасці кантэнту сайта часопіса «Вясёлка»|загаловак =СМИ.  Культура.  Молодежь |спасылка =http://lib.brsu.by/sites/default/files/СМИ_КУЛЬТУРА_МОЛОДЕЖЬ.pdf |адказны = Под  общ.  ред. Л. В. Скибицкой. |месца =Брест |выдавецтва = [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|БрГУ имени А.С. Пушкина]]|год = 2015 |старонкі =187 |старонак = 226 }}&lt;/ref&gt;.

У канцы 2015 года была заснаваная [[Прэмія Цёткі]], за найлепшую кнігу на беларускай мове для дзяцей і падлеткаў, а таксама за найлепшае мастацкае афармленне кнігі для дзяцей (заснавальнікі прэміі — [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], фонд «Вяртанне», [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз беларускіх пісьменнікаў]]). А ў 2016 годзе ёй былі ўзнагароджаныя першыя лаўрэаты. Адразу ў дзвюх намінацыях перамагла кніга [[Надзея Ясмінска|Надзеі Ясмінскай]] «[[Сем ружаў]]» (мастак — Кацярына Дубовік)&lt;ref name=&quot;НН&quot;&gt;{{cite web| author =Шчарбакоў З.| date =2016-05-03| url =https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=169639 | title =Названыя першыя лаўрэаты літаратурнай прэміі імя Цёткі |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date  = 25 снежня 2020}}&lt;/ref&gt;.

У 2015 годзе выйшлі кнігі, якія адзначыліся не толькі зместам, але і выдатным афармленнем. Гэта фэнтэзійны раман «[[Сем камянёў]]» [[Аляксей Шэін|Аляксея Шэіна]] і казка «[[Красамоўнае сэрца]]» пісьменніка і мастака [[Алег Аблажэй|Алега Аблажэя]]. Абедзве кнігі ў 2016 годзе намінаваны на Літаратурную прэмію [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цёткі]] ў намінацыі «Найлепшая кніга для дзяцей і падлеткаў»&lt;ref&gt;{{cite web  |url=http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=166423&amp;lang=ru |title=Назван полный список Литературной премии Тётки |date=9 сакавіка 2016 |publisher= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=16 сакавіка 2016|archive-url=http://www.peeep.us/a3510695 |archive-date=16 сакавіка 2016}}&lt;/ref&gt;, а кніга «Красамоўнае сэрца» яшчэ і на прэмію «[[Гліняны Вялес]]»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.racyja.com/kultura/short-list-syoletnyaga-glinyanaga-vyalesa/ |title=Абвешчаны шорт-ліст сёлетняга „Глінянага Вялеса” |author=Запольская Я. |date=19 студзеня 2015 |publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]] |access-date=20 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320051019/http://www.racyja.com/kultura/short-list-syoletnyaga-glinyanaga-vyalesa/ |archive-date=20 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыйная літаратура для дзяцей ==
[[Файл:КраінаВымярэніяГрушэцкі.jpg|thumb|right|200px|[[Алег Грушэцкі]] з кнігай «[[Краіна Вымярэнія]]»]]
Увагі заслугоўвае пазнавальна-адукацыйная літаратура для дзяцей, якая арыгінальным спосабам можа данесці дзіцяці карысныя веды. Вядомы дзіцячы пісьменнік [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]], абапіраючыся на кансультацыі спецыялістаў у галіне фінансавай і банкаўскай справы, стварыў шэраг аповедаў у серыі «Грошык і таямнічы кошык» (першая кніга з серыі выйшла ў 2017 годзе), праз якія аўтар знаёміць дзяцей з асновамі фінансавай граматы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zviazda.by/be/news/20190417/1555481592-uzho-trecim-vydannem-pabachyla-svet-kniga-groshyk-i-tayamnichy-koshyk |title=Ужо трэцім выданнем пабачыла свет кніга «Грошык і таямнічы кошык» |author=Шычко С. |date=2019-04-17 |publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]] |access-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810091940/http://www.zviazda.by/be/news/20190417/1555481592-uzho-trecim-vydannem-pabachyla-svet-kniga-groshyk-i-tayamnichy-koshyk |archive-date=10 жніўня 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Па-свойму ўнікальнай&lt;ref&gt;{{cite web| date =31 жніўня 2019| url =http://www.nastaunik.info/node/17000| title =«Краіна Вымярэнія». Вучым дзетак, чытючы казку| publisher =Настаўнік.info| access-date =2019-09-08| archive-url =https://web.archive.org/web/20190908174809/http://www.nastaunik.info/node/17000| archive-date =8 верасня 2019| url-status =live}}&lt;/ref&gt; стала кніга [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]] «[[Краіна Вымярэнія]]» (2019 г.) — адукацыйная казка пра спосабы і адзінкі [[Вымярэнне|вымярэння]], у якой усе апавяданні суправаджаюцца прыгожымі і пазнавальнымі малюнкамі, што дапамагае маленькім школьнікам хутчэй і не сумна засвоіць адзінкі вымярэння&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.sb.by/articles/izmerenie-vechnoy-dorogi.html|title= Обзор книги Олега Грушецкого «Краіна Вымярэнія»|author= [[Людміла Рублеўская|Рублеўская Л. І.]]|date= 6 верасня 2019|publisher= [[СБ. Беларусь сегодня]]|access-date= 2019-06-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20190908181640/https://www.sb.by/articles/izmerenie-vechnoy-dorogi.html|archive-date= 8 верасня 2019|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе кніга «Краіна Вымярэнія» увайшла ў ТОП-10 найлепшых кніг для дзяцей на беларускай мове&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://news.tut.by/culture/664966.html|title= 10 лучших детских книг 2019 года|author= [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Кісліцына Г. М.]]|date= 2019-12-13|publisher= [[TUT.BY]]|access-date= 2019-12-15|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20191215185658/https://news.tut.by/culture/664966.html|archive-date= 15 снежня 2019|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;, у 2020 годзе — у ТОП-12 найлепшых беларускіх дзіцячых выданняў&lt;ref&gt;{{cite web  |url= http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |title=Якую кнігу пакласці дзіцяці пад ёлачку? Топ-12 беларускіх дзіцячых выданняў — 2020  |author=Рублеўская Л. І. |date= 30 снежня 2020 | publisher= [[Звязда (газета)|Звязда]]|access-date=2020-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230131819/http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |archive-date= 2020-12-30}}&lt;/ref&gt;.

Ствараюцца і добра ілюстраваныя дзіцячыя энцыклапедыі. Тут вылучаюцца кнігі беларускага музыкі і гісторыка [[Яраш Малішэўскі|Яраша Малішэўскага]] — «Незвычайная энцыклапедыя беларускіх народных інструментаў» (2010 г., у суаўтарстве з [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]]) і «[[Дзіцячы атлас Беларусі. Замкі, крэпасці, бажніцы]]» (2019 г.)&lt;ref&gt;{{cite web| author = [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]]| date = 2019-06-07| url = http://zviazda.by/be/news/20190607/1559882031-z-atlasam-zamkau-pa-belarusi| title = З атласам замкаў – па Беларусі| publisher = [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]| access-date = 2019-06-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20190607054746/http://zviazda.by/be/news/20190607/1559882031-z-atlasam-zamkau-pa-belarusi| archive-date = 7 чэрвеня 2019| url-status = live}}&lt;/ref&gt;, а таксама «Дзіцячы атлас Беларусі» (2017 г.) Паліны Грынчанкі, выданне якога кансультавалі супрацоўнікі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://nina.nashaniva.by/?c=ar&amp;i=199908&amp;lang=be|title= Выйшаў першы «Дзіцячы атлас Беларусі»|date= 2017-10-31|publisher= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date= 2019-06-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20190810095025/https://nina.nashaniva.by/?c=ar&amp;i=199908&amp;lang=be|archive-date= 10 жніўня 2019|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. «Дзіцячы атлас Беларусі» у 2018 годзе ўзначаліў рэйтынг кніг, якія найбольш прадаюцца&lt;ref&gt;{{cite web  |url= http://www.zviazda.by/be/news/20190813/1565708197-gendyrektar-aat-belkniga-aychynnyya-vydanni-u-nashay-gandlyovay-setcy|title= Гендырэктар ААТ «Белкніга»: Айчынныя выданні ў нашай гандлёвай сетцы займаюць 65 працэнтаў |author=Шычко С.|date=2019-08-14 | publisher=Звязда |access-date=2019-08-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190814155540/http://www.zviazda.by/be/news/20190813/1565708197-gendyrektar-aat-belkniga-aychynnyya-vydanni-u-nashay-gandlyovay-setcy|archive-date= 2019-08-14}}&lt;/ref&gt;.

== Сучасны стан ==
Сучасная беларуская проза для дзяцей імкнецца па магчымасці задаволіць запатрабаванні кніжнага рынку. З’яўляюцца творы, адносна новыя для беларускай літаратуры паводле формы і зместу (комікс, фэнтэзі, навуковая фантастыка і інш.{{sfn|Макарэвіч|2008|с=492—493}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lit-bel.org/by/3680/4390.html |title=Фіналістаў конкурсу “Экслібрыс” імя Янкі Маўра ўганаравалі ў Мінску |date=15 кастрычніка 2013 |publisher=[[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] |access-date=2014-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519074457/http://www.lit-bel.org/by/3680/4390.html |archive-date=19 мая 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=[[Віка Трэнас|Ляйкоўская В.]] |загаловак=Фіналістаў конкурсу «Экслібрыс» уганаравалі |спасылка=http://zbsb.org/sites/default/files/uploads/2013/12/bjuleten-22.pdf |выданне=Кніганоша |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|ЗБС «Бацькаўшчына»]] |год=кастрычнік, 2013 |нумар=22 |старонкі=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418151053/http://zbsb.org/sites/default/files/uploads/2013/12/bjuleten-22.pdf |archive-date=18 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418151053/http://zbsb.org/sites/default/files/uploads/2013/12/bjuleten-22.pdf |archivedate=18 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;). Улічваючы рэаліі сучаснасці, беларуская казка таксама насычаецца сучаснымі атрыбутамі. Як прыклад — казка [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|Анатоля Бутэвіча]] «Прыгоды Віруса Шкодзі» (2009 г.) пра камп’ютарны вірус, напісаныя ў разліку на цяперашніх дзяцей казкі Раісы Баравіковай «Казкі астранаўта: касмічныя падарожжы беларуса» (2006 г.) і «Казачныя аповесці пра прыгоды міжпланетнага пажарнага і іншых мамырыкаў» (2010 г.). Адначасова з тым беларускія пісьменнікі не пакідаюць і старых стылістычных і жанравых традыцый.

У выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» штогод выходзяць выдатныя зборнікі беларускіх аўтарскіх казак («Адзін кот і адзін год», «Зорная Кася», «[[Нявеста для Базыля]]» і іншыя), якія карыстаюцца нязменным попытам&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Поклонская О.|загаловак=В плену у сказки|спасылка=http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/|выданне=Вечерний Минск|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=Мінгарвыканкам|год=12 ліпеня 2018|выпуск=12791|нумар=28|старонкі=15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930192438/http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/|archive-date=30 верасня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930192438/http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/|archivedate=30 верасня 2018}}&lt;/ref&gt;.

Імкнецца адпавядаць сучасным запытам пісьменніца [[Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая|Кацярына Хадасевіч-Лісавая]], настаўніца пачатковых класаў, лаўрэат [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальнай літаратурнай прэміі]]. У 2020 годзе пабачыла свет яе кніга-[[квэст]] «Ключ ад Вялікай Каштоўнасці» — казка з элементамі міфалогіі і з агульначалавечымі каштоўнасцямі; кніга была адзначана Нацыянальнай літаратурнай прэміяй у намінацыі «Лепшы твор для дзяцей і юнацтва» (2020). У тым жа годзе была выдадзеная яе кніга-гаджэт «Знаёмцеся — #Падабай.к@!», якая дае карысную інфармацыю, вядзе ў свет фантазіі, пашырае слоўнікавы запас, дорыць магчымасць знаёміцца ў Сусветным сеціве з новымі сябрамі, прапануе згуляць у настольную гульню&lt;ref&gt;{{cite web  |url= https://nastgaz.by/vuhutsik-padabajka-i-znakamitaya-kazachnitsa/|title=Вухуцік, Падабайка і знакамітая казачніца  |author=Антоненкава В. |date= 2020-04-18 | publisher= [[Настаўніцкая газета]]|access-date=2023-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807170638/https://nastgaz.by/vuhutsik-padabajka-i-znakamitaya-kazachnitsa/ |archive-date= 2023-02-13}}&lt;/ref&gt;.

У XXI стагоддзі істотным чынам змяняецца роля кнігі, якая замяняецца віртуальнай прасторай. І гэта павінна падштурхнуць беларускіх пісьменнікаў да пошуку альтэрнатыўных спосабаў перадачы духоўнага і навуковага вопыту беларускага народа, напрыклад — праз стварэнне аўдыёкніг, фільмаў, камп’ютарных гульняў, віртуальных бібліятэк. І ва ўсім гэтым вядучую ролю павінна адыграць дзіцячая кніга{{sfn|Макарэвіч|2008|с=494}}.
&lt;includeonly&gt;Пасля жорсткіх затрыманняў і разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных акцый пратэсту]] супраць фальсіфікацыі вынікаў падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], дзіцячыя пісьменнікі запісалі відэазварот, у каторым асудзілі гвалтоўныя дзеянні ўладаў, выступілі з патрабаваннем спыніць гвалт і аднавіць закон. У відэазвароце выступілі [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], [[Вера Бурлак]], [[Надзея Ясмінска]], [[Наталка Харытанюк]], [[Надзея Кандрусевіч-Шыдлоўская]], [[Дзіяна Балыка]], Вольга Акуліч, [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыя Мартысевіч]], Андрэй Жвалеўскі і Яўгенія Пастарнак. Зварот падтрымалі [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], Марыя Бершадская, Юры Несцярэнка, Ганна Зенькова, [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://novychas.online/kultura/belaruskija-dzicjaczyja-pismenniki-suprac-hvaltu|title= Беларускія дзіцячыя пісьменнікі супраць гвалту|author= [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.Л.]]|date= 2020-09-29|publisher= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date= 2020-09-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20200929091720/https://novychas.by/kultura/belaruskija-dzicjaczyja-pismenniki-suprac-hvaltu|archive-date= 29 верасня 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| date =2020-09-27| url =https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=259779 | title =Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі выступілі супраць гвалту|publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date  = 2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/includeonly&gt;
У маі 2021 года ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук]] прайшоў II Міжнародны форум даследчыкаў беларускай казкі, да якога было падрыхтавана адразу некалькі дакладаў, прысвечаных фэнтэзі ў беларуская літаратуры, сярод якіх, напрыклад, даклад [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяны Барысюк]] «Ідэйна-вобразныя пошукі ў кнізе казак Алега Грушэцкага „[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства]]“»&lt;ref&gt;{{кніга |загаловак =II Міжнародны форум даследчыкаў беларускай казкі |спасылка =http://livingheritage.by/resource/kanferentsyi/2021_Forum_kazki_Pragrama.pdf |месца =Мн. |выдавецтва =[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН РБ]][[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|ЦДБКМЛ]] |год =2021 |старонкі =15, 17 |старонак =20 |archive-date =11 лютага 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220211101608/http://livingheritage.by/resource/kanferentsyi/2021_Forum_kazki_Pragrama.pdf }}&lt;/ref&gt;. Кніга ўнікальная тым, што яе можна назваць сапраўдным [[Беларускае фэнтэзі|беларускім фэнтэзі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.racyja.com/kultura/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-tayamnich/|title= „Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства”|date= 2021-06-08|publisher= [[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date= 2021-06-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20210608130546/https://www.racyja.com/kultura/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-tayamnich/|archive-date= 8 чэрвеня 2021}}&lt;/ref&gt;. А ўлічваючы, што яна была напісаная яшчэ ў 2012 годзе&lt;ref name=&quot;YouTube&quot;&gt;{{YouTube|-rPMWCcCljs|«Сямейная праграма» з Алегам Грушэцкім|start=3m19s}}. «Сямейная праграма» // [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1 Нацыянальны канал Белрадыё]], 15 мая 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://ok.ru/registr/topic/7202115931593|title= Алег Грушэцкі - урывак з рамана  «Рыцар Янка і прынцэса Мілана. Таямніче каралеўства»|date= 2012-12-01|publisher= Кніжнае выдавецтва «Рэгістр»|access-date= 2022-07-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20220714184645/https://ok.ru/registr/topic/7202115931593|archive-date= 14 ліпеня 2022}}&lt;/ref&gt;, то раман фактычна з’яўляецца першым сучасным беларускамоўным фэнтэзі. Кніга напісаная на падставе [[Беларускі фальклор|беларускага фальклору]], яе героі — міфічныя персанажы [[Беларуская міфалогія|беларускіх паданняў]], а падзеі разгортваюцца ў свеце, падобным на беларускае [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]]. Галоўным героям рамана, юным брату і сястры, належыць выратаваць каралеўства ад чарадзея, які падступствам захапіў трон&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://novychas.online/kultura/vyjszla-novaja-kniha-aleha-hruszeuskaha-heta-fent|title= Выйшла новая кніга Алега Грушэцкага. Гэта фэнтэзі на аснове беларускага фальклору|date= 2021-05-04|publisher= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date= 2021-05-31|archive-url= https://web.archive.org/web/20210603193707/https://novychas.by/kultura/vyjszla-novaja-kniha-aleha-hruszeuskaha-heta-fent|archive-date= 3 чэрвеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

10 верасня 2022 года ў Мінску каля помніка Францішку Скарыну побач з [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] адбыўся фестываль дзіцячай кнігі, арганізатарамі якога выступілі творцы з розных куткоў Беларусі і сталічныя бібліятэкары. Фестываль стаў заўважнай культурнай падзеяй у жыцці беларускай сталіцы, таму было прынята рашэнне зрабіць яго традыцыйным. У снежні таго ж года прайшоў пашыраны Пленум Саюза пісьменнікаў Беларусі па пытаннях дзіцячай літаратуры з удзелам спецыялістаў розных сфер. На ім разглядалася важнасць праблемы дзіцячай літаратуры і чытання ў Беларусі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Стэльмах А.|загаловак= Дзіцячая літаратура як культурная з’ява грамадства. Набыткі і праблемы сучаснасці|спасылка= https://zviazda.by/be/news/20221230/1672381695-dzicyachaya-litaratura-yak-kulturnaya-zyava-gramadstva-nabytki-i-prablemy|выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=30 снежня 2022 |выпуск=5209 |нумар=52 |старонкі=6—7 }}&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе дзіцячая кніга ўпершыню ўвайшла ў тройку найлепшых кніг, уганараваных [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|літаратурнай прэміяй Ежы Гедройца]]. Гэта была кніга [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерыя Гапеева]] «Жэнька, каралева мышак», якая атрымала ІІІ месца, «за стварэнне дзіцячага свету, поўнага дарослай мудрасці»&lt;ref&gt;{{cite web  |url=https://belsat.eu/news/20-11-2022-nashaya-litaratura-zahavaetstsa-bo-navat-u-turmah-pishuts-i-chasam-bolsh-plyonna-gutarka-z-tatstsyanaj-nyadbaj |title= Нашая літаратура захаваецца, бо нават у турмах пішуць, і часам больш плённа|author=Ганчар Г. |date=2022-22-17 | publisher= [[Белсат]]|access-date=2023-01-06}}&lt;/ref&gt;.

У 2023 годзе, з прычыны закрыцця беларускіх выдавецтваў і пераследу выдаўцоў з боку [[Рэжым Лукашэнкі|дыктатырскага рэжыму]]&lt;ref&gt;{{cite web  |url=https://novychas.online/hramadstva/zabaronenyja-ale-zyvyja-za-szto-i-jak-perasledav |title=Забароненыя, але жывыя: за што і як пераследавалі кнігі і іх аўтараў па ўсім свеце? |author= [[Крысціна Бандурына|Бандурына К.]]|date= 2022-06-16 | publisher= Новы Час|access-date=2023-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220615212106/https://novychas.online/hramadstva/zabaronenyja-ale-zyvyja-za-szto-i-jak-perasledav |archive-date= 2022-06-15}}&lt;/ref&gt;, шэрагу выдавецтваў давялося перанесці дзейнасць за межы Беларусі, адкрыліся і новыя выдавецтвы беларусамі, якія былі вымушаныя з-за палітычнага пераследу пакінуць радзіму&lt;ref&gt;{{cite web| date =2022-11-22| url = https://nashaniva.com/303543| title = Выйшаў каляндар-слоўнічак для беларусаў вольнага свету|publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date  = 2023-05-09}}&lt;/ref&gt;. Так, у выдавецтве «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», якое аднавіла сваю дзейнасць ужо ў Польшчы, выйшла фэнтэзі [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерыя Гапеева]] «[[Вольнеры]]. Прадвесце». Дзея рамана адбываецца ў Мінску і вакол яго, а створана фэнтэзі на аснове беларускай міфалогіі і задуманае Валерам Гапеевым як цэлая серыя кніг. Па словах самога аўтара, гэта «самае беларускае з нешматлікіх беларускіх фэнтэзі: і ў чалавечым свеце, і ў іншасвеце дзейнічаюць тутэйшыя стварэнні, багі і духі»&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://kniger.by/shop/%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/|title= Вольнеры. Прадвесце|date= 2023|publisher= kniger.by|access-date= 2023-05-16|archive-date= 16 мая 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230516140823/https://kniger.by/shop/%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;. У тым жа выдавецтве выйшла і фэнтэзі Алеся Кудрыцкага «Казік з Каменнай Горкі і Вядзьмак Схаванага Горада»&lt;ref&gt;{{cite web  |url=https://budzma.me/news/kazik-z-kamennay-gorki.html |title= «Казік з Каменнай Горкі і Вядзьмак Схаванага Горада». Выдавецтва «Янушкевіч» анансавала выхад фэнтазі Алеся Кудрыцкага |date= 2023-03-15 | publisher=Будзьма Беларусамі! |access-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315122607/https://budzma.me/news/kazik-z-kamennay-gorki.html |archive-date= 2023-03-15}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Children's writers from Belarus.jpg|thumb|right|240px|Беларускія дзіцячыя пісьменнікі, удзельнікі III Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі]]
У маі 2023 года ў межах III Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі, які праводзіўся [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтрам даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], адбыўся круглы стол «Сучасная літаратурная казка: суадносіны фальклорнай і літаратурнай традыцыі», у якім прынялі удзел вядомыя беларускія дзіцячыя пісьменнікі: [[Наталля Сцяпанаўна Бучынская|Наталля Бучынская]], [[Алег Грушэцкі]], Галіна Пшонік, [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая|Кацярына Хадасевіч-Лісавая]] і інш.. Падчас абмеркаванняў было падкрэслена, што літаратура для дзяцей з’яўляецца асноўным стрыжнем выхавання і адным з галоўных аб’ектаў дзяржаўнага клопату. Былі разгледжаны наступныя пытанні: як прыцягнуць увагу чытачоў да сваіх твораў, пра выкладанне беларускай дзіцячай літаратуры, выданне спецыялізаваных дзіцячых часопісаў, пра конкурсы і прэміі і іх ролю ў паляпшэнні якасці літаратурнай прадукцыі, замена твораў школьнай праграмы, цяжкіх для дзіцячай псіхікі і іншае. Былі прапановы стварэння тэлеперадачы пра навінкі дзіцячай літаратуры, а таксама папулярызацыі беларускіх дзіцячых кніг праз экранізацыю, у прыватнасці твора «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]», і спробу ажыццяўлення мультыплікацыі беларускай драматургіі. Уздымаліся праблемы выдання казак, даступнаць кнігавыдання праз прапанову паніжэння падаткаабкладанне для дзіцячай літаратуры і шэраг іншых актуальных пытанняў&lt;ref&gt;{{cite web  |url= https://www.4-4.by/news/amataram-belaruskay-kazki|title= Аматарам беларускай казкі |date= 2023-05-19 | publisher= [[Чатыры чвэрці]]|access-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522105842/https://www.4-4.by/news/amataram-belaruskay-kazki |archive-date= 2023-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк Т.П.]] |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623205132/https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf |archive-date=2023-06-23}}&lt;/ref&gt;.

Таксама ў 2023 годзе была выдадзена трэцяя, заключная частка прыгодніцка-фэнтэзійнай трылогіі Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд». На гэты раз падзеі ў кнізе адбываюцца падчас [[Каляды|Каляд]] і зімовых вакацый. Магутная вядзьмарка Маразанна прагне захапіць і замарозіць каралеўства сяброў юных герояў і каб ёй даць рады, Янку і Мілане належыць адгадаць шмат загадак, адшукаць таемны пакой і магічны кій, выявіць незвычайную кемлівасць і аб’яднаць тры каралеўствы. А яшчэ яны ўпершыню выправяцца ў палёт на [[Цмок (беларуская міфалогія)|Цмоку]], каб знайсці высока ў гарах загадкавы народ — таямнічыя вілы, [[Фея|феі]], якія здольныя бачыць мінулае і прадказваць будучыню. У барацьбе юнакам дапамагаюць браты-волаты [[Вярнігара]] і [[Вярнідуб]], бабралакі, мядзведзялакі і ўсе, хто мае адважнае сэрца і прагне жыць свабодным&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд |спасылка=https://www.nslowa.by/2023/09/19/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-agon-i-lyod/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |месца= Ліда|год=20 верасня 2023 |выпуск=90 |нумар=38 |старонкі= 3|access-date= 2023-08-18https://web.archive.org/web/20230920170812/https://www.nslowa.by/2023/09/19/rytsar-yanka-i-karaleuna-milana-agon-i-lyod/|archive-date= 20 жніўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

 
&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Badak Al.jpg|[[Алесь Бадак]] (нам. дырэктара [[Выдавецкі дом «Звязда»|Выдавецкага дома «Звязда»]])
Выява:SivecT.jpg|[[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]] з літаратурнай прэміяй «[[Залаты купідон]]» за кнігу «[[Куды прапала малпа Маня?]]»
Выява:Sprynczan Aksana&amp;book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] з кнігай «[[Таташ Яраш, мамана Аксана, дачэта Альжбэта. Поўны эксклюзіў]]»
Выява:RublevskajaAvantury.jpg|[[Людміла Рублеўская]] з серыяй «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]»
Выява:Gapeev Valery.jpg|[[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]] з кнігамі «Мая мілая ведзьма» і «Сонечная паляна»
Выява:KnightJankaGrushecki.jpg|[[Алег Грушэцкі]] з трылогіяй «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]»
Выява:КХЛ.jpg|[[Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая|Кацярына Хадасевіч-Лісавая]]
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская літаратура]]
* [[Беларускія казкі]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==

=== На беларускай мове ===
* {{артыкул|аўтар=[[Лада Віктараўна Алейнік|Алейнік Л. А.]], [[Алеся Міхайлаўна Лапіцкая|Лапіцкая А. М.]] |загаловак=Каму чытаць «Міколку-паравоза»? |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва= [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Выдавецкі дом &quot;Звязда&quot;»]]|год=15 жніўня 2014 |выпуск= 4781|нумар=32 |старонкі=8 |issn=0024-4686 }}
* {{кніга|аўтар = Барташэвіч Г. А. |загаловак =Дзіцячы фальклор |адказны =Пад. рэд. К. П. Кабашнікава |выдавецтва =Навука і тэхніка  |год =1972 |старонак =736 |тыраж =15400|ref = Барташэвіч}}
* {{кніга|аўтар =Барсток М. М., Гурэвіч Э. С., Яфімава М. Б., і інш. |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура. Вучэб. дапам. для філал. фак. і фак. педагогікі і методыкі пачатковага навучання  |адказны = Пад рэд. М. Б. Яфімавай, М. М. Барсток |месца = Мн.|выдавецтва =Вышэйшая школа |год =1980 |старонак =350 |тыраж =4000 }}
* {{артыкул |аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А. Л.]] |загаловак=Шэсць стагоддзяў дзіцячай літаратуры |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Выдавецкі дом &quot;Звязда&quot;» |год=15 жніўня 2014 |выпуск=4781 |нумар=32 |старонкі=6 |issn=0024-4686 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008184550/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |archive-date=8 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008184550/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |archivedate=8 кастрычніка 2014 }}
* {{кніга|аўтар =[[Эсфір Саламонаўна Гурэвіч|Гурэвіч Э. С.]] |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура (1917 — 1967) |адказны =Пад рэд. В. В. Барысенка  |месца =Мн. |выдавецтва =Навука і тэхніка |год =1970 |старонак =312 }}
* {{кніга|аўтар = Гурэвіч Э. С.|частка =Юны чытач і дзіцячая літаратура |загаловак = Сучасная літаратура і чытач|месца =Мн. |выдавецтва = Навука і тэхніка|год =1988 }}
* {{кніга|аўтар = Ляшук В. М., [[Маргарыта Барысаўна Яфімава|Яфімава М. Б.]] |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура: Хрэстаматыя |адказны =Рэцэнзент: В. М. Бігеза |месца =Мн. |выдавецтва = Вышэйшая школа|год = 1996|старонак =655 |isbn =985-06-0159-0 |тыраж =6000| ref = Яфімава}}
* {{кніга|аўтар =[[Алесь Мікалаевіч Макарэвіч|Макарэвіч А. М.]], Яфімава М. Б., і інш.|загаловак = Беларуская дзіцячая літаратура |адказны = Пад рэд. А. М. Макарэвіча, М. Б. Яфімавай, |месца =Мн. |выдавецтва = Вышэйшая школа |год =2008 |старонак =688 |isbn = 978-985-06-1440-7|тыраж =3500| ref = Макарэвіч}}
* {{кніга |аўтар =Несцяровіч В. Б., Шаўлоўская М. Ф. |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура |спасылка =http://mspu.by/files/tipovye/lit/dzit.pdf |месца =Мн. |выдавецтва =Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь |год =2008 |старонак =27 |ref =Несцяровіч |archive-date =15 красавіка 2015 |archive-url =https://web.archive.org/web/20150415181415/http://mspu.by/files/tipovye/lit/dzit.pdf }}
* {{кніга|аўтар =[[Марыя Фёдараўна Шаўлоўская|Шаўлоўская М. Ф.]] |загаловак =Беларуская дзіцячая літаратура: Хрэстаматыя  |месца =Мн. |год = 2003}}

=== На рускай мове ===
* {{кніга|аўтар = Голенченко Г. Я. |частка =Источники по истории белорусской культуры: (Старопечатные учебные книги XVI — первой половины XVII в.) |загаловак =Из истории книги в Белоруссии  |месца =Мн. |год = 1979}}
* {{кніга|аўтар =[[Эсфір Саламонаўна Гурэвіч|Гуревич Э. С.]] |загаловак =Боль и тревоги наши: Дети, война, литература |месца =Мн. |выдавецтва =Наука и техника |год = 1986|старонак =253 }}
* {{кніга|аўтар =Гуревич Э. С. |загаловак = Детская литература Белоруссии|месца = М.|выдавецтва =Детская литература  |год =1982 |старонак =239 }}

== Спасылкі ==
{{External media| video1    = [https://www.youtube.com/channel/UCHW1rVhskAOO5uG9bnzPNhg Канал «Беларуская Дзіцячая Літаратура»] на YouTube}}

{{Беларусь у тэмах}}
{{Беларуская літаратура}}

{{Выдатны артыкул|Літаратура}}
{{Артыкул года|2014}}

[[Катэгорыя:Беларуская дзіцячая літаратура| ]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Культура Беларусі]]</text>
      <sha1>4k36c3dz1u7kkldzyi9laxsouycd3cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цмок (беларуская міфалогія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196092</id>
    <revision>
      <id>5172215</id>
      <parentid>5103173</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14984" sha1="fe97olpv85aiiowl6rjixf5302nn837" xml:space="preserve">'''Цмок''' — у [[беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] і фальклоры пачвара, змей. Хтанічны персанаж, увасабленне зямной і воднай стыхіі.

== Апісанне ==
У паданнях часам вельмі розных персанажаў называюць «цмокам», таму некарэктна лічыць, што гэтае паняцце супадае з паняццем «дракон». Часцей за ўсё «цмок» выяўляецца як пачвара са змяінымі або звярынымі рысамі (хаця [[лукомскі цмок]] выглядаў «як чалавек»). У некаторых крыніцах тоесны шматгаловаму [[Цмок|дракону]] (казка «[[Хведар Набілкін і сапраўдныя асілкі]]» і інш), мае 3, 6, 7, 9 ці 12 галоў, якія могуць зноў адрастаць, калі адрубленыя, але не прыпечаныя агнём&lt;ref&gt;[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/6233 Цмок, Смок, Чмок, Змей]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Зубы нібыта нарогі, кіпцюры — як сярпы. У адрозненні ад нячысцікаў цмок штодня мыецца, ходзячы ў лазню. Ростам Цмок з вялікі дом, але вельмі лянівы: калі нехта з людзей патурбуе яго, то ён не абавязкова будзе нападаць, а спачатку ўзважыць, ці вартая ахвяра парушанага спакою. Можа жыць як у возеры ці балоце (што адпавядае яго хтанічнай прыродзе) так і ў небе.

Але часцей цмока апісваюць не як пачвару, а як нячысцік, як адменнік беса і атаясняюць з «лятучым змеем» — злым духам, які прыносіць багацце свайму гаспадару&lt;ref&gt;[http://www.rv-blr.com/demo/mif/71 Акамянелыя істоты]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, але потым нярэдка прысвойвае яго душу. Фалькларыст [[Адам Багдановіч|А. Я. Багдановіч]] атаясняў яго з галоўным чортам ([[Люцыфер]]ам), якога [[анёлы]] закавалі з ланцугі. Атаясняюць і з вогненным змеем — дэманічным духам, які наведвае жанчын і ад якога яны нараджаюць дзяцей (быліна «Волх Усяславіч», прататыпам героя якой мог быць Усяслаў Чарадзей). У іншых сюжэтах дзяцей такое сужыцельства не прыносіла. Лукомскі цмок наогул паўстае ў двух абліччах — у выглядзе чалавека і ў выглядзе [[Вясёлка (беларуская міфалогія)|вясёлкі]] — у апошняй форме ён смокча ваду з [[Лукомскае возера|Лукомскага возера]] і перапампоўвае яе на неба, служачы, такім чынам, размеркавальнікам балансу паміж вадой зямной і нябеснай. Не выпадкова забойства такой істоты Пяруном можа выклікаць масавыя залёвы і сусветны патоп. Верагодна, такое рознае значэнне слова «цмок» тлумачыцца і рознай этымалогіяй, якую ў тых ці іншых выпадках магла мець гэтая назва: ад «змей» (параўн. з польскім «smok», «zmok») да «смактаць». Такім чынам паняцце «цмок» можна лічыць зборным, яно аб’ядноўвае шэраг відаў міфічных персанажаў, часам даволі кантрасных.

== Цмокі ў апісанні Уладзіміра Караткевіча ==
У аповесці [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» даецца сціплае апісанне цмокаў, якія быццам жылі ў [[Лепельскае возера|Лепельскім возеры]]. Выглядам яны былі як «звер фока» ([[цюлень]]), але значна буйнейшыя («сорак дзевяць [[Фут|футаў]] і яшчэ дваццаць два дзюймы» — каля 15 метраў), у складках, без поўсці, з плаўнікамі. Шыю мелі надта доўгую, а галаву — як у змяі альбо лані&lt;ref&gt;[http://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/Chrystos_pryziamliusia_u_Harodni.html У. Караткевіч. Хрыстос прызямліўся ў Гародні]&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе ў [[Лепель|Лепелі]] быў адкрыты помнік цмоку&lt;ref&gt;[http://cmok.budzma.org/node/81 У Лепелі адкрылі першы ў Беларусі помнік Цмоку!]&lt;/ref&gt;, зроблены пераважна паводле апісання У. Караткевіча&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2017-11-27| url =http://pridvinie.vlib.by/index.php/zapavedniki-zakazniki-parki/192-rajony-voblastsi/lepelski-rajon/3591-pomnik-tsmoku-lepelski-rajon-g-lepel | title =Помнік Цмоку. Лепельскі раён, г. Лепель |publisher =ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна»| accessdate  = 2023-03-04| lang =}}&lt;/ref&gt;.

== У змееборчых паданнях ==
Пашыраны сюжэт, дзе цмок патрабуе рэгулярных чалавечых ахвяр, пагражае ў адваротным выпадку знішчыць усю вёску (ці горад), але ўрэшце гіне ад рукі героя. Сюжэт сфарміраваўся пад уплывам легенды пра святога [[Георгій Перамаганосец|Георгія]] і сімвалізуе пераход ад [[язычніцтва]] да [[хрысціянства]] — цмок увасабляе паганскае боства, якое жадае крывавых ахвярапрынашэнняў. У [[Беларускія народныя балады|народнай баладзе]] «Ой, да булы ж людэ да не хрысціяне» святы Юр’я ратуе дзяўчыну ад цмока і загадвае больш ніколі не адпраўляць пачвары людзей на з’ядзенне. Часта Юр’я выратоўвае ад цмока [[Багародзіца|Багародзіцу]]. Падобную ж структуру мае і паданне аб [[Змеева гара|Змеевай гары]]&lt;ref&gt;[http://www.expressnews.by/2629.html Паданне пра Змееву гару] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130910055028/http://www.expressnews.by/2629.html |date=10 верасня 2013 }}&lt;/ref&gt;. Але сам архетыпны сюжэт мае менавіта язычніцкія карані і паходзіць ад змееборчага міфу. Святы Юр’я ў розных сюжэтах выступае заменнікам як бога [[Ярыла|Ярылы]], так і грамабоя [[Пярун]]а (Дундара). А цмок у гэтым выпадку можа выводзіцца ад язычніцкага змея-пачвары, увасаблення цемры, выкрадальніка сонца. У выглядзе змея-пачвары цмок часцей за ўсё паўстае і ў [[Беларускія казкі|чарадзейных казках]] («[[Маці і сын (казка)|Маці і сын]]» і інш.), дзе нярэдка носіць эпітэт «паганы».

== У паданнях аб камнях-краўцах ==
З некаторымі валунамі (каля в. [[Віркі]] [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёна]], каля в. [[Валэйкішка]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]]) звязваліся паданні, нібыта ў іх калісьці былі адтуліны (аконцы), а ўнутры жыў цмок. Шматлікія спасылкі да вобраза бога [[Вялес]]а дазваляюць меркаваць, што цмокі з камянёў з’яўляюцца фальклорнымі перапрацоўкамі менавіта гэтай язычніцкай постаці. Іх «змяіная» прырода сумнеўная — лукомскі цмок нават выглядаў быццам чалавек. Часам нават падкрэсліваецца іх асабістая прыгажосць, што нагадвае прыгажуна-волата з [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмаганічнага]] падання «Паходжанне д’ябла і балот» і яшчэ болей збліжае гэты від цмокаў з Вялесам. Цікава, што адзін з іх нават носіць імя Вяль — празрыстая спасылка на імя старажытнага боства.

== Вядомыя цмокі ==
* [[Вяль]]
* [[Крок, цмок|Крок]]
* [[Крыгавей]]
* [[Лепельскі цмок]]&lt;ref&gt;{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =20 верасня 2016| url =http://www.veselka.by/?p=9237| title =Лепельскі цмок| publisher =час. «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]»| accessdate =2021-02-01| archive-date =7 жніўня 2020| archive-url =https://web.archive.org/web/20200807100316/http://www.veselka.by/?p=9237| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Грушэцкі, А.'' Лепельскі Цмок / А. Грушэцкі // Лепельскі край. — 2016. — 23 жн. — С. 6.&lt;/ref&gt;
* [[Лукомскі цмок]]

== Інтэрпрэтацыя ==

Цмок звязаны з [[вада|вадой]] (жыве ў [[балота|балоце]], у некаторых апавяданнях — у моры), але яго нутраная прырода — вогненная (як і іншыя легендарныя Змеі, ён зяхае агнём). Фактычна ён сумяшчае ў сабе несумесныя стыхіі — ваду, [[агонь]], [[паветра]] (паводле некаторых версій, нават жыве на небе, сярод хмар). Адсюль, магчыма, увасабляе першасны, неструктураваны сусвет, дэміургічнае (творчае) раскладанне якога вядзе да ўзнікнення ўсяго існага.

== Цмок у сучаснай беларускай культуры ==

У сучаснай беларускай літаратуры і інтэрнэт-культуры распаўсюджана ўяўленне, што цмок у беларускіх казках і легендах быў добрым, дапамагаў простым людзям, а еў толькі «браканьераў і рэкеціраў». На праўдзе ў беларускіх фальклорных і міфалагічных сюжэтах цмок выключна адмоўны персанаж, шкоднік, забойца прыгожых дзяўчат або злы дух, які носіць золата калдунам. Паняцці «цмок» і «чорт» у беларускай традыцыі часта ўзаемазамяняльныя. Адзін з першых сюжэтаў, дзе цмок добры, — п’еса Сяргея Кавалёва «Чарнакніжнік», аўтар выкарыстоўвае змест твора [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», дзе цмок паказаны адмоўнай істотай. Пазней вобраз «добрага цмока» папулярызаваўся ініцыятывай «[[Будзьма беларусамі]]», якая распрацоўвала Цмока як адзін з брэндаў Беларусі&lt;ref&gt;[http://www.tio.by/novosti/11098 Новы вобраз Беларусі — падарожжа ў краіну цмокаў]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Цмок|Цмок у сусветнай міфалогіі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл.
* {{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі, А.]] |загаловак=Мінскі цмок |спасылка= |выданне=[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2020 |выпуск=1100  |нумар= 1|старонкі=28—31 }}

== Спасылкі ==
* [http://rod_vera.blog.tut.by/2012/11/09/tsmoki/ Пра веру ў цмокаў у старажытнай Беларусі]{{Недаступная спасылка}}
* [http://news.tut.by/culture/315287.html Дзе шукаць беларускага цмока?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118083934/http://news.tut.by/culture/315287.html |date=18 лістапада 2012 }}
* [http://marketing.by/main/school/personally/0058396/ Сяргей Харэўскі: «У Беларусі 26 Чорных азёраў, і ў кожным жыве цмок!»]{{Недаступная спасылка}}

{{Беларуская міфалогія}}

[[Катэгорыя:Міфалогія]]
[[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]]
[[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]]</text>
      <sha1>fe97olpv85aiiowl6rjixf5302nn837</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гуды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196157</id>
    <revision>
      <id>5172282</id>
      <parentid>5167761</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5172282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23078" sha1="2wbvqgr9ejx0ckwdjsonbqt7iackcex" xml:space="preserve">{{значэнні}}
[[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]]
'''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai ([[Множны лік|мн. л.]]), gudas ([[Адзіночны лік|адз. л.]])}}) — [[экзонім|экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]].

У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=&quot;Гуды&quot; як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: &quot;готы&quot; ці &quot;варвары&quot;?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным.

== Гісторыя і ўжыванне ==
=== Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі===
Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}.

У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}.

=== Неадназначнасць ужывання. Балцкая версія ===
[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}.
[[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]]
Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}.

Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як &quot;іншыя&quot;}}.

В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}.

Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}.

=== Ужыванне ў адносінах да беларусаў ===
Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=&quot;Гуды&quot; як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: &quot;готы&quot; ці &quot;варвары&quot;?}}.

У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}.

Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}.

22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [[Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянта «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}.

У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}.

== Культурны след ==
[[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]]
Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. 

У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=&quot;Гуды&quot; як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: &quot;готы&quot; ці &quot;варвары&quot;?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}

У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}.

У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc=&quot;Гуды&quot; як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: &quot;готы&quot; ці &quot;варвары&quot;?}}.

== Гл. таксама ==
* [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]]
* [[Гідуны]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}}
* {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}}
* {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}}
{{Беларусы}}

[[Катэгорыя:Беларусы]]
[[Катэгорыя:Балты]]
[[Катэгорыя:Готы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]</text>
      <sha1>2wbvqgr9ejx0ckwdjsonbqt7iackcex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Кавалеры Вялікага Крыжа венгерскага ордэна Заслуг</title>
    <ns>14</ns>
    <id>196864</id>
    <revision>
      <id>5172374</id>
      <parentid>1781309</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="477" sha1="nb2t2zlp0j4n6s6ozribdrqn6zh491f" xml:space="preserve">{{Увага|У гэту катэгорыю дадаюцца асобы, у якіх прастаўлены шаблон узнагароды &lt;br /&gt;{{tl|Вялікі крыж ордэна Заслуг, Венгрыя}}}}
{{Асноўны артыкул па тэме катэгорыі|Ордэн Заслуг, Венгрыя}} 

[[Катэгорыя:Кавалеры ордэнаў Венгрыі|Заслуг2]]
[[Катэгорыя:Ордэн Заслуг (Венгрыя)]]</text>
      <sha1>nb2t2zlp0j4n6s6ozribdrqn6zh491f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат свету па футболе 2014</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199960</id>
    <revision>
      <id>5172563</id>
      <parentid>4466760</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124171" sha1="nxb2wfifoglbmdawhztjqj68icenjx7" xml:space="preserve">{{Спаборніцтва футбольных зборных |
  | месца      = {{BRA}}
  | гарады     = 12
  | стадыёны   = 12
  | час адбору = [[15 чэрвеня]] [[2011]]  — [[16 лістапада]] [[2013]]
  | час      = [[12 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]] [[2014]]
  | назва   = Copa do Mundo de Futebol FIFA Brasil 2014В
  | лога       = FIFA World Cup Brazil 2014 logo text.png
  | подпіс    = 
  | удзельнікаў = 203
  | удзельнікаў фінал = 32
  | чэмпіён    = {{Футбол|GER}}
  | раз        = 4
  | 2 месца    = {{Футбол|ARG}}
  | 3 месца    = {{Футбол|NED}}
  | 4 месца    = {{Футбол|BRA}}
  | фінал      = [[Маракана]] &lt;br /&gt; [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
  | гульняў        = 64
  | гульняў адбор   = 
  | галоў      = 171
  | галоў адбор = 
  | гледачоў   = 3429873
  | бамбардзір  = {{Сцяг Калумбіі|20px}} [[Хамес Радрыгес]] &lt;small&gt;(6 галоў)&lt;/small&gt;
  | бгалоў     = 6
  | бамбардзір адбор = 
  | бамбардзір адбор галоў = 
  | лепшы     = {{Сцяг Аргенціны|20px}} [[Ліянель Месі]]
  | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]]
  | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]
}}
'''XIX чэмпіянат свету па футболе''' ([[12.6]]-[[13.7]].[[2014]], [[Бразілія]]). У фінальнай стадыі прымалі ўдзел 32 каманды, якія спачатку сустракаліся ў групавых матчах, каб вызначыць 16 лепшых, а потым адыгралі адзін супраць аднаго ў стыкавых матчах да фіналу.

== Гаспадар турніра ==
{{main|Выбары краіны-гаспадыні Чэмпіяната свету па футболе 2014}}
[[Файл:Joseph Blatter - World Cup 2014.jpg|thumb|220px|Прэзідэнт ФІФА [[Іозеф Блатэр]] аб'яўляе краіну-гаспадыню чэмпіянату]]

У сувязі з прынцыпам ратацыі кантынентаў для чэмпіянатаў свету, першынство 2014 павінна было прайсці ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], і [[Бразілія]] была адзіным кандыдатам. Усе іншыя амерыканскія краіны ў [[2003]] годзе пагадзіліся падтрымаць кандыдатуру Бразіліі. Хоць некаторыя спробы паспрачацца з Бразіліяй выказвала [[Калумбія]], але яе кандыдатура адразу ж была адвергнута як несур'ёзная, асабліва з улікам таго, што ў [[1986]] годзе Калумбія ўжо павінна была прымаць чэмпіянат свету, але не змагла выканаць сваіх абавязацельстваў, і турнір у другі раз паспяхова правяла [[Мексіка]].

Бразілія стала пятай краінай, якая прыняла чэмпіянат свету ў другі раз (пасля Мексікі, Італіі, Францыі і Германіі). Раней чэмпіянат свету быў праведзены тут у [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]]. Чэмпіянат свету прайшоў у Паўднёвай Амерыцы ўпершыню пасля [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]], таксама гэты чэмпіянат упершыню стаў другім запар за межамі [[Еўропа|Еўропы]].

== Прызавыя грошы ==

Прызавы фонд вырас на 37 % у параўнанні з першынством свету ў [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] годзе — і склаў $576 млн, тады як у 2010 годзе быў роўны $420 млн&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/worldcup/media/newsid=2239771/ FIFA launches 2014 FIFA World Cup Legacy Trust] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140701200057/http://www.fifa.com/worldcup/media/newsid=2239771/ |date=1 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

Пераможца чэмпіянату свету атрымаў $35 млн, у той час як уладальнік другога месца зарабіў $25 млн, а бронзавы прызёр — $22 млн. Зборная, якая заняла чацвёртае месца, атрымала $20 млн. Удзельнікі чвэрцьфінальнай стадыі зарабілі па $14 млн. Каманды, якія дасягнулі 1/8 фіналу, атрымалі па $9 млн, а зборныя, якія завяршылі барацьбу на групавым этапе, папоўнілі сваю казну на $8 млн кожная &lt;ref&gt;[http://www.championat.com/football/_worldcup/news-1702059-pobeditel-chempionata-mira-2014-poluchit-35-mln-.html Пераможца чэмпіянату свету — 2014 атрымае $ 35 млн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140730172841/http://www.championat.com/football/_worldcup/news-1702059-pobeditel-chempionata-mira-2014-poluchit-35-mln-.html |date=30 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

* $35 млн — Чэмпіён
* $25 млн — Фіналіст
* $22 млн — 3-е месца
* $20 млн — 4-е месца
* $14 млн — 1/4 фінала
* $9 млн — 1/8 фінала
* $8 млн — Групавы этап

== Эмблема турніру ==

Афіцыйная эмблема турніру была прадстаўлена [[8 ліпеня]] [[2010]] года на цырымоніі ў [[Яганэсбург]] падчас правядзення [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянату свету 2010 года]]. Эмблема была абраная камісіяй, у якую ўваходзілі архітэктар [[Оскар Німеер]], дызайнер [[Ханс Донэр]], мадэль [[Жызэль Бюндхен]], пісьменнік [[Паўла Каэльё]], бразільская спявачка [[Івета Сангалу]], старшыня аргкамітэта ЧС-2014 [[Рыкарда Тэйшэйра]] і генеральны сакратар ФІФА [[Жэром Вальк]]. Пераможцам стала эмблема «Натхненне» ({{lang-pt|Inspiração}}), распрацаваная бразільскім агенцтвам Africa&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/worldcup/brazil2014/media/newsid=1270440.html Journey to Brazil 2014 begins] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100711123955/http://www.fifa.com/worldcup/brazil2014/media/newsid=1270440.html |date=11 ліпеня 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/worldcup/brazil2014/news/newsid=1270849.html Brazil 2014 taking shape] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100712050319/http://www.fifa.com/worldcup/brazil2014/news/newsid=1270849.html |date=12 ліпеня 2010 }}&lt;/ref&gt;.

== Афіцыйны мяч турніру ==
{{main|Adidas Brazuca}}

Генеральны сакратар [[ФІФА]] [[Жэром Вальк]] абвясціў, што па выніках галасавання заўзятараў афіцыйны мяч Чэмпіяната свету 2014 ад [[Adidas]] атрымаў назву [[Adidas Brazuca|Brazuca]]&lt;ref&gt;[http://footballx.ru/fifa-world-cup-2014/oficialnyj-myach-chm-2014-brazuca.html Афіцыйны мяч атрымаў назву «Бразука»]&lt;/ref&gt;.

=== Назва ===
Назва мяча была абвешчана [[2 верасня]] [[2012]] года. Яна абрана ў ходзе галасавання, у якім удзельнічала больш за мільён бразільцаў&lt;ref name=&quot;ФІФА1&quot;&gt;[http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1693277/index.html Adidas Brazuca — Назва афіцыйнага мяча выбрана бразільскімі заўзятарамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140814013343/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1693277/index.html |date=14 жніўня 2014 }}&lt;/ref&gt;. Усяго на выбар былі прапанавана тры назвы: Brazuca (77,8 % галасоў &lt;ref name=essport&gt;[http://globoesporte.globo.com/nome-da-bola-2014/noticia/2012/09/nome-da-bola-da-copa-e-escolhido-pela-primeira-vez-pela-torcida-brazuca.html Nome da bola da Copa é escolhido pela primeira vez por torcedores: Brazuca]&lt;/ref&gt;), Carnavalesca (14,6 % галасоў &lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://globoesporte.globo.com/nome-da-bola-2014/noticia/2012/09/nome-da-bola-da-copa-e-escolhido-pela-primeira-vez-pela-torcida-brazuca.htmlNome da bola da Copa é escolhido pela primeira vez por torcedores: Brazuca]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;) і Bossa Nova (7,6 % галасоў &lt;ref name=autogenerated1/&gt;). Гэта першы ў гісторыі вопыт, калі назву мяча для чэмпіянату свету па футболе выбралі самі фанаты &lt;ref name=&quot;ФІФА1&quot;/&gt;.
Словам '''brazuca''' бразільцы называюць саміх сябе (бразільцаў). Гэта нефармальны, добразычлівы і пазітыўны выраз з некаторай доляй патрыятызму.&lt;ref&gt;[http://www.urbandictionary.com/define.php?term=brazuca Вrazuca]&lt;/ref&gt;

=== Канструкцыя ===

Крой мяча — моцна скрыўлены [[куб]]. Іншымі словамі, у ім усяго 6 дэталяў, 12 швоў і 8 кропак сучлянення — але швы ідуць не па рэбрах куба, а па складанай крывой. Гэта мусіць забяспечыць належную аэрадынаміку (тое, чаго не хапала ''[[Adidas Jabulani|Jabulani]]'' і было выпраўлена ў ''[[Adidas Tango 12|Tango 12]]'') і выдатна круглую форму. Камера зроблена з [[латэкс|натуральнага каўчуку]], а пакрыццё больш нагадвае ''Finale 13'' (мяч [[Ліга Чэмпіёнаў УЕФА|Лігі Чэмпіёнаў]]).

Турнірны мяч павінен каштаваць каля $ 160&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://keepingscore.blogs.time.com/2013/12/03/adidas-releases-soccer-ball-worth-a-half-billion-dollars/ |title=Brazuca: Adidas Releases Its 2014 World Cup Ball |access-date=4 чэрвеня 2014 |archive-date=15 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215003100/http://keepingscore.blogs.time.com/2013/12/03/adidas-releases-soccer-ball-worth-a-half-billion-dollars/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Каманды-ўдзельніцы ==

У фінальным турніры чэмпіянату свету 2014 года прынялі ўдзел 32 каманды (Бразілія як гаспадыня спаборніцтваў і 31 каманда, якая прайшла адборачны турнір).

У фінальную стадыю прабіліся ўсе 8 каманд, якія калі-небудзь раней заваёўвалі званне чэмпіёнаў свету па футболе (з моманту пачатку правядзення гэтага турніру). А [[Зборная Босніі і Герцагавіны па футболе|зборная Босніі і Герцагавіны]] прыняла ўдзел у фінальным турніры чэмпіянату свету ўпершыню.

З краін, якія не прабіліся на [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянат свету]], найвышэйшы [[Рэйтынг зборных ФІФА|рэйтынг]] мелі [[Зборная Украіны па футболе|зборная Украіны]] — 16 месца, [[Зборная Даніі па футболе|Даніі]] — 23 месца, [[Зборная Славеніі па футболе|Славеніі]] — 25. Пры гэтым найніжэйшы рэйтынг з удзельнікаў мундыаля у зборных: [[Зборная Аўстраліі па футболе|Аўстраліі]] (62), [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвай Карэі]] (57) і [[Зборная Камеруна па футболе|Камеруна]] (56).

[[Image:2014 world cup qualification.PNG|thumb|400px|Краіны, якія прынялі ўдзел у ЧС-2014 паказаны &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;'''cінім'''&lt;/span&gt;]]
{|
|-
|
АФК (4)
* {{Сцяг Аўстраліі}} [[Зборная Аўстраліі па футболе|Аўстралія]]
* {{Сцяг Японіі}} [[Зборная Японіі па футболе|Японія]]
* {{Сцяг Ірана}} [[Зборная Ірана па футболе|Іран]]
* {{Сцяг Паўднёвай Карэі}} [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]]
КАФ (5)
* {{Сцяг Алжыра}} [[Зборная Алжыра па футболе|Алжыр]]
* {{Сцяг Камеруна}} [[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]]
* {{Сцяг Кот-д’Івуара}} [[Зборная Кот-д’Івуара па футболе|Кот-д'Івуар]]
* {{Сцяг Ганы}} [[Зборная Ганы па футболе|Гана]]
* {{Сцяг Нігерыі}} [[Зборная Нігерыі па футболе|Нігерыя]]
КФА (0)
|
КАНКАКАФ (4)
* {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Зборная Коста-Рыкі па футболе|Коста-Рыка]]
* {{Сцяг Гандураса}} [[Зборная Гандураса па футболе|Гандурас]]
* {{Сцяг Мексікі}} [[Зборная Мексікі па футболе|Мексіка]]
* {{Сцяг ЗША}} [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]]
КАНМЕБОЛ (6)
* {{Сцяг Аргенціны}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]
* {{Сцяг Бразіліі}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]
* {{Сцяг Эквадора}} [[Зборная Эквадора па футболе|Эквадор]]
* {{Сцяг Уругвая}} [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]
* {{Сцяг Чылі}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]]
* {{Сцяг Калумбіі}} [[Зборная Калумбіі па футболе|Калумбія]]
|
УЕФА (13)
* {{Сцяг Англіі}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]
* {{Сцяг Бельгіі}} [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]]
* {{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[Зборная Босніі і Герцагавіны па футболе|Боснія і Герцагавіна]]
* {{Сцяг Германіі}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]]
* {{Сцяг Грэцыі}} [[Зборная Грэцыі па футболе|Грэцыя]]
* {{Сцяг Іспаніі}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]
* {{Сцяг Італіі}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]]
* {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]
* {{Сцяг Партугаліі}} [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]]
* {{Сцяг Расіі}} [[Зборная Расіі па футболе|Расія]]
* {{Сцяг Францыі}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]
* {{Сцяг Харватыі}} [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]]
* {{Сцяг Швейцарыі}} [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыя]]
|}

== Адборачны турнір ==
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014, адборачны турнір}}

Адборачны турнір чэмпіянату свету 2014 пачаўся [[15 чэрвеня]] [[2011]] і завяршыўся [[20 лістапада]] [[2013]] &lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/media/newsid=1392053.html FIFA.com — Financial report presented , Brazil 2014 slots &amp; host countries decided] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110430035703/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/media/newsid=1392053.html |date=30 красавіка 2011 }}&lt;/ref&gt;.

=== Еўропа (УЕФА) ===
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014 (адборачны турнір, УЕФА)}}

У фінальны турнір выйшлі 13 каманд.

53 зборныя былі разбіты на дзевяць груп: восем груп па шэсць каманд і адну з пяццю зборнымі.

Пераможцы дзевяці груп выйшлі напрамую ў фінальную стадыю. Восем уладальнікаў другіх месцаў з лепшымі паказчыкамі прынялі ўдзел у спараных стыкавых матчах, якія вызначылі яшчэ чатырох удзельнікаў фінальнага турніру. Боснія і Герцагавіна ўпершыню ў сваёй гісторыі прабілася ў фінальную частку чэмпіянату свету ці Еўропы, перамогшы ў '''групе G'''.

=== Паўднёвая Амерыка (КОНМЕБОЛ) ===
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014 (адборачны турнір, КОНМЕБОЛ)}}

У турніры ўдзельнічалі 9 зборных, у фінальны турнір наўпрост выйшлі чатыры каманды — [[Зборная Аргенціны па футболе|'''Аргенціна''']], [[Зборная Калумбіі па футболе|'''Калумбія''']], [[Зборная Чылі па футболе|'''Чылі''']] і [[Зборная Эквадора па футболе|'''Эквадор''']].

Зборная [[Зборная Уругвая па футболе|'''Уругвая''']] якая заняла пятае месца ў турніры таксама прайшла на чэмпіянат свету пасля таго, як прыняла ўдзел у 2 міжкантынентальных стыкавых матчах са зборнай [[Зборная Іарданіі па футболе|Іарданіі]], якая заняла пятае месца ў АФК, і перамагла яе.

=== Афрыка (КАФ) ===
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014 (адборачны турнір, КАФ)}}

У турніры ўдзельнічалі 52 зборных. З іх у фінальны турнір выйшлі пяць каманд — [[Зборная Нігерыі па футболе|'''Нігерыя''']], [[Зборная Кот-д’Івуара па футболе|'''Кот-д'Івуар''']], [[Зборная Камеруна па футболе|'''Камерун''']], [[Зборная Ганы па футболе|'''Гана''']] і [[Зборная Алжыра па футболе|'''Алжыр''']].

=== Паўночная Амерыка (КОНКАКАФ) ===
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014 (адборачны турнір, КОНКАКАФ)}}

У турніры ўдзельнічалі 35 зборных, з іх у фінальны турнір наўпрост выйшлі тры каманды — [[Зборная ЗША па футболе|'''ЗША''']], [[Зборная Коста-Рыкі па футболе|'''Коста-Рыка''']] і [[Зборная Гандураса па футболе|'''Гандурас''']]. Чацвёртая каманда, [[Зборная Мексікі па футболе|'''Мексіка''']], таксама прайшла — яна ўдзельнічала ў міжкантынентальных стыкавых матчах з пераможцам адборачнага турніру зоны ОФК, [[Зборная Новай Зеландыі па футболе|Новай Зеландыяй]]. Мексіка стала пераможцам і кваліфікавалася на чэмпіянат свету.

=== Азія (АФК) ===
{{Асноўны артыкул|Чэмпіянат свету па футболе 2014 (адборачны турнір, АФК)}}

У турніры ўдзельнічалі 43 зборных, з іх у фінальны турнір выйшлі чатыры каманды — [[Зборная Японіі па футболе|'''Японія''']], [[Зборная Аўстраліі па футболе|'''Аўстралія''']], [[Зборная Ірана па футболе|'''Іран''']] і [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|'''Рэспубліка Карэя''']]. Зборная [[Зборная Іарданіі па футболе|Іарданіі]] якая заняла пятае месца (пасля перамогі ў кантынентальных стыкавых матчах супраць зборнай [[Зборная Узбекістана па футболе|Узбекістана]]) ўдзельнічала ў міжкантынентальных стыкавых матчах са зборнай [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвая]], якая заняла пятае месца ў КОНМЕБОЛ, і саступіла ёй.

=== Акіянія (ОФК) ===
{{асноўны артыкул|Чэмпіянат свету па футболе 2014 (адборачны турнір, ОФК)}}
У турніры ўдзельнічалі 11 зборных. Пераможца турніру, зборная [[Зборная Новай Зеландыі па футболе|Новай Зеландыі]], удзельнічала ў міжкантынентальных стыкавых матчах са зборнай [[Зборная Мексікі па футболе|Мексікі]], якая заняла чацвёртае месца ў КОНКАКАФ. Новая Зеландыя саступіла Мексіцы і не кваліфікавалася на чэмпіянат свету.

=== Міжкантынентальныя стыкавыя матчы ===
Па 2 стыкавых матчы праходзілі паміж чацвёртай зборнай КОНКАКАФ ([[Зборная Мексікі па футболе|Мексіка]]) і пераможцам зоны ОФК ([[Зборная Новай Зеландыі па футболе|Новая Зеландыя]]), а таксама паміж пятай зборнай КОНМЕБОЛ ([[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]) і пятай зборнай АФК ([[Зборная Іарданіі па футболе|Іарданія]]).

У фінальны турнір выйшлі пераможцы — [[Зборная Мексікі па футболе|'''Мексіка''']] і [[Зборная Уругвая па футболе|'''Уругвай''']].

== Стадыёны ==

&lt;center&gt;
{{Clear}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;| {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]]
|-
![[Белу-Арызонты]]
![[Бразілія (горад)|Бразіліа]]
![[Куяба]]
![[Курытыба|Курыціба]]
|-
|[[Мінэйран]]
|[[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Нацыянальны стадыён]]
|[[Арэна Пантанал]]
|[[Арэна Байшада]]
|-
|Умяшчальнасць: '''58,259'''
|Умяшчальнасць: '''69,432'''
|Умяшчальнасць: '''39,859'''
|Умяшчальнасць: '''38,533'''
|-
|
| [[Файл:Brasilia Stadium - June 2013.jpg|200px]]
| [[Файл:Arena Pantanal (2014)-2.jpg|200px]]
| [[Файл:Arenadabaixada2.jpg|200px]]
|-
![[Фарталеза]]
!rowspan=8 colspan=2|&lt;center&gt;{{На карце+|float=middle|Бразілія |width=500 |caption= |places=
{{На карце~ |Бразілія |lat=-19.5157 |long=-43.5815 |label=[[Белу-Арызонты]] |position=right}}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-16.00 |long=-47.60 |label=[[Бразілія (горад)|Бразіліа]] |position=right}}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-3.807267 |long=-38.522481 |label=[[Фарталеза]] |position=left }}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-30.060420 |long=-51.213338 |label=[[Порту-Алегры]] |position=right }}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-23.600112 |long=-46.720227 |label=[[Сан-Паўлу]] |position=left }}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-22.548118 |long=-43.1348 |label=[[Рыа-дэ-Жанэйра]] |position=right }}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-12.919164 |long=-38.427078 |label=[[Салвадор|Сальвадор]] |position=right }}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-5.47 |long=-35.12 |label=[[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]] |position=left }}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-15.35 |long=-56.05 |label=[[Куяба]] |position=right }}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-25.25 |long=-49.15 |label=[[Курытыба|Курыціба]] |position=right}}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-3.06 |long=-60.01 |label=[[Манаус]] |position=right }}
{{На карце~ |Бразілія |lat=-8.03 |long=-35.00 |label=[[Рэсіфі]] |position=left }}
}}&lt;/center&gt;
![[Манаус]]
|-
|[[Кастэлан, стадыён|Кастэлан]]
|[[Амазонія, стадыён|Амазонія]]
|-
|Умяшчальнасць: '''60,348'''
|Умяшчальнасць: '''39,118'''
|-
| [[Файл:Fortaleza Arena.jpg|200px]]
| [[Файл:Arena Amazônia (2014) - 2.jpg|200px]]
|-
![[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]]
![[Порту-Алегры]]
|-
|[[Арэна дас Дунас]]
|[[Бейра-Рыа, стадыён|Бейра-Рыа]]
|-
|Умяшчальнасць: '''38,958'''
|Умяшчальнасць: '''42,991'''
|-
|
| [[Файл:Estádio Beira-Rio (2014) - 2.jpg|200px]]
|-
![[Рэсіфі]]
![[Рыа-дэ-Жанэйра]]
![[Салвадор|Сальвадор]]
![[Сан-Паўлу]]
|-
|[[Арэна Пернамбуку]]
|[[Маракана]]
|[[Фонтэ-Нова]]
|[[Арэна Карынтыянс]]
|-
|Умяшчальнасць: '''42,583'''
|Умяшчальнасць: '''74,689'''
|Умяшчальнасць: '''51,708'''
|Умяшчальнасць: '''61,606'''&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2014/spbnews_NI458858_Arena-Korintians-k-startu-CHM-2014-gotova «Арэна Карынтыянс» да ЧС гатовая!]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Файл:Itaipava Arena Pernambuco - Recife, Pernambuco, Brasil.jpg|200px]]
| [[Файл:New Maracana Stadium.jpg|200px]]
| [[Файл:Aerea Fontenova.jpg|200px]]
| [[Файл:Arena Corinthians West Building.jpg|200px]]
|}
&lt;/center&gt;

&lt;noinclude&gt;

== Суддзі ==
Спіс суддзяў, зацверджаны ФІФА для абслугоўвання матчаў чэмпіянату свету.&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/worldcup/media/newsid=2261111/index.html|title=Referee trios and support duos appointed for 2014 FIFA World Cup]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/26/13/55/2014fwcrefereesselected_neutral.pdf|title=Referees &amp; Assistant referees for the 2014 FIFA World Cup]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;:

{{col-begin}}
{{col-2}}
;[[Азіяцкая канфедэрацыя футбола|АФК]]
: {{Сцяг|Аўстралія}} [[Бенджамін Уільямс]] ([[Футбольная федэрацыя Аўстраліі|Аўстралія]])
: {{Сцяг|Бахрэйн}} [[Абдула Шукрала]] ([[Футбольная асацыяцыя Бахрэйна|Бахрэйн]])
: {{Сцяг|Узбекістан}} [[Раўшан Ірматаў]] ([[Федэрацыя футбола Узбекістана|Узбекістан]])
: {{Сцяг|Японія}} [[Юіці Нісімура]] ([[Японская футбольная асацыяцыя|Японія]])

;[[КАНКАКАФ]]
: {{Сцяг|Мексіка}} [[Марка Радрыгес]] ([[Федэрацыя футбола Мексікі|Мексіка]])
: {{Сцяг|Сальвадор}} [[Хаэль Агілар]] ([[Сальвадорская федэрацыя футбола|Сальвадор]])
: {{Сцяг|ЗША}} [[Марк Гэйгер]] ([[Федэрацыя футбола ЗША|ЗША]])

;[[КАНМЕБОЛ]]
: {{Сцяг|Аргенціна}} [[Нестар Пітана]] ([[Асацыяцыя футбола Аргенціны|Аргенціна]])
: {{Сцяг|Бразілія}} [[Сандра Рычы]] ([[Бразільская канфедэрацыя футбола|Бразілія]])
: {{Сцяг|Калумбія}} [[Вільмар Рольдан]] ([[Калумбійская федэрацыя футбола|Калумбія]])
: {{Сцяг|Чылі}} [[Энрыке Осэс]] ([[Федэрацыя футбола Чылі|Чылі]])
: {{Сцяг|Эквадор}} [[Карлас Вера]] ([[Эквадорская федэрацыя футбола|Эквадор]])
{{col-2}}

;[[Канфедэрацыя футбола Акіяніі|КФА]]
: {{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Пітэр О'Ліры]] ([[Футбольная асацыяцыя Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]])

;[[Афрыканская канфедэрацыя футбола|КАФ]]
: {{Сцяг|Алжыр}} [[Джамель Аймудзі]] ([[Алжырская федэрацыя футбола|Алжыр]])
: {{Сцяг|Гамбія}} [[Бакары Папа Гасама]] ([[Футбольная асацыяцыя Гамбіі|Гамбія]])
: {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Нумандзіез Дуэ]] ([[Івуарыйская федэрацыя футбола|Кот-д'Івуар]])

;[[УЕФА]]
: {{Сцяг Англіі}} [[Говард Уэб]] ([[Футбольная асацыяцыя Англіі|Англія]])
: {{Сцяг|Германія}} [[Фелікс Брых]] ([[Футбольны саюз Германіі|Германія]])
: {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Б'ёрн Койперс]] ([[Футбольная федэрацыя Нідэрландаў|Нідэрланды]])
: {{Сцяг|Італія}} [[Нікола Рыцолі]] ([[Італьянская федэрацыя футбола|Італія]])
: {{Сцяг|Іспанія}} [[Карлас Веласка Карбальё]] ([[Каралеўская іспанская футбольная федэрацыя|Іспанія]])
: {{Сцяг|Партугалія}} [[Педру Праэнса]] ([[Партугальская футбольная федэрацыя|Партугалія]])
: {{Сцяг|Сербія}} [[Міларад Мажыч]] ([[Футбольная асацыяцыя Сербіі|Сербія]])
: {{Сцяг|Турцыя}} [[Джунейт Чакыр]] ([[Турэцкая футбольная федэрацыя|Турцыя]])
: {{Сцяг|Швецыя}} [[Юнас Эрыксан]] ([[Шведская футбольная асацыяцыя|Швецыя]])
{{col-end}}

===Cудзейства===
[[20 чэрвеня]] [[2014]] [[ФІФА]] абвясціла аб адхіленні памочніка суддзі з [[Калумбія|Калумбіі]], [[Умбэрта Клавіхо]], ад далейшага судзейства на чэмпіянаце &lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/2014/06/20/uk-soccer-world-linesman-idUKKBN0EV1TI20140620 FIFA drops linesman who ruled out Mexico 'goals'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140720202441/http://uk.reuters.com/article/2014/06/20/uk-soccer-world-linesman-idUKKBN0EV1TI20140620 |date=20 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;. У матчы групы А паміж [[Зборная Мексікі па футболе|Мексікай]] і [[Зборная Камеруна па футболе|Камерунам]] Клавіхо выклікаў рэзкую крытыку свайго судзейства, спрэчна не залічылі два галы Мексікі ў вароты Камеруна &lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/football/blog/2014/jun/13/mexico-cameroon-disallowed-goals-referees-controversy-world-cup Mexico’s disallowed goals add to World Cup’s incompetent officiating]&lt;/ref&gt;.

== Склады ==
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014, склады}}

=== Галоўныя трэнеры ===

=== Футбалісты, няздолеўшыя прыняць удзел у ЧС-2014 ===
Шэраг вядучых гульцоў розных зборных атрымалі траўмы, якія не дазволілі ім прыняць актыўны ўдзел у чэмпіянаце свету. У іх лік уваходзяць:
{{col-begin}}
{{col-3}}
* {{Сцяг Францыі}} [[Стыў Манданда]]&lt;ref&gt;[http://soccer.ru/news/387834.shtml Месца Манданда ў заяўцы зборнай Францыі на ЧС-2014 зойме Руф'е] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Францыі}} [[ФК Алімпік Марсель|Алімпік]]
* {{Сцяг Францыі}} [[Франк Рыберы]]&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2014/spbnews_NI459747_Riberi-ne-poedet-na-chempionat-mira Франк Рибери не поедет на ЧМ-2014] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/58494.html Франк Рыберы і Клеман Грэнье прапусцяць ЧС-2014 з-за траўмаў] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Германіі}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
* {{Сцяг Германіі}} [[Ларс Бендэр]]&lt;ref&gt;[http://sport.bigmir.net/worldcup2014/news/1655361-Germanija-poterjala-poluzacshitnika-pered-startom-chempionata-mira Германия потеряла полузащитника перед стартом чемпионата мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140526125555/http://sport.bigmir.net/worldcup2014/news/1655361-Germanija-poterjala-poluzacshitnika-pered-startom-chempionata-mira |date=26 мая 2014 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Германіі}} [[ФК Баер 04|Баер 04]]
* {{Сцяг Германіі}} [[Ілкай Гюндаган]]&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2014/spbnews_NI447941_Gyundogan-propustit-chempionat-mira Гюндоган пропустит чемпионат мира] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Германіі}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія]]
* {{Сцяг Германіі}} [[Марка Ройс]]&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2014/spbnews_NI459830_Sbornaya-Germanii-poletit-na-CHM-bez-Roysa Ройс пропустит Чемпионат Мира]&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Германіі}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія]]
* {{Сцяг Бельгіі}} [[Крысціян Бентэке]]&lt;ref&gt;[http://www.sport.ru/football/Kristian_Benteke_propustit_CHempionat_mira_v_Brazilii/article247369/ Кристиан Бентеке пропустит Чемпионат мира в Бразилии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Англіі}} [[Астан Віла]]
* {{Сцяг Харватыі}} [[Іван Стрыніч]]&lt;ref&gt;[http://gigamir.net/news/sport/pub830085 Стринич из-за травмы не поедет на чемпионат мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140525234222/http://gigamir.net/news/sport/pub830085 |date=25 мая 2014 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Украіны}} [[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]]
* {{Сцяг Іспаніі}} [[Т’ягу Алькантара]]&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto4249407.shtml ЧМ-2014. Тьяго Алькантара пропустит мундиаль] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Германіі}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
* {{Сцяг Іспаніі}} [[Віктар Вальдэс]]&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1416744 ЧМ-2014. Виктор Вальдес пропустит чемпионат мира] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Іспаніі}} [[ФК Барселона|Барселона]]
* {{Сцяг Англіі}} [[Тэа Уолкат]]&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto4077033.shtml Тео Уолкотт пропустит чемпионат мира] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Англіі}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]
* {{Сцяг ЗША}} [[Сцюард Холдэн]]&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2459397/Stuart-Holden-wants-trip-Brazil-2014-World-Cup-USA.html I'll be on the plane to Brazil! Bolton midfielder Holden promises USA boss Klinsmann he'll be fit for World Cup spot] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Англіі}} [[Болтан Уондэрэрс]]
{{col-3}}
* {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Браян Аўеда]]&lt;ref&gt;[http://sport.mail.ru/news/football-worldcup/18143288/ Футболист «Эвертона» и сборной Коста-Рики Овьедо заявил, что не сыграет на ЧМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309123257/https://sport.mail.ru/news/football-worldcup/18143288/ |date=9 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Англіі}} [[ФК Эвертан|Эвертан]]
* {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Альвара Саборыа]]&lt;ref&gt;[http://msn.foxsports.com/soccer/inside-mls/costa-rica-striker-alvaro-saborio-will-miss-world-cup-with-foot-injury-052914 Costa Rica striker Álvaro Saborío will miss World Cup with foot injury] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг ЗША}} [[Рэал Солт-Лэйк]]
* {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Кевін Стротман]]&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto4168097.shtml ЧМ-2014. Кевин Стротман пропустит мундиаль] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Італіі}} [[ФК Рома|Рома]]
* {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Рафаэль ван дэр Варт]] — {{Сцяг Германіі}} [[ФК Гамбург|Гамбург]]
* {{Сцяг Італіі}} [[Рыкарда Манталіва]]&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/national_teams/spbnews_NI458650_Montolivo-ne-pomozhet-italiyancam-na-CHM Монтоливо пропустит чемпионат мира] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Італіі}} [[ФК Мілан|Мілан]]
* {{Сцяг Калумбіі}} [[Радамель Фалькаа]]&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto4272263.shtml ЧМ-2014. Мундиаль пройдет без Радамеля Фалькао] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Францыі}} [[ФК Манака|Манака]]
* {{Сцяг Расіі}} [[Раман Шырокаў]]&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2014/spbnews_NI459781_SHirokov-ne-poedet-v-Braziliyu Широков не полетит в Бразилию] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Расіі}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]
* {{Сцяг Мексікі}} [[Луіс Монтэс]]&lt;ref&gt;[http://msn.foxsports.com/soccer/story/mexico-defeats-ecuador-in-friendly-loses-montes-for-world-cup-in-process-053114 Mexico defeats Ecuador in friendly, loses Montes for World Cup in process] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Мексікі}} [[ФК Леон|Леон]]
* {{Сцяг Эквадора}} [[Сегунда Касцілья]]&lt;ref&gt;[http://sports.yahoo.com/blogs/nbc-yahoo-sports/ecuador-s-segundo-castillo-out-of-world-cup-203117520-soccer.html Ecuador's Segundo Castillo out of World Cup] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Саудаўскай Аравіі}} [[ФК Аль-Хіляль Эр-Рыяд|Аль-Хіляль]]
* {{Сцяг Гандураса}} [[Арнольд Перальта]]&lt;ref&gt;{[http://www.rte.ie/sport/soccer/worldcup/2014/0603/621350-peralta-out-for-honduras-with-thigh-injury/ Peralta out for Honduras with thigh injury] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; — {{Сцяг Шатландыі}} [[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]
{{col-end}}

== Фінальны турнір ==

=== Лёсаванне ===

=== Групавы этап ===
{{main|Спіс матчаў чэмпіянату свету па футболе 2014}}

==== Група А ====
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Група A}}

{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|{{Футбол|BRA}}|2|1|0|7|2|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|2|{{Футбол|MEX}}|2|1|0|4|1|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|3|{{Футбол|CRO}}|1|0|2|6|6|колер=#ffcccc}}
{{ФТкаманда|4|{{Сцяг Камеруна|21px}} [[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]]|0|0|3|1|9|колер=#ffcccc}}
{{ФТканец}}

{{Hider
|title = '''Матчы Групы А'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[12 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Карынтыянс]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade de São Paulo.svg|18px]]  [[Сан-Паўлу]]
| гледачоў=62,103
| арбітр= {{Сцяг Японіі|20px}} Юіці Нішымура
| каманда1={{Футбол|BRA||R}}
| каманда2={{Футбол|CRO}}
| лік=[[Футбольны матч Бразілія - Харватыя (12 чэрвеня 2014)|3:1 &lt;small&gt;(1:1)&lt;/small&gt;]]
| галы1= [[Неймар]] {{гол|29}} {{гол|71|пен}}&lt;br/&gt;[[Аскар дус Сантус|Аскар]] {{гол|90+1}}
| галы2= [[Марселу Віейра|Марселу]] {{Аўтагол|11}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186456/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[13 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна дас Дунас]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Natal.png|18px]]  [[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]]
| гледачоў=39,216
| арбітр= {{Сцяг Калумбіі|20px}} Вільмар Рольдан
| каманда1={{Футбол|MEX||R}}
| каманда2={{Сцяг Камеруна|21px}} [[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]]
| лік=1:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Арыбэ Перальта|Перальта]] {{гол|61}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186492/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[17 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Кастэлан, стадыён|Кастэлан]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Fortaleza.svg|18px]]  [[Фарталеза]]
| гледачоў=60,342
| арбітр= {{Сцяг|Турцыя}} [[Джунейт Чакыр]]
| каманда1={{Футбол|BRA||R}}
| каманда2={{Футбол|MEX}}
| лік=0:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186509/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[18 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 18:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Амазонія, стадыён|Амазонія]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Manaus.png|18px]]  [[Манаус]]
| гледачоў=39,982
| арбітр= {{Сцяг|Партугалія}} [[Педру Праэнса]]
| каманда1=[[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]] {{Сцяг Камеруна|21px}} 
| каманда2={{Футбол|CRO}}
| лік=0:4 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Івіца Оліч|Оліч]] {{Гол|11}}&lt;br&gt;[[Іван Перышыч|Перышыч]] {{гол|48}}&lt;br&gt;[[Марыа Манджукіч|Манджукіч]] {{гол|61}} {{гол|73}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186453/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[23 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Нацыянальны стадыён]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|18px]]  [[Бразілія (горад)|Бразіліа]]
| гледачоў=69,112
| арбітр= {{Сцяг|Швецыя}} [[Ёнас Эрыксан]]
| каманда1=[[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]] {{Сцяг Камеруна|21px}} 
| каманда2={{Футбол|BRA}}
| лік=1:4 &lt;small&gt;(1:2)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Жаэль Маціп|Маціп]] {{Гол|26}}
| галы2= [[Неймар]] {{Гол|17}} {{гол|34}}&lt;br&gt; [[Фрэдэрыку Шавіс Гедыс|Фрэд]] {{Гол|50}}&lt;br&gt; [[Фернандынью]] {{Гол|84}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186472/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[23 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пернамбуку]],&lt;br/&gt;[[Файл:Coat of arms of Recife.svg|18px]]  [[Рэсіфі]]
| гледачоў=41,212
| арбітр= {{Сцяг|Узбекістан}} [[Раўшан Ірматаў]]
| каманда1={{Футбол|CRO||R}}
| каманда2={{Футбол|MEX}}
| лік=1:3 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Іван Перышыч|Перышыч]] {{гол|87}}
| галы2= [[Рафаэль Маркес|Маркес]] {{Гол|72}}&lt;br&gt;[[Андрэс Гуардада|Гуардада]] {{гол|75}}&lt;br&gt;[[Хаўер Эрнандэс Балькасар|Эрнандэс]] {{гол|82}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186452/report.html Справаздача]
}}
}}

==== Група В ====
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Група В}}

{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|{{Сцяг Нідэрландаў|21px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|3|0|0|10|3|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|2|{{Сцяг Чылі|21px}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]]|2|0|1|5|3|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|3|{{Футбол|ESP}}|1|0|2|4|7|колер=#ffcccc}}
{{ФТкаманда|4|{{Футбол|AUS}}|0|0|3|3|9|колер=#ffcccc}}
{{ФТканец}}

{{Hider
|title = '''Матчы Групы В'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[13 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Фонтэ-Нова]],&lt;br/&gt;[[Салвадор|Сальвадор]]
| гледачоў=48,173
| арбітр= {{Сцяг|Італія}} [[Нікола Рыцолі]]
| каманда1={{Футбол|ESP||R}}
| каманда2={{Сцяг Нідэрландаў|21px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]
| лік=1:5 &lt;small&gt;(1:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Хабі Алонса|Алонса]] {{гол|27|пен}}
| галы2= [[Робін ван Персі|ван Персі]] {{гол|44}} {{гол|72}}&lt;br&gt;[[Ар’ен Робен|Робен]] {{гол|53}} {{гол|80}}&lt;br&gt;[[Стэфан дэ Врэй|дэ Врэй]] {{гол|65}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186510/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[13 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 18:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пантанал]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão Cuiabá.PNG|18px]]  [[Куяба]]
| гледачоў=40,275
| арбітр= {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Нумандзіез Дуэ]]
| каманда1=[[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] {{Сцяг Чылі|21px}} 
| каманда2={{Футбол|AUS}}
| лік=3:1 &lt;small&gt;(2:1)&lt;/small&gt;
|галы1= [[Алексіс Санчэс|Санчэс]] {{гол|12}}&lt;br&gt;[[Хорхе Вальдывія|Вальдывія]] {{гол|14}}&lt;br&gt;[[Жан Басежур|Басежур]] {{гол|90+2}}
|галы2= [[Цім Кэхіл|Кэхіл]] {{гол|36}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186473/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[18 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Бейра-Рыа, стадыён|Бейра-Рыа]],&lt;br/&gt;[[Файл:Porto Alegre (RS) - Brasao.png|18px]]  [[Порту-Алегры]]
| гледачоў=42,877
| арбітр= {{Сцяг|Алжыр}} [[Джамэль Аймудзі]]
| каманда1={{Футбол|AUS||R}}
| каманда2={{Сцяг Нідэрландаў|21px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]
| лік=2:3 &lt;small&gt;(1:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Цім Кэхіл|Кэхіл]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Міле Едынак|Едынак]] {{гол|54|п}}
| галы2= [[Ар’ен Робен|Робен]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Робін ван Персі|ван Персі]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мемфіс Дэпай|Дэпай]] {{гол|68}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186478/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[18 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Маракана]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg|18px]]  [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
| гледачоў=74,101
| арбітр= {{Сцяг|ЗША}} [[Марк Гейгер]]
| каманда1={{Футбол|ESP||R}} 
| каманда2={{Сцяг Чылі|21px}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] 
| лік=0:2 &lt;small&gt;(0:2)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Эдуарда Варгас|Варгас]] {{гол|20}}&lt;br /&gt;[[Чарлес Арангіс|Арангіс]] {{гол|44}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186498/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[23 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Байшада]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Armas do Município de Curitiba.png|18px]]  [[Курытыба|Курыціба]]
| гледачоў=39,375
| арбітр= {{Сцяг|Бахрэйн}} [[Наваф Шукрала]]
| каманда1={{Футбол|AUS||R}} 
| каманда2={{Футбол|ESP}} 
| лік=0:3 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Давід Вілья|Вілья]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Фернанда Торэс|Торэс]] {{гол|69}}&lt;br&gt;[[Хуан Мата|Мата]] {{гол|82}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186467/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[23 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Карынтыянс]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade de São Paulo.svg|18px]]  [[Сан-Паўлу]]
| гледачоў=62,996
| арбітр= {{Сцяг|Гамбія}} [[Бакары Гасама]]
| каманда1= [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] {{Сцяг Нідэрландаў|21px}}
| каманда2={{Сцяг Чылі|21px}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]]
| лік=2:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Лерой Фер|Фер]] {{гол|77}}&lt;br&gt;[[Мемфіс Дэпай|Дэпай]] {{гол|90+2}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186470/report.html Справаздача]
}}
}}

==== Група С ====
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Група С}}

{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|{{Футбол|COL}}|3|0|0|9|2|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|2|{{Футбол|GRE}}|1|1|1|2|4|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|3|{{Футбол|CIV}}|1|0|2|4|5|колер=#ffcccc}}
{{ФТкаманда|4|{{Футбол|JPN}}|0|1|2|2|6|колер=#ffcccc}}
{{ФТканец}}

{{Hider
|title = '''Матчы Групы С'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[14 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Мінэйран]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Belo Horizonte.svg|18px]]  [[Белу-Арызонты]]
| гледачоў=57,174
| арбітр= {{Сцяг|ЗША}} [[Марк Гейгер]]
| каманда1={{Футбол|COL||R}}
| каманда2={{Футбол|GRE}}
| лік=3:0 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Пабла Армера|Армера]] {{гол|5}}&lt;br /&gt;[[Тэафіла Гут’ерэс|Гут'ерэс]] {{гол|58}}&lt;br /&gt;[[Хамес Радрыгес|Радрыгес]] {{гол|90+3}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186471/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[14 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 22:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пернамбуку]],&lt;br/&gt;[[Файл:Coat of arms of Recife.svg|18px]]  [[Рэсіфі]]
| гледачоў=40,267
| арбітр= {{Сцяг|Чылі}} [[Энрыке Осэс]]
| каманда1={{Футбол|CIV||R}}
| каманда2={{Футбол|JPN}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1=[[Вілфрэд Бані|Бані]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Жэрвінью]] {{гол|66}}
| галы2=[[Кэйсукэ Хонда|Хонда]] {{гол|16}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186507/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[19 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Нацыянальны стадыён]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|18px]]  [[Бразілія (горад)|Бразіліа]]
| гледачоў=68,748
| арбітр= {{Сцяг Англіі}} [[Говард Уэб]]
| каманда1={{Футбол|COL||R}}
| каманда2={{Футбол|CIV}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Хамес Радрыгес|Радрыгес]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Хуан Кінтэра|Кінтэра]] {{гол|70}}
| галы2= [[Жэрвінью]] {{гол|73}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186468/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[19 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 19:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна дас Дунас]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Natal.png|18px]]  [[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]]
| гледачоў=39,485
| арбітр= {{Сцяг|Сальвадор}} [[Хаэль Агілар]]
| каманда1={{Футбол|JPN||R}} 
| каманда2={{Футбол|GRE}}
| лік=0:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186454/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[24 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пантанал]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão Cuiabá.PNG|18px]]  [[Куяба]]
| гледачоў=40,340
| арбітр= {{Сцяг|Партугалія}} [[Педру Праэнса]]
| каманда1={{Футбол|JPN||R}} 
| каманда2={{Футбол|COL}} 
| лік=1:4 &lt;small&gt;(1:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Сіндзі Акадзакі|Акадзакі]] {{гол|45+1}}
| галы2= [[Хуан Куадрада|Куадрада]] {{гол|17|п}}&lt;br&gt;[[Джэксан Марцінес|Марцінес]] {{гол|55}} {{гол|82}}&lt;br&gt;[[Хамес Радрыгес|Радрыгес]] {{гол|90}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186457/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[24 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Кастэлан, стадыён|Кастэлан]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Fortaleza.svg|18px]]  [[Фарталеза]]
| гледачоў=59,095
| арбітр= {{Сцяг|Эквадор}} [[Карлас Вера]]
| каманда1={{Футбол|GRE||R}}
| каманда2={{Футбол|CIV}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Андрэас Самарыс|Самарыс]] {{гол|42}}&lt;br&gt;[[Ёргас Самарас|Самарас]] {{гол|90+3|п}}
| галы2= [[Вілфрэд Бані|Бані]] {{гол|74}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186454/report.html Справаздача]
}}
}}

==== Група D ====
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Група D}}

{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|{{Футбол|CRC}}|2|1|0|4|1|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|2|{{Футбол|URU}}|2|0|1|4|4|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|3|{{Футбол|ITA}}|1|0|2|2|3|колер=#ffcccc}}
{{ФТкаманда|4|{{Сцяг Англіі}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]|0|1|2|2|4|колер=#ffcccc}}
{{ФТканец}}

{{Hider
|title = '''Матчы Групы D'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[14 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Кастэлан, стадыён|Кастэлан]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Fortaleza.svg|18px]]  [[Фарталеза]]
| гледачоў=58,679
| арбітр= {{Сцяг|Германія}} [[Фелікс Брых]]
| каманда1={{Футбол|URU||R}}
| каманда2={{Футбол|CRC}}
| лік=1:3 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Эдынсан Кавані|Кавані]] {{гол|24|пен}}
| галы2= [[Хаэль Кэмбэл|Кэмбэл]] {{гол|54}}&lt;br /&gt;[[Оскар Дуартэ|Дуартэ]] {{гол|57}}&lt;br /&gt;[[Маркас Урэнья|Урэнья]] {{гол|84}} 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186489/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[14 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 18:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Амазонія, стадыён|Амазонія]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Manaus.png|18px]]  [[Манаус]]
| гледачоў=39,800
| арбітр= {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Б'ёрн Койперс]]
| каманда1=[[Зборная Англіі па футболе|Англія]] {{Сцяг Англіі}}
| каманда2={{Футбол|ITA}}
| лік=1:2 &lt;small&gt;(1:1)&lt;/small&gt;
|протокол=[http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186513/report.html Отчёт]
| галы1= [[Дэніел Старыдж|Старыдж]] {{гол|37}}
| галы2=[[Клаўдзіа Маркізіа|Маркізіа]] {{гол|35}}&lt;br /&gt;[[Марыа Балатэлі|Балатэлі]] {{гол|50}} 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186513/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[19 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Карынтыянс]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade de São Paulo.svg|18px]]  [[Сан-Паўлу]]
| гледачоў=62,575
| арбітр= {{Сцяг|Іспанія}} [[Карлас Веласка Карбальё]]
| каманда1={{Футбол|URU||R}}
| каманда2={{Сцяг Англіі}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]
| лік=2:1 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Луіс Суарэс|Суарэс]] {{гол|39}} {{гол|85}}
| галы2= [[Уэйн Руні|Руні]] {{гол|75}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186486/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[20 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пернамбуку]],&lt;br/&gt;[[Файл:Coat of arms of Recife.svg|18px]]  [[Рэсіфі]]
| гледачоў=40,285
| арбітр= {{Сцяг|Чылі}} [[Энрыке Осэс]]
| каманда1={{Футбол|ITA||R}} 
| каманда2={{Футбол|CRC}}
| лік=0:1 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Браян Руіс|Руіс]] {{гол|44}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186500/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[24 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна дас Дунас]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Natal.png|18px]]  [[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]]
| гледачоў=39,706
| арбітр= {{Сцяг|Мексіка}} [[Марка Радрыгес]]
| каманда1={{Футбол|ITA||R}} 
| каманда2={{Футбол|URU}} 
| лік=0:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Дыега Гадын|Гадын]] {{гол|81}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186465/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[24 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Мінэйран]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Belo Horizonte.svg|18px]]  [[Белу-Арызонты]]
| гледачоў=57,823
| арбітр= {{Сцяг|Алжыр}} [[Джамель Аймудзі]]
| каманда1={{Футбол|CRC||R}}
| каманда2={{Сцяг Англіі}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]
| лік=0:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186484/report.html Справаздача]
}}
}}

==== Група Е ====
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Група Е}}

{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|{{Футбол|FRA}}|2|1|0|8|2|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|2|{{Футбол|SUI}}|2|0|1|7|6|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|3|{{Футбол|ECU}}|1|1|1|3|3|колер=#ffcccc}}
{{ФТкаманда|4|{{Футбол|HON}}|0|0|3|1|8|колер=#ffcccc}}
{{ФТканец}}

{{Hider
|title = '''Матчы Групы Е'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[15 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Нацыянальны стадыён]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|18px]]  [[Бразілія (горад)|Бразіліа]]
| гледачоў=68,351
| арбітр= {{Сцяг|Узбекістан}} [[Раўшан Ірматаў]]
| каманда1={{Футбол|SUI||R}}
| каманда2={{Футбол|ECU}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Адмір Мехмедзі|Мехмедзі]] {{гол|48}}&lt;br&gt;[[Харыс Сеферавіч|Сеферавіч]] {{гол|90+3}}
| галы2= [[Энер Валенсія|Э.Валенсія]] {{гол|22}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186494/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[15 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Бейра-Рыа, стадыён|Бейра-Рыа]],&lt;br/&gt;[[Файл:Porto Alegre (RS) - Brasao.png|18px]]  [[Порту-Алегры]]
| гледачоў=43,012
| арбітр= {{Сцяг|Бразілія}} [[Сандра Рычы]]
| каманда1={{Футбол|FRA||R}}
| каманда2={{Футбол|HON}}
| лік=3:0 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt; 
| галы1= [[Карым Бензема|Бензема]] {{гол|45|пен}}, {{гол|72}}&lt;br&gt;[[Наэль Вальядарэс|Вальядарэс]] {{Аўтагол|48}} 
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186496/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[20 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Фонтэ-Нова]],&lt;br/&gt;[[Салвадор|Сальвадор]]
| гледачоў=51,003
| арбітр= {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Б'ёрн Койперс]]
| каманда1={{Футбол|SUI||R}}
| каманда2={{Футбол|FRA}}
| лік=2:5 &lt;small&gt;(0:3)&lt;/small&gt; 
| галы1= [[Блярым Джэмаілі|Джэмаілі]] {{гол|81}}&lt;br&gt;[[Граніт Джака|Джака]] {{гол|87}}
| галы2= [[Аліўе Жыру|Жыру]] {{гол|17}}&lt;br&gt;[[Блез Мацюідзі|Мацюідзі]] {{гол|18}}&lt;br&gt;[[Мацьё Вальбуэна|Вальбуэна]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Карым Бензема|Бензема]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Муса Сісако|Сісако]] {{гол|73}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186514/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[20 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 19:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Байшада]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Armas do Município de Curitiba.png|18px]]  [[Курытыба|Курыціба]]
| гледачоў=39,224
| арбітр= {{Сцяг|Аўстралія}} [[Бэнджамін Уільямс]]
| каманда1={{Футбол|HON||R}} 
| каманда2={{Футбол|ECU}}
| лік= 1:2 &lt;small&gt;(1:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Карла Костлі|Костлі]] {{гол|31}}
| галы2= [[Энер Валенсія|Э. Валенсія]] {{гол|34}} {{гол|65}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186463/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[25 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Амазонія, стадыён|Амазонія]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Manaus.png|18px]]  [[Манаус]]
| гледачоў=
| арбітр= {{Сцяг|Аргенціна}} [[Нестар Пітана]]
| каманда1={{Футбол|HON||R}} 
| каманда2={{Футбол|SUI}} 
| лік=0:3 &lt;small&gt;(0:3)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Джэрдан Шакіры|Шакіры]] {{гол|6}} {{гол|31}} {{гол|71}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186482/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[25 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Маракана]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg|18px]]  [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
| гледачоў=
| арбітр= {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} [[Нумандзіез Дуэ]]
| каманда1={{Футбол|ECU||R}}
| каманда2={{Футбол|FRA}}
| лік=0:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186515/index.html Справаздача]
}}
}}

==== Група F ====
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Група F}}

{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|{{Футбол|ARG}}|3|0|0|6|3|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|2|{{Футбол|NGA}}|1|1|1|3|3|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|3|{{Футбол|BIH}}|1|0|2|4|4|колер=#ffcccc}}
{{ФТкаманда|4|{{Футбол|IRN}}|0|1|2|1|4|колер=#ffcccc}}
{{ФТканец}}

{{Hider
|title = '''Матчы Групы F'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[15 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 19:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Маракана]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg|18px]]  [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
| гледачоў=74,738
| арбітр= {{Сцяг|Сальвадор}} [[Хоэль Агілар]]
| каманда1={{Футбол|ARG||R}}
| каманда2={{Футбол|BIH}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Сеад Калашынац|Калашынац]] {{Аўтагол|11}}&lt;br/&gt; [[Ліянель Месі|Месі]] {{гол|65}}
| галы2= [[Ведад Ібішавіч|Ібішавіч]] {{гол|29}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186477/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[16 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Байшада]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Armas do Município de Curitiba.png|18px]]  [[Курытыба|Курыціба]]
| гледачоў=38,533
| арбітр= {{Сцяг|Эквадор}} [[Карлас Вера]]
| каманда1={{Футбол|IRN||R}}
| каманда2={{Футбол|NGA}}
| лік=0:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt; 
| галы1= 
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186505/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[21 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Мінэйран]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Belo Horizonte.svg|18px]]  [[Белу-Арызонты]]
| гледачоў=57,698
| арбітр= {{Сцяг|Сербія}} [[Міларад Мажыч]]
| каманда1={{Футбол|ARG||R}}
| каманда2={{Футбол|IRN}}
| лік=1:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Ліянель Месі|Месі]] {{гол|90+1}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[21 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 18:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пантанал]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão Cuiabá.PNG|18px]]  [[Куяба]]
| гледачоў=40,499
| арбітр= {{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Пітэр О'Ліры]]
| каманда1={{Футбол|NGA||R}} 
| каманда2={{Футбол|BIH}}
| лік=1:0 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Пітэр Адэмвінгі|Адэмвінгі]] {{гол|29}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186511/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[25 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Бейра-Рыа, стадыён|Бейра-Рыа]],&lt;br/&gt;[[Файл:Porto Alegre (RS) - Brasao.png|18px]]  [[Порту-Алегры]]
| гледачоў=43,285
| арбітр= {{Сцяг|Італія}} [[Нікола Рызолі]]
| каманда1={{Футбол|NGA||R}} 
| каманда2={{Футбол|ARG}} 
| лік=2:3 &lt;small&gt;(1:2)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Ахмед Муса|Муса]] {{гол|4}} {{гол|47}}
| галы2= [[Ліянель Месі|Месі]] {{гол|3}} {{гол|45+1}}&lt;br/&gt;[[Маркас Роха|Роха]] {{гол|50}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186458/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[25 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Фонтэ-Нова]],&lt;br/&gt;[[Салвадор|Сальвадор]]
| гледачоў=48,011
| арбітр= {{Сцяг|Іспанія}} [[Карлас Веласка Карбальё]]
| каманда1={{Футбол|BIH||R}}
| каманда2={{Футбол|IRN}}
| лік=3:1 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Эдзін Джэка|Джэка]] {{гол|23}}&lt;br/&gt;[[Міралем П’яніч|П'яніч]] {{гол|59}}&lt;br/&gt;[[Аўдыя Уршаевіч|Уршаевіч]] {{гол|83}}
| галы2= [[Рэза Гучанеджад|Гучанеджад]] {{гол|82}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186464/report.html Справаздача]
}}
}}

==== Група G ====
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Група G}}

{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|{{Футбол|GER}}|2|1|0|7|2|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|2|{{Футбол|USA}}|1|1|1|4|4|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|3|{{Футбол|POR}}|1|1|1|4|7|колер=#ffcccc}}
{{ФТкаманда|4|{{Футбол|GHA}}|0|1|2|4|6|колер=#ffcccc}}
{{ФТканец}}

{{Hider
|title = '''Матчы Групы G'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[16 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Фонтэ-Нова]],&lt;br/&gt;[[Салвадор|Сальвадор]]
| гледачоў=51,081
| арбітр= {{Сцяг|Сербія}} [[Міларад Мажыч]]
| каманда1={{Футбол|GER||R}}
| каманда2={{Футбол|POR}}
| лік=4:0 &lt;small&gt;(3:0)&lt;/small&gt;
| галы1=[[Томас Мюлер|Мюлер]] {{гол|11|п}} {{гол|45+1}} {{гол|78}} &lt;br&gt;[[Матс Хумельс|Хумельс]] {{гол|32}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186475/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[16 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 19:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна дас Дунас]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Natal.png|18px]]  [[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]]
| гледачоў=39,760
| арбітр= {{Сцяг|Швецыя}} [[Юнас Эрыксан]]
| каманда1={{Футбол|GHA||R}}
| каманда2={{Футбол|USA}}
| лік=1:2 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt; 
| галы1= [[Андрэ Аю|А. Аю]] {{гол|82}}
| галы2=  [[Клінт Дэмпсі|Дэмпсі]] {{гол|1}}&lt;br&gt;[[Джон Энтані Брукс|Брукс]] {{гол|86}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186512/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[21 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Кастэлан, стадыён|Кастэлан]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Fortaleza.svg|18px]]  [[Фарталеза]]
| гледачоў=59,621
| арбітр= {{Сцяг|Бразілія}} [[Сандра Рычы]]
| каманда1={{Футбол|GER||R}}
| каманда2={{Футбол|GHA}}
| лік=2:2 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Марыа Гётцэ|Гётцэ]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Міраслаў Клозэ|Клозэ]]  {{гол|71}}
| галы2= [[Андрэ Аю|А. Аю]] {{гол|54}}&lt;br&gt;[[Асамоа Г'ян|Г'ян]] {{гол|63}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186493/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[22 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 18:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Амазонія, стадыён|Амазонія]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Manaus.png|18px]]  [[Манаус]]
| гледачоў=40,123
| арбітр= {{Сцяг|Аргенціна}} [[Нестар Пітана]]
| каманда1={{Футбол|USA||R}} 
| каманда2={{Футбол|POR}}
| лік=2:2 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Джэрмейн Джонс|Джонс]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Клінт Дэмпсі|Дэмпсі]] {{гол|81}}
| галы2= [[Нані]] {{гол|5}}&lt;br&gt;[[Сілвештры Варэла|Варэла]] {{гол|90+5}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186483/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[26 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пернамбуку]],&lt;br/&gt;[[Файл:Coat of arms of Recife.svg|18px]]  [[Рэсіфі]]
| гледачоў=41,876
| арбітр= {{Сцяг|Узбекістан}} [[Раўшан Ірматаў]]
| каманда1={{Футбол|USA||R}} 
| каманда2={{Футбол|GER}} 
| лік=0:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Томас Мюлер|Мюлер]] {{гол|55}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186469/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[26 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Нацыянальны стадыён]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|18px]]  [[Бразілія (горад)|Бразіліа]]
| гледачоў=67,540
| арбітр= {{Сцяг|Бахрэйн}} [[Наваф Шукрала]]
| каманда1={{Футбол|POR||R}}
| каманда2={{Футбол|GHA}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Джон Бае|Бае]] {{Аўтагол|31}}&lt;br/&gt;[[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{гол|80}}
| галы2= [[Асамоа Г'ян|Г'ян]] {{гол|57}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186476/report.html Справаздача]
}}
}}

==== Група Н ====
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Група Н}}

{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|{{Футбол|BEL}}|3|0|0|4|1|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|2|{{Футбол|ALG}}|1|1|1|6|5|колер=#ccffcc}}
{{ФТкаманда|3|{{Футбол|RUS}}|0|2|1|2|3|колер=#ffcccc}}
{{ФТкаманда|4|{{Футбол|KOR}}|0|1|2|3|6|колер=#ffcccc}}
{{ФТканец}}

{{Hider
|title = '''Матчы Групы Н'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[17 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Мінэйран]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Belo Horizonte.svg|18px]]  [[Белу-Арызонты]]
| гледачоў=56,800
| арбітр= {{Сцяг|Мексіка}} [[Марка Радрыгес]]
| каманда1={{Футбол|BEL||R}}
| каманда2={{Футбол|ALG}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Маруан Фелайні|Фелайні]] {{гол|70}}&lt;br&gt;[[Дрыс Мертэнс|Мертэнс]] {{гол|80}}
| галы2= [[Сафіян Фегулі|Фегулі]] {{гол|25|пен}} 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186479/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[17 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 18:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пантанал]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão Cuiabá.PNG|18px]]  [[Куяба]]
| гледачоў=37,603
| арбітр= {{Сцяг|Аргенціна}} [[Нестар Пітана]]
| каманда1={{Футбол|RUS||R}}
| каманда2={{Футбол|KOR}}
| лік=1:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1=[[Аляксандр Кержакоў|Кержакоў]] {{гол|74}}
| галы2=[[Лі Гын Хо]] {{гол|68}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186499/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[22 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Маракана]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg|18px]]  [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
| гледачоў=
| арбітр= {{Сцяг|Германія}} [[Фелькс Брых]]
| каманда1={{Футбол|BEL||R}}
| каманда2={{Футбол|RUS}}
| лік=1:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Дывак Арыгі|Арыгі]] {{гол|88}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186481/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[22 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Бейра-Рыа, стадыён|Бейра-Рыа]],&lt;br/&gt;[[Файл:Porto Alegre (RS) - Brasao.png|18px]]  [[Порту-Алегры]]
| гледачоў=42,732
| арбітр= {{Сцяг|Калумбія}} [[Вільмар Рольдан]]
| каманда1={{Футбол|KOR||R}} 
| каманда2={{Футбол|ALG}}
| лік=2:4 &lt;small&gt;(0:3)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Сон Хын Мін]] {{гол|50}}&lt;br /&gt;[[Ку Джа Чхоль]] {{гол|72}}
| галы2= [[Іслам Слімані|Слімані]] {{гол|26}}&lt;br&gt;[[Рафік Халіш|Халіш]] {{гол|28}}&lt;br&gt;[[Абдэльмумен Джабу|Джабу]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Ясін Брахімі|Брахімі]] {{гол|62}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186495/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[26 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Карынтыянс]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade de São Paulo.svg|18px]]  [[Сан-Паўлу]]
| гледачоў=61,397
| арбітр= {{Сцяг|Аўстралія}} [[Бэнджамін Уільямс]]
| каманда1={{Футбол|KOR||R}} 
| каманда2={{Футбол|BEL}} 
| лік=0:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Ян Вертонген|Вертонген]] {{гол|77}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186480/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[26 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Байшада]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Armas do Município de Curitiba.png|18px]]  [[Курытыба|Курыціба]]
| гледачоў=39,311
| арбітр= {{Сцяг|Турцыя}} [[Джунэйт Чакыр]]
| каманда1={{Футбол|ALG||R}}
| каманда2={{Футбол|RUS}}
| лік=1:1 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Іслам Слімані|Слімані]] {{гол|60}}
| галы2= [[Аляксандр Какорын|Какорын]] {{гол|6}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186506/report.html Справаздача]
}}
}}

=== Плэй-оф ===
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014. Плэй-оф}}
{{Турнір16+
&lt;!--Дата-Месца/Каманда 1/Лік 1/Каманда 2/Лік 2 --&gt;
| 28 чэрвеня - [[Мінэйран|Белу-Арызонты]] | '''{{Футбол|BRA}}''' | '''1&lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;''' | {{Футбол|CHI}} | 1&lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
| 28 чэрвеня - [[Маракана|Рыа-дэ-Жанэйра]] | '''{{Футбол|COL}}''' | '''2''' | {{Футбол|URU}} | 0
| 30 чэрвеня - [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Бразіліа]] | '''{{Футбол|FRA}}''' | '''2''' | {{Футбол|NGA}} | 0
| 30 чэрвеня - [[Бейра-Рыа, стадыён|Порту-Алегры]] | '''{{Футбол|GER}}''' | '''2''' | {{Футбол|ALG}} | 1
| 29 чэрвеня - [[Кастэлан, стадыён|Фарталеза]] | '''{{Футбол|NED}}''' | '''2''' | {{Футбол|MEX}} | 1
| 29 чэрвеня - [[Арэна Пернамбуку|Рэсіфі]] | '''{{Футбол|CRC}}''' | '''1&lt;small&gt;(5)&lt;/small&gt;''' | {{Футбол|GRE}} | 1&lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
| 1 ліпеня - [[Арэна Карынтыянс|Сан-Паўлу]] | '''{{Футбол|ARG}}''' | '''1''' | {{Футбол|SUI}} | 0
| 1 ліпеня - [[Фонтэ-Нова|Сальвадор]] | '''{{Футбол|BEL}}''' | '''2''' | {{Футбол|USA}} | 1
| 4 ліпеня - [[Кастэлан, стадыён|Фарталеза]] | '''{{Футбол|BRA}}''' | '''2''' | {{Футбол|COL}} | 1
| 4 ліпеня - [[Маракана|Рыа-дэ-Жанэйра]] | {{Футбол|FRA}} | 0 | '''{{Футбол|GER}}''' | '''1'''
| 5 ліпеня - [[Фонтэ-Нова|Сальвадор]] | '''{{Футбол|NED}}''' | '''0&lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;''' | {{Футбол|CRC}} | 0&lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
| 5 ліпеня - [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Бразіліа]] | '''{{Футбол|ARG}}''' | '''1''' | {{Футбол|BEL}} | 0
| 8 ліпеня - [[Мінэйран|Белу-Арызонты]] | {{Футбол|BRA}} | 1 | '''{{Футбол|GER}}''' | '''7'''
| 9 ліпеня - [[Арэна Карынтыянс|Сан-Паўлу]] | {{Футбол|NED}} | 0&lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt; | '''{{Футбол|ARG}}''' | '''0&lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;'''
| 13 ліпеня - [[Маракана|Рыа-дэ-Жанэйра]] | '''{{Футбол|GER}}''' | '''1''' | {{Футбол|ARG}} | 0
| 12 ліпеня - [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Бразіліа]] | {{Футбол|BRA}} | 0 | '''{{Футбол|NED}}''' | '''3'''}}

==== 1/8 фінала ====
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[28 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Мінэйран]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Belo Horizonte.svg|18px]]  [[Белу-Арызонты]]
| гледачоў=57,714
| арбітр= {{Сцяг|Англія}} [[Говард Уэб]]
| каманда1={{Футбол|BRA||R}}
| каманда2={{Футбол|CHI}}
| лік=1:1 &lt;small&gt;(1:1)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(3:2)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Давід Луіс|Луіс]] {{Гол|18}}&lt;br/&gt;[[Давід Луіс]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Віліян Боржыс да Сілва|Віліян]] [[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Марселу Віейра|Марселу]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Халк (футбаліст)|Халк]] [[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Неймар]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]
| галы2= [[Алексіс Санчэс|Санчэс]] {{Гол|32}}&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]] [[Маўрысіа Пінілья]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]] [[Алексіс Санчэс]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Чарлес Арангіс]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Марсела Дыяс Рохас|Марсела Дыяс]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]] [[Гансала Хара]]
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186487/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[28 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Маракана]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg|18px]]  [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
| гледачоў= 73,804
| арбітр= {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Б'ёрн Койперс]]
| каманда1={{Футбол|COL||R}}
| каманда2={{Футбол|URU}}
| лік=2:0 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Хамес Радрыгес|Радрыгес]] {{Гол|28}} {{Гол|50}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186491/report.html Справаздача]
| серыя пенальці=
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[29 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Кастэлан, стадыён|Кастэлан]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Fortaleza.svg|18px]]  [[Фарталеза]]
| гледачоў= 58,817
| арбітр= {{Сцяг|Партугалія}} [[Педру Праэнса]]
| каманда1={{Футбол|NED||R}}
| каманда2={{Футбол|MEX}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Уэслі Снейдэр|Снейдэр]] {{Гол|88}}&lt;br/&gt;[[Клас-Ян Хюнтэлар|Хюнтэлар]] {{Гол|90+4|пенальці}}
| галы2= [[Джавані Дос Сантас|Дос Сантас]] {{Гол|48}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186508/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[29 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Пернамбуку]],&lt;br/&gt;[[Файл:Coat of arms of Recife.svg|18px]]  [[Рэсіфі]]
| гледачоў= 41,242
| арбітр= {{Сцяг|Аўстралія}} [[Бэнджамін Уільямс]]
| каманда1={{Футбол|CRC||R}}
| каманда2={{Футбол|GRE}}
| лік=1:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(5:3)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Браян Руіс|Руіс]] {{Гол|52}}&lt;br/&gt;[[Сельса Борхес]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Браян Руіс]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Джанкарла Гансалес]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Хаэль Кэмбэл]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Мікаэль Уманья]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]
| галы2= [[Сакратыс Папастатопулас|Папастатопулас]] {{Гол|90+1}}&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Канстанцінас Мітраглу]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Лазарас Хрыстадулопулас]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Хасэ Алебас]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]] [[Тэафаніс Гекас]]
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186459/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[30 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Нацыянальны стадыён]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|18px]]  [[Бразілія (горад)|Бразіліа]]
| гледачоў= 67,882
| арбітр= {{Сцяг|ЗША}} [[Марк Гейгер]]
| каманда1={{Футбол|FRA||R}}
| каманда2={{Футбол|NGA}}
| лік=2:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Поль Пагба|Пагба]] {{Гол|79}}&lt;br/&gt;[[Джозэф Ёба|Ёба]] {{Аўтагол|90+1}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186462/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[30 чэрвеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Бейра-Рыа, стадыён|Бейра-Рыа]],&lt;br/&gt;[[Файл:Porto Alegre (RS) - Brasao.png|18px]]  [[Порту-Алегры]]
| гледачоў=43,063
| арбітр= {{Сцяг|Бразілія}} [[Сандро Рычы]]
| каманда1={{Футбол|GER||R}}
| каманда2={{Футбол|ALG}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(д.ч.)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Андрэ Шурле|Шурле]] {{Гол|92}}&lt;br/&gt;[[Месут Озіль|Озіль]] {{гол|120}}
| галы2= [[Абдэльмумен Джабу|Джабу]] {{Гол|120+1}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186460/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[1 ліпеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Карынтыянс]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade de São Paulo.svg|18px]]  [[Сан-Паўлу]]
| гледачоў=63,255
| арбітр= {{Сцяг|Швецыя}} [[Ёнас Эрыксан]]
| каманда1={{Футбол|ARG||R}}
| каманда2={{Футбол|SUI}}
| лік=1:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(д.ч.)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Анхель Дзі Марыя|Дзі Марыя]] {{Гол|118}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186503/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[1 ліпеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Фонтэ-Нова]],&lt;br/&gt;[[Салвадор|Сальвадор]]
| гледачоў=51,227
| арбітр= {{Сцяг|Алжыр}} [[Джамэль Аймудзі]]
| каманда1={{Футбол|BEL||R}}
| каманда2={{Футбол|USA}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(д.ч.)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|93}}&lt;br/&gt;[[Рамелу Лукаку|Лукаку]] {{гол|105}}
| галы2= [[Джуліян Грын|Грын]] {{Гол|107}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255951/match=300186497/report.html Справаздача]
}}

==== 1/4 фінала ====

{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[4 ліпеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Маракана]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg|18px]]  [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
| гледачоў=
| арбітр= {{Сцяг|Аргенціна}} [[Нэстар Пітана]]
| каманда1={{Футбол|FRA||R}}
| каманда2={{Футбол|GER}}
| лік=0:1 &lt;small&gt;(0:1)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Матс Хумельс|Хумельс]] {{Гол|13}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255953/match=300186485/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[4 ліпеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Кастэлан, стадыён|Кастэлан]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Fortaleza.svg|18px]]  [[Фарталеза]]
| гледачоў= 
| арбітр= {{Сцяг|Іспанія}} [[Карлас Веласка Карбальё]]
| каманда1={{Футбол|BRA||R}}
| каманда2={{Футбол|COL}}
| лік=2:1 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Тыягу Сілва|Сілва]] {{Гол|7}}&lt;br/&gt;[[Давід Луіс|Луіс]] {{Гол|69}}
| галы2= [[Хамес Радрыгес|Радрыгес]] {{Гол|80|пенальці}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255953/match=300186461/index.html Справаздача]
| серыя пенальці=
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[5 ліпеня]] [[2014]]
| час= 13:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Нацыянальны стадыён]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|18px]]  [[Бразілія (горад)|Бразіліа]]
| гледачоў= 
| арбітр= {{Сцяг|Італія}} [[Нікола Рыцолі]]
| каманда1={{Футбол|ARG||R}}
| каманда2={{Футбол|BEL}}
| лік=1:0 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Гансала Ігуаін|Ігуаін]] {{Гол|8}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255953/match=300186504/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[5 ліпеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Фонтэ-Нова]],&lt;br/&gt;[[Салвадор|Сальвадор]]
| гледачоў= 
| арбітр= {{Сцяг|Узбекістан}} [[Раўшан Ірматаў]]
| каманда1={{Футбол|NED||R}}
| каманда2={{Футбол|CRC}}
| лік=0:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= &lt;br/&gt;[[Робін ван Персі]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Ар’ен Робен]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Уэслі Снейдэр]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Дзірк Кёйт]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]
| галы2= &lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Сельса Борхес]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]] [[Браян Руіс]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Джанкарла Гансалес]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Крысціян Баланьяс]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]] [[Маркас Урэнья]]
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255953/match=300186488/index.html Справаздача]
}}

==== 1/2 фінала ====

{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[8 ліпеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Мінэйран]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão de Belo Horizonte.svg|18px]]  [[Белу-Арызонты]]
| гледачоў= 58,141
| арбітр= {{Сцяг|Мексіка}} [[Марко Радрыгес]]
| каманда1={{Футбол|BRA||R}}
| каманда2={{Футбол|GER}}
| лік=1:7 &lt;small&gt;(0:5)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Аскар дус Сантус|Аскар]] {{Гол|90}}
| галы2= [[Томас Мюлер|Мюлер]] {{Гол|11}}&lt;br/&gt;[[Міраслаў Клозэ|Клозэ]] {{Гол|23}}&lt;br/&gt;[[Тоні Кроас|Кроас]] {{Гол|24}} {{Гол|26}}&lt;br/&gt;[[Самі Хедзіра|Хедзіра]] {{Гол|29}}&lt;br/&gt;[[Андрэ Шурле|Шурле]] {{Гол|69}} {{Гол|79}}
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255955/match=300186474/report.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[9 ліпеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Арэна Карынтыянс]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade de São Paulo.svg|18px]]  [[Сан-Паўлу]]
| гледачоў= 63,267
| арбітр= {{Сцяг|Турцыя}} [[Джунейт Чакыр]]
| каманда1={{Футбол|NED||R}}
| каманда2={{Футбол|ARG}}
| лік=0:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(2:4)&lt;/small&gt;
| галы1= &lt;br/&gt;[[Рон Влар]] [[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Ар’ен Робен]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Уэслі Снейдэр]] [[Файл:Soccerball shade cross.svg|14px]]&lt;br/&gt;[[Дзірк Кёйт]] [[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]]
| галы2= &lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Ліянель Месі]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Эсек’ель Гарай]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Серхіа Агуэра]]&lt;br/&gt;[[Файл:Soccerball shad check.svg|14px]] [[Максі Радрыгес]]
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255955/match=300186490/report.html Справаздача]
}}

==== Матч за бронзу ====

{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[12 ліпеня]] [[2014]]
| час= 17:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Нацыянальны стадыён (Бразілія)|Нацыянальны стадыён]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|18px]]  [[Бразілія (горад)|Бразіліа]]
| гледачоў= 68 034
| арбітр= {{Сцяг|Алжыр}} [[Джамэль Аймудзі]]
| каманда1={{Футбол|BRA||R}}
| каманда2={{Футбол|NED}}
| лік=0:3 &lt;small&gt;(0:2)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Робін ван Персі|ван Персі]] {{Гол|3|пенальці}}&lt;br/&gt;[[Дэйлі Блінд|Блінд]] {{Гол|17}}&lt;br/&gt;[[Джарджынья Вейналдум|Вейналдум]] {{Гол|90+1}}&lt;br/&gt;
| справаздача= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255957/match=300186502/report.html Справаздача]
}}

==== Фінал ====
{{main|Фінал чэмпіянату свету па футболе 2014}}

{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=[[13 ліпеня]] [[2014]]
| час= 16:00 &lt;small&gt;[[UTC-3]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Маракана]],&lt;br/&gt;[[Файл:Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg|18px]]  [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
| гледачоў= 74738
| арбітр= {{Сцяг|Італія}} [[Нікола Рыцолі]]
| каманда1={{Футбол|GER||R}}
| каманда2={{Футбол|ARG}}
| лік=1:0 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(д.ч.)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Марыа Гётцэ|Гётцэ]] {{Гол|113}}
| галы2= 
| справаздача= 
}}

== Статыстыка ==
{{main|Статыстыка чэмпіянату свету па футболе 2014}}

=== Бамбардзіры ===
;6 галоў
{|
|-
|
* {{Сцяг Калумбіі|20px}} [[Хамес Радрыгес]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
|}

;5 галоў
{|
|-
|
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[Томас Мюлер]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
|}

;4 галы
{|
|-
|
* {{Сцяг Аргенціны|20px}} [[Ліянель Месі]]
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Неймар]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Робін ван Персі]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
|}

;3 галы
{|
|-
|
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[Андрэ Шурле]]
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Ар’ен Робен]]
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[Карым Бензема]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Эквадора|20px}} [[Энер Валенсія]]
* {{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[Джэрдан Шакіры]]
|}

;2 галы
{|
|-
|
* {{Сцяг Алжыра|20px}} [[Абдэльмумен Джабу]]
* {{Сцяг Алжыра|20px}} [[Іслам Слімані]]
* {{Сцяг Аўстраліі|20px}} [[Цім Кэхіл]]
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Давід Луіс]]
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Аскар дус Сантус|Аскар]]
* {{Сцяг Ганы|20px}} [[Андрэ Аю]]
* {{Сцяг Ганы|20px}} [[Асамоа Г'ян]]
|
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[Матс Хумельс]]
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[Міраслаў Клозэ]]
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[Тоні Кроас]]
* {{Сцяг ЗША|20px}} [[Клінт Дэмпсі]]
* {{Сцяг Калумбіі|20px}} [[Джэксан Марцінес]]
* {{Сцяг Коста-Рыкі|20px}} [[Браян Руіс]]
* {{Сцяг Кот-д'Івуара|20px}} [[Вілфрэд Бані]]
|
* {{Сцяг Кот-д'Івуара|20px}} [[Жэрвінью]]
* {{Сцяг Нігерыі|20px}} [[Ахмед Муса]]
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Мемфіс Дэпай]]
* {{Сцяг Уругвая|20px}} [[Луіс Суарэс]]
* {{Сцяг Харватыі|20px}} [[Іван Перышыч]]
* {{Сцяг Харватыі|20px}} [[Марыа Манджукіч]]
* {{Сцяг Чылі|20px}} [[Алексіс Санчэс]]
|}

;1 гол
{|
|-
|
* {{Сцяг Алжыра|20px}} [[Рафік Халіш]]
* {{Сцяг Алжыра|20px}} [[Сафіян Фегулі]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Алжыра|20px}} [[Ясім Брахімі]]
* {{Сцяг Англіі|20px}} [[Дэніел Старыдж]]
* {{Сцяг Англіі|20px}} [[Уэйн Руні]]
* {{Сцяг Аргенціны|20px}} [[Анхель Дзі Марыя]]
* {{Сцяг Аргенціны|20px}} [[Гансала Ігуаін]]
* {{Сцяг Аргенціны|20px}} [[Маркас Роха]]
* {{Сцяг Аўстраліі|20px}} [[Міле Едынак]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[Дрыс Мертэнс]]
* {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[Дывак Арыгі]]
* {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[Кевін дэ Бройнэ]]
* {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[Маруан Фелайні]]
* {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[Рамелу Лукаку]]
* {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[Ян Вертонген]]
* {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[Аўдыя Уршаевіч]]
* {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[Ведад Ібішавіч]]
* {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[Міралем П’яніч]]
* {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[Эдзін Джэка]]
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Фернандынья]]
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Фрэдэрыку Шавіс Гедыс|Фрэд]]
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Тыягу Сілва]]
|
* {{Сцяг Гандураса|20px}} [[Карла Костлі]]
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[Марыа Гётцэ]]
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[Месут Озіль]]
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[Самі Хедзіра]]
* {{Сцяг Грэцыі|20px}} [[Андрэас Самарыс]]
* {{Сцяг Грэцыі|20px}} [[Ёргас Самарас]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Грэцыі|20px}} [[Сакратыс Папастатопулас]]
* {{Сцяг ЗША|20px}} [[Джон Брукс]]
* {{Сцяг ЗША|20px}} [[Джуліян Грын]]
* {{Сцяг ЗША|20px}} [[Джэрмейн Джонс]]
* {{Сцяг Ірана|20px}} [[Рэза Гучанеджад]]
* {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Давід Вілья]]
* {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Фернанда Торэс]]
* {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Хуан Мануэль Мата]]
* {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Хабі Алонса]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Італіі|20px}} [[Клаўдзіа Маркізіа]]
* {{Сцяг Італіі|20px}} [[Марыа Балатэлі]]
* {{Сцяг Калумбіі|20px}} [[Пабла Армера]]
* {{Сцяг Калумбіі|20px}} [[Тэафіла Гут’ерэс]]
* {{Сцяг Калумбіі|20px}} [[Хуан Кінтэра]]
* {{Сцяг Калумбіі|20px}} [[Хуан Куадрада]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Камеруна|20px}} [[Жаэль Маціп]]
|
* {{Сцяг Коста-Рыкі|20px}} [[Маркас Урэнья]]
* {{Сцяг Коста-Рыкі|20px}} [[Оскар Дуартэ]]
* {{Сцяг Коста-Рыкі|20px}} [[Хаэль Кэмбэл]]
* {{Сцяг Мексікі|20px}} [[Андрэс Гуардада]]
* {{Сцяг Мексікі|20px}} [[Арыбэ Перальта]]
* {{Сцяг Мексікі|20px}} [[Джавані Дос Сантас]]
* {{Сцяг Мексікі|20px}} [[Рафаэль Маркес]]
* {{Сцяг Мексікі|20px}} [[Хаўер Эрнандэс Балькасар|Хаўер Эрнандэс]]
* {{Сцяг Нігерыі|20px}} [[Пітэр Адэмвінгі]]
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Джарджынья Вейналдум]]
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Дэйлі Блінд]]
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Клас-Ян Хюнтэлар]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Лерой Фер]]
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Стэфан дэ Врэй]]
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[Уэслі Снейдэр]]
* {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[Крыштыяну Раналду]]
* {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[Нані]]
* {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[Сілвештры Варэла]]
* {{Сцяг Расіі|20px}} [[Аляксандр Какорын]]
* {{Сцяг Расіі|20px}} [[Аляксандр Кержакоў]]
* {{Сцяг Рэспублікі Карэі|20px}} [[Ку Джа Чхоль]]
* {{Сцяг Рэспублікі Карэі|20px}} [[Лі Гын Хо]]
|
* {{Сцяг Рэспублікі Карэі|20px}} [[Сон Хын Мін]]
* {{Сцяг Уругвая|20px}} [[Эдынсан Кавані]] {{Comment|(1)|1 гол з пенальці}}
* {{Сцяг Уругвая|20px}} [[Дыега Гадын]]
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[Аліўе Жыру]]
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[Блез Мацюідзі]]
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[Мацьё Вальбуэна]]
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[Муса Сісако]]
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[Поль Пагба]]
* {{Сцяг Харватыі|20px}} [[Івіца Оліч]]
* {{Сцяг Чылі|20px}} [[Жан Басежур]]
* {{Сцяг Чылі|20px}} [[Хорхэ Вальдывія]]
* {{Сцяг Чылі|20px}} [[Чарлес Арангіс]]
* {{Сцяг Чылі|20px}} [[Эдуарда Варгас]]
* {{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[Адмір Мехмедзі]]
* {{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[Блярым Джэмаілі]]
* {{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[Граніт Джака]]
* {{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[Харыс Сеферавіч]]
* {{Сцяг Японіі|20px}} [[Кэйсукэ Хонда]]
* {{Сцяг Японіі|20px}} [[Сіндзі Акадзакі]]
|}

;Аўтагалы

{|
|-
|
* {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[Сеад Калашынац]] &lt;small&gt;{{Comment|(ARG)|у матчы з Аргенцінай}}&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Марселу Віейра]] &lt;small&gt;{{Comment|(CRO)|у матчы з Харватыяй}}&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Ганы|20px}} [[Джон Бае]] &lt;small&gt;{{Comment|(POR)|у матчы з Партугаліяй}}&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Гандураса|20px}} [[Наэль Вальядарэс]] &lt;small&gt;{{Comment|(FRA)|у матчы з Францыяй}}&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Нігерыі|20px}} [[Джозэф Ёба]] &lt;small&gt;{{Comment|(FRA)|у матчы з Францыяй}}&lt;/small&gt;
|}

''Крыніца'':&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/worldcup/awards/golden-boot/index.html adidas Golden Boot] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141231163656/http://www.fifa.com/worldcup/awards/golden-boot/index.html |date=31 снежня 2014 }}&lt;/ref&gt;

=== Дыскваліфікацыі ===
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014, парушэнні}}

Найбольш вартая ўвагі дысцыплінарная справа ЧС-2014, дыскваліфікацыя нападаючага [[Зборная Уругвая па футболе|зборнай Уругвая]] [[Луіс Суарэс|Луіса Суарэса]], пазбаўленага права гуляць на працягу дзевяці міжнародных матчаў з забаронай удзельнічаць у звязанай з футболам дзейнасці (у тым ліку адкрыцці любога стадыёна) на працягу чатырох месяцаў, пасля нападу на італьянскага абаронцу [[Джорджа К’еліні]]. Суарэс таксама быў аштрафаваны на [[Швейцарскі франк|CHF]] 100,000.

=== Узнагароды ===
{{main|Чэмпіянат свету па футболе 2014, узнагароды}}

* [[Узнагароды Чэмпіяната свету па футболе#Залаты Мяч|Залаты Мяч]]
* [[Узнагароды Чэмпіяната свету па футболе#Залатая Буца|Залатая Буца]]
* [[Узнагароды Чэмпіяната свету па футболе#Залатая Пальчатка|Залатая Пальчатка]]
* [[Узнагароды Чэмпіяната свету па футболе#Лепшы малады гулец|Лепшы малады гулец]]
* [[Узнагароды Чэмпіяната свету па футболе#FIFA Fair Play Trophy|FIFA Fair Play Trophy]]

==Выніковае становішча каманд==

{|
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!bgcolor=silver|{{Comment|М|Месца каманды ў турніры}}
!width=180|Каманда
!width=20|{{Comment|Гр|Група}}
!width=20|{{Comment|М|Згуляна матчаў}}
!width=20|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=20|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=20|{{Comment|П|Паразы}}
!width=20|{{Comment|А|Ачкі}}
!width=20|{{Comment|ЗГ|Забіта галоў}}
!width=20|{{Comment|ПГ|Прапушчана галоў}}
!width=20|{{Comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных галоў}}
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Прызёры'''
|-bgcolor=#FFD700
|style=&quot;text-align:center;&quot;|1||{{Футбол|GER}}||G||7||6||1||0||19||18||4||+14
|-bgcolor=#C0C0C0
|style=&quot;text-align:center;&quot;|2||{{Футбол|ARG}}||F||7||5||1||1||16||8||4||+4
|-bgcolor=#EE9A49
|style=&quot;text-align:center;&quot;|3||{{Футбол|NED}}||B||7||5||2||0||17||17||12||+5
|-bgcolor=#E0EEEE
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Чацвёртае месца'''
|-bgcolor=#F0FFFF
|style=&quot;text-align:center;&quot;|4||{{Футбол|BRA}}||A||7||3||2||2||11||11||14||-3
|-bgcolor=#87CEFF
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Чвэрцьфіналісты'''
|-bgcolor=#B0E2FF
|style=&quot;text-align:center;&quot;|5||{{Футбол|COL}}||C||5||4||0||1||12||12||4||+8
|-bgcolor=#B0E2FF
|style=&quot;text-align:center;&quot;|6||{{Футбол|BEL}}||H||5||4||0||1||12||6||3||+3
|-bgcolor=#B0E2FF
|style=&quot;text-align:center;&quot;|7||{{Футбол|FRA}}||E||5||3||1||1||10||10||3||+7
|-bgcolor=#B0E2FF
|style=&quot;text-align:center;&quot;|8||{{Футбол|CRC}}||D||5||2||3||0||9||5||2||+3
|-bgcolor=#FFD39B
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1/8 фінала'''
|-bgcolor=#FFE7BA
|style=&quot;text-align:center;&quot;|9||{{Футбол|CHI}}||B||4||2||1||1||7||6||4||+2
|-bgcolor=#FFE7BA
|style=&quot;text-align:center;&quot;|10||{{Футбол|MEX}}||A||4||2||1||1||7||5||3||+2
|-bgcolor=#FFE7BA
|style=&quot;text-align:center;&quot;|11||{{Футбол|SUI}}||E||4||2||0||2||6||7||7||0
|-bgcolor=#FFE7BA
|style=&quot;text-align:center;&quot;|12||{{Футбол|URU}}||D||4||2||0||2||6||4||6||-2
|-bgcolor=#FFE7BA
|style=&quot;text-align:center;&quot;|13||{{Футбол|GRE}}||C||4||1||2||1||5||3||5||-2
|-bgcolor=#FFE7BA
|style=&quot;text-align:center;&quot;|14||{{Футбол|ALG}}||H||4||1||1||2||4||7||7||0
|-bgcolor=#FFE7BA
|style=&quot;text-align:center;&quot;|15||{{Футбол|USA}}||G||4||1||1||2||4||5||6||-1
|-bgcolor=#FFE7BA
|style=&quot;text-align:center;&quot;|16||{{Футбол|NGR}}||F||4||1||1||2||4||3||5||-2
|-bgcolor=#EEE9BF
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Групавы раўнд'''
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|17||{{Футбол|ECU}}||E||3||1||1||1||4||3||3||0
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|18||{{Футбол|POR}}||G||3||1||1||1||4||4||7||-3
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|19||{{Футбол|CRO}}||A||3||1||0||2||3||6||6||0
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|20||{{Футбол|BIH}}||F||3||1||0||2||3||4||4||0
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|21||{{Футбол|CIV}}||C||3||1||0||2||3||4||5||-1
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|22||{{Футбол|ITA}}||D||3||1||0||2||3||2||3||-1
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|23||{{Футбол|ESP}}||B||3||1||0||2||3||4||7||-3
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|24||{{Футбол|RUS}}||H||3||0||2||1||2||2||3||-1
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|25||{{Футбол|GHA}}||G||3||0||1||2||1||4||6||-2
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|26||{{Сцяг Англіі}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]||D||3||0||1||2||1||2||4||-2
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|27||{{Футбол|KOR}}||H||3||0||1||2||1||3||6||-3
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|28||{{Футбол|IRN}}||F||3||0||1||2||1||1||4||-3
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|29||{{Футбол|JPN}}||C||3||0||1||2||1||2||6||-4
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|30||{{Футбол|AUS}}||B||3||0||0||3||0||3||9||-6
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|31||{{Футбол|HON}}||E||3||0||0||3||0||1||8||-7
|-bgcolor=#FFFACD
|style=&quot;text-align:center;&quot;|32||{{Футбол|CMR}}||A||3||0||0||3||0||1||9||-8
|}

==Факты==

==У масавай культуры==
Тэма чэмпіянату была абыграная як галоўная сюжэтная лінія 16 эпізоду 25 сезону мультсерыялу «[[Сімпсаны]]», дзе галоўнага персанажа, [[Гамер Сімпсан|Гамера Сімпсана]], запрашаюць у [[Бразілія|Бразілію]] ў якасці суддзі футбольных гульняў. Згодна з вынікам эпізоду, пераможцам чэмпіянату становіцца [[Зборная Германіі па футболе|каманда Германіі]], якая выйграла фінальны матч супраць [[Зборная Бразіліі па футболе|каманды Бразіліі]] з лікам 2:0.

{{зноскі}}
== Спасылкі ==
* [http://www.fifa.com/worldcup/index.html Раздзел аб чэмпіянаце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131120042645/http://www.fifa.com/worldcup/index.html |date=20 лістапада 2013 }} на сайце [[ФІФА]] {{ref-en}}
* [http://www.cbf.com.br/2014/ Афіцыйны раздзел аб чэмпіянаце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100912190000/http://www.cbf.com.br/2014/ |date=12 верасня 2010 }} на сайце [[Бразільская канфедэрацыя футбола|БКФ]]
{{Commons|Category:FIFA World Cup 2014|выгляд=міні}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

{{Чэмпіянаты свету па футболе}}
{{Чэмпіянат свету па футболе 2014}}
{{Суддзі чэмпіянату свету па футболе 2014}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2014| ]]
[[Катэгорыя:2014 год у Бразіліі]]</text>
      <sha1>nxb2wfifoglbmdawhztjqj68icenjx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваяводствы Польшчы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202105</id>
    <revision>
      <id>5172226</id>
      <parentid>4382335</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DENAMAX</username>
        <id>36236</id>
      </contributor>
      <origin>5172226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7511" sha1="3hdigbctpdvxy3nnjqvjuarqkte6xv9" xml:space="preserve">[[Файл:Ваяводзтвы Польшчы.png|thumb|250px|Карта ваяводстваў]]
'''Ваяводства''' ({{lang-pl|województwo}}) — найбуйнейшая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Польшча|Польшчы]]. Галава ваяводства (то бок губернатар) — Маршал ваяводства. Ваявода — прадстаўнік Савета Міністраў у ваяводстве.

Ваяводскае самакіраванне вызначае палітыку рэгіёна, гэта значыць займаецца пытаннямі, якія не могуць быць вырашаныя на ўзроўні [[павет]]а. Гэта, перш за ўсё: раўнамернае развіццё эканомікі (гаспадаркі), выкарыстанне новаўвядзенняў рэгіянальных рынкаў, рацыянальная адукацыйная палітыка да ўзроўню ўніверсітэта, стварэнне прываблівых умоў для інвестараў (асабліва з уступленнем у [[Еўрапейскі саюз]]).

Галоўным паказчыкам дзейнасці ваяводства з’яўляецца эфектыўнасць кіравання, найлепшае выкарыстанне рэгіянальнага патэнцыялу. Новыя ваяводствы павінны быць як мага большымі (мінімум — некалькі мільёнаў жыхароў), валодаць вялікім эканамічным і арганізацыйным матэрыялам, а таксама навуковым патэнцыялам, асабліва ў пытаннях інавацый (вышэйшыя школы і навукова-прыкладныя інстытуты), мець культурны і творчы патэнцыял.

== Спіс ваяводстваў ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! Беларуская назва !! Польская назва !! Насельніцтва !! Плошча км² !! Шчыльнасць чал/км² !! Цэнтр ваяводства !! Аўтамабільны&lt;br /&gt; код !! class=&quot;unsortable&quot; | Сцяг ваяводства
|-
| [[Апольскае ваяводства|Апольскае]] || województwo opolskie || align=&quot;right&quot; | 1.034.656 || align=&quot;right&quot; | 9.412 || align=&quot;right&quot; | 110 ||  [[Аполе]] || O || [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|100px]]
|-
| [[Вармінска-Мазурскае ваяводства|Вармінска-Мазурскае]] || województwo warmińsko-mazurskie || align=&quot;right&quot; | 1.426.401 || align=&quot;right&quot; | 24.173 || align=&quot;right&quot; | 59 || [[Ольштын]] || N || [[Файл:POL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg|100px]]
|-
| [[Велікапольскае ваяводства|Велікапольскае]] || województwo wielkopolskie || align=&quot;right&quot; | 3.391.256 || align=&quot;right&quot; | 29.827 || align=&quot;right&quot; | 114 || [[Познань]] || P || [[Файл:POL województwo wielkopolskie flag.svg|100px]]
|-
| [[Заходнепаморскае ваяводства|Заходнепаморскае]] || województwo zachodniopomorskie || align=&quot;right&quot; | 1.692.355 || align=&quot;right&quot; | 22.892 || align=&quot;right&quot; | 74 || [[Шчэцін]] || Z || [[Файл:POL województwo zachodniopomorskie flag.svg|border|100px]]
|-
| [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскае]] || województwo kujawsko-pomorskie || align=&quot;right&quot; | 2.066.418 || align=&quot;right&quot; | 17.972 || align=&quot;right&quot; | 115 ||  [[Быдгашч]], [[Торунь]] || C || [[Файл:POL_województwo_kujawsko-pomorskie_flag.svg|border|100px]]
|-
| [[Лодзьскае ваяводства|Лодзьскае]] || województwo łódzkie || align=&quot;right&quot; | 2.551.633 || align=&quot;right&quot; | 18.219 || align=&quot;right&quot; | 140 ||  [[Лодзь]] || E || [[Файл:POL województwo łódzkie 1 flag.svg|100px]]
|-
| [[Люблінскае ваяводства|Любельскае]] || województwo lubelskie || align=&quot;right&quot; | 2.163.437 || align=&quot;right&quot; | 25.122 || align=&quot;right&quot; | 86 ||  [[Люблін]] || L || [[Файл:POL województwo lubelskie flag.svg|border|100px]]
|-
| [[Любушскае ваяводства|Любушскае]] || województwo lubuskie || align=&quot;right&quot; | 1.008.656 || align=&quot;right&quot; | 13.988 || align=&quot;right&quot; | 72 || [[Гожаў Велькапольскі]], [[Зялёна Гура]] || F || [[Файл:POL województwo lubuskie flag.svg|border|100px]]
|-
| [[Малапольскае ваяводства|Малапольскае]] || województwo małopolskie || align=&quot;right&quot; | 3.282.378 || align=&quot;right&quot; | 15.183 || align=&quot;right&quot; | 216 ||  [[Кракаў]] || K || [[Файл:POL województwo małopolskie flag.svg|border|100px]]
|-
| [[Мазавецкае ваяводства|Мазавецкае]] || województwo mazowieckie || align=&quot;right&quot; | 5.195.000 || align=&quot;right&quot; | 35.558 || align=&quot;right&quot; | 146 || [[Варшава]] || W || [[Файл:POL województwo mazowieckie flag.svg|100px]]
|-
| [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжнесілезскае]] || województwo dolnośląskie || align=&quot;right&quot; | 2.876.832 || align=&quot;right&quot; | 19.947 || align=&quot;right&quot; | 144 || [[Уроцлаў]] || D || [[Файл:POL województwo dolnośląskie flag 1.svg|100px]]
|-
| [[Падкарпацкае ваяводства|Падкарпацкае]] || województwo podkarpackie || align=&quot;right&quot; | 2.097.276 || align=&quot;right&quot; | 17.845 || align=&quot;right&quot; | 118 || [[Жэшаў]] || R || [[Файл:POL województwo podkarpackie flag.svg|border|100px]]
|-
| [[Падляскае ваяводства|Падляскае]] || województwo podlaskie || align=&quot;right&quot; | 1.191.925 || align=&quot;right&quot; | 20.187 || align=&quot;right&quot; | 59 || [[Беласток]] || B || [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|100px]]
|-
| [[Паморскае ваяводства|Паморскае]] || województwo pomorskie || align=&quot;right&quot; | 2.215.100 || align=&quot;right&quot; | 18.310 || align=&quot;right&quot; | 121 || [[Гданьск]] || G || [[Файл:POL województwo pomorskie flag.svg|100px]]
|-
| [[Свентакшыскае ваяводства|Свентакшыскае]] || województwo świętokrzyskie || align=&quot;right&quot; | 1.273.625 || align=&quot;right&quot; | 11.710 || align=&quot;right&quot; | 109 || [[Кельцы]] || T || [[Файл:POL województwo świętokrzyskie flag.svg|100px]]
|-
| [[Сілезскае ваяводства|Сілезскае]] || województwo śląskie || align=&quot;right&quot; | 4.648.961 || align=&quot;right&quot; | 12.334 || align=&quot;right&quot; | 377 || [[Катавіцы]] || S || [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|100px]]
|}

Даныя за 2008 год&lt;ref&gt;''Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2008 r.'' [http://www.stat.gov.pl/gus/45_908_PLK_HTML.htm online].&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Адміністрацыйны падзел Польшчы]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Voivodeships of Poland}}

{{Ваяводствы Польшчы}}

[[Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы| ]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Польшчы]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі]]</text>
      <sha1>3hdigbctpdvxy3nnjqvjuarqkte6xv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэзій-137</title>
    <ns>0</ns>
    <id>208466</id>
    <revision>
      <id>5172235</id>
      <parentid>5142803</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24135" sha1="6tmlxh7xf1v0kx99ddl8c1woa7uq9ec" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Нуклід
| колер_фона = #7F7
| колер_тэкста = 
| выява = Cs-137-decay.svg
| подпіс_выявы = '''Схема распаду цэзію-137'''
| альтэрнатыўная_назва = радыяцэзій
| масавы_лік = 137
| сімвал = Cs
| колькасць_нейтронаў = 82
| колькасць_пратонаў = 55
| атамная_маса = 136,9070895(5)&lt;ref name=&quot;AME2003&quot;&gt;{{Даведнік:AME2003}}&lt;/ref&gt;
| лішак_масы = −86&amp;nbsp;545,6(5)&lt;ref name=&quot;AME2003&quot;/&gt;
| удз_энэргія_сувязі = 8&amp;nbsp;388,956(3)&lt;ref name=&quot;AME2003&quot;/&gt;
| ізатопная_распаўсюджанасць =
| перыяд_паўраспаду = 30,1671(13)&lt;ref name=&quot;Nubase2003&quot;&gt;{{Даведнік:Nubase2003}}&lt;/ref&gt; гадоў
| прадукты_распаду = [[Барый-137|&lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Ba]]
| бацькоўскія_ізатопы = [[Ксенон-137|&lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Xe]] ([[Бэта-распад|β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;]])
| спін_цотнасць = 7/2&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;Nubase2003&quot;/&gt;
| канал_распаду1 = [[Бета-распад|β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;]]
| энэргія_распаду1 = 1,17563(17)&lt;ref name=&quot;AME2003&quot;/&gt;
| канал_распаду2 =
| энэргія_распаду2 =
| канал_распаду3 =
| энэргія_распаду3 =
| канал_распаду4 =
| энэргія_распаду4 =
}}
'''Цэзій-137''', вядомы таксама як '''радыяцэзій''' — [[Радыеактыўныя ізатопы|радыеактыўны нуклід]] [[Цэзій|цэзію]] з [[Зарадавы лік|атамным нумарам]] 55 і [[Масавы лік|масавым лікам]] 137.
Утвараецца пераважна пры [[Дзяленне ядра|дзяленні ядраў]] у [[Ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]] і ў [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]].

Цэзій-137 — адзін з галоўных кампанентаў радыеактыўнага забруджвання [[Біясфера|біясферы]]. Утрымліваецца ў радыеактыўных выпадзеннях, радыеактыўных адкідах, скідах заводаў, якія перапрацоўваюць адкіды атамных электрастанцый. Інтэнсіўна сарбуецца глебай і доннымі адкладаннямі; у вадзе знаходзіцца пераважна ў выглядзе іонаў. Утрымліваецца ў раслінах і арганізме жывёл і чалавека. Каэфіцыент назапашвання &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs найбольш высокі ў прэснаводных водарасцяў і арктычных наземных раслін, асабліва [[лішайнікі|лішайнікаў]]. У арганізме жывёл &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs назапашваецца галоўным чынам у цягліцах і печані. Найбольшы каэфіцыент назапашвання яго адзначаны ў [[паўночны алень|паўночных аленяў]] і паўночнаамерыканскіх вадаплаўных птушак. Назапашваецца ў грыбах, шэраг якіх ([[масляк]]і, [[махавікі]], [[свінуха]], [[гаркуха]], [[польскі грыб]]) лічацца «акумулятарамі» радыяцэзію&lt;ref&gt;{{cite web
 |author        = А. Г. Шишкин
 |datepublished = 2003
 |url           = http://asdemo.iatp.by/4ernobil_1.html
 |title         = Чернобыль
 |description   = Радиоэкологические исследования грибов и дикорастущих ягод
 |accessdate    = 2009-07-27
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/618QfXzte?url=http://asdemo.iatp.by/4ernobil_1.html
 |archivedate   = 22 жніўня 2011
 |url-status       = dead
}}&lt;/ref&gt;.

[[Радыеактыўны распад|Актыўнасць]] аднаго грама гэтага нукліду складае прыблізна 3,2 [[Бекерэль (адзінка вымярэння)|ТБк]].

== Утварэнне і распад ==
Цэзій-137 з’яўляецца дачэрнім прадуктам [[Бэта-распад|β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;-распаду]] нукліду [[Ксенон-137|&lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Xe]] (перыяд паўраспаду складае 3,818(13)&lt;ref name=&quot;Nubase2003&quot;/&gt; хвіліны):
: &lt;math&gt;\mathrm{{}^1{}^{37}_{54}Xe} \rightarrow \mathrm{{}^1{}^{37}_{55}Cs} + e^- + \bar{\nu}_e&lt;/math&gt;.

Цэзій-137 перажывае [[бэта-распад]] ([[перыяд паўраспаду]] 30,17 гадоў), у выніку якога ствараецца стабільны ізатоп барыю [[Барый-137|&lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Ba]]:
: &lt;math&gt;\mathrm{{}^1{}^{37}_{55}Cs}\rightarrow\mathrm{{}^1{}^{37}_{56}Ba}+ e^- + \bar{\nu}_e&lt;/math&gt;.

У 94,4&lt;ref&gt;[http://www.nucleide.org/DDEP_WG/Nuclides/Cs-137_tables.pdf INEEL &amp; KRI/R.G. Helmer and V.P. Chechev/Decay scheme of Caesium-137] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110815162441/http://www.nucleide.org/DDEP_WG/Nuclides/Cs-137_tables.pdf |date=15 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt; % выпадкаў распад адбываецца з прамежкавым утварэннем [[Ізамерыя атамных ядраў|ядзернага ізамеру]] барыя-137 [[Барый-137m|&lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Ba&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt;]] (яго перыяд паўраспаду складае 2,55 хвіліны), які ў сваю чаргу пераходзіць у асноўны стан з выпраменьваннем [[гама-квант]]а з энергіяй 661,7 кэВ (ці [[унутраная канверсія|канверсійнага электрона]] з энергіяй 661,7 кэВ, паменшанай на велічыню энергіі сувязі электрона). Сумарная энергія, якая выдзяляецца пры бэта-распадзе аднаго ядра цэзію-137, складае 1175,63 ± 0,17&lt;ref name=&quot;AME2003&quot;/&gt; кэВ.

== Цэзій-137 у навакольным асяроддзі ==
[[Выява:Čarnobyl radiacyja 1996-be.svg|thumb|right|300px|Карта радыяцыйнага забруджвання цэзіем-137 тэрыторый, якія мяжуюць з [[Чарнобыльская зона адчужэння|Чарнобыльскай зонай адчужэння]] (на 1996 г.)]]
Выкід цэзію-137 у навакольнае асяроддзе адбываецца асноўным чынам у выніку [[Ядзерныя выпрабаванні|ядзерных выпрабаванняў]] і [[Радыяцыйная аварыя|аварый на прадпрыемствах атамнай энергетыкі]].

=== Радыяцыйныя аварыі ===

* Пры [[Кыштымская аварыя|аварыі ў Паўднёвым Урале]] ў 1957 г. адбыўся цеплавы [[выбух]] сховішча [[Радыеактыўныя адкіды|радыеактыўных адкідаў]], у выніку якога ў атмасферу патрапілі радыенукліды з сумарнай актыўнасцю 74 [[Бекерэль (адзінка вымярэння)|ПБк]], у тым ліку 0,2 ПБк &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Василенко И. Я.|загаловак=Радиоактивный цезий-137|спасылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/03_99/CESIUM.PDF|выданне=Природа|год=1999|нумар=3|старонкі=70-76}}&lt;/ref&gt;.
* Пры [[Аварыя ў Уіндскейле|аварыі на рэактары ў Уіндскейле]] ў Вялікабрытаніі ў 1957 г. адбыўся выкід 12 ПБк радыенуклідаў, з іх 46 ТБк &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.
* Тэхналагічны скід радыеактыўных адкідаў прадпрыемства «[[Маяк, вытворчае аб'яднанне|Маяк]]» у Паўднёвым Урале ў р. [[Цеча]] ў 1950 г. склаў 102 ПБк, у тым ліку &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs 12,4 ПБк&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.
* Ветравы вынас радыенуклідаў з [[Пойма|поймы]] воз. [[Карачай, возера|Карачай]] у Паўднёвым Урале ў 1967 г. склаў 30 ТБк. На долю &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs прыйшлося 0,4 ТБк&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.
* У мэтах глыбіннага зандзіравання зямной кары паводле заказу міністэрства геалогіі [[Глобус-1|здзейснены]] падземны ядзерны выбух 19 верасня 1971 г. каля в. Галкіна ў Іванаўскай вобласці. На 18 хвіліне пасля выбуху ў метры ад свідравіны з зарадам утварыўся фантан з вады і бруду. У цяперашні час магутнасць выпраменьвання складае каля 3 тысяч мікрарэнтген у гадзіну, ізатопы цэзій-137 і [[стронцый-90]] працягваюць выходзіць на паверхню.
* У [[1986|1986 г.]] падчас аварыі на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі]] (ЧАЭС) з разбуранага [[Ядзерны рэактар|рэактара]] было выкінута 1850 ПБк радыенуклідаў, пры гэтым на долю радыеактыўнага цэзію прыйшлося 270 ПБк. Распаўсюджанне радыенуклідаў прыняла планетарныя маштабы. Ва Украіне, у Беларусі і Цэнтральным эканамічным раёне Расійскай Федэрацыі выпала больш паловы ад агульнай колькасці радыенуклідаў. Сярэднегадавая канцэнтрацыя цэзію-137 у прыземным слаі паветра на тэрыторыі СССР у 1986 годзе павысілася да ўзроўню 1963 года (у 1963 г. назіралася павышэнне канцэнтрацыі радыяцэзію ў выніку здзяйснення серыі атмасферных ядзерных выбухаў у 1961—1962 гг.)&lt;ref&gt;[http://heliometr-doklad.narod.ru/2-geofizika.html Геофизические аспекты катастрофы Чернобыльской АЭС]&lt;/ref&gt;
* У [[2011|2011 г.]] падчас [[Аварыя на АЭС Фукусіма I|аварыі на АЭС Фукусіма-1]] з разбуранага [[Ядзерны рэактар|рэактара]] была выкінута значная колькасць цэзію-137 ([[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|агенцтва па атамнай бяспецы]] лічыць, што выкід радыеактыўнага цэзію-137 з трох рэактараў склаў 770 ПБк, ацэнкі ТЕРСО (Такійскай электраэнергетычнай кампаніі) удвая ніжэй&lt;ref&gt;[http://www.atominfo.ru/news7/g0112.htm Выбросы РВ с АЭС Фукусима-1 были в два раза выше объявленных ТЕРСО — агентство]&lt;/ref&gt;). Распаўсюджанне адбываецца праз воды Ціхага акіяна.

=== Лакальныя заражэнні ===
Вядомыя выпадкі забруджвання навакольнага асяроддзя ў выніку нядбайнага захоўвання крыніц цэзію-137 для медычных і тэхналагічных мэт. Найбольш вядомым у гэтых адносінах з’яўляецца [[Радыелагічны інцыдэнт у Гаяніі|інцыдэнт у Гаяніі]], калі марадзёрамі з закінутага шпіталю была скрадзена дэталь з устаноўкі для радыетэрапіі, якая ўтрымлівала цэзій-137. На працягу больш чым двух тыдняў з парашкападобным цэзіем кантактавалі ўсё новыя людзі, і ніхто з іх не ведаў аб звязанай з ім небяспецы. Радыеактыўнае заражэнне зазналі прыблізна 250 чалавек, чацвёра з іх памерлі.

На тэрыторыі СССР [[Радыелагічны інцыдэнт у Краматорску|інцыдэнт з працяглым апраменьваннем жыхароў аднаго з дамоў]] цэзіем-137 адбыўся ў 1980-х гадах у [[Краматорск]]у.

== Біялагічнае дзеянне ==
Унутр жывых арганізмаў цэзій-137 у асноўным пранікае праз органы дыхання і стрававання. Добрай ахоўнай функцыяй валодае скура (праз непашкоджаную паверхню скуры трапляе толькі 0,007 % нанесенага прэпарату цэзію, праз апаленую — 20 %; пры нанясенні прэпарату цэзію на рану ўсмоктванне 50 % прэпарату назіраецца на працягу першых 10 хвілін, 90 % усмоктваецца толькі праз 3 гадзіны). Каля 80 % цэзію, які патрапіў у арганізм, назапашваецца ў цягліцах, 8 % — у шкілеце, астатнія 12 % размяркоўваюцца раўнамерна па другім тканкам&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

Назапашванне цэзію ў органах і тканках адбываецца да пэўнага парогу (пры ўмове яго пастаяннага паступлення), пры гэтым інтэнсіўная фаза назапашвання змяняецца раўнаважным станам, калі ўтрыманне цэзію ў арганізме застаецца пастаянным. Час дасягнення раўнаважнага стану залежыць ад узросту і віду жывёлы. Раўнаважны стан у сельскагаспадарчых жывёл наступае прыблізна праз 10-30 дзён, у чалавека прыблізна праз 430 сутак&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

Цэзій-137 выводзіцца ў асноўным праз [[Нырка|ныркі]] і [[кішэчнік]]. Праз месяц пасля спынення паступлення цэзію з арганізму выводзіцца прыкладна 80 % уведзенай колькасці, аднак пры гэтым варта адзначыць, што ў працэсе вывядзення значныя колькасці цэзію паўторна ўсмоктваюцца ў кроў у ніжніх аддзелах кішэчніка&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

Біялагічны перыяд паўвывядзення назапашанага цэзію-137 для чалавека прынята лічыць роўным 70 суткам (згодна звесткам Міжнароднай камісіі па радыелагічнай ахове)&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/nuclear/biohalf.html «Biological Half-life»]&lt;/ref&gt;. Тым не менш, хуткасць вывядзення цэзію залежыць ад многіх фактараў — фізіялагічнага стану, харчавання і інш. (напрыклад, прыводзяцца звесткі аб тым, што перыяд паўвывядзення для пяці апрамененых чалавек істотна адрозніваўся і складаў 124, 61, 54, 36 і 36 сутак)&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

Пры раўнамерным размеркаванні цэзію-137 у арганізме чалавека з удзельнай актыўнасцю 1 Бк/кг магутнасць [[Паглынутая доза|паглынутай дозы]], паводле звестак розных аўтараў, вар’іруецца ад 2,14 да 3,16 мкГр/год&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

Пры вонкавым і ўнутраным апраменьванні біялагічная эфектыўнасць цэзію-137 практычна аднолькавая (пры супастаўных паглынутых дозах). З прычыны адносна раўнамернага размеркавання гэтага [[нуклід]]у ў арганізме органы і тканкі апраменьваюцца раўнамерна. Гэтаму таксама садзейнічае высокая пранікальная здольнасць [[Гама-выпраменьванне|гама-выпраменьвання]] нукліду &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Ba&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt;, утворнага пры распадзе цэзію-137: даўжыня прабегу гама-квантаў у мяккіх тканках чалавека дасягае 12 см&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

Развіццё радыяцыйных параз у чалавека можна чакаць пры паглынанні дозы прыкладна в 2 Гр і болей. Сімптомы у многім падобны на вострую прамянёвую хваробу пры гама-апраменьванні: прыгнечаны стан і млявасць, [[дыярэя]], зніжэнне масы цела, унутраныя кровазліцця. Характэрныя тыповыя для вострай прамянёвай хваробы змяненні ў карціне крыві&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;. Дозам у 148, 370 і 740 МБк адпавядаюць лёгкая, сярэдняя і цяжкая ступені паразы, аднак прамянёвая рэакцыя адзначаецца ўжо пры адзінках МБк&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

Дапамога пры радыяцыйнай паразе цэзіем-137 павінна быць накіраваная на вывядзенне нукліду з арганізму і ўключае ў сябе [[Дэзактывацыя|дэзактывацыю]] скураных пакрываў, прамыванне страўніка, прызначэнне розных [[сарбент]]аў (напрыклад, [[Сульфат барыя|сернакіслага барыю]], [[Альгінат натрыю|альгінату натрыю]], [[полісурмін]]у), а таксама ванітавых, слабільных і мачагонных сродкаў. Эфектыўным сродкам для памяншэння ўсмоктвання цэзію ў кішэчніку з’яўляецца сарбент [[ферацыянід]], які звязвае нуклід у незасвойную форму. Акрамя таго, для паскарэння вывядзення нукліду стымулююць натуральныя выдзяляльныя працэсы, ужываюць розныя комплексаўтваральнікі ([[ДТПА]], [[ЭДТА]] і інш.)&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

== Атрыманне ==
З раствораў, атрыманых пры перапрацоўцы [[Радыеактыўныя адкіды|радыеактыўных адкідаў]] ядзерных рэактараў, &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs здабываецца метадамі асаджэння з гексацыянафератамі жалеза, нікелю, цынку альбо фторавальфраматам амонію. Выкарыстоўваюць таксама іонны абмен і экстракцыю&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/TSEZI.html |title=Онлайн-энциклопедия «Кругосвет»: Цезий |access-date=20 верасня 2014 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122241/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/TSEZI.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Ужыванне ==
Цэзій-137 ужываецца ў [[Гама-дэфектаскапія|гама-дэфектаскапіі]], вымяральнай тэхніцы, для радыяцыйнай стэрылізацыі харчовых прадуктаў, медычных прэпаратаў і лекаў, у радыетэрапіі для лячэння злаякасных пухлін. Таксама цэзій-137 выкарыстоўваецца ў вытворчасці [[Радыеізатопныя крыніцы тока|радыеізатопных крыніц тока]], дзе ён ужываецца ў выглядзе хларыду цэзію (шчыльнасць 3,9 г/см³, энэргавыдзяленне каля 1,27 Вт/см³). Цэзій-137 ужываецца ў датчыках мяжовых узроўняў сыпучых рэчываў ([[узроўнямер]]ах) у непразрыстых бункерах.

Цэзій-137 мае пэўныя перавагі перад радыеактыўным [[Кобальт-60|кобальтам-60]]: даўжэйшы перыяд паўраспаду і менш жорсткае гама-выпраменьванне. У сувязі з гэтым прыборы на аснове &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs больш даўгавечныя, а абарона ад выпраменьвання менш грувасткая. Аднак, гэтыя перавагі становяцца рэальнымі толькі пры адсутнасці прымесі [[Цэзій-134|&lt;sup&gt;134&lt;/sup&gt;Cs]] з карацейшым перыядам паўраспаду і больш жорсткім гама-выпраменьваннем&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Популярная библиотека химических элементов. Книга вторая. Серебро-Нильсборий и далее|арыгінал=|спасылка=http://rushim.ru/books/obzor/popular-biblioteka2.djvu|адказны=|выданне=3 изд|месца=М.|выдавецтва=Издательство «Наука»|год=1983|том=|старонкі=91-100|старонак=573|серыя=|isbn=|тыраж=50 000}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/03_99/CESIUM.PDF Радиоактивный цезий-137]
* [http://www.chernobyl.gov.by/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=138&amp;Itemid=77 Загрязнение цезием-137 на территории Белорусии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306122743/http://chernobyl.gov.by/index.php?id=138&amp;itemid=77&amp;option=com_content&amp;task=view |date=6 сакавіка 2016 }}
* [http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp157.html ATSDR — Toxicological Profile: Cesium] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916200346/http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp157.html |date=16 верасня 2008 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Ізатопы цэзію}}

[[Катэгорыя:Ізатопы цэзію]]</text>
      <sha1>6tmlxh7xf1v0kx99ddl8c1woa7uq9ec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чахахбілі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209043</id>
    <revision>
      <id>5172392</id>
      <parentid>4944679</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2668" sha1="4def26cguuzryfrnznip2yupmoylk8r" xml:space="preserve">[[Файл:Чахохбили 2.JPG|thumb|250px]]
[[Файл:Чахохбили.JPG|thumb|250px|Чахахбілі з мяса курыцы]]

'''Чахахбі́лі''' ({{lang-ka|ჩახოხბილი}}) — [[рагу]] з птушкі, нацыянальная [[Грузія|грузінская]] страва.

Першапачаткова рабілася з [[Фазаны|фазана]] ({{lang-ka|ხოხობი}} — [хахобі]), але ў цяперашні час з любога мяса [[птушкі]], а асабліва хатняй [[Куры|курыцы]].

Страва падрыхтоўваецца з кавалачкаў філе птушкі, [[Тушэнне, кулінарыя|тушаных]] у [[Таматы|таматным]] [[соус]]е, з даданнем [[Прыправы|спецый]] і [[часнок|часнака]]. Характэрнай асаблівасцю чахахбілі з'яўляецца папярэдняе (да тушэння) так званае сухое [[запяканне]] птушкі на працягу 15 хвілін без дадання якога-небудзь [[тлушч]]у&lt;ref&gt;[http://kuking.net/8_649.htm ГРУЗИНСКАЯ КУХНЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630081654/http://kuking.net/8_649.htm |date=30 чэрвеня 2012 }} // kuking.net {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Часам пры падрыхтоўцы гэтай стравы вада не дадаецца, вільгаць ў страве выкарыстоўваецца толькі з [[Гародніна|гародніны]], пераважна [[Цыбуля|цыбулі]]&lt;ref&gt;[http://cooking.wild-mistress.ru/wm/cooking.nsf/publicall/2007-10-22-251623.html Рецепт чахохбили из курицы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150714183238/http://cooking.wild-mistress.ru/wm/cooking.nsf/publicall/2007-10-22-251623.html |date=14 ліпеня 2015 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Астатняе — інтэрпрэтацыі кухароў.

{{зноскі}}
== Спасылкі ==
* [http://www.1001recept.com/recipes/meat/chahohbili.html Рэцэпт xахахбілі на сайце ''«Падарожжа ў краіну Кулінарыя»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328232957/http://1001recept.com/recipes/meat/chahohbili.html |date=28 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}
* [http://cookingman.ru/cooking-book/ptitsa/chachochbili.html Пакрокавы рэцэпт з фота] {{ref-ru}}


{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Грузінская кухня]]</text>
      <sha1>4def26cguuzryfrnznip2yupmoylk8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвоная Зорка (рыбгас)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209085</id>
    <revision>
      <id>5172444</id>
      <parentid>4466547</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4925" sha1="9mzk5iob71xnczw9d87831uq4naiaaz" xml:space="preserve">{{Картка кампаніі 
| назва= ААТ «Рыбгас «Чырвоная Зорка»
| лагатып= 
| тып= [[Адкрытае акцыянернае таварыства]]
| дэвіз=
| заснавана= 1931
| размяшчэнне= {{Сцяг Беларусі}} пас. [[Чырвоная Зорка (Жыткавіцкі раён)|Чырвоная Зорка]], [[Жыткавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Рэспубліка Беларусь]]
| ключавыя фігуры = [[дырэктар]] &lt;br /&gt; Іван Шчур
| галіна = [[Рыбаводства]]
| прадукцыя = 
| абарот =
| аперацыйны прыбытак =
| net_income = 
| колькасць супрацоўнікаў =
| аўдытар =
| сайт=
}}
{{значэнні|Чырвоная Зорка}}
'''Адкрытае акцыянернае таварыства «Рыбгас «Чырвоная Зорка»''' ({{lang-ru|ОАО «Рыбхоз «Красная Зорька»}}) — рыбаводскае падпрыемства, якое знаходзіцца ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Размешчана ў пойме ракі [[Гніліца (рака)|Гніліцы]] і каналаў [[Рудзянецкі канал|Рудзянецкага]] і Буйкавіцкага. Гаспадарка з'яўляецца поўнасістэмнай і складаецца з Жыткавіцкай, Рудзянецкай, Буйкавіцкай і Выроставай сістэм сажалак. Гаспадарчы цэнтр рыбгаса знаходзіцца побач з Жыткавіцкай сістэмай сажалак у пасёлку [[Чырвоная Зорка (Жыткавіцкі раён)|Чырвоная Зорка]].

Праектная магутнасць прадпрыемства складае 985 тон рыбы і 5 млн штук сяголеткаў. На балансе рыбгаса маюцца сажалкі: нагульныя (13 штук), выроставыя (8 штук), матачныя, нераставыя, зімавальныя, каранцінныя, рыбнікі земляныя. У арэндзе ў прадпрыемства знаходзіцца возера [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]] плошчай 4 375 га.

Асноўнай вытворчай спецыялізацыяй з'яўляецца вырошчванне сажалкавай рыбы — [[карп]]а, белага амура, [[таўсталобікі|таўсталобіка]]. У невялікіх колькасцях у гандлёвую сетку пастаўляецца [[шчупак]], [[карась]], [[лінь]].

== Гісторыя ==
Рыбгас «Чырвоная Зорка» бярэ свой пачатак у 1908 годзе, калі была створана Жыткавіцкая сістэма сажалак і сажалка №5 Буйкавіцкай сістэмы, якія да 1917 года належалі памешчыку Левандоўскаму. Пасля рэвалюцыі на панскіх угоддзях быў арганізаваны саўгас «Чыстая лужа» і сажалкі належалі яму. У 1931 годзе створаны рыбгас «Чырвоная Зорка».

Першыя планавыя паказчыкі раўняліся 70-80 тонам рыбы ў год, затым 120-170 тонам, у 1938 годзе вырасцілі 300 тон таварнай рыбы. У час вайны гаспадарка была разбурана, шлюзы ўзарваны, аднавілі рыбгас пасля перамогі. У 1971 годзе ён дасягнуў узроўню 800 тон таварнай рыбы. У 1997 годзе шляхам рэарганізацыі да рыбгаса далучылі ўчастак «Чырвонапалескі» з возерам Чырвоным.

== Спасылкі ==
* [http://krasnaya-zorka.by/ Сайт рыбгаса «Чырвоная Зорка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217144902/http://krasnaya-zorka.by/ |date=17 снежня 2014 }}
* [http://www.palese.by/2014/09/u-dobry-shlyax-verasnyovaya-pucina/#more-11272 У добры шлях, вераснёвая пуціна!/ «Новае Палессе», 18 верасня 2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307012356/http://www.palese.by/2014/09/u-dobry-shlyax-verasnyovaya-pucina/#more-11272 |date=7 сакавіка 2016 }}

[[Катэгорыя:Рыбгасы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Эканоміка Жыткавіцкага раёна]]</text>
      <sha1>9mzk5iob71xnczw9d87831uq4naiaaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарвяк Морыса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209844</id>
    <revision>
      <id>5172364</id>
      <parentid>4465867</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7259" sha1="1mank3d1kpc0hkxeyyuu4y5ntyh6zft" xml:space="preserve">[[Файл:Morris Worm.jpg|thumb|250px|Дыскета з зыходным кодам чарвяка Морыса, якая захоўваецца ў [[Музей навукі, Бостан|Музеі Навукі ў Бостане]].]]

'''Чарвяк Морыса''', ці '''сеціўны чарвяк 2 лістапада 1988 года''' — першы [[сеткавы чарвяк]], які распаўсюдзіўся па [[Інтэрнэт|Сеціве]].

Першы выпадак з'яўлення чарвя быў зафіксаваны [[2 лістапада]] [[1988]] г. [[Сеткавы чарвяк]] паралізаваў працу шасці тысяч [[інтэрнэт]]-вузлоў у [[ЗША]]. Пазней у [[СМІ]] гэты чарвяк быў названы '''чарвяком Морыса''' па імені яго аўтара (аспіранта факультэта Вылічальнай тэхнікі [[Карнельскі ўніверсітэт|Карнэльскага ўніверсітэта]] [[Робэрт Тэпэн Морыс|Робэрта Т. Морыса]]).

Эпідэмія паразіла каля шасці тысяч вузлоў [[ARPANET]]. У [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|інстытут Берклі]] з усёй краіны былі запрошаны лепшыя спецыялісты камп’ютарнай бяспекі таго часу, каб нейтралізаваць наступствы дзеянняў [[Камп’ютарны вірус|віруса]]. Аналіз [[дызасэмблер|дызасэмбліраванага]] кода праграмы не выявіў ні [[Лагічная бомба|лагічных бомб]], ні дэструктыўных функцый.

== Дзеянне чарвяка ==
Чарвяк, насуперак разлікам стваральніка, літаральна напоўніў сабой увесь сеціўны трафік [[ARPANET]].

Пры сканіраванні [[камп’ютар]]а чарвяк вызначаў, ці інфіцыраваны ўжо камп’ютар, і [[Генератар псеўдавыпадковых лікаў|выпадковым чынам]] выбіраў, ці перазапісваць існуючую копію, каб засцерагчыся ад хітрасці з падробнай копіяй, унесенай [[Сістэмны адміністратар|сістэмнымі адміністратарамі]]. З пэўнай перыядычнасцю праграма так ці інакш перазапісвала сваю копію. Занадта маленькі лік, зададзены Робэртам для вызначэння перыядычнасці, паслужыў прычынай першай у свеце эпідэміі сеткавага чарвя.

Нязначная лагічная памылка ў кодзе праграмы прывяла да разбуральных наступстваў. Камп’ютары шматразова заражаліся чарвём, і кожны дадатковы экземпляр запавольваў працу камп’ютара да стану [[DoS-атака|адмовы ад абслугоўвання]], ушчэнт вычэрпваючы рэсурсы камп’ютара.

Чарвяк выкарыстоўваў даўно вядомыя слабыя месцы ў [[паштовы сервер|паштовым серверы]] [[Sendmail]], службах [[Finger]], [[rsh]]/[[rexec]] з [[перабор па слоўніку|падборам пароляў па слоўніку]]. Слоўнік быў невялікі — усяго каля 400 ключавых слоў, але ўлічваючы, што ў канцы [[1980-я|1980-x]] аб камп’ютарнай бяспецы мала хто клапаціўся, і імя ўліковага запісу (звычайнае рэальнае імя карыстальніка) часта супадала з паролем, то гэтага было дастаткова.

Чарвяк таксама маскіраваўся, каб схаваць сваю прысутнасць у камп’ютары: ён выдаляў свой выканальны файл, перайменоўваў свой працэс у [[Unix shell|sh]] і кожныя тры хвіліны галінаваўся.

Па задумцы аўтара чарвяк павінен быў інфіцыраваць толькі [[VAX]]-камп’ютары з [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнымі сістэмамі]] [[BSD|4BSD]] і [[Sun Microsystems|Sun]] 3. Аднак кросплатформавы [[C (мова праграмавання)|Сі]]-код даў чарвю магчымасць запускацца і на іншых камп’ютарах.

== Наступствы ==

Шкода ад чарвяка Морыса была ацэнена прыкладна ў 96,5 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]].

Сам Морыс добра схаваў код праграмы, і наўрад ці хто мог даказаць яго дачыненне. Аднак яго бацька, камп’ютарны эксперт [[Агенцтва нацыянальнай бяспекі]], палічыў, што сыну лепш ва ўсім прызнацца.

На судзе Роберту Морысу пагражала да пяці год пазбаўлення волі і штраф памерам 250 тысяч долараў, аднак, прымаючы да ўвагі змякчальныя абставіны, суд прысудзіў яго да трох гадоў умоўна, 10 тысяч долараў штрафу і 400 гадзін грамадскіх работ.

Эпідэмія паказала, як небяспечна безумоўна давяраць камп’ютарным сеткам. У далейшым былі выпрацаваны новыя ўзмоцненыя нормы камп’ютарнай бяспекі, адносна бяспекі [[зыходны код|зыходнага кода]] праграм, адміністравання сеткавых вузлоў і выбару надзейных пароляў.

== Спасылкі ==
* [http://www.foo.be/docs-free/morris-worm/worm/ Зыходны код чарвяка Морыса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150516043455/http://www.foo.be/docs-free/morris-worm/worm/ |date=16 мая 2015 }}
* [http://www.textfiles.com/100/tr823.txt Справаздача Юджына Спафарда аб аналізе чарвя]
* [http://web.mit.edu/eichin/www/virus/main.html Справаздача Марка Эйчына і Джона Рочліса аб аналізе чарвя]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя вірусы і сеткавыя чэрві]]
[[Катэгорыя:Лістапад 1988 года]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя вірусы]]</text>
      <sha1>1mank3d1kpc0hkxeyyuu4y5ntyh6zft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Візіт Папы Рымскага ў Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>227434</id>
    <revision>
      <id>5172488</id>
      <parentid>4418776</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Францыск]]; дададзена [[Катэгорыя:Францыск (папа рымскі)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8418" sha1="bgvuzpq9iqudjdh87bba02pdj0x1k6q" xml:space="preserve">'''Візіт Папы Францыска ў Беларусь''' — чаканы візіт [[Пантыфік|Рымскага Пантыфіка]] ў [[Беларусь]]. Калі візіт адбудзецца, ён стане першым ў гісторыі Беларусі. У раскладзе Папы візіты распісаныя ўжо аж на [[2017]] год&lt;ref name=&quot;БПЦ&quot;&gt;[http://euroradio.fm/bpc-dlya-vizitu-papy-u-belarus-vatykan-music-admovicca-ad-unii БПЦ: Для візіту Папы ў Беларусь Ватыкан мусіць адмовіцца… ад Уніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724202255/http://euroradio.fm/bpc-dlya-vizitu-papy-u-belarus-vatykan-music-admovicca-ad-unii |date=24 ліпеня 2015 }} // [[Еўрарадыё]]&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
[[12 сакавіка |12]] па [[15 сакавіка]] [[2015]] г. адбыўся афіцыйны візіт у Беларусь [[Дзяржаўны Сакратар Папы|Дзяржаўнага Сакратара Папы]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]] [[кардынал]]а [[П’етра Параліна]], які прыбыў па запрашэнні беларускіх уладаў. Ён сустрэўся з [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнтам Беларусі]] [[А. Лукашэнка]]м, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм'ер-міністрам]] [[А. Кабякоў|А. Кабяковым]], [[старшыня Савета Рэспублікі|старшынёй Савета Рэспублікі]] [[М. Мясніковіч]]ам, міністрам замежных спраў [[У. Макей|У. Макеем]], якія асабіста перадалі праз кардынала запрашэнне Папе Рымскаму наведаць Беларусь&lt;ref name=&quot;lukashenka&quot;&gt;[http://euroradio.fm/lukashenka-zaprasiu-u-belarus-papu-rymskaga-francishka Лукашэнка запрасіў у Беларусь Папу рымскага Францішка (відэа)] // [[Еўрарадыё]]&lt;/ref&gt;. Кардынал адзначыў, што хацеў бы згуляць ролю [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]], які служыў прадвеснікам прыходу месіі на зямлю, бо бачыў вялікае жаданне сярод каталіцкіх вернікаў Беларусі пабачыць Папу і думае, што яно заслугоўвае задавальнення з улікам тых пакут, якія перанесла гэта каталіцкая супольнасць, і яе ўкладу ў аднаўленне [[рэлігія ў Беларусі|рэлігійнага жыцця ў Беларусі]]&lt;ref name=&quot;paralin&quot;&gt;[http://euroradio.fm/petra-paralin-belaruskiya-kataliki-zaslugouvayuc-pryezdu-papy-rymskaga П'етра Паралін: Беларускія каталікі заслугоўваюць прыезду Папы Рымскага] // [[Еўрарадыё]]&lt;/ref&gt;.

Пасля агульнай аўдыенцыі [[15 красавіка]] [[2015]] года ў [[Рым]]е на [[плошча Святога Пятра|плошчы Святога Пятра]] Папа Францішак падышоў і адмыслова прывітаў настаяцеляў і навучэнцаў [[Гродзенская вышэйшая духоўная семінарыя|Гродзенскай вышэйшай духоўнай семінарыі]]. Прадстаўнікі беларускай дэлегацыі запрасілі пантыфіка наведаць Беларусь, на што той усміхнуўся, зірнуў на неба і сказаў: «Калі дазволіць Пан Бог, то гэта будзе»&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=147854 Папа Францішак пра візіт у Беларусь: Калі дазволіць Пан Бог, гэта будзе]&lt;/ref&gt;.

[[21 мая]] [[2016]] года Ватыкан наведаў [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]], які сустрэўся з [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыскам]] і запрасіў яго наведаць Беларусь. Лукашэнка таксама прапанаваў правесці ў Беларусі сустрэчу Папы і [[маскоўскі патрыярх|маскоўскага патрыярха]] [[Кірыл (Гундзяеў)|Кірыла]]&lt;ref name=&quot;papski-legat&quot;/&gt;.

[[27 мая]] [[2016]] года [[міністр замежных спраў Беларусі]] [[Уладзімір Макей]] заявіў, што Беларусь гатовая прыняць з візітам Папу Рымскага Францыска. Паводле яго слоў, прынцыповая гатоўнасць ёсць, але няма яшчэ кантрэтнага тэрміну&lt;ref name=&quot;papski-legat&quot;/&gt;.

[[Папскі легат]] [[кардынал]] [[Крыстаф Шонбарн]] [[1 ліпеня]] [[2016]] года сустрэўся з міністрам замежных спраў Уладзімірам Макеем. Паводле яго слоў, гаворка ішла пра майскі візіт Аляксандра Лукашэнкі ў Ватыкан і пра сустрэчу з Папам Францыскам. Таксама «абмяркоўвалі шанцы таго, ці магчымы быў бы візіт у адказ і якія перадумовы павінны для гэтага быць»&lt;ref name=&quot;papski-legat&quot;&gt;[http://euroradio.fm/papski-legat-abmerkavau-u-minsku-magchymasc-vizitu-papy-u-belarus Папскі легат абмеркаваў у Мінску магчымасць візіту Папы ў Беларусь] // [[Еўрарадыё]]&lt;/ref&gt;.

=== Адмова з боку Рускай Праваслаўнай Царквы ===
Акрамя афіцыйных запрашэнняў [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкага касцёла ў Беларусі]] і кіраўніцтва краіны, згодна з правіламі Ватыкана, для візіту Папы ў Беларусь патрэбна запрашэнне альбо пісьмовая згода ад прадстаўнікоў найбуйнейшай канфесіі, у выпадку з Беларуссю гэта [[Руская Праваслаўная Царква]]. Прэс-сакратар [[Беларускі Экзархат Маскоўскага Патрыярхату|Беларускага Экзархата Рускай Праваслаўнай Царквы]] [[Сяргей Лепін]] патлумачыў, што візіт Папы як кіраўніка дзяржавы [[Ватыкан]] не патрабуе ніякага дазволу з боку праваслаўнай царквы, але сітуацыя іншая, калі Папа плануе наведаць краіну ў ролі кіраўніка рэлігійнай канфесіі. У гэтым выпадку на падобны дазвол РПЦ пагодзіцца толькі калі Рым адмовіцца ад [[празелітызм]]у і [[уніяцтва|уніі]] на «кананічнай тэрыторыі» РПЦ&lt;ref name=&quot;БПЦ&quot;/&gt;. Таксама ён дадаў, што многія праваслаўныя Беларусі не хаваюць сваёй занепакоенасці з нагоды візіту Пантыфіка, але не ўдакладніў, у чым палягае гэта занепакоенасць&lt;ref&gt;[http://belsat.eu/be/articles/papa-mozha-pryehac-u-belarus-bez-zgody-pravaslanaj-carkvy/ Папа можа прыехаць у Беларусь без згоды праваслаўнай Царквы]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Францыск (папа рымскі)]]
[[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Апостальскія візіты]]
[[Катэгорыя:Будучыя падзеі]]</text>
      <sha1>bgvuzpq9iqudjdh87bba02pdj0x1k6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ордэн Заслуг (Венгрыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228271</id>
    <revision>
      <id>5172376</id>
      <parentid>3591715</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ордэн Заслуг, Венгрыя]]; дададзена [[Катэгорыя:Ордэн Заслуг (Венгрыя)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5827" sha1="owymw50l0fj1dbrjs8z8fvyvlspoztn" xml:space="preserve">{{іншыя значэнні|Ордэн Заслуг}}
{{Картка ўзнагароды
|Назва             = Ордэн Заслуг
|Выява          = Magyar Érdemrend tisztikeresztje hadidíszítménnyel és kardokkal.gif
|Выява стужка     = 
|Выява 2ст       = 
|Выява стужка 2ст  = 
|Выява 3ст       = 
|Выява стужка 3ст  = 
|OriginalName         = Magyar Érdemrend
|Дэвіз                = 
|Краіна               = {{Сцяг Венгрыі}} [[Венгрыя]]
|Тып = [[Ордэн]]
|Каму ўручаецца =
|Падставы ўзнагароджання =
|Статус =
|Параметры =
|Дата заснавання = [[14 чэрвеня]] [[1922]]
|Першае ўзнагароджанне =
|Апошняе ўзнагароджанне =
|Колькасць =
|Старэйшая ўзнагарода =
|Малодшая ўзнагарода =
|Адпавядае =
}}
'''Ордэн Заслуг''' — дзяржаўная ўзнагарода [[Венгрыя |Венгрыі]] за вайсковыя і дзяржаўныя заслугі.

== Гісторыя ==
Ордэн быў заснаваны [[14 чэрвеня]] [[1922]] года. Пасля прыходу ў [[1946]] годзе да ўлады камуністаў ордэн быў захаваны ва ўзнагароднай сістэме дзяржавы, але пасля змены Канстытуцыі ў [[1949]] годзе, і з увядзеннем новай назвы дзяржавы: «[[Венгерская Народная Рэспубліка]]», былі зменены назва [[Ордэн Заслуг, ВНР|ордэна]], статут і яго дызайн.

У [[1991]] годзе ордэн быў адноўлены ў ранейшым статуце, з невялікімі зменамі ў першапачатковым дызайне.

== Ступені ==
'''[[1922]] год:'''
* Вялікі Крыж са [[Карона святога Стэфана|Святой Венгерскай Каронай]]
* Вялікі Крыж
* Вялікі Камандорскі Крыж
* Камандорскі Крыж
* Афіцэрскі Крыж
* Рыцарскі Крыж

'''[[1991]]  год:'''
* [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civ) 1class Collar BAR.svg|60px]] Ордэнскі ланцуг са знакам Вялікага Крыжа
* [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 1class BAR.svg|60px]] [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (military) 1class BAR.svg|60px]] Вялікі Крыж
* [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 2class BAR.svg|60px]] [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (military) 2class BAR.svg|60px]] Камандорскі Крыж з зоркай
* [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 3class BAR.svg|60px]] [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (military) 3class BAR.svg|60px]] Камандорскі Крыж
* [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 4class BAR.svg|60px]] [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (military) 4class BAR.svg|60px]] Афіцэрскі Крыж
* [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (civil) 5class BAR.svg|60px]] [[Выява:HUN Order of Merit of the Hungarian Rep (military) 5class BAR.svg|60px]] Кавалерскі Крыж

Ордэн мае два тыпы, за грамадзянскія заслугі і за ваенныя заслугі, якія адрозніваюцца колерам акантоўкі крыжоў ордэна і ордэнская стужка:
* за грамадзянскія заслугі — стужка цёмнага зялёнага колеру з белай і чырвонай палоскамі па краях
* за ваенныя заслугі — стужка чырвонага колеру з белай і зялёнай палоскамі па краях.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:Magyar Érdemrend Szent Koronával ékesített nagykeresztjének csillaga hadidíszítménnyel és kardokkal.png|Зорка Вялікага Крыжа са Святой Венгерскай Каронай (1922)
File:Magyar Érdemrend nagykereszt csillaga 1936-1939.png|Зорка Вялікага Крыжа (1922)
Image:Hungary Order of Merit star.jpg|Зорка Вялікага Крыжа (1991, за ваенныя заслугі)
Image:Order of merit of hungary chain.jpg|Знак Вялікага Крыжа на ланцугу (2000, за грамадзянскія заслугі)
File:Unkarin Ansioritarikunnan suurristin rintatähti.png|thumb|Unkarin Ansioritarikunnan suurristin rintatähti|Зорка Вялікага Крыжа (2000, за грамадзянскія заслугі)
Image:De Hongaarse Orde van Verdienste in 1945 en 1990.jpg|Для параўнання: знакі Кавалерскай ступені за грамадзянскія заслугі 1945 і 1991 гадоў
Image:Tisztikereszt3.JPG|Камандорскі крыж за грамадзянскія заслугі
Image:Tisztikereszt4.jpg|Сімвалы (ордэнская планка і разетка) афіцэрскай ступені ордэна за грамадзянскія заслугі
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
* [http://www.medals.org.uk/hungary/hungary/hungary001.htm Order of Merit of the Hungarian Republic]
* [http://www.medals.org.uk/hungary/hungary/hungary002.htm Order of Merit of the Hungarian Republic (Military)]
* [http://awards.netdialogue.com/Europe/Hungary/Kingdom/Merit/Merit.htm ОРДЭН ЗАСЛУГ]

[[Катэгорыя:Ордэн Заслуг (Венгрыя)]]</text>
      <sha1>owymw50l0fj1dbrjs8z8fvyvlspoztn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Целяшы (Браслаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>234089</id>
    <revision>
      <id>5172188</id>
      <parentid>4892662</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3425" sha1="bw0558n5r4rtjv3dq86spipc9wbv5xz" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Целяшы}}
{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = хутар
|беларуская назва      = Целяшы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Браслаўскі
|сельсавет             = Друеўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Целяшы́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Cieliašy}}, {{lang-ru|Телеши}}) — былы [[хутар]] у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Друеўскі сельсавет|Друеўскага сельсавета]].

Ліквідаваны ў 2013 годзе&lt;ref&gt;[http://www.pravoby.info/reg/18/141.htm Решение Браславского районного Совета депутатов от 20.03.2013 N 232 &quot;Об упразднении хутора Телеши Друевского сельсовета Браславского района&quot;]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}</text>
      <sha1>bw0558n5r4rtjv3dq86spipc9wbv5xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цябуты (Пастаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237690</id>
    <revision>
      <id>5172279</id>
      <parentid>5077003</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4654" sha1="79dmhh5rv3v8s3gpk5kz3lntg5533ub" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Цябуты}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Цябуты
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 07|lat_sec = 11
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 36|lon_sec = 13
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Пастаўскі
|сельсавет             = Камайскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243004589
}}

'''Ця́буты'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ciabuty}}, {{lang-ru|Тябуты}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]].

Да 20 чэрвеня 1988 года вёска ўваходзіла ў склад [[Мулярскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Мулярскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 чэрвеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 27 (1941).&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
У Ракаве, каля якога яшчэ адны Цябуты, у Літоўскай Метрыцы ў 15 ст. згадваецца такі “Тябутъ Лимеиковичъ”&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kn.3: (1440-1498). Vilnius : Žara, 1998. С. 66.&lt;/ref&gt; (ад былога імя ''Limeikis'' сучасны літоўскі тапонім ''[[:lt:Limeikiai|Limeikiai]]''). Ёсць сучаснае ушацкае прозвішча Цябут&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ushachi.vitebsk-region.gov.by/ru/pred/ |title=Архіўная копія |access-date=6 студзеня 2026 |archive-date=30 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230120141/https://www.ushachi.vitebsk-region.gov.by/ru/pred/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{SgKP|I|670|Ciabuty}} 
* {{SgKP|XV_cz.1|335|Ciabuty}}
{{Commons|Category:}}

{{Камайскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Камайскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]]</text>
      <sha1>79dmhh5rv3v8s3gpk5kz3lntg5533ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ціманава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242720</id>
    <revision>
      <id>5172314</id>
      <parentid>5038801</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4788" sha1="dbldhlnagh2y4blepdtl0p43ajbtht1" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Ціманава
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 04
 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 54|lon_sec = 49
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Клімавіцкі
|сельсавет             = Ціманаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 243047290
}}
'''Ці́манава'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ці́мнава'''&lt;/ref&gt;{{sfn|БелЭн|2003}} ({{lang-be-trans|Cimanava}}, {{lang-ru|Тимоново}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909m0027874&amp;q_id=970005|title=Решение Климовичского районного Совета депутатов от 25 ноября 2009 года № 19-6 &quot;О преобразовании некоторых населенных пунктов Климовичского района в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Ціманаўскі сельсавет|Ціманаўскага сельсавета]].

За 6 км на паўднёвы захад ад [[Клімавічы|Клімавіч]], за 130 км ад [[Магілёў|Магілёва]], за 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Клімавічы (станцыя)|Клімавічы]], на рацэ [[Перавалочня|Перавалочні]]{{sfn|БелЭн|2003}}.

== Насельніцтва ==
* 2003 год — 1794 жыхары, 701 двары{{sfn|БелЭн|2003}}.

== Памятныя мясціны ==
* Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]].

== Вядомыя асобы ==
* [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў]] (нар. 1972) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|17|Ці́манава||113}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=20|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Ціманаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Ціманаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Клімавіцкага раёна]]</text>
      <sha1>dbldhlnagh2y4blepdtl0p43ajbtht1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244860</id>
    <revision>
      <id>5172449</id>
      <parentid>5086301</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5091" sha1="bnsv8t4i7omdy0prh6idibuuwwnhb6i" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Чырчына
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 15|lat_sec = 43
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 05|lon_sec = 43
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Шклоўскі
|сельсавет             = Александрыйскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243037942
}}

'''Чы́рчына'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Магілёўскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]]. — [[Мінск]]: [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1983. — 240 с. (ст. 191).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čyrčyna}}, {{lang-ru|Чирчино}}) — [[вёска]] ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Александрыйскі сельсавет|Александрыйскага сельсавета]].

Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Старасельскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Старасельскага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d913m0061089&amp;q_id=5003840|title=Решение Могилёвского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 года № 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области»|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Згадваецца ў 1643 годзе як сяло Чырчын (Чэрчын) з царквой у складзе [[Шклоў]]скай воласці ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, sygn. 9233, ark. 113.&lt;/ref&gt;.

У складзе калгаса імя М. І. Калініна&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Памятныя мясціны ==

* Брацкая магіла (1944) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|513Д000581}}.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Александрыйскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Александрыйскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шклоўскага раёна]]</text>
      <sha1>bnsv8t4i7omdy0prh6idibuuwwnhb6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цябуты (Валожынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278414</id>
    <revision>
      <id>5172278</id>
      <parentid>5077002</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="1rh3609ztuyczv8du1f9f5c62j4aahd" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Цябуты}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Цябуты
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 30
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 42|lon_sec = 37
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Валожынскі
|сельсавет             = Дорскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243002442
}}

'''Ця́буты'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ciabuty}}, {{lang-ru|Тябуты}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дорскі сельсавет|Дорскага сельсавета]].

Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Сугваздаўскі сельсавет|Сугваздаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
У суседнім Ракаве ў Літоўскай Метрыцы ў 15 ст. згадваецца такі “Тябутъ Лимеиковичъ”&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kn.3: (1440-1498). Vilnius : Žara, 1998. С. 66.&lt;/ref&gt; (ад былога імя ''Limeikis'' сучасны літоўскі тапонім ''[[:lt:Limeikiai|Limeikiai]]''). Ёсць сучаснае ушацкае прозвішча Цябут&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ushachi.vitebsk-region.gov.by/ru/pred/ |title=Архіўная копія |access-date=6 студзеня 2026 |archive-date=30 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230120141/https://www.ushachi.vitebsk-region.gov.by/ru/pred/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Дорскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Дорскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]]</text>
      <sha1>1rh3609ztuyczv8du1f9f5c62j4aahd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенуар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283781</id>
    <revision>
      <id>5172292</id>
      <parentid>3663246</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>+крыніца</comment>
      <origin>5172292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1432" sha1="8ljhw38yqmyuyhuzhnizlbp6tr3y2pa" xml:space="preserve">'''Бенуа́р''' ({{lang-fr|baignoire}}) — ніжні ярус [[тэатральная ложа|тэатральных ложаў]], размешчаны непасрэдна за [[партэр (тэатр)|партэрам]] на ўзроўні [[сцэна|сцэны]]{{sfn|БелЭн|1996|с=102}}.

== Апісанне ==
Бенуар узнік у [[Францыя|французскім]] тэатры [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя пасля забароны прывілеяванай частцы гледачоў глядзець спектаклі са сцэны. Тады ложа бенуару завешвалася адмысловымі завесамі, праз якія гледачы добра бачылі [[спектакль]], застаючыся нябачнымі. У [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзі распаўсюдзіліся ў тэатрах [[Еўропа|Еўропы]]; суцэльныя заслоны-сеткі былі заменены [[аксаміт]]авымі драпіроўкамі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Бенуар||102}}
* {{УСЭ}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Бенуар}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Тэатральная архітэктура]]
[[Катэгорыя:Тэатральная тэрміналогія]]</text>
      <sha1>8ljhw38yqmyuyhuzhnizlbp6tr3y2pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвоны Бераг (Чэрвеньскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286134</id>
    <revision>
      <id>5172446</id>
      <parentid>4718222</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4840" sha1="6xqxijmcezoxyufe3f1qtleng6jmvyn" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Чырвоны Бераг}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Чырвоны Бераг
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 37
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 19|lon_sec = 07
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Чэрвеньскі
|сельсавет             = Кліноцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 16
|год перапісу          = 2019
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243020487
}}

'''Чырво́ны Бе́раг'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кра́сны Бе́раг'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čyrvony Bierah}}, {{lang-ru|Чирвоный Берег}}) — [[вёска]] ў [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Кліноцкі сельсавет|Кліноцкага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У красавіку 1944 года былі спалены ўсе дамы вёскі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/2300|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-24|archive-date=14 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814215153/http://db.narb.by/search/2300|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1999 год — 35 чалавек
* 2009 год — 29 чалавек (перапіс)&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Насельніцтва Беларусі па выніках перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}&lt;/ref&gt;
* 2010 год — 29 чалавек&lt;ref&gt;[http://maps.by/viewate/23259 Дзяржкартгеацэнтр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917142800/http://maps.by/viewate/23259 |date=17 верасня 2016 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* 2016 год — 12 чалавек
* 2019 год — 16 чалавек

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Барыс Міхайлавіч Джагараў]] — беларускі фізік
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Кліноцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Кліноцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]</text>
      <sha1>6xqxijmcezoxyufe3f1qtleng6jmvyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Залатагорскія могілкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291581</id>
    <revision>
      <id>5172200</id>
      <parentid>5160270</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вяртанне надмагілляў і добраўпарадкаванне */</comment>
      <origin>5172200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13968" sha1="ouu3e9d9fg366utq4fd97rxseg4anrv" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = могілкі
|Беларуская назва         = Залатагорскія могілкі
 |Выява                   = Miensk, Załataja Horka, Trajecki. Менск, Залатая Горка, Траецкі (1918).jpg
 |Подпіс выявы            = Магілы за касцёлам Святога Роха, 1918 г.
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = ахоўная зона
|Краіна                   = Беларусь
|Назва месцазнаходжання   = горад
|Месцазнаходжанне         = Мінск
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 54|lat_sec = 38.8
 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 34|lon_sec = 48.6
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = 
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = [[1790]]
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = [[1920]]
|Пачатак будаўніцтва     = 
|Заканчэнне будаўніцтва  = 
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = знішчаныя
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
'''Залатаго́рскія мо́гілкі''' — знішчаныя могілкі ў [[Залатая Горка|Залатагорскім прадмесці]] [[Мінск]]а. Захаваліся асобныя магілы, што месцяцца на тэрыторыі [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|касцёла Святога Роха]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (Č. Maniuška, 1849).jpg|міні|злева|Залатагорскія могілкі на малюнку Ч. Манюшкі, 1849. Бачныя касцёл і капліца Св. Роха (справа)]]
[[Файл:Zalataja Horka, plan. Залатая Горка, план.jpg|міні|злева|План могілак у 1861 годзе]]
Могілкі ўтвораныя ў 1790 годзе&lt;ref&gt;
{{cite web|url = https://realt.onliner.by/2013/01/11/zolotaya-gorka|title = Районы, кварталы: история минской Золотой горки|date = 13 студзеня 2013|publisher = realt.onliner.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20161004175331/https://realt.onliner.by/2013/01/11/zolotaya-gorka|archive-date = 4 кастрычніка 2016|access-date = 4 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;. У 1796 годзе на тэрыторыі могілак з’явілася драўляная капліца ў гонар Усіх Святых. У 1842 годзе пасля пажару капліца была адрамантаваная і пераробленая ў касцёл. У 1850 годзе было прызнана, што немэтазгодна падтрымліваць рамонтамі драўляны касцёл, лепш пабудаваць мураваны. Будаўніцтва мураванага [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|касцёла]] было скончанае 1 лістапада 1864 года.

Могілкі мелі статус «сумесных»: тут у першую чаргу хавалі парафіян Траецкага касцёла, але таксама і ўніяцкіх цэркваў. З канца [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя на ўсіх гарадскіх планах могілкі пазначаліся як «мінскія каталіцкія». У першай палове [[XIX стагоддзе|XIX ст]]. з’явілася назва Залатая Горка. Пасля 1839 года, у выніку ліквідацыі [[уніяцтва|Уніі]], могілкі сталі цалкам каталіцкімі&lt;ref name=&quot;свабод&quot;&gt;
{{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/zalatahorskija-mohilki/28005166.html|title = Чым інвэстараў вабяць нябожчыкі? Гісторыкі папярэджваюць пра небясьпеку для сталічных Залатагорскіх могілак|date = 21 верасня 2016|publisher = svaboda.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20161004180259/http://www.svaboda.org/a/zalatahorskija-mohilki/28005166.html|archive-date = 4 кастрычніка 2016|access-date = 4 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (36).jpg|міні|злева|Тэрыторыя могілак у 2019 годзе]]
У 1840-х гадах тэрыторыя могілак значна пашыраецца. У той час у Менску ў 1848 і 1853 гадах здараліся цяжкія эпідэміі [[халера|халеры]]. Людзей, што паміралі ад халеры, хавалі на гэтак званых «халерных могілках». Дзеля гэтага быў адведзены адмысловы пляц, які быў аддзелены ад асноўных пахаванняў агароджай і санітарнай зонай&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;.

=== Пасля закрыцця ===
У 1893 годзе могілкі закрытыя, падзахоўванне да блізкіх сваякоў дазвалялася ў выключных выпадках. У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] тут хавалі ахвяр нямецкіх бамбаванняў Мінска. У 1915—1916 гадах тут хавалі вайскоўцаў родам з Мінска, якія паміралі ад ран у тылавых шпіталях. Тычылася гэта толькі афіцэрскага складу&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;.

На могілках пахаваныя святары, прадстаўнікі каталіцкага духавенства, манахі менскіх кляштараў. Тут пахаваны [[Дамінік Манюшка]], дзядзька [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], які памёр у эпідэмію халеры&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;.

Пасля 1920 года, за [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкім часам]], могілкі цалкам закрытыя. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] на могілках здзяйсняліся пахаванні. Пасля Другой сусветнай вайны паўзверх халернага сектара могілак былі пабудаваныя жылыя дамы (№ 7, 9 па вуліцы Чырваназоркавай, часткова шпіталь па Чырваназоркавай № 4&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg |title=Могілкі на сучасным плане горада |access-date=4 кастрычніка 2016 |archive-date=7 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107101702/https://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;. У 1973 годзе збудаваны [[Палац мастацтва (Мінск)|Палац мастацтва]], у выніку чаго была знішчаная частка пахаванняў, якія былі на гэтай тэрыторыі&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;.

=== Вяртанне надмагілляў і добраўпарадкаванне ===
У 2017 годзе валанцёрамі на прыкасцёльную тэрыторыю былі вернутыя 12 надмагільных пліт знішчаных могілак, дагэтуль яны былі скінутыя ў лесе на ўездзе ў вёску [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://catholic.by/3/news/belarus/6562-u-minsk-vernuty-pomniki-z-razburanykh-u-paslyavaenny-chas-mogilak-na-zalatoj-gortsy|title = У Мінск вернуты помнікі з разбураных у пасляваенны час могілак на Залатой Горцы|author = Ілья Лапато|date = 20 верасня 2017|archive-url = https://archive.today/20170929123703/https://catholic.by/3/news/belarus/6562-u-minsk-vernuty-pomniki-z-razburanykh-u-paslyavaenny-chas-mogilak-na-zalatoj-gortsy|archive-date = 29 верасня 2017|access-date = 29 верасня 2017|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У 2017 годзе закрытая тэрыторыя могілак плошчай 2 га, якая дагэтуль належала Міністэрству сувязі, была перададзеная касцёлу Святога Роха для добраўпарадкавання. У 2018 годзе на перададзенай тэрыторыі была адкрытая частка [[Дэндрарый|дэндрапарку]]. У далейшым плануецца стварэнне алеі з мемарыялам, аптэкарскі парк, пляц ружоўніка, парк з біблійнымі раслінамі&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://news.tut.by/society/604775.html|title = «Вопрос не только времени, но и финансов». В Минске благоустраивают новый парк на Золотой Горке|date = 16 жніўня 2018|publisher = tut.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20180911154942/https://news.tut.by/society/604775.html|archive-date = 11 верасня 2018|access-date = 31 кастрычнікка 2018|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках ==
* [[Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч]] (каля 1821 — 1869) — расійскі ваенны дзеяч, палкоўнік, камандзір 30-й артылерыйскай брыгады.

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;250&quot; caption=&quot;Залатагорскія могілкі на старых фотаздымках&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1908).jpg|Капліца на могілках, 1907 год
File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1917).jpg|Капліца на могілках, каля 1917 года
File:Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (25.06.1941).jpg|Касцёл і Залатагорскія могілкі на аэрафотаздымку часоў Другой сусветнай вайны
File:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-31A, Wilhelm Kube in Minsk.jpg|Гаўляйтар [[Вільгельм Кубэ]] аддае распараджэнне на каталіцкіх Залатагорскіх могілках. На выяве таксама ад’ютант Кубэ. Травень 1943 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;250&quot; caption=&quot;Могілкі ў наш час&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
|Знак на ўваходзе
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (32).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (39).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (01).jpg|2019 год
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [https://web.archive.org/web/20260107101702/https://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg Могілкі на сучасным плане горада]
* [http://www.karta-minska.nemiga.info/minsk-1898.htm Залатагорскія могілкі на рэпрадукцыі карты Мінска 1898 г.] (пункт 49)
* [http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/01/xxx_minsk19031.jpg Залатагорскія могілкі на карце Мінска 1903 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305112225/http://karty.by/wp-content/uploads/2011/01/xxx_minsk19031.jpg |date=5 сакавіка 2016 }} (пункт 9)
* [https://www.pinterest.com/pin/236157574196828686/ Здымак пахавальнай працэсіі на Залатагорскіх могілках у часе Другой сусветнай вайны]
* [http://berastouski.blogspot.com/2018/08/2.html Рэшткі Залатагорскіх могілак на фотаграфіях і відэа]

{{Могілкі Мінска}}
{{Славутасці Мінска}}

[[Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска]]
[[Катэгорыя:Залатая Горка]]</text>
      <sha1>ouu3e9d9fg366utq4fd97rxseg4anrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172201</id>
      <parentid>5172200</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерэя */</comment>
      <origin>5172201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14256" sha1="1zi367w5uztu39nb2oca3at97ni214h" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = могілкі
|Беларуская назва         = Залатагорскія могілкі
 |Выява                   = Miensk, Załataja Horka, Trajecki. Менск, Залатая Горка, Траецкі (1918).jpg
 |Подпіс выявы            = Магілы за касцёлам Святога Роха, 1918 г.
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = ахоўная зона
|Краіна                   = Беларусь
|Назва месцазнаходжання   = горад
|Месцазнаходжанне         = Мінск
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 54|lat_sec = 38.8
 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 34|lon_sec = 48.6
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = 
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = [[1790]]
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = [[1920]]
|Пачатак будаўніцтва     = 
|Заканчэнне будаўніцтва  = 
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = знішчаныя
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
'''Залатаго́рскія мо́гілкі''' — знішчаныя могілкі ў [[Залатая Горка|Залатагорскім прадмесці]] [[Мінск]]а. Захаваліся асобныя магілы, што месцяцца на тэрыторыі [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|касцёла Святога Роха]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (Č. Maniuška, 1849).jpg|міні|злева|Залатагорскія могілкі на малюнку Ч. Манюшкі, 1849. Бачныя касцёл і капліца Св. Роха (справа)]]
[[Файл:Zalataja Horka, plan. Залатая Горка, план.jpg|міні|злева|План могілак у 1861 годзе]]
Могілкі ўтвораныя ў 1790 годзе&lt;ref&gt;
{{cite web|url = https://realt.onliner.by/2013/01/11/zolotaya-gorka|title = Районы, кварталы: история минской Золотой горки|date = 13 студзеня 2013|publisher = realt.onliner.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20161004175331/https://realt.onliner.by/2013/01/11/zolotaya-gorka|archive-date = 4 кастрычніка 2016|access-date = 4 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;. У 1796 годзе на тэрыторыі могілак з’явілася драўляная капліца ў гонар Усіх Святых. У 1842 годзе пасля пажару капліца была адрамантаваная і пераробленая ў касцёл. У 1850 годзе было прызнана, што немэтазгодна падтрымліваць рамонтамі драўляны касцёл, лепш пабудаваць мураваны. Будаўніцтва мураванага [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|касцёла]] было скончанае 1 лістапада 1864 года.

Могілкі мелі статус «сумесных»: тут у першую чаргу хавалі парафіян Траецкага касцёла, але таксама і ўніяцкіх цэркваў. З канца [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя на ўсіх гарадскіх планах могілкі пазначаліся як «мінскія каталіцкія». У першай палове [[XIX стагоддзе|XIX ст]]. з’явілася назва Залатая Горка. Пасля 1839 года, у выніку ліквідацыі [[уніяцтва|Уніі]], могілкі сталі цалкам каталіцкімі&lt;ref name=&quot;свабод&quot;&gt;
{{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/zalatahorskija-mohilki/28005166.html|title = Чым інвэстараў вабяць нябожчыкі? Гісторыкі папярэджваюць пра небясьпеку для сталічных Залатагорскіх могілак|date = 21 верасня 2016|publisher = svaboda.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20161004180259/http://www.svaboda.org/a/zalatahorskija-mohilki/28005166.html|archive-date = 4 кастрычніка 2016|access-date = 4 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (36).jpg|міні|злева|Тэрыторыя могілак у 2019 годзе]]
У 1840-х гадах тэрыторыя могілак значна пашыраецца. У той час у Менску ў 1848 і 1853 гадах здараліся цяжкія эпідэміі [[халера|халеры]]. Людзей, што паміралі ад халеры, хавалі на гэтак званых «халерных могілках». Дзеля гэтага быў адведзены адмысловы пляц, які быў аддзелены ад асноўных пахаванняў агароджай і санітарнай зонай&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;.

=== Пасля закрыцця ===
У 1893 годзе могілкі закрытыя, падзахоўванне да блізкіх сваякоў дазвалялася ў выключных выпадках. У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] тут хавалі ахвяр нямецкіх бамбаванняў Мінска. У 1915—1916 гадах тут хавалі вайскоўцаў родам з Мінска, якія паміралі ад ран у тылавых шпіталях. Тычылася гэта толькі афіцэрскага складу&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;.

На могілках пахаваныя святары, прадстаўнікі каталіцкага духавенства, манахі менскіх кляштараў. Тут пахаваны [[Дамінік Манюшка]], дзядзька [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], які памёр у эпідэмію халеры&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;.

Пасля 1920 года, за [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкім часам]], могілкі цалкам закрытыя. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] на могілках здзяйсняліся пахаванні. Пасля Другой сусветнай вайны паўзверх халернага сектара могілак былі пабудаваныя жылыя дамы (№ 7, 9 па вуліцы Чырваназоркавай, часткова шпіталь па Чырваназоркавай № 4&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg |title=Могілкі на сучасным плане горада |access-date=4 кастрычніка 2016 |archive-date=7 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107101702/https://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;. У 1973 годзе збудаваны [[Палац мастацтва (Мінск)|Палац мастацтва]], у выніку чаго была знішчаная частка пахаванняў, якія былі на гэтай тэрыторыі&lt;ref name=&quot;свабод&quot;/&gt;.

=== Вяртанне надмагілляў і добраўпарадкаванне ===
У 2017 годзе валанцёрамі на прыкасцёльную тэрыторыю былі вернутыя 12 надмагільных пліт знішчаных могілак, дагэтуль яны былі скінутыя ў лесе на ўездзе ў вёску [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://catholic.by/3/news/belarus/6562-u-minsk-vernuty-pomniki-z-razburanykh-u-paslyavaenny-chas-mogilak-na-zalatoj-gortsy|title = У Мінск вернуты помнікі з разбураных у пасляваенны час могілак на Залатой Горцы|author = Ілья Лапато|date = 20 верасня 2017|archive-url = https://archive.today/20170929123703/https://catholic.by/3/news/belarus/6562-u-minsk-vernuty-pomniki-z-razburanykh-u-paslyavaenny-chas-mogilak-na-zalatoj-gortsy|archive-date = 29 верасня 2017|access-date = 29 верасня 2017|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У 2017 годзе закрытая тэрыторыя могілак плошчай 2 га, якая дагэтуль належала Міністэрству сувязі, была перададзеная касцёлу Святога Роха для добраўпарадкавання. У 2018 годзе на перададзенай тэрыторыі была адкрытая частка [[Дэндрарый|дэндрапарку]]. У далейшым плануецца стварэнне алеі з мемарыялам, аптэкарскі парк, пляц ружоўніка, парк з біблійнымі раслінамі&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://news.tut.by/society/604775.html|title = «Вопрос не только времени, но и финансов». В Минске благоустраивают новый парк на Золотой Горке|date = 16 жніўня 2018|publisher = tut.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20180911154942/https://news.tut.by/society/604775.html|archive-date = 11 верасня 2018|access-date = 31 кастрычнікка 2018|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках ==
* [[Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч]] (каля 1821 — 1869) — расійскі ваенны дзеяч, палкоўнік, камандзір 30-й артылерыйскай брыгады.

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;250&quot; caption=&quot;Залатагорскія могілкі на старых фотаздымках&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Uładzisłaŭ Tyškievič. Уладзіслаў Тышкевіч (1873).jpg|Надмагілле Уладзіслава Тышкевіча. Малюнак з кнігі графа [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] «Groby rodziny Tyszkiewiczów» (1873)
File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1908).jpg|Капліца на могілках, 1907 год
File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1917).jpg|Капліца на могілках, каля 1917 года
File:Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (25.06.1941).jpg|Касцёл і Залатагорскія могілкі на аэрафотаздымку часоў Другой сусветнай вайны
File:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-31A, Wilhelm Kube in Minsk.jpg|Гаўляйтар [[Вільгельм Кубэ]] аддае распараджэнне на каталіцкіх Залатагорскіх могілках. На выяве таксама ад’ютант Кубэ. Травень 1943 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;250&quot; caption=&quot;Могілкі ў наш час&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
|Знак на ўваходзе
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (32).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (39).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год
File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (01).jpg|2019 год
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [https://web.archive.org/web/20260107101702/https://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg Могілкі на сучасным плане горада]
* [http://www.karta-minska.nemiga.info/minsk-1898.htm Залатагорскія могілкі на рэпрадукцыі карты Мінска 1898 г.] (пункт 49)
* [http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/01/xxx_minsk19031.jpg Залатагорскія могілкі на карце Мінска 1903 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305112225/http://karty.by/wp-content/uploads/2011/01/xxx_minsk19031.jpg |date=5 сакавіка 2016 }} (пункт 9)
* [https://www.pinterest.com/pin/236157574196828686/ Здымак пахавальнай працэсіі на Залатагорскіх могілках у часе Другой сусветнай вайны]
* [http://berastouski.blogspot.com/2018/08/2.html Рэшткі Залатагорскіх могілак на фотаграфіях і відэа]

{{Могілкі Мінска}}
{{Славутасці Мінска}}

[[Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска]]
[[Катэгорыя:Залатая Горка]]</text>
      <sha1>1zi367w5uztu39nb2oca3at97ni214h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падзяменне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294506</id>
    <revision>
      <id>5172587</id>
      <parentid>4839477</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5172587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7123" sha1="rwmp89dgm12w60jl2f8k0mkr4spqio7" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Падзяменне
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Кобрынскі
|сельсавет2            = Гарадзецкі
}}

'''Падзяме́нне'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Падзымэ́нне'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Padziamiennie}}, {{lang-ru|Подземенье}}) — [[вёска]] ў [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)|Гарадзецкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Размешчана за 26 км на паўночны ўсход ад [[Кобрын]]а, за 9 км ад чыгуначнай станцыі [[Гарадзец (станцыя)|Гарадзец]] на лініі Брэст — Гомель, за 70 км ад Брэста. Каля аўтадарогі Кобрын — Іванава.

Каля вёскі знаходзіцца [[Падзяменскае радовішча глін]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БЭ|11}}&lt;/ref&gt;. Пластавы паклад звязаны з азёрна-алювіяльнымі адкладамі [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]].

== Гісторыя ==
Вядома з XVI стагоддзя як сяло '''Падзімнае''' ў [[Троцкае ваяводства|Троцкім]], затым [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім]] ваяводствах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1563 годзе '''Падзімная''' — сяло Грушаўскага войтаўства воласці Гарадзецкага двара [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]], 15 валок зямлі, 15 гаспадарак. У 1597 годзе сяло Кобрынскай эканоміі; 8 валок сяла нададзена мяшчанам з [[Гарадзец (Кобрынскі раён)|Гарадца]].

Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім павеце]], з 1801 года ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уладанне Гарадзецкага касцёла.

У 1848 годзе Падзяменне — маёнтак, у склад якога ўваходзіў фальварак з жылымі і гаспадарчымі пабудовамі, сельскім [[хлебазапасны магазін|хлебазапасным магазінам]]; і вёска, 72 гаспадаркі, 477 рэвізскіх душ, карчма. Землі сялян вёскі былі размешчаны цераспалосна з зямлёй фальварка. Вяскоўцы былі праваслаўнага веравызнання і належалі да прыхода Грушаўскай царквы (за 3 вярсты ад вёскі).

У 1886 годзе вёска ў Іласкай воласці, заезны двор.

У 1897 годзе 1222 дзесяціны зямлі. У 1897 годзе 143 двары, 779 жыхароў, хлебазапасны магазін. За 2 вярсты ад вёскі [[Дняпроўска-Бугскі канал]].

З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Іласкай гміне [[Кобрынскі павет (1921—1940)|Кобрынскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]].

З 1939 года ў БССР, з 15 студзеня 1940 года ў Антопальскім раёне Брэсцкай вобласці, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Дзямідаўшчынскі сельсавет|Дзямідаўшчынскім]], з 16 ліпеня 1954 года ў [[Грушаўскі сельсавет|Грушаўскім]], з 21 студзеня 1961 года ў Гарадзецкім сельсаветах.

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 28 лістапада 1942 года акупанты расстралялі 30 мірных жыхароў вёскі, пахаваны на могілках (у 1985 годзе ўстаноўлены абеліск).

У 1949 годзе 71 гаспадарка аб’ядналася ў калгас імя М. Ю. Лермантава (старшыня А. М. Нічык).

У 1999 годзе ў складзе калгаса-камбіната імя Дзяржынскага, з 2004 года — ААТ «Гарадзец-Агра» з цэнтрам у Гарадцы.

== Дэмаграфія ==
* 1563 год — 15 гаспадарак, 15 валок зямлі
* 1848 год — 72 гаспадаркі, 477 рэвізскіх душ
* 1886 год — 74 двары, 681 жыхар
* 1897 год — 143 двары, 779 жыхароў
* 1905 год — 835 жыхароў
* 1911 год — 742 жыхары
* 1921 год — 48 дамоў, 204 жыхары
* 1940 год — 609 жыхароў.
* 1959 год — 245 жыхароў (перапіс)
* 1970 год — 303 жыхары
* 1999 год — 52 гаспадаркі, 78 жыхароў
* 2005 год — 41 гаспадарка, 51 жыхар
* 2009 год — 36 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150626134609/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/bresckaja.htm Брестская область] // Итоги переписи населения 2009 года.&lt;/ref&gt;
* 2016 год — 19 гаспадарак, 24 жыхары&lt;ref name=&quot;sels&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160424075325/http://kobrin.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=33147%3A2016-03-02-05-55-26&amp;catid=1007%3A2016-03-02-05-49-05&amp;Itemid=3146&amp;lang=ru Городецкий сельсовет] на сайте Кобринского райисполкома.&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)}}

[[Катэгорыя:Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кобрынскага раёна]]</text>
      <sha1>rwmp89dgm12w60jl2f8k0mkr4spqio7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172589</id>
      <parentid>5172587</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Дэмаграфія */</comment>
      <origin>5172589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7160" sha1="963wpemd7yrm1tehf8iuejmpgc0a2rz" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Падзяменне
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Кобрынскі
|сельсавет2            = Гарадзецкі
}}

'''Падзяме́нне'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Падзымэ́нне'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Padziamiennie}}, {{lang-ru|Подземенье}}) — [[вёска]] ў [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)|Гарадзецкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Размешчана за 26 км на паўночны ўсход ад [[Кобрын]]а, за 9 км ад чыгуначнай станцыі [[Гарадзец (станцыя)|Гарадзец]] на лініі Брэст — Гомель, за 70 км ад Брэста. Каля аўтадарогі Кобрын — Іванава.

Каля вёскі знаходзіцца [[Падзяменскае радовішча глін]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БЭ|11}}&lt;/ref&gt;. Пластавы паклад звязаны з азёрна-алювіяльнымі адкладамі [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]].

== Гісторыя ==
Вядома з XVI стагоддзя як сяло '''Падзімнае''' ў [[Троцкае ваяводства|Троцкім]], затым [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім]] ваяводствах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1563 годзе '''Падзімная''' — сяло Грушаўскага войтаўства воласці Гарадзецкага двара [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]], 15 валок зямлі, 15 гаспадарак. У 1597 годзе сяло Кобрынскай эканоміі; 8 валок сяла нададзена мяшчанам з [[Гарадзец (Кобрынскі раён)|Гарадца]].

Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім павеце]], з 1801 года ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уладанне Гарадзецкага касцёла.

У 1848 годзе Падзяменне — маёнтак, у склад якога ўваходзіў фальварак з жылымі і гаспадарчымі пабудовамі, сельскім [[хлебазапасны магазін|хлебазапасным магазінам]]; і вёска, 72 гаспадаркі, 477 рэвізскіх душ, карчма. Землі сялян вёскі былі размешчаны цераспалосна з зямлёй фальварка. Вяскоўцы былі праваслаўнага веравызнання і належалі да прыхода Грушаўскай царквы (за 3 вярсты ад вёскі).

У 1886 годзе вёска ў Іласкай воласці, заезны двор.

У 1897 годзе 1222 дзесяціны зямлі. У 1897 годзе 143 двары, 779 жыхароў, хлебазапасны магазін. За 2 вярсты ад вёскі [[Дняпроўска-Бугскі канал]].

З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Іласкай гміне [[Кобрынскі павет (1921—1940)|Кобрынскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]].

З 1939 года ў БССР, з 15 студзеня 1940 года ў Антопальскім раёне Брэсцкай вобласці, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Дзямідаўшчынскі сельсавет|Дзямідаўшчынскім]], з 16 ліпеня 1954 года ў [[Грушаўскі сельсавет|Грушаўскім]], з 21 студзеня 1961 года ў Гарадзецкім сельсаветах.

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 28 лістапада 1942 года акупанты расстралялі 30 мірных жыхароў вёскі, пахаваны на могілках (у 1985 годзе ўстаноўлены абеліск).

У 1949 годзе 71 гаспадарка аб’ядналася ў калгас імя М. Ю. Лермантава (старшыня А. М. Нічык).

У 1999 годзе ў складзе калгаса-камбіната імя Дзяржынскага, з 2004 года — ААТ «Гарадзец-Агра» з цэнтрам у Гарадцы.

== Дэмаграфія ==
* 1563 год — 15 гаспадарак, 15 валок зямлі
* 1848 год — 72 гаспадаркі, 477 рэвізскіх душ
* 1886 год — 74 двары, 681 жыхар
* 1897 год — 143 двары, 779 жыхароў
* 1905 год — 835 жыхароў
* 1911 год — 742 жыхары
* 1921 год — 48 дамоў, 204 жыхары
* 1940 год — 609 жыхароў.
* 1959 год — 245 жыхароў (перапіс)
* 1970 год — 303 жыхары
* 1999 год — 52 гаспадаркі, 78 жыхароў
* 2005 год — 41 гаспадарка, 51 жыхар
* 2009 год — 36 жыхароў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150626134609/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/bresckaja.htm Брестская область] // Итоги переписи населения 2009 года.&lt;/ref&gt;
* 2016 год — 19 гаспадарак, 24 жыхары&lt;ref name=&quot;sels&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160424075325/http://kobrin.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=33147%3A2016-03-02-05-55-26&amp;catid=1007%3A2016-03-02-05-49-05&amp;Itemid=3146&amp;lang=ru Городецкий сельсовет] на сайте Кобринского райисполкома.&lt;/ref&gt;
* 2019 год — 15 жыхароў

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)}}

[[Катэгорыя:Гарадзецкі сельсавет (Кобрынскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кобрынскага раёна]]</text>
      <sha1>963wpemd7yrm1tehf8iuejmpgc0a2rz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Аляксандравіч Сцяпанаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308647</id>
    <revision>
      <id>5172244</id>
      <parentid>4438677</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5172244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3639" sha1="cgz1cnvz1y1s89c233ply1g2tp74h5g" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Сцяпанаў}}

{{Дзяржаўны дзеяч
|імя = Мікалай Аляксандравіч Сцяпанаў
|арыгінал імя = {{lang-ru|Николай Александрович Степанов}}
|парадак = 1
|пасада = Ваенны Міністр [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]]
|сцяг = Coat of arms Kolchak 1919.jpg
|перыядпачатак = [[18 лістапада]] [[1918]]
|перыядканец = [[23 мая]] [[1919]]
|папярэднік = Пасада заснавана
|пераемнік = [[Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў ]]
|дата нараджэння = 14.05.1869
|месца нараджэння =
|дата смерці = 1949
|месца смерці = Шэл
|Грамадзянства = [[Расійская імперыя]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
| гады службы               = [[1886]]—[[1919]]
| прыналежнасць             = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}&lt;br/&gt;{{Сцягафікацыя|Белы рух}}
| род войскаў               = [[кавалерыя]]
| званне                    = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}{{РІА, Генерал-маёр}}&lt;br/&gt;{{Сцягафікацыя|Белы рух}}{{Белы рух, Генерал-лейтэнант}}
| камандаваў                = 
| бітвы                     = [[Руска-японская вайна]], [[Першая сусветная вайна]], [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянская вайна]]
| узнагароды                = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені з бантам}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}
{{!}}-
{{!}} {{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} {{!!}} {{Георгіеўская зброя}}
{{!}}}
}}

'''Мікала́й Алякса́ндравіч Сцяпа́наў''' (2 мая ([[14 мая]]) [[1869]] — [[19 студзеня]] [[1949]], Шэл, прадмесце [[Парыж]]а, [[Францыя]]) — [[генерал-лейтэнант]] ([[1919]]). Ваенны міністр ва ўрадзе [[Аляксандр Васільевіч Калчак|А. В. Калчака]] (1919).

== Бібліяграфія ==
* ''Волков Е. В., Егоров Н. Д., Купцов И. В.'' Белые генералы Восточного фронта Гражданской войны. — {{М.}}, 2003. — С. 197—198.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_s/stepanov_na.html Биографии (с разночтениями)]
* {{Grwar.ru|660}}
{{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}}
{{DEFAULTSORT:Сцяпанаў, Мікалай Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]]
[[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі]]
[[Катэгорыя:Постаці Белага руху]]</text>
      <sha1>cgz1cnvz1y1s89c233ply1g2tp74h5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сустрэча Папы Рымскага Францыска і Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі Кірыла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310663</id>
    <revision>
      <id>5172489</id>
      <parentid>5169566</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Францыск]]; дададзена [[Катэгорыя:Францыск (папа рымскі)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26213" sha1="smc5sbkj2eo1slu26gunfhgj3d79gxw" xml:space="preserve">{{здвоеная выява
|1=права
|4=Franciscus in 2015.jpg
|5=175
|2=Patriarch Kirill of Moscow.jpg
|3=155
|7=Папа Рымскі Францыск
|6=Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Кірыл
|9=Папа Рымскі Францыск
|8=Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Кірыл}}
'''Сустрэча [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]] і [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі]] [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыла]]''' адбылася [[12 лютага]] [[2016]] года ў аэрапорце [[Гавана|Гаваны]], сталіцы [[Куба|Кубы]]. Сустрэча такога ўзроўню стала першай за ўсю гісторыю [[Руская праваслаўная царква|рускай праваслаўнай]] і [[Рымска-Каталіцкая царква|каталіцкай цэркваў]], шэраг экспертаў і СМІ называюць яе гістарычнай&lt;ref name=&quot;ъ&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Коробов П., Пушкарская Е.|загаловак=Ввиду сложившихся предстоятельств |спасылка=http://www.kommersant.ru/doc/2910480 |выданне=[[Коммерсантъ]]|тып=газета|нумар=20 (6 февраля 2016)|старонкі=1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;тасс-1&quot; &gt;{{cite web |url=http://tass.ru/obschestvo/2644126|title= &quot;Огромное событие&quot;: встреча патриарха и понтифика как важная веха в отношениях церквей|author= Алексей Букалов, Вера Щербакова|date=2016-02-05 |publisher= [[ТАСС]]|access-date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;риа-1&quot; &gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160206/1370413917.html|title= Профессор: встреча понтифика и патриарха — благая весть для христиан|author=Сергей Старцев |date=2016-02-06 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/radio_brief/20160211/1373008263.html|title=Религиовед: встреча патриарха и папы — историческая и сенсационная|date=2016-02-11 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;риа-2&quot; &gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160205/1370162315.html|title=Слуцкий: встреча папы римского и патриарха может стать эпохальной |date=2016-02-05 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wp&quot; &gt;{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/national/religion/pope-francis-and-russian-patriarch-to-meet-in-cuba-in-historic-breakthrough/2016/02/05/1ccb3b28-cc2e-11e5-b9ab-26591104bb19_story.html|title=Pope Francis and Russian patriarch to meet in Cuba in historic breakthrough |author= Rosie Scammell|date=2016-02-05 |publisher= [[Washington Post]]|access-date=2016-02-06|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
[[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|Раскол хрысціянскай царквы]] адбыўся ў [[1054]] годзе, пасля чаго канчаткова адбыўся яе падзел на [[рымска-каталіцкая царква|Рымска-каталіцкую]] царкву на Захадзе з цэнтрам у [[Папская вобласць|Рыме]] і [[Праваслаўе|Праваслаўную]] — на Усходзе з цэнтрам у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]. Падзел, выкліканы расколам, не пераадолены дагэтуль, нягледзячы на тое, што ў [[1965]] годзе ўзаемныя [[анафема|анафемы]] былі ўзаемна зняты на сустрэчы [[Папства|Папы]] [[Павел VI|Паўла VI]] і [[Патрыярх Канстанцінопальскі|Усяленскага Патрыярха]] [[Афінагор I|Афінагора I]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20151206/1336978954.html|title=Папа Франциск призвал христиан к продвижению по пути к единству|author= Сергей Старцев|date=2015-12-06 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt;.

[[Руская праваслаўная царква]], цяпер найбуйнейшая з Памесных праваслаўных цэркваў у свеце&lt;ref name=&quot;тасс-1&quot; /&gt;, [[Аўтакефалія Рускай царквы|дэ-факта аўтаномная]] ад [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскай]] з [[1448]] года. У [[1589]]—[[1593]] гадах Маскоўскія [[мітрапаліт]]ы атрымалі тытул [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|патрыярхаў]] і фармальнае прызнанне [[Аўтакефалія|аўтакефаліі]] ад усходніх патрыярхаў{{sfn|Гордиенко|1988|с=202}}{{efn|Існуе меркаванне, што і ў наш час [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскі патрыярхат]] займае пануючае становішча сярод памесных праваслаўных цэркваў&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/blogs/erasmus/2016/02/popes-and-patriarchs «A Catholic-Orthodox meeting is spectacular but not unprecedented»], [[The Economist]], Feb 7th 2016&lt;/ref&gt;.}}.

На [[Фларэнційскі сабор|Фларэнційскім саборы]], які праходзіў з 1438 года, прысутнічалі [[Папа Рымскі|Рымскі Папа]] [[Яўген IV]] і [[канстанцінопальскі патрыярх]] [[Іосіф II (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Іосіф II]], а таксама [[прадстаяцель]] [[Руская праваслаўная царква|рускай царквы]] [[мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі]] [[Ісідар Кіеўскі|Ісідар]]. Неўзабаве пасля сустрэчы Ісідар быў разжалаваны і ўзяты пад варту па загадзе [[Васіль II Цёмны|Васіля II]].

Асабістых сустрэч паміж главамі Рускай праваслаўнай царквы і [[рымска-каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]] раней не адбывалася. Падрыхтоўка да сустрэчы ў 2016 годзе ішла 20 гадоў. У 1996—1997 гадах вяліся перамовы пра арганізацыю сустрэчы патрыярха [[Алексій II|Алексія II]] і Папы [[Ян Павел II|Яна Паўла II]], але яна не адбылася з-за наяўнасці праблем, па якіх бакам не ўдалося дасягнуць згоды&lt;ref name=&quot;ъ&quot; /&gt;. Перамовы пра магчымасць сустрэчы вяліся і з Папам [[Бенедыкт XVI|Бенедыктам XVI]] да моманту яго сыходу ў адстаўку ў сакавіку 2013 года&lt;ref name=&quot;ъ&quot; /&gt;; у 2006 годзе будучы патрыярх Кірыл у якасці старшыні [[Аддзел знешніх царкоўных сувязяў Маскоўскага патрыярхата|знешніх царкоўных сувязяў Маскоўскага патрыярхата]] наведаў [[Рым]], дзе сустрэўся з пантыфікам&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20060519/48367918.html|title=Церкви должны сотрудничать ради сохранения христианских ценностей|author= Ольга Гринкруг |date=2006-05-19 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt;.

[[10 красавіка]] [[2009]] года [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] на сустрэчы з патрыярхам Кірылам у [[Масква|Маскве]] прапаноўваў сустрэчу Папы і Патрыярха ў [[Мінск]]у&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;&gt;[http://euroradio.fm/kommersant-lukashenka-u-maskve-prapanouvau-sustrechu-papy-i-patryyarha «Коммерсантъ»: Лукашэнка ў Маскве прапаноўваў сустрэчу Папы і Патрыярха]. [[Еўрарадыё]]&lt;/ref&gt;. [[8 мая]] намеснік старшыні [[Аддзела замежных царкоўных сувязяў Маскоўскага патрыярхата]] пратаіерэй Георгій Рабых у адказ на прапанову заявіў, што Рускай праваслаўнай царкве і Рымска-каталіцкай царкве не патрэбныя якія-небудзь пасярэднікі для вырашэння такіх пытанняў, у іх ёсць магчымасці для правядзення прамых узгадненняў па гэтай тэме&lt;ref name=&quot;nn.by&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=26157 РПЦ: Пытанне сустрэчы Папы і Патрыярха будзе вырашацца без Лукашэнкі]&lt;/ref&gt;.

У лістападзе [[2014]] года Папа Францыск, адказваючы на пытанне карэспандэнта [[ТАСС]] на борце самалёта пасля вяртання з паездкі ў [[Стамбул]], дзе адбылася яго сустрэча з патрыярхам Канстанцінопальскім [[Варфаламей I, канстанцінопальскі патрыярх|Варфаламеем I]], заявіў, што гатовы сустрэцца з патрыярхам Кірылам у любым месцы і ў любы час&lt;ref name=&quot;тасс-1&quot; /&gt;.

== Храналогія сустрэчы ==
=== Падрыхтоўка ===
Пра сустрэчу абодвума бакамі было абвешчана 5 лютага 2016 года, у гэты ж дзень было прынята канчатковае рашэнне правесці яе 12 лютага. Да гэтага моманту праходзілі рознага роду ўзгадненні, якія тычыліся даты, месца і зместу сустрэчы, у прыватнасці, прапанаванай да падпісання дэкларацыі, тэкст якой узгадняўся да позняга вечара 10 лютага і заняў 10 лістоў&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160212/1373321005.html|title=Решение о встрече папы и патриарха было принято в день его оглашения|date=2016-02-12 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion_news/20160211/1372772820.html|title=Иларион: согласована декларация папы римского и патриарха Кирилла|date=2016-02-11 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/obschestvo/2660529|title=Источник в РПЦ: текст декларации папы и патриарха занял 10 листов|date=2016-02-12 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-12 }}&lt;/ref&gt;.

Сустрэча стала магчымай дзякуючы перакрыжаванню маршрутаў глаў цэркваў: патрыярх Кірыл прыляцеў у Гавану ў рамках турнэ па Лацінскай Амерыцы&lt;ref name=&quot;патриарх-турне&quot;/&gt;, Папа Рымскі Францыск зрабіў прыпынак у кубінскай сталіцы перад пачаткам пастырскага візіту ў Мексіку&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160213/1373754155.html|title=Папа римский прибыл в Мексику с первым пасторским визитом|date=2016-02-13 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-13 }}&lt;/ref&gt;.

Для сустрэчы глаў цэркваў у аэрапорту Гаваны імя Хасэ Марці, які з'яўляецца галоўным міжнародным авіявузлом краіны, былі падрыхтаваны зала дзяржаўнага пратакола першага тэрмінала, а таксама прэс-зала&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160211/1372946903.html|title=В ожидании исторической встречи: в аэропорту Гаваны готовят пресс-зал|date=2016-02-11 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-11 }}&lt;/ref&gt;.

Патрыярх Кірыл прыбыў у Гавану 11 лютага&lt;ref name=&quot;патриарх-турне&quot;&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160211/1373157475.html|title=Патриарх Кирилл прибыл в Гавану|date=2016-02-11 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-11 }}&lt;/ref&gt;, Папа Рымскі Францыск — днём 12, незадоўга да пачатку сустрэчы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interfax.ru/world/494471|title=Папа римский прибыл в Гавану для встречи с патриархом Кириллом
|date=2016-02-12 |publisher= [[Интерфакс]]|access-date=2016-02-13 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ход сустрэчы ===
Сустрэча пачалася ў 14:25 ([[UTC?5:00]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/main.asp?id=700265|title=Патриарх Кирилл и папа Римский Франциск встретились на Кубе для обсуждения гонений на христиан|date=2016-02-12|publisher=[[Интерфакс|Интерфакс-Россия]]|access-date=2016-02-13|archive-date=13 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213093513/http://interfax-russia.ru/main.asp?id=700265|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Кірыл і Францыск, апранутыя ў звычайные аблачэнне, якое выкарыстоўваецца па-за набажэнствамі, пацалаваліся і разам сфатаграфаваліся&lt;ref name=&quot;тасс-хронология&quot;&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/obschestvo/2662811|title=Как проходила первая в истории встреча патриарха Московского и всея Руси и папы римского|date=2016-02-12 |publisher= [[ТАСС]]|access-date=2016-02-13}}&lt;/ref&gt;, а затым размясціліся ў фатэлях, пастаўленых абапал ад драўлянага распяцця&lt;ref name=&quot;тасс-хронология&quot;/&gt;. Даволі хутка журналістаў папрасілі пакінуць залу&lt;ref name=&quot;риа-статья&quot;&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160213/1373753865.html|title=Встреча тысячелетия: патриарх и понтифик встали на защиту христиан|date=2016-02-12 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-13 }}&lt;/ref&gt;. Як паведаміла італьянскае інфармацыйнае агенцтва агенцтва АНСА, першымі словамі Папы, звернутымі да патрыярха, былі ''«Нарэшце мы — браты»'', прадстаяцель РПЦ адказаў: ''«Цяпер усё лягчэй»''. ''«Відавочна, што гэта — божая воля»'', — сказаў Францыск&lt;ref name=&quot;тасс-хронология&quot;/&gt;.

Усяго сустрэча доўжылася больш за дзве гадзіны. Патрыярх і Папа абмеркавалі шэраг важных праблем, закрануўшы ганенні хрысціян на Блізкім Усходзе, ваенна-палітычнае супрацьстаянне і рэлігійны раскол ва Украіне, крызіс сям'і ў сучасным грамадстве&lt;ref name=&quot;риа-статья&quot;/&gt;. Таксама главы цэркваў гаварылі пра будучыню хрысціян, далейшае развіццё супрацоўніцтва РПЦ і каталіцкай царквы, магчымыя сумесныя праекты, у прыватнасці, пра абмен паломнікамі&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160213/1373734053.html|title=Патриарх и папа договорились о совместных паломнических проектах|date=2016-02-13 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-13 }}&lt;/ref&gt;. Кірыл і Францыск гутарылі на родных мовах — рускай і іспанскай, пры дапамозе двух перакладчыкаў&lt;ref name=&quot;тасс-хронология&quot;/&gt;.

Таксама адбыўся абмен падарункамі: патрыярх падарыў Папе [[Спіс, іканапіс|спіс]] [[Казанская ікона Божай Маці|Казанскай іконы Божай Маці]] і сваю кнігу «Свабода і адказнасць» на іспанскай мове, Францыск у сваю чаргу паднёс у дар Кірылу часціцу мошчаў [[Кірыл Філосаф|свяціцеля Кірыла]] і чашу для прычасця&lt;ref name=&quot;риа-статья&quot;/&gt;.

Па выніках сустрэчы патрыярх і Папа ўрачыста падпісалі сумесную дэкларацыю, якая складаецца з 30 пунктаў&lt;ref name=&quot;риа-статья&quot;/&gt;.

== Рэакцыя ==
Прадстаўнікі рэлігійнай супольнасці па ўсім свеце віталі сустрэчу глаў дзвюх цэркваў, адзначаючы яе важнасць і гістарычнае значэнне, прадстаўнікі каталіцкай і праваслаўнай цэркваў [[Расія|Расіі]]&lt;ref name=&quot;тасс-реакция&quot;/&gt;, [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion_news/20160213/1373901014.html|title=Католики Белоруссии с радостью восприняли встречу главы РПЦ и папы|date=2016-02-13 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-13 }}&lt;/ref&gt;, [[Венгрыя|Венгрыі]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/obschestvo/2646056|title=Венгерский кардинал: встреча патриарха и папы - закрепление диалога между церквями|author=Алексей Букалов |date=2016-02-07 |publisher= [[ТАСС]]|access-date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt;, [[Канада|Канады]]&lt;ref name=&quot;тасс-реакция&quot;&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/obschestvo/2664153|title=&quot;Событие цивилизационного масштаба&quot;: реакция на встречу патриарха Кирилла и папы Франциска|date=2016-02-13 |publisher= [[ТАСС]]|access-date=2016-02-13 }}&lt;/ref&gt;, [[Польшча|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.euronews.com/newswires/3143862-newswire/|title=Польская католическая церковь приветствует встречу патриарха Кирилла и папы Франциска|author=Корр. ТАСС Ирина Полина|date=2016-02-06|publisher=[[Euronews]]|access-date=2016-02-06|archive-date=7 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207005421/http://ru.euronews.com/newswires/3143862-newswire/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[Сербія|Сербіі]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160211/1372893752.html|title=Сербская церковь приветствует встречу патриарха Кирилла и понтифика|date=2016-02-11 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-11 }}&lt;/ref&gt;, [[ЗША]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/obschestvo/2644699 |title=Нацсовет церквей США приветствует предстоящую встречу патриарха Кирилла с папой Франциском|author=Андрей Шитов |date=2016-02-06 |publisher= [[ТАСС]]|access-date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://russian.rt.com/article/146650|title=Православная церковь США приветствует встречу патриарха Кирилла и папы Франциска|date=2016-02-05|publisher= [[RT]]|access-date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt;, краін Блізкага Усходу&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160211/1372996105.html|title=Христиане Ближнего Востока ждут помощи от патриарха и папы|date=2016-02-11 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ria.ru/religion/20160211/1372999370.html|title=Латинский патриарх надеется, что РКЦ и РПЦ перейдут на один календарь|date=2016-02-11 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date=2016-02-11 }}&lt;/ref&gt; і іншых дзяржаў.

Прэс-сакратар [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|прэзідэнта Расіі]] [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрый Пяскоў]] назваў сустрэчу Кірыла і Францыска ўзаемным крокам насустрач [[Расія|Расіі]] і Захаду&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interfax.ru/russia/493735|title=В Кремле назвали встречу Кирилла и Франциска обоюдным шагом навстречу России и Запада|publisher=[[Интерфакс]]|date=2016-02-08|access-date=2016-02-11}}&lt;/ref&gt;.

[[Раман Лункін]], вядучы [[навуковы супрацоўнік]] [[Інстытут Еўропы РАН|Інстытута Еўропы РАН]], лічыць, што сустрэча, якая праходзіць на фоне [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|блізкаўсходняга канфлікту]], які суправаджаецца ганеннямі на хрысціян, ставіць мэтай вярнуць хрысціянства ў сусветную палітыку&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rbc.ru/opinions/society/11/02/2016/56bc682f9a794768257254df|title=Встреча церквей: начало «крестового похода» против исламского экстремизма|publisher=[[РБК]]|author=Роман Лункин|date=2016-02-11|access-date=2016-02-11}}&lt;/ref&gt;.

Беларускі палітолаг і гісторык рэлігіі [[Анатоль Сідарэвіч]] выказаў меркаванне, што гэта сустрэча можа паспрыяць [[візіт Папы Рымскага ў Беларусь|візіту Папы Рымскага ў Беларусь]]&lt;ref name=&quot;Сідарэвіч&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/content/sustreca-papy-rymskaha-z-maskouskim-patryjarcham-adkryje-mahcymasc-vizytu-pantyfika-u-bielarus/27534592.html Сустрэча Папы Рымскага з маскоўскім патрыярхам адкрые магчымасць візіту пантыфіка ў Беларусь] // [[Радыё Свабода]]&lt;/ref&gt;, на які Руская праваслаўная царква дагэтуль не дае дазволу, патрабуючы ад Рыма адмовіцца ад [[празелітызм]]у і [[уніяцтва|уніі]] на сваёй «кананічнай тэрыторыі»&lt;ref name=&quot;БПЦ&quot;&gt;[http://euroradio.fm/bpc-dlya-vizitu-papy-u-belarus-vatykan-music-admovicca-ad-unii БПЦ: Для візіту Папы ў Беларусь Ватыкан мусіць адмовіцца… ад Уніі] // [[Еўрарадыё]]&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|частка=Русская православная церковь|загаловак=Православие: Словарь атеиста|адказны=Под общ. ред. [[Гордиенко, Николай Семёнович|Н. С. Гордиенко]].|месца=М.|выдавецтва=[[Политиздат]]|год=1988|старонкі=202-203|старонак=272|isbn=5-250-00079-7|ref=Гордиенко}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author=Служба камунікацыі АЗЦС|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/4370292.html|title=Сумесны прэс-рэліз Маскоўскага патрыярхата і Святога Прастола|publisher=[[Патрыярхія.Ru|Афіцыйны сайт Маскоўскага патрыярхата]]|date=2016-02-06|access-date=2016-02-06 }}

[[Катэгорыя:Францыск (папа рымскі)]]
[[Катэгорыя:Кірыл, патрыярх Маскоўскі]]
[[Катэгорыя:2016 год на Кубе]]
[[Катэгорыя:Люты 2016 года]]
[[Катэгорыя:Падзеі 12 лютага]]</text>
      <sha1>smc5sbkj2eo1slu26gunfhgj3d79gxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чыгуначны мост цераз Енісей (Краснаярск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318109</id>
    <revision>
      <id>5172435</id>
      <parentid>4747171</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10357" sha1="ozclv8tvxez2okfjwednt40ps7qc556" xml:space="preserve">{{Мост
|Назва моста       = Краснаярскі чыгуначны мост
|Выява          = Bridge over Yenisei.jpg
|Шырыня выявы   = 300
|Подпіс              = Мост у канцы 19-га - пачатку 20-га стагоддзя
|Вобласць ужывання   = чыгуначны
|Перасякае           = раку [[Енісей]]
|Месца                = [[Краснаярск]], Расія
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19
 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44
 |region        = RU
|Тып канструкцыі      = аднакалейная фермавая канструкцыя
|Асноўны пралёт      = 140 метраў
|Агульная даўжыня          = 1 км
|Дата адкрыцця        = [[28 сакавіка]] [[1899]]
|Дата зачынення        = [[7 жніўня]] [[2007]]
|на карце яндэкс      = &lt;!-- у поўным фармаце, пачынаючы з http:// --&gt;
|на карце гугл        = &lt;!-- у поўным фармаце, пачынаючы з http:// --&gt;
|Commons              = &lt;!-- катэгорыя ў Commons з выявамі моста --&gt;
}}
'''Чыгуначны мост цераз раку Енісей''' размешчаны ў [[Краснаярск]]у.

У першапачатковым выглядзе ўяўляў сабой аднакалейную фермавую канструкцыю. Ніжэйзгаданае апісанне адносіцца менавіта да яго.

Даўжыня моста складае 1 км, шырыня пралётаў да 140 метраў, вышыня металічных фермаў у вяршыні парабалы 20 метраў.

== Гісторыя ==
[[Файл:117 Молебен при закладке моста через р Енисей (cropped).jpg|thumb|left|Набажэнства пры закладцы моста]]
Мост быў збудаваны расійскімі рабочымі і тэхнікамі пад кіраўніцтвам інжынера [[Яўген Карлавіч Кнорэ|Яўгена Карлавіча Кнорэ]] па праекце прафесара [[ІМТВ|Імператарскага Маскоўскага Тэхнічнага Вучылішча]] [[Лаўр Дзмітрыевіч Праскуракоў|Лаўра Праскуракова]]&lt;ref&gt;Часта крыніцы памылкова паказваюць аўтарам праекта моста [[Уладзімір Рыгоравіч Шухаў|У. Р. Шухава]].&lt;/ref&gt;. Будаўніцтва распачата ў [[1895]] годзе. [[30 жніўня]] [[1896]] года адбылася закладка моста. На набажэнстве пры закладцы прысутнічалі: енісейскі губернатар П. М. Прэйн, [[Яўген Карлавіч Кнорэ|Я. К. Кнорэ]], чыгуначнае начальства і натоўп гараджан. Набажэнства было здзейснена епіскапам Енісейскім і Краснаярскім Акакіем. У падмурак ніжняй часткі берагавой апоры быў закладзены камень з крыжам, на гэты камень быў пакладзены манускрыпт, на якім пазначаны час закладкі, прозвішчы будаўнікоў і ганаровых гасцей. На камень падчас служэння высыпалі залатыя і сярэбраныя манеты, і ўжо затым першы камень быў закрыты іншым на цэментным растворы.

Асаблівасцямі Енісейскага моста сталі самая вялікая даўжыня моста (907 метраў) і самы вялікі пралёт фермаў (144,5 метраў) сярод усіх пабудаваных да таго часу ў Расіі падобных збудаванняў&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.sibdom.ru/article.php?id=1214 |title=Переправы через Енисей {{!}} Эра красноярских мостов — строительный портал Sibdom.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=12 сакавіка 2016 |archive-date=15 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015064820/http://www.sibdom.ru/article.php?id=1214 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, палегчаныя канструкцыі саміх фермаў, вымарозка шахт пад кесоны, выкарыстанне драўніны для кесонаў, зніжэнне ў іх ціску і самы высокі кошт будаўніцтва — 3 млн рублёў&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;.

Будаўніцтва было завершана [[28 сакавіка]] [[1899]] года. [[27 сакавіка]] адбыліся выпрабаванні моста. Спачатку на яго загналі два [[цягнік]]і, кожны з чатырох [[паравоз]]аў і шасці [[вагон]]аў, нагружаных [[рэйка]]мі. Затым па мосце з хуткасцю 70 км/г прайшлі два [[паравоз]]ы з 23 платформамі з рэйкамі.
[[Файл:Zheleznodorozhnyjj most, the railway bridge over the Yenisei in Krasnoyarsk, Russia, view from the left bank.jpg|thumb|left|Сучасны чыгуначны мост, выгляд з левага берага]]
У [[1900|1900 годзе]] на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы]] ў [[Парыж]]ы была прадстаўлена мадэль Краснаярскага моста, якая была ганаравана Гран-пры і залатога медалю — «За архітэктурную дасканаласць і цудоўнае тэхнічнае выкананне»&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Строительство железнодорожных мостов на рубеже XIX и XX веков|загаловак = История железнодорожного транспорта России и Советского Союза. 1836—1917 гг.|месца = СПб|выдавецтва  = «Иван Фёдоров»|год = 1994|том = 1|старонкі = 232|isbn = 5-85952-005-0}}&lt;/ref&gt;. Спецыяльнае журы ўзначальваў знакаміты інжынер [[Гюстаў Эйфель]]. Распаўсюджанай памылкай з’яўляецца ўяўленне аб тым, што краснаярскі мост падзяліў Гран-пры з Эйфелевай вежай. Аднак Эйфелева вежа была пабудавана ў 1889 г. і атрымала залаты медаль менавіта ў гэты год, а краснаярскі мост — праз 11 гадоў.

Мост згадваецца і ў кнізе «Атлас цудаў свету. Выдатныя архітэктурныя збудаванні і помнікі ўсіх часоў і народаў», выдадзеным у 1991 годзе ў ЗША, — у раздзеле «Расія», нароўні з [[Маскоўскі Крэмль|Крамлём]] і [[Пецяргоф|Петрадварцом]].

У [[1930-я]] гады, калі для павышэння прапускной здольнасці [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай магістралі]] ўкладвалі другі пуць, побач з гэтым мостам быў узведзены яшчэ адзін, канструкцыйна падобны. У 90-я гады пачалося будаўніцтва трэцяга моста, побач з існуючымі. Меркавалася, што пасля ўводу яго ў эксплуатацыю першы, дарэвалюцыйны, будзе дэмантаваны. Нягледзячы на пратэсты абаронцаў помнікаў гісторыі і культуры, у 2002 годзе пачалася разборка моста.

Здадзены на металалом 7 жніўня [[2007]] года&lt;ref name=&quot;http://tayga.info/news/23078/&quot;&gt;[http://tayga.info/news/23078/ В Красноярске уникальный старинный Царский мост пошёл на металлолом — Тайга.инфо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071128084736/http://tayga.info/news/23078/ |date=28 лістапада 2007 }}&lt;/ref&gt;.

Браў удзел у конкурсе на сайце «[[Сем цудаў Расіі]]».

{{зноскі}}

== Крыніцы архіўныя ==
* РГИА, ф. 446, оп. 30, д. 11. Доклад № 111 от 2 апреля 1899 г. «Об открытии сквозного движения по Енисейскому мосту».

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Krasnoyarsk railway bridge (old)}}
{{Культурная спадчына РФ|nocat=1|2400494000}}
* [http://region.krasu.ru/article/323 Гісторыя будаўніцтва ]
* [http://www.gen-volga.ru/biblio/n1899-14.htm Артыкул з часопіса «Нива» № 14 1899 год]
* [http://www.krasplace.ru/most-cherez-enisej Мост цераз Енісей]

[[Катэгорыя:Чыгуначны раён Краснаярска]]
[[Катэгорыя:Масты Краснаярска]]
[[Катэгорыя:Масты цераз Енісей]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя масты Расіі]]
[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Расіі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1899 годзе]]
[[Катэгорыя:1899 год у Краснаярску]]
[[Катэгорыя:1899 год на чыгуначным транспарце]]
[[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Краснаярска]]
[[Катэгорыя:Транссібірская магістраль]]
[[Катэгорыя:Колішнія масты]]</text>
      <sha1>ozclv8tvxez2okfjwednt40ps7qc556</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнзура ў СССР</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326722</id>
    <revision>
      <id>5172236</id>
      <parentid>4790290</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10438" sha1="7upww660a7ras46o1o87ptsaeuqbbgq" xml:space="preserve">'''Цэнзура ў СССР''' — кантроль [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкіх]] і [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|партыйных]] органаў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] над зместам і распаўсюджваннем інфармацыі, у тым ліку друкаванай прадукцыі, музычных і сцэнічных твораў, твораў [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]], [[Кінематограф|кінематаграфічных]] і [[Фатаграфія|фатаграфічных]] твораў, перадач [[Радыё|радые]] і [[Тэлебачанне|тэлебачання]], з мэтай падаўлення ўсіх крыніц інфармацыі, альтэрнатыўных афіцыйным&lt;ref name=&quot;медушевский&quot;&gt;''Медушевский А. Н.''&amp;nbsp;[http://magazines.russ.ru/vestnik/2011/30/me34-pr.html Сталинизм как модель. Обозрение издательского проекта «РОССПЭН» «История сталинизма»]&amp;nbsp;// Вестник Европы.&amp;nbsp;— 2011&lt;/ref&gt;, абмежаванні або недапушчэння распаўсюджвання ідэй і звестак, якія лічыліся шкоднымі ці непажаданымі.

Сістэма ўсеагульнай палітычнай цэнзуры ўключала розныя формы і метады ідэалагічнага і палітычнага кантролю — нараўне з прамымі (забарона публікацыі, цензорское ўмяшанне, адхіленне рукапісаў) ужываліся самыя разнастайныя ўскосныя метады, якія адносяцца да кадравай, выдавецкай, ганарарнай палітыцы&lt;ref name=&quot;медушевский&quot;/&gt;.

Функцыі [[Цэнзура|цэнзурнага]] кантролю былі ўскладзены на спецыяльныя дзяржаўныя ўстановы&lt;ref&gt;''Блюм А. В.''&amp;nbsp;Рукописи не горят?.. К 80-летию основания Главлита СССР и 10-летию его кончины&amp;nbsp;// «Звезда»&amp;nbsp;: журнал.&amp;nbsp;— М., 2002.&amp;nbsp;— № 6.&amp;nbsp;— С.201-211.&lt;/ref&gt;.
Цэнзура кантралявала ўсе ўнутраныя афіцыйныя каналы распаўсюджвання інфармацыі: кнігі, перыядычныя выданні, [[Радыё|радые]], [[тэлебачанне]], [[Кінематограф|кіно]], [[тэатр]] і г. д.{{Sfn|Горяева|2009|с=8-9}}, інфармацыю, якая паступае звонку (глушэння замежных радыестанцый, якія вяшчаюць на мовах народаў СССР, скрупулезны кантроль друкаванай прадукцыі замежных СМІ на прадмет «антысаветчыны»).
Таксама шырока была распаўсюджана і [[самацэнзура]].

Асноўнымі аб’ектамі цэнзуры былі так званая «[[антысавецкая прапаганда]]» (у якую ўключалася ўсе, што не адпавядала бягучым ідэалагічным устаноўкам), ваенныя і эканамічныя сакрэты (напрыклад, інфармацыя аб месцах зняволення і геаграфічныя карты), негатыўная інфармацыя аб стане спраў у краіне (катастрофы, эканамічныя праблемы, міжнацыянальныя канфлікты, адмоўныя сацыяльныя з’явы і г . д.), любая інфармацыя, якая магла выклікаць непажаданыя [[Алюзія|алюзіі]].

Цэнзура ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] насіла ў першую чаргу [[Ідэалогія|ідэалагічны]] характар{{sfn|Горяева|2009|с=6}}&lt;ref name=&quot;part&quot;&gt;{{кніга|аўтар= Жирков Г. В.|частка= Партийный контроль над цензурой и её аппаратом|загаловак= История цензуры в России XIX—XX вв. Учебное пособие|спасылка= http://www.pseudology.org/Tsenzura/TsetzuraHistory/library_view_bookb98b.html?chapter_num=39&amp;bid=79|месца= М.|выдавецтва= Аспект пресс|год= 2001|страронак= 358|isbn= 5-7567-0145-1|archive-date= 10 мая 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090510050736/http://www.pseudology.org/Tsenzura/TsetzuraHistory/library_view_bookb98b.html?chapter_num=39&amp;bid=79}}&lt;/ref&gt;. Адны даследчыкі адзначаюць, што савецкая цэнзура, у прыватнасці, не перашкаджала паказу сцэн гвалту, калі яны адпавядалі бягучым ідэалагічным устаноўкам — напрыклад, дэманстравалі знішчэнне ворагаў савецкай улады або выкрывалі зверства ворага&lt;ref name=&quot;fed&quot;&gt;''Фёдоров А. В.''&amp;#x20;[http://window.edu.ru/window_catalog/redir?id=36617&amp;file=ifap23.pdf Права ребёнка и проблема насилия на российском экране]{{Недаступная спасылка}}.&amp;nbsp;— Монография.&amp;nbsp;— Таганрог: Издательство Кучма, 2004.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;6.&amp;nbsp;— 418&amp;nbsp;с&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лапин Е.''&amp;nbsp;[http://www.ostankino.ru/magazin/archive/n-29/text-237.html В погоне за рейтингами]&amp;nbsp;// «Телецентр»&amp;nbsp;: журнал.&amp;nbsp;— М., 2008.&amp;nbsp;— № 4 (29).&amp;nbsp;— С. 40-45.&amp;#x20;&lt;small&gt;[http://web.archive.org/web/20090509203129/http://www.ostankino.ru/magazin/archive/n-29/text-237.html Архивировано] из первоисточника 9 мая 2009.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, але пры гэтым іншыя даследчыкі адзначаюць, што на працягу ўсяго перыяду савецкай аўдыевізуальнай гісторыі не існавала такой праблемы, як негатыўнае ўздзеянне вобразаў гвалту ў тэлевяшчанні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cyberleninka.ru/article/n/svoboda-i-otvetstvennost-v-televeschanii|title=Жабский М. , Коробицын В. СВОБОДА И ОТВЕТСТВЕННОСТЬ В ТЕЛЕВЕЩАНИИ // ВЫСШЕЕ ОБРАЗОВАНИЕ В РОССИИ . 2002. (дата обращения: 15.10.2015).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://files.tgpi.ru/nauka/publications/2004/r.doc|title=Рыжих Н. П. Медиаобразование и проблема насилия на экране //Современный человек в пространстве образования и науки. (дата обращения: 15.10.2015).}}&lt;/ref&gt;.

Большасць даследчыкаў адзначае [[Таталітарызм|татальны]] характар савецкай цэнзуры і падпарадкаванне цэнзурных органаў кантролю з боку [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]&lt;ref name=&quot;part&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;latynina&quot;&gt;''Латынина А. Н.''&amp;nbsp;[http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2008/10/la10.html «Пережиток Средневековья» или элемент культуры?]&amp;nbsp;// «Новый мир»&amp;nbsp;: журнал.&amp;nbsp;— М., 2008.&amp;nbsp;— № 10.&lt;/ref&gt;{{sfn|Блюм|2000|loc=Глава I. Система тотального контроля}}. [[Праваабарончы рух у СССР|Праваабаронцы]] сцвярджалі, што цензурная практыка парушае міжнародныя абавязацельствы СССР&lt;ref name=&quot;Dec&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/russian/documen/convents/pactpol.htm|title=Международный пакт о гражданских и политических правах (ст. 19)|date=16 декабря 1966|publisher=[[ААН|ООН]]|accessdate=2010-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100611135737/http://www.un.org/russian/documen/convents/pactpol.htm|archivedate=11 чэрвеня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.memo.ru/history/DISS/chr/XTC45-13.htm|title=Хроника текущих событий. Выпуск 45|date=1977|publisher=Мемориал|accessdate=2010-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193324/http://www.memo.ru/history/DISS/chr/XTC45-13.htm|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = Горяева Т. М.|загаловак = Политическая цензура в СССР. 1917-1991|выданне = 2|месца          = {{М.}}|выдавецтва = «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)|год = 2009|старонак= 407|серыя= История сталинизма|isbn = 978-5-8243-1179-2|тыраж = 2000|ref=Горяева}}
* {{кніга|аўтар = [[Блюм, Арлен Віктаровіч|Блюм А. В.]]
|загаловак       = Советская цензура в эпоху тотального террора. 1929—1953
|спасылка         = http://opentextnn.ru/censorship/russia/sov/libraries/books/blium/total/
|месца          = СПб.
|выдавецтва    = Академический проект
|год            = 2000
|старонак        = 321
|isbn           = 5-7331-0190-3|ref=Блюм}}
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Цэнзура ў СССР| ]]</text>
      <sha1>7upww660a7ras46o1o87ptsaeuqbbgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Пясочніца</title>
    <ns>4</ns>
    <id>336791</id>
    <revision>
      <id>5172389</id>
      <parentid>5171809</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3117" sha1="g18dib5nchru4zlyonc4mx1oav6txi4" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

https://ibb.co/8DD9mxVW

[https://ibb.co/6fk5Gsn 28 April 2025, Middle East]
[https://ibb.co/0jGzVdX2 27 April 2025, Sydney]

== July 2025 (Cancer)
https://ibb.co/ns55hBz8
https://ibb.co/20X9nDck
https://ibb.co/99fywQTm
https://ibb.co/S4K1TYHR
https://ibb.co/wNts3PtR
https://ibb.co/XxprcPDQ
https://ibb.co/354Nj8dH
https://ibb.co/KcqVL85W
https://ibb.co/v6jypHjC
https://ibb.co/VcsHzy3v
https://ibb.co/1JwX4xLh
https://ibb.co/0pTTB19L
https://ibb.co/fVWwzdHx
https://ibb.co/R4NdqSVw
https://ibb.co/7t9MxTQN
https://ibb.co/s9sGnLc4
https://ibb.co/TMkQRVys
https://ibb.co/ynYjnJfh
https://ibb.co/Lhb85XLv
https://ibb.co/XkdyyV1N
https://ibb.co/7dCqQpLt
https://ibb.co/YB0Ndykv
https://ibb.co/KcqVL85W
https://ibb.co/7t9MxTQN
https://ibb.co/Xr8y2r7b
https://ibb.co/h1DDSdxx
https://ibb.co/mr7XtrTb
https://ibb.co/cXL6CqX8
https://ibb.co/396pNP98
https://ibb.co/LdZSCKh6
https://ibb.co/PshTdYB2
https://ibb.co/B5jxWq4q

== March 2023 ==
https://ibb.co/ymH8gm45 
https://ibb.co/cKC5dRFr

== February 2023 ==
https://ibb.co/rRRjLH5d

== 20 March 2025, Sydney ==
https://ibb.co/p6LHgBdn
https://ibb.co/gMTq1GHL
https://ibb.co/zVW6BnS0

== 2025 (Pisces), Sydney ==
https://ibb.co/whRdhV6W

== 2023 (Pisces), Sydney ==
https://ibb.co/GQMSkwqD

== March 2025 ==
https://ibb.co/svPBKy49 

== June 2025 (Cancer), Valencia ==
https://ibb.co/q3WS1GwS

== 28 April 2025, Dubai ==
https://ibb.co/4g5LFhtp
https://ibb.co/JN2GSY8

== 26 Oct 2025, Cartegena ==
https://ibb.co/dwN4gBz2
https://ibb.co/Jj271PCV

== June 2025 (Cancer), Valencia ==
https://ibb.co/Ft2jb9Z

== 10 July 2025, Valencia ==
https://ibb.co/GvCXsGbz

== 18 July 2025, Valencia ==
https://ibb.co/C5Fy4V0J
https://ibb.co/kVfddRxd
https://ibb.co/4Rt3C9D4

== Aug 2025 (Virgo), Valencia ==
https://ibb.co/7TVpZZt
https://ibb.co/GvFY9sdZ
https://ibb.co/ks7NQ8ZG
https://ibb.co/VWHZXyyk
https://ibb.co/hRkfwynT
https://ibb.co/60LCFvcm
https://ibb.co/1YFYfvbv
https://ibb.co/PZg9Trjd
https://ibb.co/YBNgr99Z
https://ibb.co/NdWKcvnB
https://ibb.co/NdWKcvnB
https://ibb.co/LDvCXbvS
https://ibb.co/j9HcpTYR
https://ibb.co/wN5LFPBZ
https://ibb.co/RkWsj7PK
https://ibb.co/qYw80qmd
https://ibb.co/W4zHNmBj
https://ibb.co/JjbF2T4z

== October 2025 (Scorpio) ==
https://ibb.co/7JMp0nPD

== July 2025 (Cancer), Valencia ==
https://ibb.co/S424nzP7

== 23 March 2019, Sydney ==
https://ibb.co/BHt9fq8k

== 26 March 2025, Queenstown ==
https://ibb.co/yFnCnZR0</text>
      <sha1>g18dib5nchru4zlyonc4mx1oav6txi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172391</id>
      <parentid>5172389</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3120" sha1="jb2maipz4gz4jw4ew8hwhe6wruio4zw" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

https://ibb.co/8DD9mxVW

[https://ibb.co/6fk5Gsn 28 April 2025, Middle East]
[https://ibb.co/0jGzVdX2 27 April 2025, Sydney]

== July 2025 (Cancer) ==
https://ibb.co/ns55hBz8
https://ibb.co/20X9nDck
https://ibb.co/99fywQTm
https://ibb.co/S4K1TYHR
https://ibb.co/wNts3PtR
https://ibb.co/XxprcPDQ
https://ibb.co/354Nj8dH
https://ibb.co/KcqVL85W
https://ibb.co/v6jypHjC
https://ibb.co/VcsHzy3v
https://ibb.co/1JwX4xLh
https://ibb.co/0pTTB19L
https://ibb.co/fVWwzdHx
https://ibb.co/R4NdqSVw
https://ibb.co/7t9MxTQN
https://ibb.co/s9sGnLc4
https://ibb.co/TMkQRVys
https://ibb.co/ynYjnJfh
https://ibb.co/Lhb85XLv
https://ibb.co/XkdyyV1N
https://ibb.co/7dCqQpLt
https://ibb.co/YB0Ndykv
https://ibb.co/KcqVL85W
https://ibb.co/7t9MxTQN
https://ibb.co/Xr8y2r7b
https://ibb.co/h1DDSdxx
https://ibb.co/mr7XtrTb
https://ibb.co/cXL6CqX8
https://ibb.co/396pNP98
https://ibb.co/LdZSCKh6
https://ibb.co/PshTdYB2
https://ibb.co/B5jxWq4q

== March 2023 ==
https://ibb.co/ymH8gm45 
https://ibb.co/cKC5dRFr

== February 2023 ==
https://ibb.co/rRRjLH5d

== 20 March 2025, Sydney ==
https://ibb.co/p6LHgBdn
https://ibb.co/gMTq1GHL
https://ibb.co/zVW6BnS0

== 2025 (Pisces), Sydney ==
https://ibb.co/whRdhV6W

== 2023 (Pisces), Sydney ==
https://ibb.co/GQMSkwqD

== March 2025 ==
https://ibb.co/svPBKy49 

== June 2025 (Cancer), Valencia ==
https://ibb.co/q3WS1GwS

== 28 April 2025, Dubai ==
https://ibb.co/4g5LFhtp
https://ibb.co/JN2GSY8

== 26 Oct 2025, Cartegena ==
https://ibb.co/dwN4gBz2
https://ibb.co/Jj271PCV

== June 2025 (Cancer), Valencia ==
https://ibb.co/Ft2jb9Z

== 10 July 2025, Valencia ==
https://ibb.co/GvCXsGbz

== 18 July 2025, Valencia ==
https://ibb.co/C5Fy4V0J
https://ibb.co/kVfddRxd
https://ibb.co/4Rt3C9D4

== Aug 2025 (Virgo), Valencia ==
https://ibb.co/7TVpZZt
https://ibb.co/GvFY9sdZ
https://ibb.co/ks7NQ8ZG
https://ibb.co/VWHZXyyk
https://ibb.co/hRkfwynT
https://ibb.co/60LCFvcm
https://ibb.co/1YFYfvbv
https://ibb.co/PZg9Trjd
https://ibb.co/YBNgr99Z
https://ibb.co/NdWKcvnB
https://ibb.co/NdWKcvnB
https://ibb.co/LDvCXbvS
https://ibb.co/j9HcpTYR
https://ibb.co/wN5LFPBZ
https://ibb.co/RkWsj7PK
https://ibb.co/qYw80qmd
https://ibb.co/W4zHNmBj
https://ibb.co/JjbF2T4z

== October 2025 (Scorpio) ==
https://ibb.co/7JMp0nPD

== July 2025 (Cancer), Valencia ==
https://ibb.co/S424nzP7

== 23 March 2019, Sydney ==
https://ibb.co/BHt9fq8k

== 26 March 2025, Queenstown ==
https://ibb.co/yFnCnZR0</text>
      <sha1>jb2maipz4gz4jw4ew8hwhe6wruio4zw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172393</id>
      <parentid>5172391</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172395</id>
      <parentid>5172393</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="772" sha1="82mnjb6qr13xh3iw9krodo7zmparm55" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

== 22 Dec 2024, Sydney ==
https://ibb.co/jvDYp2SS</text>
      <sha1>82mnjb6qr13xh3iw9krodo7zmparm55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172396</id>
      <parentid>5172395</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172399</id>
      <parentid>5172396</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="925" sha1="dixqy7l0dbmu186j81y721a9kw9noav" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

== Nov 2025 (Scorpio), Valencia ==
https://ibb.co/yc1vSkYr
https://ibb.co/n8jRynBn
https://ibb.co/sJ592h4v
https://ibb.co/6cPtFrsV
https://ibb.co/whDCnmhJ
https://ibb.co/fYSD7j7K
https://ibb.co/HfzqjKHd</text>
      <sha1>dixqy7l0dbmu186j81y721a9kw9noav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172400</id>
      <parentid>5172399</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172407</id>
      <parentid>5172400</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="984" sha1="k0rndo8fpmlal4lehc6zv504tjmymv2" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

https://libertycity.net/files/gta-liberty-city-stories/203996-sokhranenie-na-100-s-12-ju-unikalnymi.html
https://umdgen.en.lo4d.com/windows
https://library.avsim.net/search.php?SearchTerm=Gulfstream+iii&amp;CatID=root&amp;Go=Search
http://htai-models.com/downloads.html</text>
      <sha1>k0rndo8fpmlal4lehc6zv504tjmymv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172408</id>
      <parentid>5172407</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172409</id>
      <parentid>5172408</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="880" sha1="meo08zdr2a8ey3vogd3ykwoclusizge" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

== 12 Nov 2024, Sydney ==
https://ibb.co/qM6FZ4W4

== 3 April 2023, Sydney ==
https://ibb.co/d4D0MvNd

== Sep 2024 (Virgo), Sydney ==
https://ibb.co/5WJrKMGZ</text>
      <sha1>meo08zdr2a8ey3vogd3ykwoclusizge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172410</id>
      <parentid>5172409</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="769" sha1="1tzus71opc6zuu7i4r2qbpqs7hwyz3r" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

== Jul 2019 (Cancer) ==
https://ibb.co/F2wdchM</text>
      <sha1>1tzus71opc6zuu7i4r2qbpqs7hwyz3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172411</id>
      <parentid>5172410</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172412</id>
      <parentid>5172411</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="lf2amcz4sy7wk1bxkg2extepjk5i4ej" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

== 14 Sep 2024, Wollongong ==
https://ibb.co/7tdLbmTQ
https://ibb.co/ZzTgnLcH</text>
      <sha1>lf2amcz4sy7wk1bxkg2extepjk5i4ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172413</id>
      <parentid>5172412</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <origin>5172413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172414</id>
      <parentid>5172413</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="puedpebck7j0ojyvcpr2pndkukc01v8" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

https://ibb.co/bMpTp7D2</text>
      <sha1>puedpebck7j0ojyvcpr2pndkukc01v8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172415</id>
      <parentid>5172414</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="rn8es26zn430v6w45z6mnyuyc2q7saj" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

https://ibb.co/8DcY1Lpz</text>
      <sha1>rn8es26zn430v6w45z6mnyuyc2q7saj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172416</id>
      <parentid>5172415</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41976-70</username>
        <id>171828</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172431</id>
      <parentid>5172416</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41994-94</username>
        <id>171832</id>
      </contributor>
      <origin>5172431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="769" sha1="njiniwahe0li61b6n0aiqhiz24ilczv" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

== Feb 2023, Sydney ==
https://ibb.co/d4F22f52</text>
      <sha1>njiniwahe0li61b6n0aiqhiz24ilczv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172432</id>
      <parentid>5172431</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41994-94</username>
        <id>171832</id>
      </contributor>
      <origin>5172432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172480</id>
      <parentid>5172432</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41994-94</username>
        <id>171832</id>
      </contributor>
      <origin>5172480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="a0kwv6n3jf6e2ib3a1gdy5l79q40z2y" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

== 28 Oct 2025, Sagunta ==
https://ibb.co/Wp3dWkk4</text>
      <sha1>a0kwv6n3jf6e2ib3a1gdy5l79q40z2y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172483</id>
      <parentid>5172480</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41994-94</username>
        <id>171832</id>
      </contributor>
      <origin>5172483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172540</id>
      <parentid>5172483</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41994-94</username>
        <id>171832</id>
      </contributor>
      <origin>5172540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="909" sha1="g2pbfgyk8g8rcqn74u4qnmqyw7admvc" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

[https://ibb.co/7Ls65fH 28 Aug 2023, Sydney]
[https://ibb.co/3ygg1Jtm 16 Oct 2022, Brisbane]
[https://ibb.co/Vppy3Pyr 17 Jan 2021, Darwin]
[https://ibb.co/qLxMWZ4d 2 Jan 2021, Frankfurt]</text>
      <sha1>g2pbfgyk8g8rcqn74u4qnmqyw7admvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172541</id>
      <parentid>5172540</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41994-94</username>
        <id>171832</id>
      </contributor>
      <origin>5172541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1001" sha1="dylpb678jc49zgkjrjro29if71byhvh" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

[https://ibb.co/7Ls65fH 28 Aug 2023, Sydney]
[https://ibb.co/3ygg1Jtm 16 Oct 2022, Brisbane]
[https://ibb.co/Vppy3Pyr 17 Jan 2021, Darwin]
[https://ibb.co/qLxMWZ4d 2 Jan 2021, Frankfurt]
[https://ibb.co/gMBF9gTT March 1999, Sydney]
[https://ibb.co/prbCgtwd 3 Jun 2018, Brisbane]</text>
      <sha1>dylpb678jc49zgkjrjro29if71byhvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172543</id>
      <parentid>5172541</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41994-94</username>
        <id>171832</id>
      </contributor>
      <origin>5172543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="724" sha1="5wqu0pa5bxg6okrr8p4i131ep6dx5ky" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць

[</text>
      <sha1>5wqu0pa5bxg6okrr8p4i131ep6dx5ky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172552</id>
      <parentid>5172543</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41994-94</username>
        <id>171832</id>
      </contributor>
      <origin>5172552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz" xml:space="preserve">{{Index box}}

А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона?

Падыдзе

Як пражыць без акаўнта

Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы

Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў!

Кропка Я ўмею пісаць па беларуску

На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць</text>
      <sha1>ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339975</id>
    <revision>
      <id>5172522</id>
      <parentid>4466709</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26444" sha1="40drdmbn1p4jzlg3a5ch84l37gu11bx" xml:space="preserve">{{Лёгкаатлетычнае спаборніцтва
 |Назва           = Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015
 |Эмблема            =
 |Памер             = 200px
 |Апісанне           = 
 |Горад              = {{Сцяг|Чэхія}} [[Прага]], [[Чэхія]]
 |Краіны             = 49
 |Удзельнікаў         = 643
 |Медалёў            = 26
 |Адкрыццё           = [[6 сакавіка]] [[2015]]
 |Закрыццё           = [[8 сакавіка]] [[2015]]
 |Стадыён            = «[[O2 Арэна (Прага)|O2 Арэна]]»
 |Папярэдняе         = [[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2013|Гётэбарг 2013]]
 |Наступнае          = [[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2017|Бялград 2017]]
}}
'''33-і [[чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні]]''' праходзіў з 5 па 8 сакавіка 2015 года на «[[O2 Арэна (Прага)|O2 Арэне]]» ў [[Прага|Празе]], сталіцы [[Чэхія|Чэхіі]].

У барацьбе за права прыняць турнір у фінальным галасаванні на савеце [[Еўрапейская лёгкаатлетычная асацыяцыя|Еўрапейскай лёгкаатлетычнай асацыяцыі]] ў [[Сафія|Сафіі]] 5 мая 2012 года [[Прага]] абыйшла турэцкі [[Стамбул]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/sports/summer/athletics/16836-istanbul-overlooked-as-prague-awarded-2015-european-indoor-athletics-championships |title=Istanbul overlooked as Prague awarded 2015 European Indoor Athletics Championships |access-date=26 ліпеня 2016 |archive-date=6 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006091622/http://www.insidethegames.biz/sports/summer/athletics/16836-istanbul-overlooked-as-prague-awarded-2015-european-indoor-athletics-championships |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Талісманам чэмпіянату быў абраны Крот (чэш. ''Krtek''), персанаж [[Крот, мультфільм|аднайменнага мультфільма]], папулярнага ў [[Чэхія|Чэхіі]] і краінах былога [[СССР]]&lt;ref&gt;[http://www.praguepost.com/czech-news/43703-thursday-news-briefing-jan-8-2015 Thursday news briefing — Jan.8, 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150109011127/http://praguepost.com/czech-news/43703-thursday-news-briefing-jan-8-2015 |date=9 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Турнір быў паказаны 28 еўрапейскімі тэлекампаніямі. Агульны аб'ём трансляцый склаў сумарна 283 гадзіны&lt;ref&gt;[http://www.european-athletics.org/competitions/european-athletics-indoor-championships/news/article=strong-broadcast-intentions-for-european-athletics-indoor-championships/ Strong broadcast intentions for European Athletics Indoor Championships]&lt;/ref&gt;.

У спаборніцтвах прынялі ўдзел 643 лёгкаатлеты (363 мужчыны і 280 жанчын) з 49 краін Еўропы. З усіх 50 нацыянальных федэрацый на турнір не накіраваў сваіх удзельнікаў толькі [[Ліхтэнштэйн]]&lt;ref&gt;[http://www.rusathletics.com/nov/news.14614.htm Прага на старце!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924124815/http://www.rusathletics.com/nov/news.14614.htm |date=24 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

У мужчынскай эстафеце 4×400 метраў адбылася рэдкая падзея — у складзе зборнай Бельгіі чэмпіёнамі сталі адразу тры родныя браты Барле.

== Прызёры ==
&lt;small&gt;'''Скарачэнні:''' '''WR''' — сусветны рэкорд | '''ER''' — рэкорд Еўропы | '''NR''' — нацыянальны рэкорд | '''CR''' — рэкорд чэмпіянату
&lt;/small&gt;
=== Мужчыны ===
{| {{MedalistTable|type=Дысцыпліна|columns=2}}
|-
|width=130|[[Бег на 60 метраў|60 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 60 метраў, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|width=215|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Рычард Кілты]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Вялікабрытанія]]&lt;/small&gt;||width=75| 6,51
|width=215|{{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Блум]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Германія]]&lt;/small&gt;||width=75| 6,58
|width=215|{{Сцяг|Германія}} [[Юліян Ройс]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Германія]]&lt;/small&gt;||width=75| 6,60
|-
|[[Бег на 400 метраў|400 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 400 метраў, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Чэхія}} [[Павел Маслак]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэхія]]&lt;/small&gt;|| 45,33 &lt;br /&gt; '''CR'''
|{{Сцяг|Бельгія}} [[Дылан Барле]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Бельгія]]&lt;/small&gt;|| 46,25
|{{Сцяг|Польшча}} [[Рафал Амелька]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Польшча]]&lt;/small&gt;|| 46,26
|-
|[[Бег на 800 метраў|800 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 800 метраў, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Польшча}} [[Марцін Левандоўскі]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Польшча]]&lt;/small&gt;|| 1.46,67
|{{Сцяг|Ірландыя}} [[Марк Інгліш]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Ірландыя]]&lt;/small&gt;|| 1.47,20
|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Тэймен Кюперс]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Нідэрланды]]&lt;/small&gt;|| 1.47,25
|-
|[[Бег на 1500 метраў|1500 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 1500 метраў, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Чэхія}} [[Якуб Голуша]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэхія]]&lt;/small&gt;|| 3.37,68 &lt;br /&gt; '''NR'''
|{{Сцяг|Турцыя}} [[Ільхам Азбілен]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Турцыя]]&lt;/small&gt;|| 3.37,74
|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Крыс О’Хэр]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Вялікабрытанія]]&lt;/small&gt;|| 3.38,96
|-
|[[Бег на 3000 метраў|3000 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 3000 метраў, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Турцыя}} [[Алі Кая]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Турцыя]]&lt;/small&gt;|| 7.38,42 &lt;br /&gt; '''NR''' '''CR'''
|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лі Эмануэль]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Вялікабрытанія]]&lt;/small&gt;|| 7.44,48
|{{Сцяг|Нарвегія}} [[Хенрык Інгебрыгтсен]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Нарвегія]]&lt;/small&gt;|| 7.45,54 &lt;br /&gt; '''NR'''
|-
|[[Бег на 60 метраў з бар'ерамі|60 м з бар'ерамі]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 60 метраў з бар'ерамі, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Францыя}} [[Паскаль Марціно-Лагард]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Францыя]]&lt;/small&gt;|| 7,49
|{{Сцяг|Францыя}} [[Дзімітры Баску]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Францыя]]&lt;/small&gt;|| 7,50
|{{Сцяг|Францыя}} [[Віем Беласян]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Францыя]]&lt;/small&gt;|| 7,52
|-
|[[Эстафета 4×400 метраў|Эстафета 4×400 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — эстафета 4×400 метраў, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{BEL}} &lt;br /&gt; [[Жульен Ватрэн]] &lt;br /&gt; [[Дылан Барле]] &lt;br /&gt; [[Жанатан Барле]] &lt;br /&gt; [[Кевін Барле]]|| 3.02,87 &lt;br /&gt; '''ER''' '''CR'''
|{{POL}} &lt;br /&gt; [[Караль Залеўскі]] &lt;br /&gt; [[Рафал Амелька]] &lt;br /&gt; [[Лукаш Краўчук]] &lt;br /&gt; [[Якуб Кшэвіна]]|| 3.02,97 &lt;br /&gt; '''NR'''
|{{CZE}} &lt;br /&gt; [[Даніэль Немечак]] &lt;br /&gt; [[Патрык Шорм]] &lt;br /&gt; [[Ян Тэсарж]] &lt;br /&gt; [[Павел Маслак]]|| 3.04,09 &lt;br /&gt; '''NR'''
|-
|rowspan=2|[[Скачок у вышыню]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — скачкі ў вышыню, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|rowspan=2|{{Сцяг|Расія}} [[Данііл Аляксандравіч Цыплакоў|Данііл Цыплакоў]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Расія]]&lt;/small&gt;||rowspan=2| 2,31 м
|{{Сцяг|Італія}} [[Сільвана Чэзані]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Італія]]&lt;/small&gt;|| 2,31 м
|rowspan=2|не ўручалася||rowspan=2|
|-
|{{Сцяг|Грэцыя}} [[Антоніяс Мастарас]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Грэцыя]]&lt;/small&gt;|| 2,31 м
|-
|[[Скачок з шастом]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — скачкі з шастом, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Францыя}} [[Рэно Лавілені]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Францыя]]&lt;/small&gt;|| 6,04 м &lt;br /&gt; '''CR'''
|{{Сцяг|Расія}} [[Аляксандр Сяргеевіч Грыпіч|Аляксандр Грыпіч]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Расія]]&lt;/small&gt;|| 5,85 м
|{{Сцяг|Польшча}} [[Пётр Лісак]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Польшча]]&lt;/small&gt;|| 5,85 м
|-
|[[Скачок у даўжыню]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — скачкі ў даўжыню, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Швецыя}} [[Мішэль Торнеус]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Швецыя]]&lt;/small&gt;|| 8,30 м &lt;br /&gt; '''NR'''
|{{Сцяг|Чэхія}} [[Радак Юшка]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэхія]]&lt;/small&gt;|| 8,10 м
|{{Сцяг|Швецыя}} [[Андрэас Отэрлінг]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Швецыя]]&lt;/small&gt;|| 8,06 м
|-
|[[Трайны скачок]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — трайны скачок, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Партугалія}} [[Нелсан Эвора]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Партугалія]]&lt;/small&gt;|| 17,21 м
|{{Сцяг|Іспанія}} [[Пабла Тарыхас]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Іспанія]]&lt;/small&gt;|| 17,04 м &lt;br /&gt; '''NR'''
|{{Сцяг|Румынія}} [[Марыян Опра]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Румынія]]&lt;/small&gt;|| 16,91 м
|-
|[[Штурханне ядра]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — штурханне ядра, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Германія}} [[Давід Шторль]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Германія]]&lt;/small&gt;|| 21,23 м
|{{Сцяг|Сербія}} [[Асмір Калашынац]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Сербія]]&lt;/small&gt;|| 20,90 м
|{{Сцяг|Чэхія}} [[Ладзіслаў Прашыл]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэхія]]&lt;/small&gt;|| 20,66 м
|-
|[[Сямібор’е]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — сямібор'е, мужчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Расія}} [[Ілья Юр'евіч Шкуранёў|Ілья Шкуранёў]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Расія]]&lt;/small&gt;|| 6353 ачка
|{{Сцяг|Германія}} [[Артур Абеле]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Германія]]&lt;/small&gt;|| 6279 ачкоў
|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Элка Сінтнікалас]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Нідэрланды]]&lt;/small&gt;|| 6185 ачкоў
|}

=== Жанчыны ===
{| {{MedalistTable|type=Дысцыпліна|columns=2}}
|-
|width=130|[[Бег на 60 метраў|60 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 60 метраў, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|width=215|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дафнэ Схіперс]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Нідэрланды]]&lt;/small&gt;||width=75| 7,05
|width=215|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Дына Эшэр-Сміт]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Вялікабрытанія]]&lt;/small&gt;||width=75| 7,08 &lt;br /&gt; '''=NR'''
|width=215|{{Сцяг|Германія}} [[Ферэна Зайлер]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Германія]]&lt;/small&gt;||width=75| 7,09
|-
|[[Бег на 400 метраў|400 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 400 метраў, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Украіна}} [[Наталля Сяргееўна Пігіда|Наталля Пігіда]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Украіна]]&lt;/small&gt;|| 51,96
|{{Сцяг|Іспанія}} [[Індзіра Тэрэра]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Іспанія]]&lt;/small&gt;|| 52,63
|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Серэн Бандзі-Дэвіс]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Вялікабрытанія]]&lt;/small&gt;|| 52,64
|-
|[[Бег на 800 метраў|800 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 800 метраў, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Селіна Бюхель]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Швейцарыя]]&lt;/small&gt;|| 2.01,95
|{{Сцяг|Расія}} [[Кацярына Іванаўна Паістогава|Кацярына Паістогава]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Расія]]&lt;/small&gt;|| 2.01,99
|{{Сцяг|Украіна}} [[Наталля Аляксееўна Лупу|Наталля Лупу]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Украіна]]&lt;/small&gt;|| 2.02,25
|-
|[[Бег на 1500 метраў|1500 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 1500 метраў, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Сіфан Хасан]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Нідэрланды]]&lt;/small&gt;|| 4.09,04
|{{Сцяг|Польшча}} [[Ангеліка Ціхоцкая]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Польшча]]&lt;/small&gt;|| 4.10,53
|{{Сцяг|Італія}} [[Федэрыка Дэль Буона]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Італія]]&lt;/small&gt;|| 4.11,61
|-
|[[Бег на 3000 метраў|3000 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 3000 метраў, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Расія}} [[Алена Сяргееўна Каробкіна|Алена Каробкіна]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Расія]]&lt;/small&gt;|| 8.47,62
|{{Сцяг|Беларусь}} [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч|Святлана Кудзеліч]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Беларусь]]&lt;/small&gt;|| 8.48,02 &lt;br /&gt; '''NR'''
|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Маўрэн Костэр]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Нідэрланды]]&lt;/small&gt;|| 8.51,64
|-
|[[Бег на 60 метраў з бар'ерамі|60 м з бар'ерамі]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — бег на 60 метраў з бар'ерамі, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аліна Генадзеўна Талай|Аліна Талай]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Беларусь]]&lt;/small&gt;|| 7,85 &lt;br /&gt; '''NR'''
|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Люсі Хатан]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Вялікабрытанія]]&lt;/small&gt;|| 7,90
|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Серыта Саламон]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Вялікабрытанія]]&lt;/small&gt;|| 7,93
|-
|[[Эстафета 4×400 метраў|Эстафета 4×400 м]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — эстафета 4×400 метраў, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{FRA}} &lt;br /&gt; [[Флорыя Гюэй]] &lt;br /&gt; [[Элеа Мар'яма Дзіяра]] &lt;br /&gt; [[Агнэс Рааралаі]] &lt;br /&gt; [[Мары Гая]]|| 3.31,61
|{{GBR}} &lt;br /&gt; [[Кэлі Мэсі]] &lt;br /&gt; [[Серэн Бандзі-Дэвіс]] &lt;br /&gt; [[Лора Мэдакс]] &lt;br /&gt; [[Кірстэн Мак-Аслан]]|| 3.31,79
|{{POL}} &lt;br /&gt; [[Яанна Лінкевіч]] &lt;br /&gt; [[Малгажата Голуб]] &lt;br /&gt; [[Моніка Шчэнсная]] &lt;br /&gt; [[Юстына Свенты]]|| 3.31,90
|-
|[[Скачок у вышыню]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — скачкі ў вышыню, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Расія}} [[Марыя Аляксандраўна Кучына|Марыя Кучына]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Расія]]&lt;/small&gt;|| 1,97 м
|{{Сцяг|Італія}} [[Алесія Трост]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Італія]]&lt;/small&gt;|| 1,97 м
|{{Сцяг|Польшча}} [[Каміла Ліцвінкі]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Польшча]]&lt;/small&gt;|| 1,94 м
|-
|[[Скачок з шастом]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — скачкі з шастом, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Расія}} [[Анжаліка Аляксандраўна Сідарава|Анжаліка Сідарава]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Расія]]&lt;/small&gt;|| 4,80 м
|{{Сцяг|Грэцыя}} [[Екатэрыні Стэфаніды]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Грэцыя]]&lt;/small&gt;|| 4,75 м
|{{Сцяг|Швецыя}} [[Ангеліка Бенгтсан]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Швецыя]]&lt;/small&gt;|| 4,70 м &lt;br /&gt; '''NR'''
|-
|[[Скачок у даўжыню]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — скачкі ў даўжыню, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Сербія}} [[Івана Шпанавіч]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Сербія]]&lt;/small&gt;|| 6,98 м &lt;br /&gt; '''NR'''
|{{Сцяг|Германія}} [[Состэнэ Магенара]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Германія]]&lt;/small&gt;|| 6,83 м
|{{Сцяг|Румынія}} [[Фларэнціна Марынку]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Румынія]]&lt;/small&gt;|| 6,79 м
|-
|[[Трайны скачок]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — трайны скачок, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Расія}} [[Кацярына Сяргееўна Конева|Кацярына Конева]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Расія]]&lt;/small&gt;|| 14,69 м
|{{Сцяг|Балгарыя}} [[Габрыэла Петрава]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Балгарыя]]&lt;/small&gt;|| 14,52 м
|{{Сцяг|Ізраіль}} [[Ганна Віктараўна Князева|Ганна Князева]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Ізраіль]]&lt;/small&gt;|| 14,49 м &lt;br /&gt; '''NR'''
|-
|[[Штурханне ядра]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — штурханне ядра, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Венгрыя}} [[Аніта Мартан]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Венгрыя]]&lt;/small&gt;|| 19,23 м &lt;br /&gt; '''NR'''
|{{Сцяг|Беларусь}} [[Юлія Сяргееўна Леанцюк|Юлія Леанцюк]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Беларусь]]&lt;/small&gt;|| 18,60 м
|{{Сцяг|Балгарыя}} [[Радаслава Маўродыева]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Балгарыя]]&lt;/small&gt;|| 17,83 м
|-
|[[Лёгкаатлетычныя мнагаборства|Пяцібор'е]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні 2015 — пяцібор'е, жанчыны|''падрабязнасці'']]&lt;/small&gt;
|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Катарына Джонсан-Томпсан]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Вялікабрытанія]]&lt;/small&gt;|| 5000 ачкоў &lt;br /&gt; '''NR''' '''CR'''
|{{Сцяг|Бельгія}} [[Нафісату Тыям]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Бельгія]]&lt;/small&gt;|| 4696 ачкоў
|{{Сцяг|Чэхія}} [[Элішка Клучынава]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt;[[Чэхія]]&lt;/small&gt;|| 4687 ачкоў &lt;br /&gt; '''NR'''
|}

== Медальны залік ==
Медалі ў 26 дысцыплінах лёгкай атлетыкі заваявалі прадстаўнікі 24 краін-удзельніц.
{{legend2|#ccccff|''Краіна-гаспадыня''|border=solid 1px #AAAAAA}}
{| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}}
|- align=center
| 1
|align=left|{{RUS}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 6
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 2
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 8
|- align=center
| 2
|align=left|{{FRA}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 3
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 1
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 1
| 5
|- align=center
| 3
|align=left|{{GBR}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 2
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 4
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 3
| 9
|- align=center bgcolor=#ccccff
| 4
|align=left|{{CZE}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 2
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 1
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 3
| 6
|- align=center
| 5
|align=left|{{NED}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 2
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 3
| 5
|- align=center
| 6
|align=left|{{GER}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 3
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 2
| 6
|- align=center
| 7
|align=left|{{POL}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 2
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 4
| 7
|- align=center
|rowspan=2| 8
|align=left|{{BLR}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 2
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 3
|- align=center
|align=left|{{BEL}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 2
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 3
|- align=center
|rowspan=2| 10
|align=left|{{SRB}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 1
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 2
|- align=center
|align=left|{{TUR}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 1
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 2
|- align=center
| 12
|align=left|{{SWE}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 2
| 3
|- align=center
| 13
|align=left|{{UKR}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 1
| 2
|- align=center
|rowspan=3| 14
|align=left|{{HUN}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 1
|- align=center
|align=left|{{POR}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 1
|- align=center
|align=left|{{SUI}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 1
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 1
|- align=center
| 17
|align=left|{{ITA}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 0
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 2
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 1
| 3
|- align=center
|rowspan=2| 18
|align=left|{{GRE}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 0
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 2
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 2
|- align=center
|align=left|{{ESP}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 0
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 2
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 2
|- align=center
| 20
|align=left|{{BUL}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 0
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 1
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 1
| 2
|- align=center
| 21
|align=left|{{IRL}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 0
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 1
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 0
| 1
|- align=center
| 22
|align=left|{{ROU}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 0
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 2
| 2
|- align=center
|rowspan=2| 23
|align=left|{{ISR}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 0
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 1
| 1
|- align=center
|align=left|{{NOR}}
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; | 0
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; | 0
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; | 1
| 1
|- align=center
|colspan=&quot;2&quot;|'''Усяго'''
|style=&quot;background:#F7F6A8;&quot; |'''26'''
|style=&quot;background:#DCE5E5;&quot; |'''27'''
|style=&quot;background:#FFDAB9;&quot; |'''25'''
| '''42'''
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.praha2015.org/ Афіцыйны сайт чэмпіянату]
* [http://www.european-athletics.org/competitions/european-athletics-indoor-championships/ Старонка спаборніцтваў] на сайце [[Еўрапейская лёгкаатлетычная асацыяцыя|Еўрапейскай лёгкаатлетычнай асацыяцыі]]

[[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па лёгкай атлетыцы ў памяшканні|2015]]
[[Катэгорыя:Сакавік 2015 года]]
[[Катэгорыя:2015 год у Празе]]
[[Катэгорыя:2015 год у лёгкай атлетыцы]]
[[Катэгорыя:Спорт у Празе]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы ў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Лёгкая атлетыка ў Чэхіі]]</text>
      <sha1>40drdmbn1p4jzlg3a5ch84l37gu11bx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косава-Палескае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>342966</id>
    <revision>
      <id>5172586</id>
      <parentid>4700863</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Monarchist1636</username>
        <id>103323</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дадаў стары фотаздымак станцыі</comment>
      <origin>5172586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3708" sha1="ppz0m1wivpb1p25wtkcnmkl7odcskzb" xml:space="preserve">{{Чыгуначная станцыя
 |Тып                       = станцыя
|Назва                     = Косава-Палескае
 |Лінія                     = 
 |Чыгунка                   = Беларуская чыгунка
 |Аддзяленне                = [[Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Брэсцкае аддзяленне]]
 |Краіна                    = Беларусь
 |Выява                     = 
 |Шырыня выявы              = 
 |Подпіс                  = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52.6519|lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = 25.2236|lon_min = |lon_sec = 
 |region                   = 
 |CoordScale               = 
 |Станцыя                  =
 |Дата адкрыцця            =
 |Дата зачынення           = 
 |Праектная назва          = 
 |Ранейшыя назвы           = 
 |Праекты пераназвання     = 
 |Ужыванне                 = 
 |Класнасць                = 
 |Архітэктары              = 
 |Інжынеры канструктары    = 
 |Поўная колькасць платформаў   = 
 |Поўная колькасць шляхоў       =
 |Тып платформы            = 
 |Форма платформы          = 
 |Даўжыня платформы        = 
 |Шырыня платформы         = 
 |Год электрыфікацыі       = 
 |Род току                 = 
 |Будаўнічая арганізацыя   = 
 |Выхад да                 = 
 |Размяшчэнне              = 
 |Перасадка на станцыі     = 
 |Перасадка на             = 
 |Адлегласць               = 
 |Адлегласць2              = 
 |Адлегласць да            = 
 |Адлегласць2 да           = 
 |Тарыфная зона            = 
 |Сотавая сувязь           = 
 |Код станцыі              = 
 |Код Экспрэс-3            = 
 |Наменклатура             = N-35-123
 |Катэгорыя на Вікісховішчы  = 
 |Для раскладу             =
}}
{{Баранавічы-Цэнтральныя — Брэст-Цэнтральны}}
'''Ко́сава-Палескае''' ({{lang-be-trans|Kosava-Palieskaje}}, {{lang-ru|Коссово-Полесское}})&lt;ref&gt;{{maps.by|viewrw/408}}&lt;/ref&gt; — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Брэсцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Размешчана ў вёсцы [[Няхачава|Няхачава]]&lt;!--; на лініі , паміж [[ |паміж  ]] і [[ |паміж  ]]--&gt;.

[[Файл:Niachadava kosae paleski. rssrsrrir rrsrs rrrrsrs (1941) (2).jpg|міні|Станцыя ў 1941 годзе]]
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{maps.by|viewrw/408}}

{{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}}

&lt;!--{{}}
{{start box}}
{{Паслядоўнасць станцый|title= |before= [[ |]] |after= [[ |]]}}
{{end box}}--&gt;

[[Катэгорыя:Станцыі Брэсцкага аддзялення Беларускай чыгункі]]
[[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Івацэвіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Няхачава]]</text>
      <sha1>ppz0m1wivpb1p25wtkcnmkl7odcskzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пісьменнікі Турцыі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>348397</id>
    <revision>
      <id>5172274</id>
      <parentid>2408071</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Турэцкая літаратура]]; дададзена [[Катэгорыя:Літаратура Турцыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="t8uui7co9a89bp1iztxrw06c31xksmb" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле краін|Турцыя]]
[[Катэгорыя:Постаці Турцыі]]
[[Катэгорыя:Літаратура Турцыі]]</text>
      <sha1>t8uui7co9a89bp1iztxrw06c31xksmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цітаізм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>359640</id>
    <revision>
      <id>5172330</id>
      <parentid>4799198</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4368" sha1="oo1sxu88lf70idb2oehbhsc7gpnc3y9" xml:space="preserve">[[Файл:USSR stamp I.B.Tito 1982 6k.jpg|міні]]
'''Цітаізм''' — камуністычная [[ідэалогія]], якая носіць імя лідара [[Югаславія|Югаславіі]] [[Іосіп Броз Ціта|Іосіпа Броза Ціта]]. Тэрмін пазначае спецыфічную ідэалогію, якая ўзнікла ў [[СФРЮ]] у выніку рознагалоссяў паміж Ціта і [[Сталін]]ым. Раскол праявіўся ў адхіленні Рэзалюцыі Інфармбюро з боку Камуністычнай партыі Югаславіі ў 1948 годзе. Першапачаткова тэрмін ужываўся ў негатыўным рэчышчы палітычнымі супернікамі Ціта, перш за ўсё, прасталінскімі камуністамі. Цяпер у былых краінах Югаславіі цітаізм разглядаецца як разнавіднасць [[Таталітарызм|таталітарызму]].&lt;ref&gt;[http://inosmi.ru/europe/20101126/164502562.html Навіна аб цітаізме]&lt;/ref&gt;
&lt;h2&gt;Асноўныя рысы&lt;/h2&gt;
На фоне астатніх версій камуністычнай ідэалогіі, цітаізм адрозніваўся арыентацыяй на мірнае суіснаванне з капіталістычнымі краінамі.&lt;br /&gt;
Цітаізм грунтуецца на наступным прынцыпе: у кожнай дзяржаве сродкі дасягнення [[Камунізм|камунізму]] павінны вызначацца самой дзяржавай (гэта значыць [[Югаславія]]й), а не знешнімі сіламі (пад імі разумеўся [[Савецкі Саюз]]). Заснаваная на гэтым прынцыпе знешняя палітыка Югаславіі прывяла краіну ў лідары [[Рух недалучэння|Руху Недалучэння]] і не дазволіла паўнавартасна ўвайсці ў [[СЭУ]] (СФРЮ прымала ўдзел у рабоце арганізацыі ў якасці краіны-назіральніка).

{{Камунізм}}

Іншай важнай рысай цітаізма стала распрацаваная Эдвардам Кардэлем дактрына самакіраваннага [[Сацыялізм|сацыялізму]]. Яна прадугледжвала самакіраванне працоўных калектываў: тэорыя калектыўнай працы меркавала, што рашэнне пра лёс прыбытку прадпрыемства павінна прымацца самім рабочым калектывам. За гэта савецкія ідэолагі абвінавачвалі Ціта ў [[Трацкізм|трацкізме]] і ў карпаратывізме. Аднак паміж прадпрыемствамі захоўвалася канкурэнцыя, што дазваляла разглядаць эканоміку Югаславіі як «рынкавы сацыялізм», далёкі ад ідэалаў рабочага самакіравання.

== Гл.таксама ==
* [[Трацкізм]]
* [[Камунізм]]
* [[Югаславія]]

== Спасылкі ==
* [http://postrana.narod.ru/revpage10.html Крах ілюзіяў цітаізма і расплата за д'ябальскія пазыкі]
* [https://web.archive.org/web/20070109202631/http://www.titoslavija.com/]
* [http://crveni.tripod.com/politika/titoizam.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210110133046/http://crveni.tripod.com/politika/titoizam.htm |date=10 студзеня 2021 }}[http://crveni.tripod.com/politika/titoizam.htm Miodrag Jovanović: Titoizam i sukobi u bivšoj Jugoslavij] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210110133046/http://crveni.tripod.com/politika/titoizam.htm |date=10 студзеня 2021 }}

== Зноскі ==


[[Катэгорыя:Камунізм|*]]
[[Катэгорыя:Паліталогія]]
[[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]]
[[Катэгорыя:Іосіп Броз Ціта]]</text>
      <sha1>oo1sxu88lf70idb2oehbhsc7gpnc3y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарнаморскі флот Расійскай імперыі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>454311</id>
    <revision>
      <id>5172375</id>
      <parentid>4771705</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40182" sha1="18rrbmlyqt15svuy8zkh6b469q9p4xs" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Чарнаморскі флот}}
{{Ваеннае падраздзяленне
|назва               = Чарнаморскі флот Расійскай імперыі
|выява               = [[Файл:Aivazovsky_-_Black_Sea_Fleet_in_the_Bay_of_Theodosia.jpg|300px]]
|подпіс              = Чарнаморскі флот у Феадосіі напярэдадні Крымскай вайны. Палатно [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Івана Айвазоўскага]]
|гады                = [[1783]]—[[1856]] &lt;br&gt;канец [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]]—[[1918]]
|краіна              = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
|падпарадкаванне     = 
|у складзе           = {{Сцяг|Расія|ВМС}}[[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі]]
|тып                 = [[Флот]]
|роля                =
|памер               =
|камандная_структура =
|размяшчэнне         = [[Севастопаль]]
|мянушкі             =
|заступнік           =
|дэвіз               =
|колеры              =
|марш                =
|талісман            =
|рыштунак            = 
|бітвы               = [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|Руска-турэцкая вайна, 1787—1791]]&lt;br/&gt;[[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|Руска-турэцкая вайна, 1806—1812]]&lt;br/&gt;[[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|Руска-турэцкая вайна, 1828—1829]]&lt;br/&gt;[[Крымская вайна]]&lt;br/&gt;[[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|Руска-турэцкая вайна, 1877—1878]]&lt;br/&gt;[[Першая сусветная вайна]]
|знакі_адрознення    = 
}}
'''Чарнамо́рскі флот [[Расійская імперыя|Расі́йскай імпе́рыі]]''' вядзе свой пачатак ад [[Расія|рускага]] ваеннага [[флот]]у, створанага на [[Чорнае мора|Чорным моры]] пасля далучэння Крыму да Расійскай імперыі з караблёў Азоўскай і Дняпроўскай ваенных флатылій.

== Стварэнне флоту ==
{{OldStyleDate|13|мая|1783|2}} года Азоўская флатылія (11 караблёў) увайшла ў Ахціярскую бухту (Крымскі паўвостраў), дзе быў закладзены [[Севастопаль]], які стаў галоўнай базай флоту (з [[1804]] года — галоўным ваенным портам). Гэтыя караблі склалі ядро новага флоту.

У [[1785]] годзе быў зацверджаны першы штат Чарнаморскага флоту ў складзе 12 лінейных караблёў, 20 [[фрэгат]]аў, 5 [[Шхуна|шхун]], 23 [[Транспарт|транспартных судоў]], асабістага складу — 13,5 тысяч чалавек. Для кіравання флотам у [[Херсон]]е было створана Чарнаморскае адміралцейства.

Пазней сюды ж прыбылі 17 караблёў Дняпроўскай флатыліі.

== Парусны флот — развіццё і баявое выкарыстанне ==
У [[18 стагоддзе|XVIII]]—[[19 стагоддзе|XIX стагоддзях]] Чарнаморскі флот паспяхова дзейнічаў у войнах Расіі з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], [[Францыя]]й і іншымі дзяржавамі.

Будаўніцтва і перамогі Чарнаморскага флоту звязаны з імёнамі выбітных флотоводцев: [[Рыгор Аляксандравіч Пацёмкін|Р. А. Пацёмкіна]], [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонса]], Насаў-Зігена, [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Ф. Ф. Ушакова]], [[Дзмітрый Мікалаевіч Сянявін|Дз. М. Сянявіна]], [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М. П. Лазарава]], [[Павел Сцяпанавіч Нахімаў|П. С. Нахімава]], М. І. Войнавіча і іншых.

=== Руска-турэцкая вайна 1787—1791 ===
Нягледзячы на колькасную перавагу турэцкага флоту, Чарнаморскі флот нанёс яму буйныя паразы ў {{Не перакладзена 5|Марская аблога Ачакава|бітвах у дняпроўскім Лімане|4=Naval actions at the siege of Ochakov (1788)}}, у Фіданісі ([[1788]] год), у Керчанскай бітве ([[1790]] год), у Тэндры (1790 год) і ля мыса Каліякрыя ([[1791]] год).

У вайне ярка выявілася флотаводзкае мастацтва [[контр-адмірал]]аў [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонса]], Насаў-Зігена, М. С. Мардвінава, М. І. Войнавіча і [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Ф. Ф. Ушакова]].

У [[1789]] годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] была закладзена караблебудаўнічая верф, і сюды з [[Херсон]]а было пераведзена Чарнаморскае адміралцейства.

=== Вайна з Францыяй ===
Падчас вайны з [[Францыя]]й эскадра Чарнаморскага флоту пад камандаваннем [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Ушакова]] вяла ў 1798—[[1800]] гадах баявыя дзеянні ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]], вызваліла [[Іанічныя астравы|Іянічныя астравы]], штурмам авалодаўшы востравам [[Востраў Керкіра|Корфу]].

=== [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|Руска-турэцкая вайна 1806—1812]] ===
[[Файл:Athosbattle.jpg|міні|300x300пкс|[[Афонская бітва]] ([[Аляксей Пятровіч Багалюбаў|А. П. Багалюбава]]).]]
У [[1807]] годзе эскадра пад камандаваннем [[віцэ-адмірал]]а [[Дзмітрый Мікалаевіч Сянявін|Дз. М. Сянявіна]], дзейнічаючы ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]], разграміла турэцкі флот у Дарданэльскай і [[Афонская бітва|Афонскай бітвах]].

=== [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|Руска-турэцкая вайна 1828—1829]] ===
Чарнаморскі флот садзейнічаў наступу войскаў на Балканскім і Каўказскім тэатрах ваенных дзеянняў. Неўвядальнай славай пакрыў сябе брыг «Меркурый», які атрымаў перамогу ў баі з двума турэцкімі лінейнымі караблямі.

Да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Чарнаморскі флот быў лепшым парусным флотам у свеце і уключаў 14 парусных лінейных караблёў, 6 [[фрэгат]]аў, 4 [[Карвет|корвета]], 12 [[брыг]]аў, 6 параходафрэгатаў і інш.

=== [[Крымская вайна]] ===
Крымская вайна 1853—1856 гадоў вялася [[Расія]]й з кааліцыяй [[Францыя|Францыі]], Асманскай імперыі, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і Сардзініі за панаванне на [[Балканскія горы|Балканах]], у басейне [[Чорнае мора|Чорнага мора]], на [[Каўказ]]е.

{{OldStyleDate|30|лістапада|4=18}} [[эскадра]] пад камандаваннем віцэ-адмірала [[Павел Сцяпанавіч Нахімаў|Нахімава]] ў ходзе Сінопскай бітвы знішчыла турэцкую эскадру Асмана-пашы.
«Сінопскі інцыдэнт» паслужыў [[Casus belli|фармальнай падставай]] для ўступлення Англіі і Францыі ў вайну супраць Расіі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=John Sweetman|загаловак=Crimean War, Essential Histories 2|выдавецтва=Osprey Publishing|год=2001|isbn=1-84176-186-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=In the House of Lords|last=Correspondent|date=28 March 1854|work=The Morning Chronicle|page=4|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

Падчас Севастопальскай абароны 1854—1855 гадоў вялікая частка судоў Чарнаморскага флоту была затопленая на Севастопальскім рэйдзе, чарнаморскім маракам пад кіраўніцтвам [[адмірал]]а [[Уладзімір Аляксеевіч Карнілаў|У. А. Карнілава]], віцэ-адмірала [[Павел Сцяпанавіч Нахімаў|П. С. Нахімава]] і [[Уладзімір Іванавіч Істомін|У. І. Істоміна]] давялося змагацца на сушы.

=== Пасля Крымскай вайны ===
Згодна з асобнай руска-турэцкай канвенцыяй, падпісанай па заканчэнні [[Крымская вайна|Крымскай вайны]], кожная з чарнаморскіх дзяржаў магла мець для берагавой службы па шэсць паравых судоў даўжынёй да 50 метраў па ватэрлініі і водазмяшчэннем да 800 тон, а таксама па чатыры лёгкіх паравых або парусных судна водазмяшчэннем да 200 тон&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://militera.lib.ru/h/shirokorad_ab2/01.html
|title=Парижский мир
|lang=ru
|publisher=«Военная Литература»
|accessdate=2013-11-29}}&lt;/ref&gt;. Аднак, у выніку таго, што падчас [[Крымская вайна|вайны]] Расія страціла большую частку Чарнаморскага флоту, на [[Чорнае мора|Чорным моры]] не было нават устаноўленай колькасці судоў. Па гэтай прычыне сюды былі пераведзены шэсць карветаў [[Балтыйскі флот Расійская імперыі|Балтыйскага флоту]]. У верасні 1857 года з [[Кранштат]]а ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]] пад камандаваннем капітана 1-га рангу І. Ф. Ліхачова прыбыў атрад з карветаў «Зубр», «Рысь» і «Удаў», а да канца красавіка [[1858]] года прыбыў другі атрад, які складаўся з карветаў «Буйвал», «Вяпрук» і «Воўк», пад камандаваннем [[Капітан 1-га рангу|капітана 1-га рангу]] А. Х. Вінка&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://militera.lib.ru/h/shirokorad_ab2/04.html
|title=Русский флот выходит в океан
|lang=ru
|publisher=«Военная Литература»
|accessdate=2013-11-29}}&lt;/ref&gt;. Пазней для патрэб флоту ўжо ў Мікалаеве былі пабудаваныя паруснавінтавыя карветы «Сокал», «Ястраб», «Крэчат», «Ільвіца» і «Памяць Меркурыя». Закладзены ў Мікалаеўскім адміралцействе да заканчэння вайны карвет «Воін» не праходзіў па патрабаваннях да водазмяшчэнню і пасля спуску на ваду быў уведзены ў склад флоту ў якасці транспарту&lt;ref name=&quot;randewy&quot;&gt;{{Cite web
|url=http://www.randewy.ru/nk/korvetchf.html
|title=Корветы Черноморского флота
|lang=ru
|publisher=randewy.ru
|accessdate=2013-11-29}}&lt;/ref&gt;.

Абмежаванні [[Парыжскі мірны дагавор (1856)|Парыжскага міру]] былі знятыя ў [[1871]] годзе.

== Адраджэнне флоту ==
[[Файл:Beggrow_034.jpg|міні|300x300пкс|Спуск браняносца «Чэсма» ў Севастопалі. 1886 год (А. К. Беграў).]]
У канцы [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Чарнаморскі флот быў адроджаны як паравы браняносны флот, прычым будуючыяся ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] і [[Севастопаль|Севастопалі]] [[Браняносец|браняносцы]] былі больш магутнымі і буйнымі, чым караблі аналагічнага класа на [[Балтыйскі флот Расійскай імперыі|Балтыцы]]. Прычына гэтага крыецца ў тым, што міжнародныя пагадненні забаранялі праход ваенных караблёў праз [[Праліў Басфор|Басфор]] і [[Дарданэлы]], і ў штабах рэгулярна будаваліся планы па іх захопу, а кантралючая іх Асманская імперыя і [[Вялікабрытанія]], якая стаяла за ёй, лічыліся больш верагоднымі праціўнікамі, чым вельмі аддаленая [[Японская імперыя|Японія]] або дружалюбная [[Германская імперыя|Германія]]. Да таго ж на [[Балтыйскае мора|Балтыцы]] значная частка сродкаў ішла на будаўніцтва [[крэйсер]]аў — знішчальнікаў гандлю, а браняносцы доўга не маглі пазбавіцца ад ярлыка караблёў берагавой абароны.

Такім чынам, аж да канца [[1890-я|90-х гадоў]] Чарнаморскі флот меў куды больш паўнавартасныя [[лінкар]]ы, чым Балтыйскі, і ўсяго да пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] ў складзе Чарнаморскага флоту было ўжо 7 эскадраных браняносцаў, 1 крэйсер, 3 мінных крэйсера, 6 [[Кананерская лодка|кананерскіх лодак]], 22 [[Мінаносец|мінаносца]] і інш.

== 1905—1907 ==
У [[1905]] годзе на флоце мелі месца беспарадкі на [[браняносец «Князь Пацёмкін-Таўрычаскі»|браняносцы «Князь Пацёмкін-Таўрычаскі»]] і [[крэйсер «Ачакаў»|крэйсеры «Ачакаў»]] ([[Севастопальскае паўстанне, 1905|Севастопальскае паўстанне]]).

== [[Першая сусветная вайна]] ==
{{Гл. таксама|Каўказскі фронт, Першая сусветная вайна|Вайна на моры, Першая сусветная вайна|Прарыў Гёбена і Брэслау|Бой ля мыса Сарыч|l1=Каўказскі фронт}}Да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў складзе Чарнаморскага флоту мелася 5 лінейных браняносцаў, 2 крэйсеры, 17 эсмінцаў, 12 мінаносцаў, 4 [[Падводная лодка|падводныя лодкі]].
{{Некалькі выяў
| background color  = 500
| header       = Дрэдноўты Чарнаморскага флоту
| header_background = 500
| direction   = vertical
| width       = 300
| image1      = ImperatritsaMariya1916Sevastopol.jpg
| image2      =
| image3      = Imperator Aleksandr III.jpg
| caption1    = «Імператрыца Марыя» на якарнай стаянцы, 12 мая 1916 года
| caption2    = «Імператрыца Екацерына Вялікая» на якарнай стаянцы
| caption3    = Лінейны карабель «Воля», былы «Імператар Аляксандр III» у Севастопалі.
}}
Ваенныя дзеянні першых гадоў вайны паказалі, што лінкоры дадрэдноўтнага тыпу не могуць эфектыўна супрацьстаяць караблям новага тыпу: брыгада старых рускіх браняносцаў не магла спыніць дзеянні ў Чорным моры нямецкага [[SMS Goeben, 1911|лінейнага крэйсера «Гёбен»]], фармальна прададзенага Турцыі і атрымаўшага на турэцкай службе новую назву «Султан Явуз Селім». Больш таго, наяўнасць у праціўніка дрэдноўта скоўвала дзеянні ўсяго ЧФ: эскадра баялася выхаду ў мора інакш як у поўным складзе, тады як караблі праціўніка, хоць і пазбягалі прамога сутыкнення з праўзыходзячымі сіламі, пры ўсёй іх нешматлікасці і слабасці забяспечвалі досыць эфектыўны кантроль над акваторыяй малымі групамі або паасобку.

{{СС|18|лістапада|1914|5|}} года паблізу [[Ялта|Ялты]] адбылося баявое сутыкненне расійскай Чарнаморскай эскадры з «[[SMS Goeben, 1911|Гёбенам]]» і «[[SMS Breslau, 1911|Брэслаў]]», вядомае як [[бой ля мыса Сарыч]]. Бой звёўся да хуткацечнай перастрэлцы паміж «[[Браняносец Яўстафій|Яўстафіем]]» і «[[SMS Goeben, 1911|Гёбенам]]». Абодва караблі атрымалі пашкоджанні, аднак, карыстаючыся перавагай у хуткасці ходу, германскія крэйсеры змаглі адарвацца і сысці&lt;ref name=&quot;bolnyh&quot;&gt;''Больных А.'' Морские битвы первой мировой: Трагедия ошибок. М., 2002. — С. 247—249.&lt;/ref&gt;.

Ужо падчас вайны ў строй ўступілі [[Дрэдноўт|лінкары дрэдноўтнага тыпу]]: «Імператрыца Марыя» і «Кацярына Вялікая». Трэці дрэдноўт «Імператар Аляксандр III» быў уведзены ў строй ужо пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. А чацвёрты дрэдноўт «Імператар Мікалай I» быў спушчаны на ваду, але ў склад флоту да канца вайны не ўвайшоў. За гады вайны ў склад флоту былі ўведзеныя 9 эсмінцаў, 10 падводных лодак, 2 [[Гідраавіяносец|авіятранспарты]] і шэраг іншых караблёў.

[[8 студзеня]] 1916 года адбылося баявое сутыкненне «Гёбена» з «Кацярынай Вялікай» (немцы памылкова лічылі, што сустрэліся з «Імператрыцай Марыяй»). Нягледзячы на моцную на той момант зношанасць, «Гёбен» усё яшчэ меў перавагу ў хуткасці і змог збегчы. Але актыўнасць германскага крэйсера захоўвалася: неўзабаве пасля гэтага сутыкнення ён прыкрываў транспарты з войскамі, а летам нават абстрэльваў [[Туапсэ]]. Немцы павялічылі вугал узвышэння сваіх гармат, каб павялічыць іх далёкасць і быць здольнымі да адказу новым рускім лінкарам на лімітавай для іх дыстанцыі.

Уступленне ў строй новых лінейных караблёў дазволіла флоту ўсталяваць блакаду вугальнага раёна ў [[Анатолія|Анатоліі]] (парты [[Зангулдак]], Казлу, Эрэглі, Кілімлі), які служыў адзінай крыніцай мясцовага вугалю для [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]], а таксама турэцкага флоту і чыгуначнага транспарту. Да кастрычніка [[1916]] падвоз вугалю з Зангулдака ў Канстанцінопаль практычна спыніўся. Блакада прывяла да рэзкага скарачэння аперацый турэцкага флоту, у тым ліку спынення тральных работ у вусці [[Баспор|Басфора]]&lt;ref name=&quot;Novikov&quot;&gt;[militera.lib.ru/h/novikov_n/index.html ''Новиков Н.'' «Операции флота против берега на Чёрном море в 1914—1917 гг». — М.: Воениздат НКО СССР, 1937., глава III]&lt;/ref&gt;. З-за адсутнасці вугалю ў 1917 г «Гёбен» ні разу не выйшаў у мора&lt;ref name=&quot;GB_19&quot;&gt;«German Battlecruisers 1914-18» стар. 19&lt;/ref&gt;.

З [[1914]] па 1917 гады Чарнаморскі флот актыўна садзейнічаў сухапутным войскам [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскага фронту]] на прыморскіх напрамках.

== Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. Ліквідацыя флоту ==
{{Гл. таксама|Затапленне караблёў Чарнаморскага флота ў Цэмескай бухце|I Агульначарнаморскі з'езд|II Агульначарнаморскі з'езд|Чырвоны тэрор у Севастопалі}}Нягледзячы на разлажэнне дысцыпліны, да канца 1917 года Чарнаморскі флот заставаўся грознай сілай — толькі ў Севастопалі на караблях і ў крэпасці знаходзілася 2294 афіцэра і 25028 матросаў і салдат&lt;ref&gt;[http://lytera.ru/demokratizatsiya-chernomorskogo-flota-v-1917-1918-gg.html Демократизация Черноморского флота в 1917—1918 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180414170227/http://lytera.ru/demokratizatsiya-chernomorskogo-flota-v-1917-1918-gg.html |date=14 красавіка 2018 }}&lt;/ref&gt;. Да гэтага моманту на некаторых караблях склаліся адносіны, мала чым адрозніваючыяся ад адносін у злачынных супольнасцях&lt;ref name=&quot;zarubins&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Зарубин А. Г., Зарубин В. Г.|загаловак=Без победителей. Из истории Гражданской войны в Крыму|спасылка=|адказны=|месца=Симферополь|выдавецтва=Антиква|год=2008|старонак=728|isbn=978-966-2930-47-4|тыраж=800|ref=Зарубины}}&lt;/ref&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] цэнтралізаванае кіраванне флотам было парушана: [[16 снежня]] 1917 года ў Севастопалі быў створаны Ваенна-рэвалюцыйны камітэт, які ўзяў кіраванне флотам у свае рукі. Былі ўтвораны і іншыя рэвалюцыйныя органы кіравання — Севастопальскі савет і Чарнаморскі центрафлот. У снежні 1917 — лютым 1918 года на Флоце пракацілася хваля бяссудных забойстваў афіцэраў: было забіта да 1000 афіцэраў (у тым ліку адстаўных, якія пражывалі ў [[Крым]]е). Астатнія афіцэры былі запалоханыя або дэзертыравалі. Такія жахлівыя страты афіцэрскага складу прывялі да таго, што Чарнаморскі флот фактычна спыніў сваё існаванне ў якасці суцэльнай баявой адзінкі. Да гэтага трэба дадаць, што пасля заключэння перамір'я на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце]] на Флоце пачалася татальная дэмабілізацыя асабістага складу, якая прывяла да таго, што да моманту заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] Флот пакінула дзве траціны яго складу ваеннага часу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sevdig.sevastopol.ws/stat/noch.html|title=Варфоломеевские ночи в Севастополе в феврале 1918 г|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DHaI0UpA?url=http://sevdig.sevastopol.ws/stat/noch.html|archivedate=29 снежня 2012|author=Крестьянников В. В.|publisher=Сайт Севастопольского государственного архива|accessdate=24 сакавіка 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Па Брэсцкаму мірнаму дагавору база флоту ў Севастопалі і паўвостраў Крым не падпадалі пад тэрыторыі, якія адыходзяць пад кантроль [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]], аднак пазней Крым быў уключаны ў сферу інтарэсаў Германіі па сакрэтнаму пагадненню з Аўстра-Венгрыяй, падпісанага [[29 сакавіка]] 1918 года ў [[Бадэн]]е. Скарыстаўшыся, як падставай для ўварвання ў Крым, тым, што сухапутныя атрады, якія складаліся з матросаў Чарнаморскага флоту, уступілі ў баі з прасоўваючыміся па Украіне нямецка-аўстрыйскімі войскамі, Германія пачала ўварванне ў Крым [[18 красавіка]] 1918 года. [[22 красавіка]] 1918 года Народны камісар замежных спраў Савецкай Расіі [[Георгій Васільевіч Чычэрын|Г. В. Чычэрын]] накіраваў ноту пратэсту германскаму ўраду: «Прасоўванне ў Крым з'яўляецца істотным парушэннем Брэсцкага міру, так як з'яўляецца ўварваннем ў межы Савецкай Рэспублікі. Уварванне пагражае нашаму Чарнаморскаму флоту, што можа прывесці да сутыкненняў, выкліканых інтарэсамі самазахавання флоту...», на што пасол Германіі ў Маскве граф Мірбах адказаў: «Імператарскі ўрад лічыць сябе вымушаным, з прычыны нападу флоту з Севастопаля супраць Херсона і Мікалаева, прасунуць туды войскі і заняць Севастопаль»&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар= Зарубин В. Г.|загаловак= Крым в 1918—1919 гг.: интервенты, местные власти и население|спасылка= http://a-pesni.org/grvojna/bel/a-krym1918.php|выдавецтва= Историческое наследие Крыма|тып= журнал|год= 2004|том= |нумар= 5|старонкі= |doi= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

Хоць яшчэ 22 сакавіка 1918 года калегія наркамата па марскіх справах падрыхтавала для савецкага ўрада даклад, у якім прапаноўвалася прыняць захады да пераводу флоту з Севастопаля ў Наварасійск і да знішчэння той маёмасці, якая вывезена быць не можа, ніякіх мер для рэалізацыі гэтых прапаноў савецкае кіраўніцтва не зрабіла.

[[29 красавіка]] 1918 года камандуючы флотам контр-адмірал М. П. Саблін аддаў загад аб пераводзе флота ў [[Новарасійск|Наварасійск]]. Для таго, каб зберагчы караблі ад агню нямецкай артылерыі Саблін даў распараджэнне падняць на караблях сцяг украінскіх нацыяналістаў, але брыгада эсмінцаў і шэраг іншых караблёў адмовіліся выканаць гэтае распараджэнне. [[29 красавіка]] ў 23:30, першая група караблёў Чарнаморскага флоту пачала прарыў у Наварасійск. [[30 красавіка]] Севастопаль пакінулі асноўныя сілы, у тым ліку лінкары «Воля» (былы «Імператар Аляксандр III») і «Свабодная Расія» (былая «Імператрыца Кацярына Вялікая»).

[[23 мая]] 1918 года немцы запатрабавалі вяртання флоту ў Севастопаль, пагражаючы ў адваротным выпадку аднаўленнем наступу. Гэта наступленне пачалося [[9 чэрвеня]], прычым зноў было вылучана патрабаванне аб пераводзе караблёў з Наварасійска ў Севастопаль. Не маючы магчымасці супрацьстаяць нямецкаму наступу і не маючы сіл ваяваць з немцамі, Савецкі ўрад яшчэ 6 чэрвеня па загадзе [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] вырашыў затапіць караблі ў Наварасійску: «з Прычыны безвыходнасці становішча, даказанай вышэйшымі ваеннымі аўтарытэтамі, флот знішчыць неадкладна. Старшыня СНК У. Ульянаў (Ленін)».&lt;ref&gt;[http://blackseafleet-21.com/news/30-06-2013_esminets-kerch-vypolnil-prikaz-predsedatelja-sovnarkoma-v-uljanova-lenina-flot-unichtozhi Эсминец «Керчь» выполнил приказ председателя Совнаркома В. Ульянова (Ленина): «Флот уничтожить немедленно»…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505003741/http://blackseafleet-21.com/news/30-06-2013_esminets-kerch-vypolnil-prikaz-predsedatelja-sovnarkoma-v-uljanova-lenina-flot-unichtozhi |date=5 мая 2015 }}&lt;/ref&gt; Аднак [[экіпаж]]ы часткі караблёў на чале з лінкарам «Воля», адмовіліся выконваць гэты загад і [[17 чэрвеня]] выйшлі з Наварасійска ў Севастопаль, дзе немцы захапілі караблі і адвялі іх у турэцкія парты. Пасля, гэтыя караблі былі вернутыя Антантай [[Белы флот|Беламу флоту]] і сталі ядром [[Руская эскадра|Рускай эскадры]].

Судны, дзе былі моцныя арганізацыі бальшавікоў і спачуваючых, вырашылі застацца, на іх былі вывешаныя сігналы: «Караблям, ідучым у Севастопаль: ганьба здраднікам Расіі». Увечары [[17 чэрвеня]] камандзіры пакінутых караблёў У. А. Кукель, В. А. Аляксееў, С. В. Аненскі, Я. С. Гернет і інш. выпрацавалі план патаплення Чырвонага Чарнаморскага флоту, рэалізацыю якога і пачалі з раніцы [[18 чэрвеня]].

Эсмінцы «Керч» (камандзір Кукель) і «Лейтэнант Шастакоў» пачалі буксіроўку пакінутых матросамі караблёў у адкрытае мора. На эсмінцы «Гаджыбей» быў узняты сігнал «Гіну, але не здаюся». У 15:45 пачалося затапленне флоту у [[Цэмеская бухта|Цэмескай бухце]]. Эсмінец «Керч», тарпедзіраўшы караблі на рэйдзе Наварасійска, пайшоў да [[Туапсэ]], дзе і затапіўся сам.

== Камандуючыя флотам ==
* [[Фядот Аляксеевіч Клакачоў|Фядот Клакачоў]] (1783) 
* [[Якаў Філіповіч Сухоцін|Якаў Сухоцін]] (1784—1785) 
* [[Мікалай Сямёнавіч Мардвінаў|Мікалай Мардвінаў]] (1785—1789)
* [[Марка Іванавіч Вайновіч|Марка Вайновіч]] (1789—1790)
* [[Фёдар Фёдаравіч Ушакоў|Фёдар Ушакоў]] (1790—1792)
* [[Мікалай Сямёнавіч Мардвінаў|Мікалай Мардвінаў]] (1792—1799)
* [[Вілім Пятровіч фон Дэзін|Вілім фон Дэзін]] (1799—1802) 
* [[Іван Іванавіч Траверсе|іван Траверсе]] (1802—1811)
* [[Мікалай Львовіч Языкоў|Мікалай Языкоў]] (1811—1816)
* [[Аляксей Самуілавіч Грэйг|Аляксей Грэйг]] (1816—1833) 
* [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|Міхаіл Лазараў]] (1834—1851)
* [[Морыц Барысавіч Берг|Морыц Берг]] (1851—1855)
* [[Мікалай Фёдаравіч Метлін|Мікалай Метлін]] (1855)
* [[Аляксандр Іванавіч Панфілаў|Аляксандр Панфілаў]] (1855—1856)
* [[Рыгор Іванавіч Бутакоў|Рыгор Бутакоў]] (1856—1860)
* [[Багдан Аляксандравіч фон Глазенап|Багдан фон Глазенап]] (1860—1871)
* [[Мікалай Андрэевіч Аркас|Мікалай Аркас]] (1871—1881)
* [[Міхаіл Паўлавіч Манганары|Міхаіл Манганары]] (1881—1882)
* [[Аляксей Аляксеевіч Пешчуроў|Аляксей Пешчуроў]] (1882—1890)
* [[Мікалай Васільевіч Капытаў|Мікалай Капытаў]] (1891—1898)
* [[Сяргей Пятровіч Тыртаў|Сяргей Тыртаў]] (1898—1903)
* [[Мікалай Іларыёнавіч Скрыдлоў|Мікалай Скрыдлоў]] (1903—1904) 
* [[Рыгор Паўлавіч Чухнін|Рыгор Чухнін]] (1904—1906)
* [[Мікалай Іларыёнавіч Скрыдлоў|Мікалай Скрыдлоў]] (1906—1907)
* [[Роберт Мікалаевіч Вірэн|Роберт Вірэн]] (1907—1908)
* [[Іван Фёдаравіч Бострэм|Іван Бострэм]] (1908—1909)
* [[Уладзімір Сіманавіч Сарнаўскі|Уладзімір Сарнаўскі]] (1909—1911)
* [[Іван Фёдаравіч Бострэм|Іван Бострэм]] (1911)
* [[Андрэй Аўгуставіч Эбергард|Андрэй Эбергард]] (1911—1916)
* [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Аляксандр Калчак]] (1916—1917) 
* [[Аляксандр Васільевіч Неміц|Аляксандр Неміц]] (1917)

== Гл. таксама ==
* [[Чарнаморскі флот ВМФ СССР]]
* [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі]]
* [[Ваенна-марскія сілы Украіны]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БіЕ|Черноморский флот}}

== Спасылкі ==
* {{ЭСБЕ}}
* ''Мязговский Е. А.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=133776 История Черноморского флота, 1696—1912 на сайте «Руниверс»]{{Недаступная спасылка}}
* ''Корольков М. Я.'' [http://memoirs.ru/texts/Korolkoff_GM16N10.htm Шпион Робеспьера в Черноморском флоте // Голос минувшего, 1916. — № 10. — С. 72-80.]
* ''Войнович П. В.'' «Воин под Андреевским флагом», {{М.}}, 2011
* ''Лебедев А. А.'' «К походу и бою готовы? Боевые возможности корабельных эскадр русского парусного флота XVIII — середины XIX вв. с точки зрения состояния их личного состава.» — {{СПб}}, 2015. ISBN 978-5-904180-94-2
* ''Лебедев А. А.'' «У истоков Черноморского флота России. Азовская флотилия Екатерины II в борьбе за Крым и в создании Черноморского флота (1768—1783 гг.)» СПб. — ИПК Гангут 2011—832 с. ISBN 978-5-904180-22-5
* ''Лебедев А. А.'' «От Фидониси до Корфу. За кулисами больших побед Ф. Ф. Ушакова» // Гангут 2011—2012. № 66—67

[[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Чарнаморскі флот]]</text>
      <sha1>18rrbmlyqt15svuy8zkh6b469q9p4xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэрокі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>454325</id>
    <revision>
      <id>5172607</id>
      <parentid>5029475</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54389" sha1="d46oshet2j0zf1l0y3z7k9f5z9jtsnw" xml:space="preserve">{{значэнні2|Чэрокі (значэнні)}}
{{Этнічная група
 | group     = &lt;center&gt;Чэрокі&lt;br /&gt; (''ᏣᎳᎩ'')&lt;/center&gt;
 | image     = [[Выява:Cherokee national holiday2007.jpg|300 px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | poptime   = 819105 (2010 г.)
 | popplace  =  [[ЗША]]
 | langs     =  [[Чэрокі (мова)|чэрокі]]
 | rels      = [[анімізм]], [[монатэізм]], [[хрысціянства]]
 | related   = [[іракезы]], [[натавэй]]
}}
'''Чэро́кі''' (саманазва: ''ᏣᎳᎩ'', літаральна «сапраўдныя людзі») — [[індзейцы|індзейскі]] народ, карэнныя жыхары [[ЗША]]. Жывуць пераважна ў штатах [[Аклахома]], [[Паўночная Караліна]], [[Паўднёвая Караліна]], [[Тэнесі]], [[Джорджыя]]. Агульная колькасць (2010 г.) — 819 105 чал.&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-10.pdf The American Indian and Alaska Native Population: 2010]&lt;/ref&gt;

Чэрокі — адзін з нешматлікіх [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскіх]] карэнных народаў, які карыстаецца арыгінальнай [[пісьмо|пісьменнасцю]], складзенай [[Секвоя (правадыр чэрокі)|правадыром Секвоем]] каля [[1821]] г.

== Паходжанне ==
Чэрокі маюць агульнае паходжанне з [[іракезы|іракезамі]]. Згодна іх паданням, яны перасяліліся ў рэгіён паўднёвых [[Апалачы|Апалачаў]] з іншых мясцін. Мяркуецца, што гэта перасяленне адбылося ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст. У нашы дні вылучаюць некалькі магчымых раёнаў фарміравання чэрокі — поўдзень ад [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], [[Дэлавэр (рака)|рака Дэлавэр]], паўночная плыня [[Місісіпі|ракі Місісіпі]]. Некаторыя даследчыкі лічаць, што продкі чэрокі пражывалі ў [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліне]] здаўна і мелі дачыненне да стварэння мясцовай развітай культуры ручнога [[земляробства]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.northcarolinaghosts.com/mountains/moon-eyed-people.php |title=The Moon-Eyed People |access-date=1 красавіка 2017 |archive-date=12 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512103333/http://www.northcarolinaghosts.com/mountains/moon-eyed-people.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.americanhistoryusa.com/the-cherokee-origins-and-traditions/ |title=The Cherokee Origins and Tradition |access-date=1 красавіка 2017 |archive-date=10 лістапада 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154711/http://www.americanhistoryusa.com/the-cherokee-origins-and-traditions/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cherokeeregistry.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=285&amp;Itemid=357 Cherokee Origin and Religion]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Кантакты і [[гандаль|гандлёвыя]] зносіны паміж чэрокі і [[Англія|англійскімі]] каланістамі [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвай Караліны]] пачаліся ў другой палове [[17 стагоддзе|XVII]] ст. У [[1693]] г. дэлегацыя чэрокі наведала [[Чарлстан (Паўднёвая Караліна)|Чарлстан]] у пошуках ваеннага саюзу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://wps.prenhall.com/wps/media/objects/12330/12626747/myanthropologylibrary/PDF/NDS_3_Anderson_12.pdf |title=William L. Anderson, CHEROKEE: THE EUROPEAN IMPACT ON THE CHEROKEE CULTURE |access-date=2 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116061443/https://wps.prenhall.com/wps/media/objects/12330/12626747/myanthropologylibrary/PDF/NDS_3_Anderson_12.pdf |archivedate=16 студзеня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Адмоўным вынікам першых кантактаў стала эпідэмія [[Натуральная воспа|воспы]] ў [[1697]] г.&lt;ref&gt;[http://wsharing.com/WScherokeeTimeline.htm CHEROKEE HISTORY TIMELINE]&lt;/ref&gt; У [[1714]]—[[1715]] гг. чырокі ваявалі на баку [[Вялікабрытанія|брытанцаў]] супраць [[тускарора]], у [[1716]] г. — супраць [[маскогі]]. У сувязі са скарачэннем насельніцтва для падтрымкі саюзніцкіх адносін у [[1721]] г. чэрокі саступілі каланістам свае землі ў Паўднёвай Караліне.

Найбольш актыўнымі гандлярамі, місіянерамі, прадстаўнікамі калоніі і каралеўскіх улад, якія ўзаемадзейнічалі з чэрокі, былі [[шатландцы]]. Многія з іх уступалі ў [[шлюб]]ы з мясцовымі жанчынамі і жылі сярод індзейцаў&lt;ref&gt;[http://npshistory.com/series/symposia/george_rogers_clark/1989-1990/sec1.htm William L. Anderson, Traders and Invaders, Assimilators and Destroyers: The Scots and Irish Among the Cherokee]&lt;/ref&gt;. У [[1730]] г. шатландцы Людовік Грант і Аляксандр Камінг упэўнілі Майтоя, правадыра паселішча Тэліка ў [[Тэнесі]], прыняць тытул [[кароль|караля]] або [[імператар]]а ўсіх чэрокі і садзейнічалі канцэнтрацыі ўлады ў яго руках&lt;ref&gt;[http://www.telliquah.com/Moytoy.htm  Lowell Kirk, MOYTOY, «EMPEROR» OF THE CHEROKEE]&lt;/ref&gt;. Яго прадстаўнік Атакулакула, па нараджэнню [[алганкіны|алганкін]], наведаў [[Лондан]] і заключыў з [[Георг II (кароль брытанскі)|Георгам II]] пагадненне аб брытанскім [[Пратэктарат|пратэктараце]] дзяржавы чэрокі. У далейшым чэрокі актыўна падтрымлівалі брытанцаў у [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]] супраць [[Францыя|Францыі]] і ў задушэнні індзейскага паўстання [[Пантыяк (правадыр)|Пантыяка]]. У сваю чаргу брытанцы дапамаглі ім выйграць вайну супраць маскогі. Пасля сутычак паміж пасяленцамі [[Садружнасць Вірджынія|Вірджыніі]] і Паўднёвай Караліны з чэрокі ў [[1758]]—[[1761]] гг. [[Георг III]] у [[1763]] г. забараніў каланістам перасяляцца за [[Апалачы]]&lt;ref&gt;[http://www.ushistory.org/us/9a.asp The Royal Proclamation of 1763]&lt;/ref&gt;. Пазней гэтая забарона стала адной з прычын [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]].
[[Файл:Three Cherokee.jpg|thumb|Чэрокі ў [[Горад Лондан|Лондане]], 1762 г.]]

Пасля абвяшчэння незалежнасці [[ЗША]] амерыканскія перасяленцы пры падтрымцы рэвалюцыйных улад пачалі без усялякага кантролю захопліваць землі чэрокі, стваралі атрады добраахвотнікаў для абароны і атак на паселішчы індзейцаў. У [[1776]] г. злучэнні [[Кантынентальная армія|Кантынентальнай арміі]] на чале генерала [[:en:Charles Lee (general)|Чарльза Лі]] арганізавалі ваенную экспедыцыю супраць чэрокі&lt;ref&gt;[http://www.ncpedia.org/cherokee/revolutionarywar The Revolutionary War, Cherokee Defeat, and Additional Land Cessions]&lt;/ref&gt;. Вайна з амерыканцамі выклікала разлад паміж старымі правадырамі, што імкнуліся пагадзіцца на ўмовы перасяленцаў узамен на мір, і маладымі воінамі. Апошнія перасяляліся на захад і працягвалі ваяваць з захопнікамі. У [[1791]] г. правадыры чэрокі пагадзіліся на Холстанскае пагадненне з ЗША. Яно ўсталёўвала новыя межы на карысць перасяленцаў, абвяшчала пратэктарат амерыканцаў над народам чэрокі, ставіла ўзаемны гандаль пад кантроль амерыканскага ўрада&lt;ref&gt;[http://www.cherokee.org/About-The-Nation/History/Facts/Treaty-of-Holston-1791 Treaty of Holston, 1791] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170406103809/http://www.cherokee.org/About-The-Nation/History/Facts/Treaty-of-Holston-1791 |date=6 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

У канцы XVIII — першай трэці [[19 стагоддзе|XIX]] ст. адбываўся працэс «акультурвання» чэрокі па праграме амерыканскага асветніка [[Бенджамін Хокінс|Бенджаміна Хокінса]]. Быў створаны нацыянальны ўрад. У [[1801]] г. ён запрасіў [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] місіянераў. Ствараліся камерцыйныя [[бавоўна|баваўняныя]] плантацыі, на якіх выкарыстоўвалася праца чарнаскурых [[рабства|рабоў]]&lt;ref&gt;[http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v011/v011p1056.html SLAVERY IN THE CHEROKEE NATION]&lt;/ref&gt;. На амерыканскія грошы будаваліся сучасныя дарогі&lt;ref&gt;[http://www.aboutnorthgeorgia.com/ang/Old_Federal_Road Old Federal Road] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170703154555/http://www.aboutnorthgeorgia.com/ang/Old_Federal_Road |date=3 ліпеня 2017 }}&lt;/ref&gt;. Правадыр [[Секвоя (правадыр чэрокі)|Секвоя]] стварыў на аснове [[лацінскі алфавіт|лацініцы]] складовае [[Чэрокі (мова)|пісьмо чэрокі]]&lt;ref&gt;[http://www.cherokee.org/About-The-Nation/History/Facts/Sequoyah-and-the-Cherokee-Syllabary Sequoyah and the Cherokee Syllabary] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170406101745/http://www.cherokee.org/About-The-Nation/History/Facts/Sequoyah-and-the-Cherokee-Syllabary |date=6 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;. У [[1827]] г. была прынята [[Канстытуцыя]] [[нацыя|нацыі]] чэрокі&lt;ref&gt;[https://arts-sciences.und.edu/native-media-center/_files/docs/1803-1860/1827cherokeeconstitution.pdf CONSTITUTION OF THE CHEROKEE NATION] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160614150312/http://arts-sciences.und.edu/native-media-center/_files/docs/1803-1860/1827cherokeeconstitution.pdf |date=14 чэрвеня 2016 }}&lt;/ref&gt;.

«Акультурванне» сустракала апазіцыю з боку прыхільнікаў традыцыйнага ладу. Стала распаўсюджанай міграцыя нязгодных на [[Захад ЗША|Захад]], дзе паступова склалася група так званых заходніх чэрокі. Яны супрацьстаялі іншым мясцовым плямёнам. У [[1817]] г. заходнія чэрокі атакавалі племя [[осэйдж]] у [[Арканзас]]е, пры гэтым знішчылі іх вёску разам з мірнымі жыхарамі&lt;ref&gt;[http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=CL003 CLAREMORE MOUND, BATTLE OF]&lt;/ref&gt;. Ваенныя дзеянні працягваліся да [[1825]] г. З [[1815]] г. амерыканскія ўлады адкрыта заахвочвалі міграцыю.

[[28 мая]] [[1830]] г. у ЗША быў прыняты закон аб перамяшчэнні ўсіх індзейцаў, што не былі амерыканскімі грамадзянамі, на захад ад [[Місісіпі|ракі Місісіпі]]. Чэрокі пры падтрымцы членаў [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]] і місіянера [[:en:Samuel Worcester|Сэмюэла Вустэра]] падалі іск у [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўны суд]], які ў [[1832]] г. прызнаў іх незалежнасць і права займаць свае тэрыторыі&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wnet/supremecourt/antebellum/landmark_cherokee.html Cherokee Indian Cases (1830s)]&lt;/ref&gt;. Аднак Прэзідэнт [[Эндру Джэксан]] і ўрад [[Джорджыя|штата Джорджыя]] праігнаравалі гэта рашэнне.

[[29 снежня]] [[1835]] г. частка правадыроў падпісала дагавор у Новай Эчоце&lt;ref&gt;[http://digital.library.okstate.edu/kappler/vol2/treaties/che0439.htm TREATY WITH THE CHEROKEE, 1835] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080426205149/http://digital.library.okstate.edu/kappler/Vol2/treaties/che0439.htm |date=26 красавіка 2008 }}&lt;/ref&gt;, у якім дала згоду на перасяленне ўзамен на новыя землі ў [[Аклахома|Аклахоме]], 5 млн [[долар ЗША|долараў]] у якасці кампенсацыі і 300 тысяч долараў для ўладкавання. У саміх ЗША існавала крытыка дагавора, сцвярджалася, што большасць чэрокі яго не падтрымлівае. Але ў [[1836]] г. Кангрэс ЗША прызнаў дагавор з перавесам у 1 голас. Гэта прывяло да масавага перасялення, што ўвайшло ў гісторыю пад назвай [[Дарога слёз]]. Разам з чэрокі перасяляліся і іх чарнаскурыя рабы. У [[1842]] г. у Аклахоме адбылося паўстанне рабоў&lt;ref&gt;[http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=SL002 SLAVE REVOLT OF 1842]&lt;/ref&gt;. Частка ўсходніх чэрокі-традыцыяналістаў яшчэ раней выйшла са складу нацыі чэрокі і прыняла грамадзянства [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]]. Яны захавалі свае землі.

[[Файл:Cherokee Confederates Reunion.gif|thumb|Чэрокі-ветэраны Грамадзянскай вайны ў [[Горад Новы Арлеан|Новым Арлеане]], 1903 г.]]
У [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскую вайну ў ЗША]] большасць чэрокі падтрымала [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі]], актыўна ўдзельнічала ў ваенных дзеяннях на баку паўднёўцаў. [[19 ліпеня]] [[1866]] г. федэральныя ўлады ЗША прымусілі прадстаўнікоў нацыі чэрокі ў Аклахоме падпісаць новы дагавор&lt;ref&gt;[http://digital.library.okstate.edu/kappler/vol2/treaties/che0942.htm TREATY WITH THE CHEROKEE, 1866] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100630013134/http://digital.library.okstate.edu/kappler/VOL2/treaties/che0942.htm |date=30 чэрвеня 2010 }}&lt;/ref&gt;, паводле якога вызваляліся рабы. Стварэнне асобнага штата Аклахома прывяло да спрэчак аб магчымасці існавання нацыянальнага ўрада. Правадыры чэрокі адстойвалі ідэю стварэння асобнага індзейскага [[Секвоя (штат)|штата Секвоя]]&lt;ref&gt;[http://bigthink.com/strange-maps/147-the-stillborn-state-of-sequoyah Sequoyah, the Stillborn State for Native Americans]&lt;/ref&gt;. У [[1907]] г. праблема была вырашана праз саюзны дагавор з штатам Аклахома.

Многія чэрокі прымалі ўдзел у [[Першая сусветная вайна|I Сусветнай вайне]] і [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайне]] ў складзе [[Армія ЗША|арміі ЗША]]. Пасля II Сусветнай вайны сталі ўзнікаць грамадскія арганізацыі і аб’яднанні чэрокі, якія садзейнічалі адраджэнню культурнай спадчыны і змаганню за эканамічныя правы. Чэрокі Паўночнай Караліны ўдзельнічалі у грамадзянскім руху за правы цемнаскурых у ЗША.

У [[2007]] г. была прынята папраўка ў Канстытуцыю нацыі чэрокі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://indiancountrymedianetwork.com/news/citizenship-denied-the-latest-in-the-cherokee-freedmen-saga/ |title=Citizenship Denied: The Latest in the Cherokee Freedmen Saga |access-date=4 красавіка 2017 |archive-date=8 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908091651/https://indiancountrymedianetwork.com/news/citizenship-denied-the-latest-in-the-cherokee-freedmen-saga/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, згодна якой яе грамадзянамі могуць быць толькі тыя, хто мае продкаў чэрокі. У выніку 2800 чалавек, пераважна нашчадкаў рабоў, былі пазбаўлены грамадзянскіх правоў і прывілегій нацыі чэрокі.

== Культура ==

=== Традыцыйныя заняткі ===
Асноўнымі заняткамі чэрокі здаўна былі ручное [[земляробства]], [[паляванне]] і [[рыбалоўства]]. Земляробства адыгрывала значную ролю ў забеспячэнні ежай. Паселішчы чэрокі знаходзіліся ў атачэнні палеткаў. Апрацоўка зямлі і збор ураджая лічыліся жаночай справай. Вырошчвалі [[кукуруза|кукурузу]], [[бабовыя]], [[сланечнік]], [[гарбуз]]ы. Пасля ўсталявання кантактаў з еўрапейцамі — [[Яблыня|яблыні]], [[:ru:Коровий горох|вігну]], [[батат]], пачалі трымаць свойскую жывёлу&lt;ref&gt;[http://www.blueridgeheritage.com/heritage/agriculture/cherokee-agriculture Cherokee Agriculture]&lt;/ref&gt;.

Паляванне было мужчынскім заняткам. У [[лес|лясной]] [[гара|горнай]] мясцовасці было шмат дзікіх жывёл. Палявалі спецыяльнай [[зброя]]й, не прызначанай для вайны, звычайна [[лук]]ам і [[страла|стрэламі]], а таксама [[дзіда]]мі&lt;ref&gt;[http://sciencing.com/cherokee-hunting-traditions-8801.html Cherokee Hunting Traditions]&lt;/ref&gt;. Дзідамі таксама білі рыбу.

Да з’яўлення еўрапейцаў [[рамяство]] не вылучылася ў асобны занятак. Чэрокі славіліся [[кераміка|керамічнымі]] вырабамі&lt;ref&gt;[http://www.blueridgeheritage.com/heritage/cherokee/cherokee-crafts/pottery Pottery]&lt;/ref&gt;, плеценымі [[кошык]]амі з падвойнымі сценкамі&lt;ref&gt;[http://www.blueridgeheritage.com/heritage/cherokee/cherokee-crafts/basket-weaving Basket Weaving]&lt;/ref&gt;, мастацкім разьбярствам&lt;ref&gt;[http://www.blueridgeheritage.com/heritage/cherokee/cherokee-crafts/carving Carving]&lt;/ref&gt;, пацеркамі&lt;ref&gt;[http://www.blueridgeheritage.com/heritage/cherokee/cherokee-crafts/beadwork Beadwork]&lt;/ref&gt;.

=== Жытло ===
Чэрокі сяліліся каля водных крыніц на ўзвышшах. Звычайна стала жылі ў вялікіх, добра ўмацаваных [[вёска]]х. Каб прайсці ад адной да іншай, трэба было патраціць 1 дзень на шлях&lt;ref&gt;[http://www.native-net.org/tribes/cherokee-indians.html Cherokee Indians]&lt;/ref&gt;. Некаторыя вёскі мелі [[гісторыя|гісторыю]], якая налічвала сотні гадоў. Каля іх месціліся [[рэлігія|сакральныя]] цэнтры, накшталт прыродных [[пячора|пячор]] і штучных стадол. Вёскі мелі круглявую форму. Унутраная планіроўка рознілася, але ўсе складаліся з прыватных хацін, разлічаных на 1 нуклеарную [[сям'я|сям’ю]], і грамадскіх будынкаў, дзе праводзіліся супольныя зборы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tulane.edu/~crodning/rodning2011B.pdf |title=HRISTOPHER B. RODNING, CHEROKEE TOWNHOUSES: ARCHITECTURAL ADAPTATION TO EUROPEAN CONTACT IN THE SOUTHERN APPALACHIANS |access-date=8 красавіка 2017 |archive-date=10 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410034623/http://www.tulane.edu/~crodning/rodning2011B.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У некаторых выпадках сям’я мела летнюю і зімовую хаціну&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://quatr.us/northamerica/before1500/architecture/cherokee.htm |title=Cherokee Architecture |access-date=8 красавіка 2017 |archive-date=5 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505093840/http://quatr.us/northamerica/before1500/architecture/cherokee.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Традыцыйная хаціна звычайна будавалася круглявай. [[Каркас]] сплятаўся з галін дрэў, а потым тынкаваўся зямлёй. Пасярод жытла мясціўся агмень. Грамадскія і рэлігійныя будынкі паўтаралі форму жылых. Пасля ўсталявання кантактаў з еўрапейцамі, чэрокі часцяком узводзілі дамы ў еўрапейскім стылі. Захаваўся будынак прыватнага плантатара-чэрокі Джозефа Вана, узведзены ў [[1804]] г.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://quatr.us/northamerica/after1500/architecture/cherokee.htm |title=Cherokee Towns |access-date=8 красавіка 2017 |archive-date=25 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425101854/http://quatr.us/northamerica/after1500/architecture/cherokee.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ён уяўляе сабою тыповую плантатарскую сядзібу, каля якой калісьці мясціліся [[драўніна|драўляныя]] хаціны для неграў-рабоў.

=== Вопратка ===
[[Файл:Cherokee Indians, Cherokee Indian Reservation, North Carolina (5756036260).jpg|thumb|Чэрокі [[штат Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]] ў нацыянальнай вопратцы, [[1830]] г.]]
Раннія запісы сведчаць пра тое, што чэрокі рабілі [[вопратка|вопратку]] са [[скура|скур]], драўнянай [[Кара (біялогія)|кары]] і нітак&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://quatr.us/northamerica/before1500/clothing/cherokee.htm |title=Cherokee clothing |access-date=8 красавіка 2017 |archive-date=25 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425174244/http://quatr.us/northamerica/before1500/clothing/cherokee.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Знешні выгляд павінен быў адрозніваць іх ад прадстаўнікоў іншых народаў. Гэта дасягалася з дапамогай прычоскі. Мужчыны галілі галаву, пакідалі толькі жмут валасоў на верхавіне. Іх абразалі ў час жалобы.

Вопратка адрознівалася па стылю і часу. Найбольш стандартны народны строй захаваўся з перыяду [[Дарога слёз|дарогі слёз]]&lt;ref&gt;[http://www.cherokee.org/About-The-Nation/Culture/Cherokee-Arts/Cherokee-Clothing Cherokee Clothing] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170406121533/http://www.cherokee.org/About-The-Nation/Culture/Cherokee-Arts/Cherokee-Clothing |date=6 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;. Жаночае адзенне ўключала [[спадніца|спадніцу]] з кавалкаў [[тканіны|тканін]] з кароткімі рукавамі. Наверсе рабілася выемка для таго, каб насіць з сабою малых немаўлят. Мужчынская летняя [[кашуля]] таксама шылася з кавалкаў тканін, была шырока распаўсюджана сярод суседніх плямён.

Жаночая і мужчынская вопратка ўпрыгожвалася бяззю і [[пацеркі|пацеркамі]]. Выраб пацерак узнік сярод чэрокі толькі пасля кантактаў з [[Англія|англійскімі]] каланістамі, якія карысталіся [[алганкіны|алганкінскімі]] [[вампум]]амі. З цягам часу чэрокі здолелі наладзіць вытворчасць сваіх арыгінальных пацерак. Росквіт гэтай вытворчасці адбыўся ў першай палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст.&lt;ref&gt;[http://didatinehiulanigida.weebly.com/tsalagi-clothing.html Tsalagi Clothing — Tsalagi Journey]&lt;/ref&gt; Чэрокі не апраналі галаўных убораў. Мужчыны ўпрыгожваліся [[татуіроўка]]мі, у час вайны — [[кветка]]мі.

=== Кухня ===
Аснову традыцыйнай [[кулінарыя|кухні]] чэрокі складалі стравы з [[кукуруза|кукурузы]] і [[бабовыя|бабовых]]. З кукурузы звычайна рабілі маленькія [[бліны|блінцы]], а бабовыя смажылі, ужывалі ў [[суп]]ах і [[рагу]]. Смажаныя салодкія зярняты кукурузы лічыліся ласункам. Яны сталі правобразам сучаснага амерыканскага [[папкорн]]а. Шырока ўжывалі дзікарослыя расліны — [[Цыбуля рэпчатая|цыбулю]], [[чарніцы]], [[Ажына|ажыну]], [[Жолуд|жалуды]], [[каштан]]ы і інш&lt;ref&gt;[http://quatr.us/northamerica/before1500/food/cherokee.htm Cherokee Food]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Пераважна елі [[мяса]], здабытае на [[паляванне|паляванні]], — [[алені|аленяў]], [[Індык свойскі|індыкоў]], [[Трусы (жывёлы)|трусоў]]. Рыбаловы лавілі [[рыбы|рыбу]] і [[чарапахі|чарапах]]. Зранку жанчыны збіралі вакол паселішчаў [[малюскі|малюскаў]], якіх смажылі, або дадавалі ў рагу. [[Алкагольныя напоі|Алкагольны напой]] — брагу з дзікіх раслін, вядомую сярод каланістаў як «чорнае пітво»&lt;ref&gt;[http://cherokeeregistry.com/black_drink.pdf Black drink] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160910143239/http://cherokeeregistry.com/black_drink.pdf |date=10 верасня 2016 }}&lt;/ref&gt;, — пілі выключна ў рытуальных мэтах.

Да прыходу еўрапейцаў чэрокі трымалі толькі адну свойскую жывёлу — маленькую [[сабака свойскі|сабаку]]. Яе мяса лічылася ядомым. З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. з’явіліся і іншыя свойскія жывёлы — [[карова|каровы]], [[Свойская свіння|свінні]], [[Каза свойская|козы]], [[Курыца|куры]]. Чэрокі перанялі вырошчванне [[дыня|дынь]], [[абрыкос]]аў, [[батат]]а, [[арахіс]]а&lt;ref&gt;[http://visitcherokeenc.com/cherokee-food/ What Traditional and Modern Food Do the Cherokee Indians Eat?]&lt;/ref&gt;, што зрабіла традыцыйныя стравы больш разнастайнымі.

У нашы дні нацыянальнымі стравамі чэрокі лічацца смажаны [[хлеб]], мяса і рыба на грылі, бабовыя ляпёшкі, смажаныя [[арэх]]і&lt;ref&gt;[http://www.cherokee.org/About-The-Nation/Culture/CookBook CookBook] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170406123836/http://www.cherokee.org/About-The-Nation/Culture/CookBook |date=6 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

=== Грамадства ===
[[Файл:Flag of the Cherokee Nation.svg|thumb|Сцяг нацыі чэрокі]]
Супольнасць чэрокі падзялялася на 7 буйных экзагамных матрылінейных родаў. Адлік сваяцтва вёўся толькі па маці. Пошук [[шлюб]]нага партнёра ў родзе маці і бацькі забараняўся. Роды складаліся з малых нуклеарных [[сям'я|сямей]]. Пры заключэнні шлюбу мужчыны далучаліся да роду жонкі. Большая частка сямейнай маёмасці таксама належала жонцы. Шлюбы часцяком распадаліся. Пры гэтым мужчына пакідаў сям’ю і зноў далучаўся да роду сваёй маці, дзеці заставаліся з жанчынай&lt;ref&gt;[http://nativeamericannetroots.net/diary/2207 The Traditional Cherokee Family]&lt;/ref&gt;. Асаблівую ролю ў іх выхаванні адыгрывалі сваякі маці, асабліва дзядзькі. Становішча жанчыны ў грамадстве было высокім у параўнанні з тагачасным еўрапейскім. Яны ўзначальвалі сямейную гаспадарку, забяспечвалі яе прадуктамі [[земляробства]], займаліся [[рамяство|рамёствамі]], удзельнічалі ў кіраванні [[вёска]]мі і нават у [[вайна|ваенных]] дзеяннях&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.learnnc.org/lp/editions/nchist-sampler/1882 |title=Cherokee women |access-date=9 красавіка 2017 |archive-date=29 лістапада 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161129123412/http://www.learnnc.org/lp/editions/nchist-sampler/1882 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Да кантактаў з еўрапейцамі буйныя [[вёска|вёскі]] чэрокі былі незалежнымі адна ад іншай. Імі кіравалі старэйшыны, як мужчыны, так і жанчыны&lt;ref&gt;[http://www.everyculture.com/North-America/Cherokee-Sociopolitical-Organization.html Cherokee — Sociopolitical Organization]&lt;/ref&gt;. Жыхары вёскі складалі асобную абшчыну, якая валодала землямі і паляўнічымі тэрыторыямі. Заўважны ўплыў мелі правадыры — харызматычныя лідары, чыя улада не мела пастаяннага характару і не перадавалася па спадчыне. Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. прыватная маёмасць на зямлю не была вядома, аднак у канцы XIX ст. была замацавана заканадаўствам.

У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пад уплывам [[Вялікабрытанія|брытанцаў]] адбылася першасная цэнтралізацыя грамадства, першапачаткова вакол [[манархія|манархіі]] правадыра Майтоя з паселішча Тэліка ў [[Тэнесі]]. Яна знаходзілася пад пратэктаратам брытанскага манарха. Але пасля смерці Мантоя адзінае [[дзяржава|дзяржаўнае]] кіраванне фактычна распалася. У другой палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. адбылося ўзвышэнне асобных правадыроў і [[Метысы|метысаў]], нашчадкаў сумесных шлюбаў еўрапейцаў і чэрокі. Са з’яўленнем камерцыйных плантацый развіваўся інстытут [[рабства]]. Пасля паражэння ад [[ЗША|амерыканцаў]] у час [[Вайна за незалежнасць ЗША|рэвалюцыі]] чэрокі зноў пачалі інтэграцыю. Яна была замацавана прыняццем агульнай [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[1827]] г., якая абвяшчала [[нацыя|нацыю]] чэрокі і рэспубліканскую форму кіравання&lt;ref&gt;[https://arts-sciences.und.edu/native-media-center/_files/docs/1803-1860/1827cherokeeconstitution.pdf CONSTITUTION OF THE CHEROKEE NATION] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160614150312/http://arts-sciences.und.edu/native-media-center/_files/docs/1803-1860/1827cherokeeconstitution.pdf |date=14 чэрвеня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Аднак інтэграцыя не была поўнай, паколькі нацыі чэрокі фактычна не падпарадкоўваліся так званыя заходнія чэрокі і частка ўсходніх чэрокі [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]]. Нават у нашы дні яны складаюць дзве асобныя групы, прызнаныя федэральнымі ўладамі ЗША.

=== Ваенная справа ===
[[Файл:AmCyc Cherokees - a Cherokee.jpg|thumb|Воін-чэрокі]]
З канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст., калі пачалася [[пісьмо]]вая [[гісторыя]] чэрокі, яны актыўна ўдзельнічалі ў ваенных канфліктах з іншымі індзейскімі народамі, выступалі на баку брытанцаў у войнах з [[Францыя]]й, пазней ваявалі з [[ЗША|амерыканскімі]] пасяленцамі і [[Армія ЗША|арміяй ЗША]]. Чэрокі ўмела ўмацоўвалі свае паселішчы, мелі запасныя [[каноэ]] для хуткага перамяшчэння ў ваенных мэтах. Традыцыйная [[зброя]] выраблялася з каменю і цвёрдых парод дрэва. Чэрокі карысталіся [[дзіда]]мі, дроцікамі з атручаным наканечнікам, [[сякера]]мі, [[тамагаўк]]амі, баявымі молатамі і г. д.&lt;ref&gt;[http://www.cherokee.org/About-The-Nation/Culture/General/Cherokee-Weapons Cherokee Weapons] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170406123352/http://www.cherokee.org/About-The-Nation/Culture/General/Cherokee-Weapons |date=6 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt; З другой паловы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. была шырока распаўсюджана [[агнястрэльная зброя]], але традыцыйную зброю шырока выкарыстоўвалі ў [[рытуал]]ьных мэтах.

Кожны дарослы мужчына лічыўся воінам. На чале ваенных атрадаў стаялі правадыры. Яны маглі аб’ядноўвацца і падначальвацца вярхоўнаму ваеннаму правадыру. Правадыр абіраўся па рэкамендацыі старога правадыра, у час рытуала ўзыходжання сведчыў пра тое, што не забіваў жанчын, немаўлят і тых, хто не мог абараніць сябе. У час вайны над вёскай паднімалі чырвоны [[сцяг]]. Вайне папярэднічалі зборы воінаў, што суправаджаліся [[танец|танцамі]] з лепшай зброяй. Чэрокі вялі ваенныя кампаніі некалькімі эшалонамі. Першую галаўную групу воінаў узначальваў вярхоўны правадыр, другую — яго лепшы намеснік, трэцюю — галоўны аратар правадыра, чацвёртую — ваенны [[шаман]] з памагатымі. Апошняя група несла рытуальны агмень. Групы суправаджалі па 4 разведчыкі. У баі чэрокі імкнуліся ўступаць у рукапашную сутычку. Пасля вяртання з вайны воіны перадавалі трафеі сваім жонкам, а потым праходзілі рытуал ачышчэння&lt;ref&gt;[http://thomaslegion.net/cherokee_indians_weapons_war_and_warfare.html Cherokee Indians: Weapons, War, and Warfare]&lt;/ref&gt;.

=== Гульні ===
Дзеці чэрокі рыхтаваліся да будучага дарослага жыцця, таму хлопчыкаў прыцягвалі да [[паляванне|палявання]], а дзяўчат — да працы ў гаспадарцы. Меліся дзіцячыя [[лялька|лялькі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.forsyth.k12.ga.us/cms/lib3/GA01000373/Centricity/Domain/94/documents/cherokee.htm |title=Cherokee Indians |access-date=9 красавіка 2017 |archive-date=21 лістапада 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121184735/http://www.forsyth.k12.ga.us/cms/lib3/GA01000373/Centricity/Domain/94/documents/cherokee.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Сярод дарослых былі распаўсюджаны дзве [[рытуал]]ьныя [[гульня|гульні]]. Першая ''талудза'' ўяўляла сабою кіданне шасці [[куб]]ікаў у [[кошык]], мела рызыкоўны характар і суправаджала рэлігійныя [[свята|святы]]. Часцяком мужчыны гулялі супраць жанчын&lt;ref&gt;[https://www.penn.museum/sites/expedition/formal-games-in-the-cherokee-ritual-cycle Formal Games in the Cherokee Ritual Cycle]&lt;/ref&gt;.

Другая гульня — форма [[лакрос]]а, калі кіем перасоўвалі па полю [[шар]]ы&lt;ref&gt;[http://www.pitlanemagazine.com/cultures/cherokee-games-stickball-marbles.html Cherokee Games Stickball Marbles]&lt;/ref&gt;. Лічыцца, што гульня магла быць запазычана ў белых перасяленцаў. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. яна была вельмі папулярнай сярод мужчын рознага ўзросту. Шары выраблялі з [[мармур]]у, аднак, здаралася, гулялі [[мушкет]]амі са [[свінец|свінцовымі]] шарамі&lt;ref&gt;[https://www.penn.museum/sites/expedition/formal-games-in-the-cherokee-ritual-cycle Formal Games in the Cherokee Ritual Cycle]&lt;/ref&gt;.

=== Фальклор ===
Вусная народная творчасць чэрокі багата на [[міф]]ы, [[казка|казкі]], [[легенда|легенды]], [[гісторыя|гістарычныя]] паданні, у якіх дзейнічаюць духі [[прырода|прыроды]], гіганты, рагаты [[цмок]] Уктэна, вялізарныя драпежныя [[птушкі]] ''тлаівах'', добразычлівыя чалавекападобныя духі ''юнві ўісты'' і г. д.&lt;ref&gt;[http://www.native-languages.org/cherokee-legends.htm Native Languages of the Americas: Tsalagi/Cherokee Legends, Myths, and Stories]&lt;/ref&gt; Адметны след у [[фальклор]]най спадчыне пакінула [[дарога слёз]].

Народная [[музыка]] звычайна суправаджалася [[вакал]]ьнымі спевамі. Распаўсюджаныя [[музычныя інструменты]] — трубы, флейты, барабаны, ляскоткі, свістулькі, бразготкі з гарбуза. Пад уплывам еўрапейцаў чэрокі ўпадабалі скрыпку і харавыя спевы&lt;ref&gt;[http://visitcherokeenc.com/cherokee-music/ The Evolution of Cherokee Music]&lt;/ref&gt;. У нашы дні сярод чэрокі маюцца прафесійныя [[опера|оперныя]] выканаўцы. Старажытныя [[танец|танцы]] практычна не захаваліся&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/history/united-states-and-canada/north-american-indigenous-peoples/cherokees Cherokees facts, information, pictures]&lt;/ref&gt;. У нашы дні фальклорныя танцавальныя групы чэрокі выкарыстоўваюць агульныя традыцыі рытуальных танцаў [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскіх]] індзейцаў.

== Мова ==
{{main|Чэрокі, мова}}
Родная [[Чэрокі (мова)|мова чэрокі]] адносіцца да [[Іракезскія мовы|іракезскай групы моў]]. Вылучылася як самастойная каля 4000 — 3500 гадоў назад&lt;ref&gt;[http://carla.umn.edu/conferences/past/immersion2008/documents/Peter_L_CherokeeNation.pdf The Cherokee Nation and its Language]&lt;/ref&gt;.

Першыя запісы слоў на ёй з’явіліся ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Каля [[1821]] г. [[Секвоя (правадыр чэрокі)|правадыр Секвоя]] прапанаваў арыгінальнае [[складовае пісьмо]], створанае ім на аснове [[лацінскі алфавіт|лацініцы]]&lt;ref&gt;[https://www.nlm.nih.gov/nativevoices/timeline/270.html 1821: Sequoyah’s syllabary makes written Cherokee possible]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.learnnc.org/lp/editions/nchist-newnation/4530 |title=The Cherokee language and syllabary |access-date=10 красавіка 2017 |archive-date=2 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702101633/http://www.learnnc.org/lp/editions/nchist-newnation/4530 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1828]] г. пачала выдавацца першая [[газета]] амерыканскіх [[індзейцы|індзейцаў]] «[[:en:Cherokee Phoenix|Cherokee Phoenix]]»&lt;ref&gt;[http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/serial?id=cherokeephoenix Cherokee Phoenix]&lt;/ref&gt; на [[англійская мова|англійскай мове]] і мове чэрокі.

У [[2000]] г. у [[Аклахома|Аклахоме]] было выяўлена толькі 10 000 чалавек, якія размаўлялі на мове чэрокі&lt;ref&gt;[http://www.hpaied.org/sites/default/files/publications/Cherokee%20Language%20Revitalization%20Project.pdf The Cherokee Language Revitalization Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170518203312/http://hpaied.org/sites/default/files/publications/Cherokee%20Language%20Revitalization%20Project.pdf |date=18 мая 2017 }}&lt;/ref&gt;. З [[2005]] г. дзейнічае праграма адраджэння мовы чэрокі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cherokeepreservation.org/what-we-do/cultural-preservation/cherokee-language/ |title=Cherokee Language |access-date=10 красавіка 2017 |archive-date=3 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303083719/http://cherokeepreservation.org/what-we-do/cultural-preservation/cherokee-language/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Яна ўключае пашырэнне магчымасцей вывучэння і выкарыстання мовы праз адукацыю, [[СМІ]], сучасныя электронныя прылады.

== Рэлігія ==
Традыцыйная [[рэлігія]] чэрокі спалучае рысы [[монатэізм]]у і [[анімізм]]у. Чэрокі шануюць [[бог]]а-творцу ''Унетланв’і''&lt;ref&gt;[http://www.native-languages.org/morelegends/unetlanvhi.htm Legendary Native American Figures: Unetlanvhi (Ouga)]&lt;/ref&gt;, а таксама шматлікіх духаў, якія ўвасабляюць [[прырода|прыроду]] або фантастычных [[казка|казачных]] істот. [[Міфалогія]] падзяляла сусвет на тры часткі, людзі і жывёлы памяшчаліся ў прамежкавы. Забойства жывёл не лічылася вялікім грахом, паколькі душы жывёл могуць адраджацца&lt;ref&gt;[http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/nam/cherok.html Cherokee Religion]&lt;/ref&gt;. Чэрокі верылі ў [[магія|магію]] і чараўнікоў. Звычайна чарадзеем была жанчына. Вылучаліся магутныя чарадзейкі і меней уплывовыя злыя чарадзейкі. Ім супрацьстаялі [[шаманізм|шаманы]], асноўны занятак якіх, аднак, абмяжоўваўся лекарскай справай&lt;ref&gt;[http://www.cherokee.org/About-The-Nation/Culture/General/The-Traditional-Belief-System The Traditional Belief System] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170406134519/http://www.cherokee.org/About-The-Nation/Culture/General/The-Traditional-Belief-System |date=6 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;. Арганізацыяй [[рытуал]]аў займаюцца старэйшыны і правадыры.

З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. сярод чэрокі актыўна распаўсюджвалася [[хрысціянства]], пераважна [[пратэстантызм]]. Місіянеры адыгралі значную ролю ў «акультурванні», абаранялі чэрокі ў канфліктах з [[ЗША]]. У [[1823]] г. сярод чэрокі ўзнік пратэстанцкі [[хіліязм|хіліялістычны]] рух&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/rev-dr-randy-s-woodley/trail-of-tears-and-christianity-truth_b_1920921.html The Truth About the Trail of Tears and Christianity]&lt;/ref&gt;. У нашы дні многія чэрокі працягваюць прытрымлівацца старажытных вераванняў, аднак хрысціянства аказвае моцны ўплыў на вернікаў. Вылучаюцца некалькі хрысціянскіх кангрэгацый [[Баптызм|баптыстаў]], [[:be-tarask:Цэрквы Хрыстовыя|аднаўленцаў]], [[Евангельскія хрысціяне|евангелістаў]] і інш.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cherokeecoc.org/ |title=Cherokee Church of Christ |access-date=11 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520130524/http://cherokeecoc.org/ |archivedate=20 мая 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cherokeechurch.org First Baptist Chruch of Cherokee]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cherokeebaptistchurch.org Cherokee Baptist Church] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190910060708/http://www.cherokeebaptistchurch.org/ |date=10 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cherokeenazarene.org Cherokee Church of the Nazarene] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180809110738/http://cherokeenazarene.org/ |date=9 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Выдатныя прадстаўнікі ==
Чэрокі вядуць адлік сваяцтва па [[маці|матчынай]] лініі, таму далучаюць да сваіх прадстаўнікоў тых, хто мае продкаў сярод жанчын-чэрокі. Сярод іх:
* [[Секвоя (правадыр чэрокі)|Секвоя]] — вынаходнік арыгінальнага [[пісьмо|пісьма]] чэрокі
* [[Кім Бейсінгер]] — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр|актрыса]], лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]»
* [[Аарон Норыс]] — амерыканскі кінаакцёр, [[Кінапрадзюсар|прадзюсар]], [[рэжысёр]]
* [[Вэл Кілмер]] — амерыканскі акцёр
* [[Кевін Костнер]] — амерыканскі акцёр, кінапрадзюсар, рэжысёр і [[музыка]]нт
* [[Бёрт Рэйнальдс|Барт Рэйнальдс]] — амерыканскі акцёр і прадзюсар
* [[Элвіс Прэслі]] — амерыканскі [[спявак]] і акцёр
* [[Стывен Тайлер]] — амерыканскі спявак і [[паэт]]
* [[Джымі Хендрыкс]] — выдатны амерыканскі [[гітарыст]], спявак і [[кампазітар]]
* [[Ціна Цёрнер]] — амерыканская спявачка, актрыса і [[танец|танцоўшчыца]]
* {{нп5|Кармэн Электра|Кармэн Электра|be-tarask|Кармэн Электра}} — фотамадэль

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* ''Anderson, W.A.'' [https://books.google.by/books?id=ow_Vjtta0YsC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Cherokee&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Cherokee Removal: Before and After] / William L. Anderson. — Athens, London: University of Georgia Press, 1992. — ISBN 9780820314822
* ''Perdue, Th.'' [https://books.google.by/books?id=HNR6RcvCJ8MC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Cherokee&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Cherokee Women: Gender and Culture Change, 1700—1835] / Theda Perdue. — Lincoln, London: U of Nebraska Press, 1998. — ISBN 0803235860

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Cherokee}}
* [http://www.cherokee.org Нацыя чэрокі]
* [http://visitcherokeenc.com Чэрокі Паўночнай Караліны]
* [http://www.georgiatribeofeasterncherokee.com Усходнія чэрокі Джорджыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170321055300/http://www.georgiatribeofeasterncherokee.com/ |date=21 сакавіка 2017 }}
* [http://www.cherokeemuseum.org Музей чэрокі]
* [http://cherokeeregistry.com Дакументальны цэнтр чэрокі]
* [http://www.cherokeephoenix.org Сайт газеты чэрокі]
* [http://www.native-languages.org/cherokee_culture.htm Гісторыя і культура чэрокі]
* [http://www.everyculture.com/multi/Bu-Dr/Cherokees.html Чэрокі: Краіны і культуры]
* [http://www.ncpedia.org/cherokee/overview Чэрокі ў энцыклапедыі Паўночнай Караліны]
* [http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entryname=CHEROKEE Чэрокі ў энцыклапедыі гісторыі і культуры Аклахомы]
* [http://www.sacred-texts.com/nam/cher/motc/ Міфы чэрокі]

{{Добры артыкул|Этнаграфія}}

[[Катэгорыя:Народы ЗША]]
[[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]]
[[Катэгорыя:Іракезамоўныя народы]]</text>
      <sha1>d46oshet2j0zf1l0y3z7k9f5z9jtsnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чына клубняносная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>466919</id>
    <revision>
      <id>5172438</id>
      <parentid>4731228</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6957" sha1="pxs5cvi62ewbw7oqsal8uszqqzm61jm" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Lathyrus tuberosus 3.jpg
 |image title       = 
 |image descr       = Агульны выгляд квітнеючай расліны
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Lathyrus
 |ref               = 
 |comment           = 
 |rang              = Від
 |latin             = Lathyrus tuberosus
 |author            = [[L.]]
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Lathyrus tuberosus
 |commons           = Category:Lathyrus tuberosus
 |grin              = 21622
 }}
'''Чына клубняносная''', '''Земляныя арэхі'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|72}}&lt;/ref&gt; (''Lathyrus tuberosus'') — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна роду [[Чына (род раслін)|Чына]] сямейства {{Bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}.

== Распаўсюджанне ==
Сустракаецца ў [[Еўропа|Еўропе]], на [[Каўказ]]е, у [[Сібір]]ы, на [[Алтай|Алтае]], у [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], на поўдні [[Далёкі Усход|Далёкага Усхода]], у Паўночна-Заходнім [[Кітай|Кітаі]].

Расце на [[стэп]]авых лугах, як пустазелле ў пасевах, па лясных узлесках і хмызняках, пераважна на чарназёмных глебах. Апафіт.

== Батанічнае апісанне ==
{{Біяфота|Lathyrus tuberosus — Flora Batava — Volume v3.jpg|left|{{Бат.іл.|Копс}}|color=#BBDD99}}
[[Карэнішча]] тонкае, звычайна з патоўшчанымі верацянопадобнымі або амаль шарападобнымі каранямі.

[[Сцябло|Сцёблы]] 30-80 см даўжынёй, узыходзячыя, прасцёртыя, зачэпліваюцца з дапамогай ліставых вусікаў, рабрыстыя.

[[Ліст]]очкі 2-4,5 см даўжынёй, 0,7—1,5 см шырынёй, даўгавата-эліптычныя, звычайна найбольш шырокія ў верхняй палове. Прылісткі паўстрэлападобныя, 0,5—2 см даўжынёй.

[[Суквецце|Гронкі]] друзлыя, 3-7-[[кветка]]выя. [[Чашачка]] 5-6 мм даўжынёй; верхнія зубцы трохкутныя, ніжнія ланцэтныя, карацей трубкі або амаль роўныя ёй. Вяночак пурпурна-чырвоны, 15-20 мм даўжынёй. Завязь, пераважна ў ніжняй частцы, пакрыта дробнымі залозкамі.

Бабы 2,5—4 см даўжынёй, даўгавата-лінейныя, голыя.

[[File:Lathyrus tuberosus MHNT.BOT.2017.12.5.jpg|thumb|270px|left|''Lathyrus tuberosus'']]

== Хімічны склад ==
Хімічны склад вывучаны недастаткова. Вядома, што ў траве ўтрымліваюцца [[бялкі]], [[вітаміны]] і [[Такаферолы|такаферол]]&lt;ref name=&quot;ЮВН&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Никифоров Ю. В.|загаловак=Алтайские травы-целители|спасылка=|месца=Горно-Алтайск|выдавецтва=Юч-Сумер – Белуха|год=1992}} {{V|10|11|2009}}&lt;/ref&gt;.

== Практычнае выкарыстанне ==
[[Клубень|Клубні]] велічынёй з [[лясны арэх]] ужываюцца ў ежу, у сырым выглядзе іх смак ялкавы і нагадвае [[Радыска|радыску]]. На Каўказе іх чысцяць ад скарыначкі, вараць у салёнай вадзе і ўжываюць у ежу (па смаку яны нагадваюць [[каштан]]ы або кампот)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Знаменский И. Е.|частка=IV. Растительное сырьё. В. 12|загаловак=Дикие съедобные растения : химико-технический справочник|адказны=Под ред. проф. В. Н. Любименко|месца=М.|выдавецтва=[[Госхимтехиздат]]|год=1932}}&lt;/ref&gt;. З маладога лісця робяць салаты.

Культывуюць як харчовую культуру ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландах]]&lt;ref&gt;[http://flower.onego.ru/liana/lathyrus.html Энциклопедия декоративных садовых растений: чина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091218105511/http://flower.onego.ru/liana/lathyrus.html |date=18 снежня 2009 }} {{Праверана|10|11|2009}}&lt;/ref&gt;.

Вырошчваецца ў якасці [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўнай расліны]]. Можа быць выкарыстана як шматгадовы «[[Lathyrus odoratus]]».

== Выкарыстанне ў медыцыне ==
Ужываецца ў народнай медыцыне Каўказа, [[Паволжа]] і [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]. Адвар клубняў прымаюць пры дызентэрыі, калітах, дыярэі ― пры парушэнні перыстальтыкі органаў стрававання, адрыжцы, спазмах, неўрозах кішачніка. На Алтаі, акрамя таго ўжываецца ад «радзімчыка» (дзіцячыя радавыя траўмы), колючых галаўных боляў і супраць глістоў.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Никифоров Ю. В.|загаловак=Алтайские травы-целители|спасылка=|месца=Горно-Алтайск|выдавецтва=Юч-Сумер – Белуха|год=1992}} {{V|10|11|2009}}
* {{ІВРСР|частка=803. ''Thalictrum simplex'' L. — Чина клубненосная|том=2|стар=446}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]]
[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Флора Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Чына]]</text>
      <sha1>pxs5cvi62ewbw7oqsal8uszqqzm61jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэрквы гістарычнай Малдовы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>467863</id>
    <revision>
      <id>5172270</id>
      <parentid>4619673</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7750" sha1="q09bb67f7x4uqjdqcxkr7ggw6lgr2vf" xml:space="preserve">{{Аб'ект Сусветнай спадчыны
| BelName     = Цэрквы гістарычнай Малдовы
| Name        = Churches of Moldavia
| Image       = [[Файл:Manastirea Moldovita, vedere laterala.jpg|300px]]
| State Party = {{Сцягафікацыя|Румынія}}
| Type = Культурны
| Criteria = i, iv
| ID = 598
| Region = Еўропа
| Year = 1993
| Extension = 2010 
| Session = 
| Link = http://whc.unesco.org/en/list/598
}}
[[Файл:Map of Churches of Moldavia in Suceava Country.jpg|thumb|Схема найважнейшых манастыроў вобласці Малдовы]]

'''Цэрквы гістарычнай Малдовы''' — аб'ект [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] ў [[Румынія|Румыніі]]. Уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ў 1993 годзе. Першапачаткова уключаў у сябе сем цэркваў, размешчаных у [[Малдова (гістарычная вобласць Румыніі)|гістарычнай вобласці Малдова]] і вядомых сваімі распісанымі звонку сценамі. 1 жніўня 2010 года&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/news/644 World Heritage Committee also approves three extensions to World Heritage properties in Austria, Romania and Spain]&lt;/ref&gt; ў аб'ект была дабаўлена царква Уваскрэсення {{нп5|Манастыр Сучэвіца|манастыра Сучэвіца|ru|Сучевица (монастырь)}}.

Уключаныя ў спіс Сусветнай спадчыны цэрквы былі пабудаваныя паміж 1487 і 1532 гадамі. Цэрквы будаваліся, як правіла, як пахавальныя для членаў княжацкіх родаў. Мастакі спачатку распісвалі ўнутраныя сцены цэркваў, затым знешнія. Кожны манастыр характарызуецца тыповай для яго каляровай гамай: так, у фрэсках {{нп5|Варанец (манастыр)|Варанца|ru|Воронец (монастырь)}} пераважае сіні, а [[Манастыр Малдавіца|Малдавіцы]] — жоўты.

== Спіс цэркваў Малдовы, уключаных у аб'ект ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! №&lt;ref&gt;{{Cite web
 | title = Churches of Moldavia - Locations
 | url = http://whc.unesco.org/en/list/598/multiple=1&amp;unique_number=1728
 | accessdate  = 2017-5-19
 | publisher   = World Heritage
 | language    = en
}}&lt;/ref&gt; || Выява || Назва || Месца || Час || Заснавальнік
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; 
| 598-001 || [[Выява:Biserica Arbore13.jpg|150px]] || {{нп5|Царква Іаана Хрысціцеля, Арборэ|Царква Іаана Прадцечы|en|Arbore Church}} || {{нп5|Арборэ||en|Arbore}} || 1502 || Лука Арборэ
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 598-002 || [[Выява:Biserica Manastirii Humorului si Turnul lui Vasile Lupu.jpg|150px]] || Успенская царква {{нп5|Манастыр Хумор|манастыра Хумор|en|Humor Monastery}} || {{нп5|Мэнэстырэа Хумурулуй||en|Mănăstirea Humorului}} || 1530 || Таадэр Бубуёг
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 598-003 || [[Выява:Moldovița Monastery (Romania) , church.jpg|150px]] || Дабравешчанская царква [[Манастыр Малдавіца|манастыра Малдавіца]] || {{нп5|Ватра-Малдавіцэй||en|Vatra Moldoviței}} || 1532 || [[Пётр IV Рарэш]]
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 598-004 || [[Выява:Biserica Inaltarea Sf. Cruci din Patrauti12.jpg|150px]] || {{нп5|Царква Святога Крыжа, Пэтрэўці|Царква Святога Крыжа|en|Church of the Holy Cross, Pătrăuți}} || {{нп5|Пэтрэўці||en|Pătrăuți}} || 1487 || [[Стэфан III Вялікі]]
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 598-005 || [[Выява:BisericaSfNicolaeProbota 02.JPG|150px]] || Царква Святога Мікалая і [[кафалікон]] у {{нп5|Манастыр Пработа|манастыры Пработа|pl|Monastyr Probota}} || {{нп5|Пработа, Сучава|Пработа|en|Probota}} || 1530 || [[Пётр IV Рарэш]]
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 598-006 || [[Выява:Mănăstirea Sfântul Ioan cel Nou.jpg|150px]] || Царква Святога Георгія ў {{нп5|манастыр Іаана Новага ў Сучаве|манастыры Іаана Новага|pl|Monastyr św. Jana Nowego w Suczawie}} || [[Сучава]] || 1522 || {{нп5|Багдан III Крывы|Багдан III|ru|Богдан III Кривой}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 598-007 || [[Выява:Voronet Intrare.JPG|150px]] || Царква Святога Георгія ў {{нп5|манастыр Варанец|манастыры Варанец|pl|Monastyr Voroneț}} || {{нп5|вёска Варанец, Румынія|Варанец|pl|Voroneț}} || 1488 || [[Стэфан III Вялікі]]
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 598bis-008 || [[Выява:Biserica si curtea manastirii Sucevita.jpg|150px]] || Васкрасенская царква ў {{нп5|Манастыр Сучэвіца|манастыры Сучэвіца|en|Sucevița Monastery}} || {{нп5|Сучэвіца||en|Sucevița}} || 1582—1584 || Георге Магіла
|}

== Цэрквы Малдовы, не ўключаныя ў аб'ект ==
У Малдовы ёсць і іншыя цэрквы аналагічнай архітэктуры, не ўключаныя ў аб'ект Сусветнай спадчыны. Да іх адносяцца, напрыклад, царква Сашэсця Святога Духа ў {{нп5|манастыр Драгамірна|манастыры Драгамірна|en|Dragomirna}} ([[1609]]) і Праабражэнская царква ў {{нп5|манастыр Слаціна|манастыры Слаціна|pl|Monastyr Slatina}} ([[1554]]—[[1561]]).

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Churches of Moldavia World Heritage Site}}
* [https://round.me/tour/5314/view Monastery Moldovita. Virtual tour] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151002073235/https://round.me/tour/5314/view |date=2 кастрычніка 2015 }}
* [http://www.ukraine3d.com/ru/sucevita Mонастырь Сучевица]
* [http://www.romanianmonasteries.org/allchurches.html The Painted Wonders of Bucovina]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080827164825/http://www.romanianmonasteries.org/allchurches.html |date=27 жніўня 2008 }}
* [http://www.manastiri-bucovina.go.ro/bukovina.htm Monasteries of Bucovina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070204025644/http://www.manastiri-bucovina.go.ro/bukovina.htm |date=4 лютага 2007 }}
* [http://romania-travelguide.info/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=48&amp;Itemid=62 Painted Churches in Bukovina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110421084717/http://romania-travelguide.info/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=48&amp;Itemid=62 |date=21 красавіка 2011 }}

{{Сусветная спадчына ў Румыніі}}

[[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Румыніі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Румыніі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Румыніі]]
[[Катэгорыя:Малдова (гістарычная вобласць Румыніі)]]</text>
      <sha1>q09bb67f7x4uqjdqcxkr7ggw6lgr2vf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:Alex Blokha/спиннер2</title>
    <ns>2</ns>
    <id>469329</id>
    <revision>
      <id>5172339</id>
      <parentid>4860005</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alex Blokha</username>
        <id>9763</id>
      </contributor>
      <comment>Выдаленне ўсяго зместу старонкі</comment>
      <origin>5172339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495655</id>
    <revision>
      <id>5172566</id>
      <parentid>5168310</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21804" sha1="m51k3vjcmfoaguzdjg1lw735l3xwpa2" xml:space="preserve">{{Спаборніцтва футбольных зборных|
  | месца      = {{FRA}}
  | гарады     = 9
  | стадыёны   = 9
  | час адбору = вясна 2017 — зіма 2018
  | час        = [[7 чэрвеня]] — [[7 ліпеня]] [[2019]]
  | назва      = Coupe du Monde Féminine de la FIFA 2019
  | лога       =
  | подпіс     = 
  | удзельнікаў = 179
  | удзельнікаў фінал = 24
  | чэмпіён    = {{сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]
  | 2 месца  = {{сцяг|Нідэрланды}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]
  | 3 месца = {{сцяг|Швецыя}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]
  | 4 месца = {{сцяг|Англія}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]]
  | фінал      = 
  | гульняў    = 
  | гульняў адбор = 
  | галоў      = 
  | галоў адбор =
  | гледачоў   = 
  | бамбардзір = 
  | бгалоў     = 
  | бамбардзір адбор = 
  | бамбардзір адбор галоў = 
  | лепшы = 
  | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2015|2015]]
  | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]]
}}
'''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019''' — 8-ы [[чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[ФІФА]], які прайшоў ў [[Францыя|Францыі]] з [[1 чэрвеня]] па [[30 чэрвеня]] [[2019]] года. Францыя ўпершыню прыняла чэмпіянат свету сярод жанчын, у [[Еўропа|Еўропе]] ён прайшоў ў трэці раз.

У фінальнай частцы турніру прынялі ўдзел 24 каманды.

== Кваліфікацыя ==

14 кастрычніка 2016 года [[ФІФА]] абвясціла колькасць месцаў у фінальным турніры для кантынентальных канфедэрацый. Яна не змянілася ў параўнанні з папярэднім розыгрышам турніру, за выключэннем пераносу месца гаспадара з КАНКАКАФ (Канада) ва [[УЕФА]] (Францыя).

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Канфедэрацыя
!Месцаў
|-
|АФК (Азія)
|5
|-
|КАФ (Афрыка)
|3
|-
|КАНКАКАФ (Паўночная і Цэнтральная Амерыка, Карыбскі басейн)
|3
|-
|[[КАНМЕБОЛ]] (Паўднёвая Амерыка)
|2
|-
|АКФ (Акіянія)
|1
|-
|[[УЕФА]] (Еўропа)
|8
|-
|Плэй-оф КАНКАКАФ — [[КАНМЕБОЛ]]
|1
|-
|Гаспадар
|1
|}

=== Выйшлі ў фінальны турнір ===

{|
|- valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Асацыяцыя
!Краіна
!Рэйтынг ФІФА&lt;ref name=&quot;FIFA_R&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/index.html |title=Women's Ranking |work=[[FIFA]] |date=29 сакавіка 2019 |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-date=19 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119075902/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/index.html }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|АФК
|{{сцяг|Аўстралія}} [[Жаночая зборная Аўстраліі па футболе|Аўстралія]]
|6
|-
|{{сцяг|Кітай}} [[Жаночая зборная Кітая па футболе|Кітай]]
|16
|-
|{{сцяг|Японія}} [[Жаночая зборная Японіі па футболе|Японія]]
|7
|-
|{{сцяг|Паўднёвая Карэя}} [[Жаночая зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]]
|14
|-
|{{сцяг|Тайланд}} [[Жаночая зборная Тайланда па футболе|Тайланд]]
|34
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|КАФ
|{{сцяг|Камерун}} [[Жаночая зборная Камеруна па футболе|Камерун]]
|46
|-
|{{сцяг|Нігерыя}} [[Жаночая зборная Нігерыі па футболе|Нігерыя]]
|38
|-
|{{сцяг|Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка}} [[Жаночая зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]]
|49
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|КАНКАКАФ
|{{сцяг|Канада}} [[Жаночая зборная Канады па футболе|Канада]]
|5
|-
|{{сцяг|Ямайка}} [[Жаночая зборная Ямайкі па футболе|Ямайка]]
|53
|-
|{{сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]
|1
|-
|АКФ
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} [[Жаночая зборная Новай Зеландыі па футболе|Новая Зеландыя]]
|19
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Асацыяцыя
!Краіна
!Рэйтынг ФІФА&lt;ref name=&quot;FIFA_R&quot;/&gt;
|-
|rowspan=&quot;9&quot;|[[УЕФА]]
|{{сцяг|Англія}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]]
|3
|-
|{{сцяг|Францыя}} [[Жаночая зборная Францыі па футболе|Францыя]]
|4
|-
|{{сцяг|Германія}} [[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]]
|2
|-
|{{сцяг|Італія}} [[Жаночая зборная Італіі па футболе|Італія]]
|15
|-
|{{сцяг|Нідэрланды}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]
|8
|-
|{{сцяг|Нарвегія}} [[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]]
|12
|-
|{{сцяг|Шатландыя}} [[Жаночая зборная Шатландыі па футболе|Шатландыя]]
|20
|-
|{{сцяг|Іспанія}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]
|13
|-
|{{сцяг|Швецыя}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]
|9
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[КАНМЕБОЛ]]
|{{сцяг|Аргенціна}} [[Жаночая зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]
|37
|-
|{{сцяг|Бразілія}} [[Жаночая зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]
|10
|-
|{{сцяг|Чылі}} [[Жаночая зборная Чылі па футболе|Чылі]]
|39
|}
|}

== Групавы этап ==

=== Група A ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|
!width=130|Каманда
!width=40|{{comment|Г|Гульні}}
!width=40|{{comment|В|Перамогі}}
!width=40|{{comment|Н|Нічыі}}
!width=40|{{comment|П|Паразы}}
!width=40|{{comment|ЗГ|Забітыя галы}}
!width=40|{{comment|ПГ|Прапушчаныя галы}}
!width=40|{{comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных галоў}}
!width=60|'''Ачкі'''
|- bgcolor=#ace1af
|1
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Францыя}} [[Жаночая зборная Францыі па футболе|Францыя]] ||3||3||0||0||7||1||+6||'''9'''
|- bgcolor=#ace1af
|2
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} [[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]] ||3||2||0||1||6||3||+3||'''6'''
|- bgcolor=#ace1af
|3
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нігерыя}} [[Жаночая зборная Нігерыі па футболе|Нігерыя]] ||3||1||0||2||2||4||-2||'''3'''
|- bgcolor=#ffcccc
|4
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Паўднёвая Карэя}} [[Жаночая зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]] ||3||0||0||3||1||8||-7||'''0'''
|}
* &lt;small&gt;[https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ Крыніца]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190626180734/https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ |date=26 чэрвеня 2019 }}&lt;/small&gt;

=== Група B ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|
!width=130|Каманда
!width=40|{{comment|Г|Гульні}}
!width=40|{{comment|В|Перамогі}}
!width=40|{{comment|Н|Нічыі}}
!width=40|{{comment|П|Паразы}}
!width=40|{{comment|ЗГ|Забітыя галы}}
!width=40|{{comment|ПГ|Прапушчаныя галы}}
!width=40|{{comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных галоў}}
!width=60|'''Ачкі'''
|- bgcolor=#ace1af
|1
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} [[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]] ||3||3||0||0||6||0||+6||'''9'''
|- bgcolor=#ace1af
|2
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] ||3||1||1||1||3||2||+1||'''4'''
|- bgcolor=#ace1af
|3
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Кітай}} [[Жаночая зборная Кітая па футболе|Кітай]] ||3||1||1||1||1||1||0||'''4'''
|- bgcolor=#ffcccc
|4
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка}} [[Жаночая зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] ||3||0||0||3||1||8||-7||'''0'''
|}
* &lt;small&gt;[https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ Крыніца]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190626180734/https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ |date=26 чэрвеня 2019 }}&lt;/small&gt;

=== Група C ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|
!width=130|Каманда
!width=40|{{comment|Г|Гульні}}
!width=40|{{comment|В|Перамогі}}
!width=40|{{comment|Н|Нічыі}}
!width=40|{{comment|П|Паразы}}
!width=40|{{comment|ЗГ|Забітыя галы}}
!width=40|{{comment|ПГ|Прапушчаныя галы}}
!width=40|{{comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных галоў}}
!width=60|'''Ачкі'''
|- bgcolor=#ace1af
|1
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} [[Жаночая зборная Італіі па футболе|Італія]] ||3||2||0||1||7||2||+5||'''6'''
|- bgcolor=#ace1af
|2
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} [[Жаночая зборная Аўстраліі па футболе|Аўстралія]] ||3||2||0||1||8||5||+3||'''6'''
|- bgcolor=#ace1af
|3
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} [[Жаночая зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] ||3||2||0||1||6||3||+3||'''6'''
|- bgcolor=#ffcccc
|4
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ямайка}} [[Жаночая зборная Ямайкі па футболе|Ямайка]] ||3||0||0||3||1||12||-11||'''0'''
|}
* &lt;small&gt;[https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ Крыніца]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190626180734/https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ |date=26 чэрвеня 2019 }}&lt;/small&gt;

=== Група D ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|
!width=130|Каманда
!width=40|{{comment|Г|Гульні}}
!width=40|{{comment|В|Перамогі}}
!width=40|{{comment|Н|Нічыі}}
!width=40|{{comment|П|Паразы}}
!width=40|{{comment|ЗГ|Забітыя галы}}
!width=40|{{comment|ПГ|Прапушчаныя галы}}
!width=40|{{comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных галоў}}
!width=60|'''Ачкі'''
|- bgcolor=#ace1af
|1
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Англія}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]] ||3||3||0||0||5||1||+4||'''9'''
|- bgcolor=#ace1af
|2
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} [[Жаночая зборная Японіі па футболе|Японія]] ||3||1||1||1||2||3||-1||'''4'''
|- bgcolor=#ffcccc
|3
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аргенціна}} [[Жаночая зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]] ||3||0||2||1||3||4||-1||'''2'''
|- bgcolor=#ffcccc
|4
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} [[Жаночая зборная Шатландыі па футболе|Шатландыя]] ||3||0||1||2||5||7||-2||'''1'''
|}
* &lt;small&gt;[https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ Крыніца]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190626180734/https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ |date=26 чэрвеня 2019 }}&lt;/small&gt;

=== Група E ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|
!width=150|Каманда
!width=40|{{comment|Г|Гульні}}
!width=40|{{comment|В|Перамогі}}
!width=40|{{comment|Н|Нічыі}}
!width=40|{{comment|П|Паразы}}
!width=40|{{comment|ЗГ|Забітыя галы}}
!width=40|{{comment|ПГ|Прапушчаныя галы}}
!width=40|{{comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных галоў}}
!width=60|'''Ачкі'''
|- bgcolor=#ace1af
|1
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] ||3||3||0||0||6||2||+4||'''9'''
|- bgcolor=#ace1af
|2
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} [[Жаночая зборная Канады па футболе|Канада]] ||3||2||0||1||4||2||+2||'''6'''
|- bgcolor=#ace1af
|3
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Камерун}} [[Жаночая зборная Камеруна па футболе|Камерун]] ||3||1||0||2||3||5||-2||'''3'''
|- bgcolor=#ffcccc
|4
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} [[Жаночая зборная Новай Зеландыі па футболе|Новая Зеландыя]] ||3||0||0||3||1||5||-4||'''0'''
|}
* &lt;small&gt;[https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ Крыніца]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190626180734/https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ |date=26 чэрвеня 2019 }}&lt;/small&gt;

=== Група F ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=40|
!width=130|Каманда
!width=40|{{comment|Г|Гульні}}
!width=40|{{comment|В|Перамогі}}
!width=40|{{comment|Н|Нічыі}}
!width=40|{{comment|П|Паразы}}
!width=40|{{comment|ЗГ|Забітыя галы}}
!width=40|{{comment|ПГ|Прапушчаныя галы}}
!width=40|{{comment|+/-|Розніца забітых і прапушчаных галоў}}
!width=60|'''Ачкі'''
|- bgcolor=#ace1af
|1
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] ||3||3||0||0||18||0||+18||'''9'''
|- bgcolor=#ace1af
|2
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] ||3||2||0||1||7||3||+4||'''6'''
|- bgcolor=#ffcccc
|3
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чылі}} [[Жаночая зборная Чылі па футболе|Чылі]] ||3||1||0||2||2||5||-3||'''3'''
|- bgcolor=#ffcccc
|4
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Тайланд}} [[Жаночая зборная Тайланда па футболе|Тайланд]] ||3||0||0||3||1||20||-19||'''0'''
|}
* &lt;small&gt;[https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ Крыніца]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190626180734/https://www.fifa.com/womensworldcup/groups/ |date=26 чэрвеня 2019 }}&lt;/small&gt;

== Плэй-оф ==

&lt;section begin=bracket /&gt;{{Турнір16+
|style=white-space:nowrap|widescore=yes|bold_winner=high|3rdplace=yes
|RD1=1/8 фіналу
|RD2=Чвэрцьфіналы
|RD3=Паўфіналы
|RD4=Фінал
|Consol=Матч за трэцяе месца
&lt;!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--&gt;
&lt;!--Round of 16--&gt;
|22 чэрвеня – [[Альянц Рыўера|Ніца]]|{{сцяг|Нарвегія}} [[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]] ([[Пенальці|пен.]])|1 (4)|{{сцяг|Аўстралія}} [[Жаночая зборная Аўстраліі па футболе|Аўстралія]]|1 (1)
|23 чэрвеня – [[Стад дзю Эно|Валансьен]]|{{сцяг|Англія}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]]|3|{{сцяг|Камерун}} [[Жаночая зборная Камеруна па футболе|Камерун]]|0
|23 чэрвеня – [[Стад Асеан|Гаўр]]|{{сцяг|Францыя}} [[Жаночая зборная Францыі па футболе|Францыя]] ([[Авертайм|дч.]])|2|{{сцяг|Бразілія}} [[Жаночая зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]|1
|24 чэрвеня – [[Стад Агюст Дэлон|Рэймс]]|{{сцяг|Іспанія}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|1|{{сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]|2
|25 чэрвеня – [[Стад дэ ла Масон|Манпелье]]|{{сцяг|Італія}} [[Жаночая зборная Італіі па футболе|Італія]]|2|{{сцяг|Кітай}} [[Жаночая зборная Кітая па футболе|Кітай]]|0
|25 чэрвеня – [[Руазон-Парк|Рэн]]|{{сцяг|Нідэрланды}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|2|{{сцяг|Японія}} [[Жаночая зборная Японіі па футболе|Японія]]|1
|22 чэрвеня – [[Стад дэ Альп|Грэнобль]]|{{сцяг|Германія}} [[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]]|3|{{сцяг|Нігерыя}} [[Жаночая зборная Нігерыі па футболе|Нігерыя]]|0
|24 чэрвеня – [[Парк дэ Прэнс|Парыж]]|{{сцяг|Швецыя}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]|1|{{сцяг|Канада}} [[Жаночая зборная Канады па футболе|Канада]]|0
&lt;!--Quarter-finals--&gt;
|27 чэрвеня – [[Стад Асеан|Гаўр]]|{{сцяг|Нарвегія}} [[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]]|0|{{сцяг|Англія}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]]|3
|28 чэрвеня – [[Парк дэ Прэнс|Парыж]]|{{сцяг|Францыя}} [[Жаночая зборная Францыі па футболе|Францыя]]|1|{{сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]|2
|29 чэрвеня – [[Стад дзю Эно|Валансьен]]|{{сцяг|Італія}} [[Жаночая зборная Італіі па футболе|Італія]]|0|{{сцяг|Нідэрланды}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|2
|29 чэрвеня – [[Руазон-Парк|Рэн]]|{{сцяг|Германія}} [[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]]|1|{{сцяг|Швецыя}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]|2
&lt;!--Semi-finals--&gt;
|2 ліпеня – [[Парк Алімпік Ліянэ|Дэсэн-Шарп'ё]]|{{сцяг|Англія}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]]|1|{{сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]|2
|3 ліпеня – [[Парк Алімпік Ліянэ|Дэсэн-Шарп'ё]]|{{сцяг|Нідэрланды}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] ([[Авертайм|дч.]])|1|{{сцяг|Швецыя}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]|0
&lt;!--Final--&gt;
|7 ліпеня – [[Парк Алімпік Ліянэ|Дэсэн-Шарп'ё]]|{{сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]|2|{{сцяг|Нідэрланды}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|0
&lt;!--Third place play-off--&gt;
|6 ліпеня – [[Альянц Рыўера|Ніца]]|{{сцяг|Англія}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]]|1|{{сцяг|Швецыя}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]|2
}}&lt;section end=bracket /&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.fifa.com/womensworldcup/index.html Афіцыйны сайт чэмпіянату] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080703220738/http://www.fifa.com/womensworldcup/index.html |date=3 ліпеня 2008 }}

{{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019| ]]
[[Катэгорыя:2019 год у Францыі]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы ў Францыі]]
[[Катэгорыя:Чэрвень 2019 года]]</text>
      <sha1>m51k3vjcmfoaguzdjg1lw735l3xwpa2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЧМЭ3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528306</id>
    <revision>
      <id>5172342</id>
      <parentid>5029184</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40361" sha1="2iry3emmuzkgncl9p5aqhnbt1vvjffm" xml:space="preserve">{{Цеплавоз|Род службы=манеўровы|Краіна пабудовы=Чэхаславакія}}

'''Цеплавоз ЧМЭ3 '''(чытаць: чмэ-тры) — '''ч'''эхаславацкі '''м'''анеўровы [[цеплавоз]] з '''э'''лектрычнай перадачай з восевай формулай 3&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;−3&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;. На яго базе быў створаны цеплавоз еўрапейскай каляіны для чыгунак самой Чэхаславакіі (CSD) серыі [[:cs:Lokomotiva 770|T669]], які адрозніваўся ў асноўным шырынёй каляіны і тыпам счэпкі, а таксама шэраг аналагічных цеплавозаў для іншых краін.

== Гісторыя ==

=== Стварэнне і выпуск ===
[[Файл:ЧМЭ2-120_Подмосковная_ChME2-120_20060420_054_(14836115809).jpg|злева|міні|250x250пкс|Цеплавоз ЧМЭ3 (справа) і яго папярэднік ЧМЭ2]]
[[Файл:RailwaymuseumSPb-156.jpg|злева|міні|250x250пкс|Першы цеплавоз серыі — ЧМЭ3-001 ў музеі Варшаўскага вакзала ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Файл:ЧМЭ3-790.JPG|злева|міні|250x250пкс|Цеплавоз ЧМЭ3-790 на станцыі Разань-2]]
Недастатковая магутнасць і счэпная вага ЧМЭ2 для манеўровай працы з грузавымі цягнікамі прывялі да неабходнасці праектавання і пабудовы на заводах «[[ЧКД|ЧКД-Прага]]» больш магутных цеплавозаў. Было прынята рашэнне аб пабудове для чыгунак [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] шасцівосевых манеўровых цеплавозаў з электрычнай перадачай. У канцы 1963 года былі пабудаваны тры доследныя лакаматывы, якія атрымалі абазначэнне ЧМЭ3.

Быў дапрацаваны [[Дызельны рухавік|дызель]]: магутнасць павялічана з 750 к.с. на ЧМЭ2 (мадэль 6S310-DR) да 1350 к.с. (мадэль K6S310DR).

У Савецкім Саюзе доследныя цеплавозы ЧМЭ3 былі накіраваны на манеўровую працу на [[Чыгуначная станцыя|станцыю]] Любліно Маскоўскай чыгункі. З 1965 года заводы ЧКД-Прага пачалі серыйную вытворчасць ЧМЭ3 для пастаўкі ў СССР.

У далейшым у канструкцыю цеплавоза ўносіліся асобныя змены, напрыклад, была ўведзена прылада для кіравання адным чалавекам. З нумара 3776 змянілі вышыню даху кабіны — яна стала на ўзроўні капотаў.

У 1971 годзе ў стогадовы юбілей прадпрыемстваў ЧКД-Прага быў выраблены тысячны цеплавоз ЧМЭ3, а ў кастрычніку 1975 года пражскі завод паставіў двухтысячны ЧМЭ3. Цеплавоз ЧМЭ3-2000 быў таксама накіраваны ў лакаматыўнае дэпо Любліно Маскоўскай чыгункі, дзе з 1965 года працаваў ЧМЭ3-001. У ліпені 1979 года завод вырабіў трохтысячны цеплавоз (паступіў у лакаматыўнае дэпо Масква-Сартавальная), у верасні 1982 года — чатырохтысячны (дэпо Любліно), нарэшце, у лістападзе 1985 года ў дэпо імя Ільіча ([[Масква]]) урачыста быў прыняты пяцітысячны цеплавоз.

Цеплавозы ЧМЭ3 выпускаліся па 1987 год уключна. Затым пачаўся выпуск іх мадыфікацый ЧМЭ3М, ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt;, ЧМЭ3&lt;sup&gt;Э&lt;/sup&gt;.

Усяго было пабудавана для СССР 7454 цеплавозы ЧМЭ3 з улікам іх мадыфікацый — ЧМЭ3&lt;sup&gt;Э&lt;/sup&gt; (з электроннымі блокамі ў ланцугах кіравання, будаваліся з 1987 па 1989 год) і ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt; (з электрадынамічным тормазам, будаваліся з 1984 па 1991 год).

У 1991 годзе першы асобнік серыі ЧМЭ3 — № 001 — быў перададзены ў чыгуначны музей на Варшаўскім вакзале [[Санкт-Пецярбург]]а.

Апошні цеплавоз ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt;−7454 для МШЗ СССР перасёк мяжу 31 снежня 1991 года. Пасля развалу СССР і [[СЭУ]] завод «ЧКД Прага» не атрымаў ні грошай за апошнюю партыю ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt;, ні новага заказу з Расіі.

Партыя з нумарамі 7455-7459 на заводзе мела пазначэнне ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt;у (дызель К6S310DR/МА магутнасцю 1200 к.с., магутнасць ЭДТ — 1350 к.с., палепшанае абсталяванне кабіны, іншыя АБСА і некаторае іншае абсталяванне) і была зробленая ў маі 1994 года. Машыны 7455, 7456 купіла [[Украінская чыгунка]] (паступілі ў дэпо Дарніца, ПЗЧ), 7457 у ліпені 1997 года набыў Яраслаўскі НПЗ (з 2012 года гэтая машына належыць марскому порту [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаева]]), а тыя, што засталіся (7458, 7459), у пачатку 2000 года набыла Эстонія.

Акрамя СССР, куды пад пазначэннем серыі ЧМЭ3 пастаўлялася пераважная большасць такіх цеплавозаў, разлічаных на каляіну 1520 мм, цеплавозы гэтай мадэлі для еўрапейскай каляіны 1435 мм паступалі на чыгункі Чэхіі і экспартаваліся ў шэраг іншых краін Еўропы і Блізкага Усходу, у кожнай з якіх атрымалі ўласнае абазначэнне серыі і нумарацыю. На чыгунках Чэхіі і Славакіі яны атрымалі найменне серыі як клас 770 (мадэль T669.0)&lt;ref&gt;[http://trainpix.org/list.php?mid=219 770 (T669.0) — список подвижного состава]&lt;/ref&gt; і клас 771 (мадэль T669.1)&lt;ref&gt;[http://trainpix.org/list.php?mid=1119 771 (T669.1) — список подвижного состава]&lt;/ref&gt;, у Албаніі — T669 (захаваўшы завадское пазначэнне), у Польшчы — S200, у Іраку — DES3100, у Сірыі — LDE1500.

=== Эксплуатацыя ===
Цеплавозы серыі ЧМЭ3 і мадыфікацый каляіны 1520 мм паступілі на чыгункі краін былога СССР, дзе сталі адной з найбольш распаўсюджаных серый манеўровых лакаматываў. Большая частка з іх паступіла ва ўласнасць асноўных чыгуначных перавозчыкаў гэтых краін, іншая частка — ва ўласнасць розных прамысловых прадпрыемстваў. Цеплавозы T669 каляіны 1435 мм паступілі на чыгункі краін Усходняй Еўропы (Чэхія, Славакія, Албанія, Сербія, Польшча) і Блізкага Усходу (Сірыя і Ірак).

З той прычыны, што лакаматыў выкананы ў еўрапейскім габарыце, многія цеплавозы ЧМЭ3, выпушчаныя для СССР, выкарыстоўваліся і выкарыстоўваюцца на каляіне 1435 мм на памежных станцыях былога СССР, куды заходзіць еўрапейскі рухомы склад, напрыклад, на станцыях [[Чоп]], Вадул-Сірэт, [[Гродна]] ([http://train-photo.ru/data/media/105/39f575e22d7e.jpg ЧМЭ3-4165] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150716031444/http://train-photo.ru/data/media/105/39f575e22d7e.jpg |date=16 ліпеня 2015 }}), [[Брэст]], Свіслач і інш.

Станам на 2016 год большасць цеплавозаў ЧМЭ3 і мадыфікацый працягвае эксплуатавацца, працуючы на манеўровых і вывазных працах. Акрамя асноўных функцый, у шэрагу краін (асабліва ў такіх краінах, як Расія і Украіна) цеплавозы ЧМЭ3 часцяком выкарыстоўваюцца як лакаматывы прыгарадных цягнікоў на кароткіх маладзейных участках&lt;ref&gt;[http://gortransport.kharkov.ua/routes/ps.php?ps_id=117 Маневровые тепловозы ЧМЭ3 и их модификации на сайте проекта Харьков транспортный]&lt;/ref&gt;, у будучыні плануецца замена падобных цягнікоў рэйкавымі аўтобусамі&lt;ref&gt;[http://www.tmholding.ru/main/press/smi/6367 Автобусу нужен один хозяин / СМИ о нас / Пресс-центр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171021220226/http://www.tmholding.ru/main/press/smi/6367 |date=21 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
ČSD Class T699.0.webm|T669-0001 на манеўрах з пасажырскім вагонам
ChME3-3231, Kirov station.webm|ЧМЭ3-3231 падае гудкі
ChME3-3808 with train №6706 Tumskaya - Vladimir.webm|ЧМЭ3-3808 з прыгарадным пасажырскім цягніком
ChME3-4346 with flatcar departs Pozim station.webm|Адпраўленне ЧМЭ3-4346 з грузавой платформай (чутны гук разгону)
&lt;/gallery&gt;

== Тэхнічныя характарыстыкі ==
* Восевая формула — 3&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;−3&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;
* Магутнасць дызеля — 1350 к. с.
* Магутнасць ТЭД — 6×134 кВт
* Максімальная хуткасць — 95 км/г.
* Канструктыўная вага з 2/3 запасу паліва, вады і пяску — 123 г
* Нагрузка ад восі на рэйкі — 20,5 т
* Дыяметр колаў — 1050 мм
* Перадатачны каэфіцыент — 5.06
* Найменшы радыус крывых — 80 м
* Габарыт — 02-Т
* Даўжыня па восях аўтасчэпак — 17 220 мм
* Шырыня — 3 120 мм
* Вышыня — 4 637 мм
* Поўная колавая база — 12 660 мм
* Адлегласць паміж шкворнямі — 8 660 мм
* Колавая база калясак — 4 000 мм
* Цяга працяглага рэжыму — 23 мс
* Хуткасць працяглага рэжыму — 11.4 км/ч
* Датычная магутнасць — 970 к. с.
* Запас паліва — 6000 л
* Запас масла — 650 л
* Запас пяску — 1500 кг
* Запас вады — 1100 л

== Канструкцыя ==

=== Механічная і пнеўматычная частка ===
[[Файл:ChME3-6163_cabin.jpg|справа|міні|300x300пкс|Кабіна машыніста]]
Цеплавоз мае дзве трохвосевыя каляскі. Галоўная рама падвешаная да кожнай з калясак за чатыры люлечныя балты з амартызуючымі гумовымі шайбамі, люлечная падвеска за кошт вагі цеплавоза забяспечвае яго ўтрыманне над каляскамі і вяртанне пры адносе, але з-за таго, што вага машыны ўспрымаецца разьбой балтоў, падвешванне ў працэсе эксплуатацыі становіцца неразборным; для выкаткі каляскі даводзіцца перарэзаць балты. Кожная букса знаходзіцца ўнутры балансіра (рычага), адным канцом балансір злучаны праз [[сайлентблок]] з кранштэйнам рамы каляскі, на іншы рама каляскі абапіраецца праз спружыны з гідраўлічным гасільнікам. Цягавыя рухавікі — з апорна-восевай падвескай. Дзякуючы [[сайлентблок]]ам і гідрагасільнікам у цеплавоза мяккі ход, але пры несвоечасовым абслугоўванні амартызатары губляюць масла, пачынаецца моцнае гайданне машыны пры руху. Таксама здараюцца парывы вырабленых з параўнальна тонкай сталі кажухоў зубчастых перадач, пры гэтым ад працы без змазкі і перагрэву закліноўваюць падшыпнікі цягавых рухавікоў (маторна-якарныя падшыпнікі, МЯП).

''Дызель радны шасціцыліндравы'' рабочым аб’ёмам 163 л, з турбанаддувам і прамежкавым астуджэннем наддувачнага паветра. Магутнасць пры намінальных абаротах 750 мін&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; — 1350 к.с., частата кручэння на халастым ходзе — 350 мін&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;. [[Поршань]] выкананы з камерай згарання, яго дыяметр — 310 мм, ход — 360 мм, маса — 42 кг. На кожны цыліндр прыпадаюць чатыры клапаны верхняга размяшчэння і адна фарсунка, прывад клапанаў — праз ролікавыя штурхачы. На дызелі ўстаноўлены тры помпы, шасцяронная масляная і дзве вадзяныя, першая працуе ў асноўным контуры астуджэння, вада якога абмывае блок цыліндраў, а другія ў дапаможным контуры, вада якога астуджае водамасляны цеплаабменнік, у якім астуджаецца масла дызеля, і ахаладжальнік наддувачнага паветра.&lt;gallery widths=&quot;300px&quot; heights=&quot;190px&quot;&gt;
File:Zamracena_engine.JPG|Дызель-генератар цеплавоза ЧМЭ3
File:Diesels-K6S310DR-Sakmarskaya.jpg|Два дызелі K6S310DR на платформе
File:Fluid couplings of shunter ChME3.jpg|Гідрамуфты вентылятара і кампрэсара
&lt;/gallery&gt;''Найбольш магутныя дапаможныя агрэгаты цеплавоза'', галоўны вентылятар халадзільніка дызеля і паветраны кампрэсар, маюць прывад ад дызеля праз асобныя гідрамуфты. Уключаюцца гідрамуфты пры запаўненні маслам з сістэмы дызеля, пры гэтым на халастых абаротах дызеля з-за нізкіх ціску масла і абаротаў разгон кампрэсара зацягваецца, для яго паскарэння часам даводзіцца павышаць абароты дызеля. '''Двухмашынны агрэгат''' (які аб’ядноўвае ў сабе дапаможны генератар, які выпрацоўвае напружанне 110 У для ланцугоў кіравання і асвятлення, і ўзбуджальнік) і два вентылятары ахаладжэння цягавых рухавікоў прыводзяцца праз клінараменныя перадачы, дадатковы вентылятар халадзільніка дызеля прыводзіцца электрарухавіком, які сілкуецца ад дапаможнага генератара.
[[Файл:CHME3-Sverd-Sort-buxov-uzel.jpg|справа|міні|300x300пкс|Буксавы вузел першай восі]]
''Тормаз цеплавоза — калодачны пнеўматычны''. Тармазныя цыліндры напаўняюцца наўпрост ад кранаў дапаможнага тормазу № 254, усталяваных ля асноўнага і дапаможнага пультаў кіравання, краны падлучаныя праз пераключальны клапан — які кран дае большы ціск, той і падключаецца да тармазных цыліндраў. Дадаткова першы кран выкарыстоўваецца як паўторнік (рэле ціску), які напаўняе тармазныя цыліндры пры спрацоўванні паветраразмеркавальніка № 483 аўтаматычнага тормаза, другі кран выкарыстоўваецца як паўторнік для дыстанцыйнага кіравання. Кіраваныя з пераносных пультаў тармазны і адпускны вентылі ствараюць у спецыяльным рэзервуары-кампенсатары ціск, роўны якому ствараецца кранам № 254 ў тармазных цыліндрах.

=== Электрычная частка ===
''Галоўны (цягавы) генератар'' пастаяннага току TD-802 усталяваны на раме дызеля і прыводзіцца непасрэдна ад яго каленчатага вала. Генератар мае дзесяць галоўных палюсоў, магутнасць 993 кВт і самавентыляцыю, што тыпова для генератараў цеплавозаў невялікай магутнасці — ТЭ2, ТЭМ2. Пры пуску дызеля генератар сілкуецца ад акумулятарнай батарэі, працуючы як [[Машыны пастаяннага току|рухавік паслядоўнага ўзбуджэння]], у рэжыме цягі — як генератар незалежнага ўзбуджэння. Выпрацаваны генератарам ток падаецца на тры групы цягавых электрарухавікоў, у кожнай з якіх па два паслядоўна злучаныя рухавікі, паслядоўнае злучэнне зроблена для ўзгаднення параметраў генератара і рухавікоў — без перавышэння току генератара ток цягавых рухавікоў (а значыць, і сіла цягі) захоўваецца на дастатковым узроўні, а за кошт большага падзення напружання на паслядоўна злучаных рухавіках цеплавоз хутчэй выходзіць на намінальную магутнасць (P = I * U), што важна пры манеўровай працы. Кожная група падключаецца да генератара сваім цягніковым пнеўматычным кантактарам і можа быць выключана пры няспраўнасці.

''Узбуджальнік у складзе двухмашыннага агрэгата'' выкарыстоўваецца для рэгулявання магутнасці электраперадачы. Выпрацоўваемае ім напружанне залежыць ад некалькіх уваходных велічыняў, інакш кажучы, узбуджальнік служыць вярчальным электрамашынным узмацняльнікам (амплідынам, {{Lang-en|amplifier}} — «ўзмацняльнік» і ''dynamic'' — які рухаецца) уваходных сігналаў. На палюсах ([[статар]]ы) узбуджальніка накручаны тры асобныя абмоткі ўзбуджэння, [[Магнітны паток|магнітныя патокі]] якіх складваюцца і ствараюць агульны (выніковы) паток, ад выніковага патоку і частаты кручэння ўзбуджальніка залежыць выпрацоўваемае ім напружанне. Гэта напружанне падаецца на абмоткі ўзбуджэння галоўнага генератара. Першая (незалежная, 1F) абмотка сілкуецца напругай 110 ад дапаможнага генератара праз [[рэзістар]], супраціўленне якога памяншаецца па меры перакладу кантролера на вышэйшыя пазіцыі. Гэтая абмотка задае гранічную магутнасць, якая здымаецца з дызеля, у залежнасці ад пазіцыі (абаротаў).

Другая абмотка (паралельная, D) сілкуецца ад самога ўзбуджальніка, таксама праз рэзістар, але яго супраціўленне пры наборы пазіцый павялічваецца. Гэтая абмотка забяспечвае плаўнасць рэгулявання нагрузкі, а таксама, адлучыўшыся з дапамогай рэле баксавання пры баксаванні цеплавоза, дае зніжэнне магутнасці для выхаду з баксавання. Рэзістар у яе ланцугу ліквідуе залежнасць напружання ўзбуджальніка ад частаты кручэння. Трэцяя абмотка (супрацькампаўндная, 2F) падключана паралельна дадатковым палюсам галоўнага генератара, і таму яе ток прама залежыць ад току галоўнага генератара і цягавых рухавікоў, а кірунак току ў абмотцы такі, што яна дзейнічае супраць дзвюх іншых, памяншаючы выніковы магнітны струмень. Пры павелічэнні току цягавых рухавікоў (напрыклад, пры падзенні хуткасці з-за руху на ўздым з цяжкім саставам) выніковы магнітны струмень узбуджальніка падае, з ім падаюць напружанне ўзбуджальніка, ток узбуджэння галоўнага генератара і ў выніку ток цягавых рухавікоў. Гэтым не дапускаецца перагрузка цягавага генератара і дызеля. Пры падзенні цягавага току па меры разгону адбываецца зваротны працэс — падтрымліваецца аптымальная загрузка дызеля.

== Мадыфікацыі ==

=== ЧМЭ3М ===
З мэтай павышэння эканамічнасці цеплавоза ЧМЭ3 канструктары завода Лакаматыўка-Сакалоўка крыху перапраектавалі яго. Паводле новага праекта ў 1977 годзе былі пабудаваныя два доследныя цеплавозы ЧМЭ3М. Пасля выпрабаванняў яны паступілі ў доследную эксплуатацыю ў дэпо Любліно.

Магутнасць дызеля ўзрасла да 1500 конскіх сіл пры 775 абаротах (павялічаны наддуў з 1,6 атм. да 1,7 атм.), унесена мноства змен у электрыку, змененыя некаторыя параметры канструкцыі (даўжыня рамы, шырыня колавай базы калясак). Службовая маса цеплавоза павялічылася са 123 да 126 т, запас паліва ўзрос з 5000 да 6000 кг, Максімальная хуткасць павышана з 85 да 100 км/г.

Было зроблена ўсяго два ЧМЭ3М, але ўжытыя на іх электроннае абсталяванне і новыя канструктыўныя рашэнні шэрагу вузлоў і дэталяў у далейшым выкарыстоўваліся заводамі пры стварэнні цеплавозаў ЧМЭ3Т і [[Цеплавоз ЧМЭ5|ЧМЭ5]].

=== ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt; ===
У 1984 годзе завод «Лакаматыўка-Сакалова» пабудаваў два доследныя цеплавозы ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt; з рэастатным (электрадынамічным) тармажэннем (№ 4385 і 4596) і электронным абсталяваннем для рэалізацыі максімальнай магутнасці дызеля на нізкай частаце кручэння вала. У астатнім канструкцыя практычна ідэнтычная ЧМЭ3. Некаторыя звычайныя цеплавозы ЧМЭ3 дапрацоўваліся па падобнай схеме ўжо ў СССР.

Маса цеплавоза ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt; (123 т), намінальная магутнасць (1350 к.с.) і максімальная хуткасць такія ж, як у цеплавоза ЧМЭ3. Станоўчыя вынікі выпрабаванняў першых асобнікаў сталі падставай для выпуску ў 1985 годзе доследнай партыі з 20 цеплавозаў ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt;, а затым і пачатку іх серыйнай вытворчасці. Усяго на чыгунках былога СССР працуе 1167 лакаматываў серыі ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt;.

Вонкава ад стандартнага ЧМЭ3 не адрозніваецца, за выключэннем абсталявання рэастатнага тормаза на даху (у № 5070-5089) або невялікага квадратнага ўзвышэння на заднім капоце (выхлап тармазнога рэастата) і заборнай жалюзі з левага боку капота (паветразабор тармазнога рэастата) у № 5482-5531, 5784-5882, 6000, 6245-6664, 6885-7459), а таксама адсекамі з перанесенай з задняга капота акумулятарнай батарэяй па баках паліўнага бака. Крыху адрозніваецца завадская афарбоўка лакаматыва (гл. фота).&lt;gallery widths=&quot;300px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:ЧМЭ3Т-6585, станция Шедок, Краснодарский край.jpg|ЧМЭ3Т-6585 ў афарбоўцы, блізкай да завадской (від на вялікі капот)
File:ЧМЭ3Т-6585, станция Шедок.jpg|ЧМЭ3Т-6585 ў афарбоўцы, блізкай да завадской (від на малы капот)
File:ChME3-4633-Kurumoch-Mastryukovo.jpg|ЧМЭ3-4633 з устаноўленым у дэпо рэастатным тормазам
&lt;/gallery&gt;

=== ЧМЭ3&lt;sup&gt;Э&lt;/sup&gt; ===
{{Падвойная выява|права|ЧМЭ3-6771 на станции Тирасполь.jpg|250|ЧМЭ3-6771.jpg|250|ЧМЭ3&lt;sup&gt;Э&lt;/sup&gt;-6771 у афарбоўцы, блізкай да завадской: від на вялікі капот (злева); від на малы капот}}З 1987 года пачаўся выпуск цеплавозаў ЧМЭ3&lt;sup&gt;Э&lt;/sup&gt;. На цеплавозах ЧМЭ3&lt;sup&gt;Э&lt;/sup&gt; гэтак жа, як і на ЧМЭ3&lt;sup&gt;Т&lt;/sup&gt;, усталяванае электроннае абсталяванне, якое забяспечвае рэалізацыю максімальнай магутнасці дызеля на нізкай частаце кручэння вала, якога не было на цеплавозах ЧМЭ3, але не ўстаноўлены рэастатны тормаз.

У 1987—1989 гадах ажыццяўлялася пастаўка цеплавозаў серыі ЧМЭ3&lt;sup&gt;Э&lt;/sup&gt;. У 1987 г. доследны ЧМЭ3&lt;sup&gt;Э&lt;/sup&gt; № 5932 паступіў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1988 годзе была пастаўлена ўжо доследная партыя з 25 лакаматываў (№ 6220 — 6244). У 1989 г. было пастаўлена 220 шт. (№ 6665 — 6884).

Вонкава цеплавоз ніякіх асаблівых адрозненняў ад ЧМЭ3 не мае. Крыху адрозніваецца завадская афарбоўка лакаматыва (гл. фота).

=== Мадэрнізацыі ===

==== Мадэрнізаваныя цеплавозы ЧМЭ3 з захаваным кузавам ====
[[Файл:ЧМЭ3К-1092.jpg|справа|міні|250x250пкс|ЧМЭ3К-1092 з вагонамі на станцыі Аксаматава]]
У 1995—1996 гг. спецыялісты ААТ «Пензадызельмаш» сумесна з супрацоўнікамі Уральскага аддзялення «ВНИИЖТ» і ВНИТИ распрацавалі дакументацыю на мадэрнізацыю, а Мічурынскі ЛРЗ усталяваў новы дызель-генератар 1-ПД4В на цеплавоз ЧМЭ3-5188, які атрымаў пазначэнне ЧМЭ3П (у дадзеным выпадку «П» — значыць з пензенскім дызелем). У 2010 годзе цеплавоз усталяваны на тэрыторыі СамГУПСа ў якасці музейнага экспаната, а ў сакавіку 2013 года і зусім спісаны з балансу РЖД.

Спецыялістамі Каломенскага заводу быў распрацаваны праект мадэрнізацыі ЧМЭ3 з устаноўкай дызель-генератара сямейства Д49 і рэастатнага тормаза. Першым цеплавозам, мадэрнізаваным такім чынам, быў ЧМЭ3-1026 Паўночнай чыгункі. Ён атрымаў серыю ЧМЭ3К-1026.

У 2008 годзе Яраслаўскім электравозарамонтным заводам была праведзена мадэрнізацыя цеплавоза ЧМЭ3-4342, у ходзе якой старая дызель-генератарная ўстаноўка была заменена на дзве сучасныя вытворчасці Яраслаўскага маторнага завода. У сувязі з гэтым быў падвергнуты мадэрнізацыі капот кузава, кабіна машыніста і дададзеныя святлодыёдныя буферныя ліхтары. На дадзены момант цеплавоз прыпісаны да дэпо Ліхаборы Маскоўскай чыгункі і абслугоўвае Малое Кальцо Маскоўскай Чыгункі. Такой жа мадэрнізацыі падвергліся ЧМЭ3-2781, 2365, 2134, 4423, 1246 і 6184.

Чэшская фірма [http://www.zos.cz ZOS Nymburk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126022248/http://www.zos.cz/ |date=26 студзеня 2021 }} стварыла свой канцэпт мадэрнізацыі. Фактычна замяняецца дызель, цягавы генератар, асучасніваецца электроніка; капот, каляскі і кабіна застаюцца ранейшымі. У прыватнасці, па такому праекту ў 2010 годзе былі мадэрнізаваны шэсць ЧМЭ3&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://parovoz.com/gallery/RU23/20101007_283899.jpg|title=ЧМЭ3Т-7024|archiveurl=https://archive.today/20130131005113/http://parovoz.com/gallery/RU23/20101007_283899.jpg|archivedate=31 студзеня 2013|accessdate=23 верасня 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якія належаць Азербайджанскай чыгунцы (усе прыпіскі ТЧ-2 Баладжары), і яшчэ чатыры мадэрнізаваны ў 2011 годзе.

==== Мадэрнізаваныя цеплавозы ЧМЭ3 з новым кузавам ====

Чэшская фірма [http://www.czloko.cz CZ LOKO a.s.] распрацавала праект мадэрнізацыі цеплавозаў серыі ЧМЭ3. Фактычна ад старой машыны застаецца рама і каляскі, замяняецца кузаў і кабіна, ставіцца дызель «[[Caterpillar]]» з цягавым генератарам «[[Siemens]]»; замененыя таксама ўсе сілавыя і дапаможныя агрэгаты і механізмы. На Украіне такі мадэрнізаваны цеплавоз атрымаў серыю ЧМЭ3П (у дадзеным выпадку «П» значыць: праходзіў мадэрнізацыю на ПТРЗ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://parovoz.com/gallery/UALU/20100308_248919.jpg|title=ЧМЭ3П-1744|archiveurl=https://archive.today/20130131015238/http://parovoz.com/gallery/UALU/20100308_248919.jpg|archivedate=31 студзеня 2013|accessdate=23 верасня 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; прыпіскі ТЧ-6 Папасная; у Літве серыю ЧМЭ3МЕ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://parovoz.com/gallery/LT/20100422_256859.jpg|title=ЧМЭ3МЕ|archiveurl=https://archive.today/20130131044836/http://parovoz.com/gallery/LT/20100422_256859.jpg|archivedate=31 студзеня 2013|accessdate=23 верасня 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (ТЧ-2 Радзвілішкіс), у Латвіі серыю ЧМЭ3М&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.parovoz.com/gallery/LV/20110823_333953.jpg|title=ЧМЭ3М|archiveurl=https://archive.today/20130131032524/http://www.parovoz.com/gallery/LV/20110823_333953.jpg|archivedate=31 студзеня 2013|accessdate=23 верасня 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

CZ LOKO a.s. для БЧ дала тэхналогію вырабу, а дэпо Ліда ўзялося за праект мадэрнізацыі цеплавозаў ЧМЭ3 з прысваеннем новай серыі [[ТМЭ1]] і [[ТМЭ2]].&lt;gallery widths=&quot;300px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Chme32098.jpg|ЧМЭ3П-1744 на выставе Экспа 1520 ў Шчарбінцы
ChME3ME-6750_Vilnius.JPG|ЧМЭ3МЕ-6750 у Вільні
TME1 in Minsk 1.jpg|ТМЭ1-008 ў Мінску
&lt;/gallery&gt;

==== [[ЛАМ|Акумулятарныя электравозы ЛАМ]] ====
[[Файл:LAM-01.JPG|міні|250x250пкс|Акумулятарны электравоз ЛАМ-01, перароблены з ЧМЭ3]]
{{У планах}}

== Рамонтныя заводы ==
* Даўгаўпілскі лакаматыварамонтны завод
* Мічурынскі лакаматыварамонтны завод
* Арэнбургскі лакаматыварамонтны завод

== Фатаграфіі ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Russische rangeerlocomotief.jpg|ЧМЭ3-4616 (выгляд збоку)
File:ЧМЭ3-6729, станция Москва-Пассажирская-Казанская.jpg|ЧМЭ3-6729 у карпаратыўнай афарбоўцы ААТ «РЖД» (від на вялікі капот)
File:ЧМЭ3Э-6749, Санкт-Петербург, Московский вокзал.jpg|ЧМЭ3Э у карпаратыўнай афарбоўцы ААТ «РЖД» (від на малы капот)
File:ЧМЭ3-4138 в Батуми.jpg|ЧМЭ3-4138 у Батумі (Грузія)
File:Тепловоз ЧМЭ3э-6752 1.jpg|ЧМЭ3Э-6752 на станцыі Кіеў-пасажырскі
File:ЧМЭ3-1990 Киев-товарный.JPG|ЧМЭ3-1990 на станцыі Кіеў-таварны
File:Ch33, Czech-built shunter at Tallinn Vaike depot, Estonia.jpg|ЧМЭ3-3486 у афарбоўцы кампаніі Edelaraudtee (Эстонія)
File:Diiselvedurid ChME3.JPG|ЧМЭ3 з нумарамі EVR 13XX (Эстонія)
&lt;/gallery&gt;{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://railway-publish.com/chme3.html Апісанне цеплавозаў серыі ЧМЭ3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171005042717/http://railway-publish.com/chme3.html |date=5 кастрычніка 2017 }} з кніг В. А. Ракава
* [http://trainpix.org/list.php?mid=42 Фатаграфіі і прыпіска ЧМЭ3] ([http://trainpix.org/list.php?mid=219 T669.0], [http://trainpix.org/list.php?mid=1119 T669.1]) на сайце '''«TrainPix»'''
* [http://trainphoto.org.ua/model/2/ Фатаграфіі і прыпіска ЧМЭ3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170207185524/http://trainphoto.org.ua/model/2/ |date=7 лютага 2017 }} на сайце '''«TrainPhoto.org.ua»'''
* [http://parovoz.com/newgallery/index.php?SHOW_ALL=1&amp;LNG=RU&amp;DESCR=ЧМЭ3 Фатаграфіі ЧМЭ3] на сайце '''«Паравоз ІС»'''
* [http://pfoto-rzd.com/search.php?search_keywords=%D7%CC%DD3 Фатаграфіі ЧМЭ3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160916210046/http://pfoto-rzd.com/search.php?search_keywords=%D7%CC%DD3 |date=16 верасня 2016 }} на сайце '''«Photo RZD»'''
* [http://www.train-photo.ru/search.php?search_keywords=%D7%CC%DD3 Фатаграфіі ЧМЭ3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160818164639/http://www.train-photo.ru/search.php?search_keywords=%D7%CC%DD3 |date=18 жніўня 2016 }} на сайце '''«Train Photo»'''
* [https://www.youtube.com/watch?v=1pliK7M_yh8 Відэаагляд BR | Манеўровы цеплавоз ЧМЭ3 і яго мадыфікацыі]
{{Цеплавозы СССР і СНД}}

[[Катэгорыя:Цеплавозы Расіі]]
[[Катэгорыя:Цеплавозы СССР]]
[[Катэгорыя:Цеплавозы з электраперадачай]]</text>
      <sha1>2iry3emmuzkgncl9p5aqhnbt1vvjffm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвярская губерня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540012</id>
    <revision>
      <id>5172180</id>
      <parentid>4755640</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22333" sha1="ovk0obh1qxxlh4s1pn7tf4sodojw29d" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Плошча = 64686
}}
'''Цвярская губерня''' ({{lang-ru|Тверская губерния}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў 1796—1917 у складзе Расійскай імперыі, у 1917—1929 — у складзе [[РСФСР]] у 1922—1929 — у складзе [[СССР]]. Была размешчана ў цэнтральнай Расіі, межавала з [[Маскоўская губерня|Маскоўскай]] і [[Смаленская губерня|Смаленскай]] губернямі — на поўдні, [[Наўгародская губерня|Наўгародскай]] і [[Валагодская губерня|Валагодскай]] губернямі — на поўначы, [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняй]] — на захадзе і [[Яраслаўская губерня|Яраслаўскай]] — на ўсходзе.

Плошча 56 837 вёрст² (64 686 км²).

Цвярская губерня была ўтворана ў [[1796]] годзе на месцы [[Цвярское намесніцтва|Цвярскога намесніцтва]], заснаванага [[25 лістапада]] [[1775]] года.

Цэнтрам губерні быў горад [[Цвер]].

== Адміністрацыйны падзел ==
У момант ўтварэння Цвярская губерня ўключала 9 паветаў: Бежацкі, Вышневалоцкі, Зубцоўскі, Кашынскі, Наваторжскі, Асташкаўскі, Ржэўскі, Старыцкі, Цвярскі. У [[1803]] годзе былі адноўлены скасаваныя пры ўтварэнні губерні паветы: Весьягонскі, Калязінскі і Карчаўскі.
 
З [[1803]] да [[1918]] года ў склад губерні ўваходзілі 12 паветаў:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! [[Паветы Расіі|Павет]]
! [[Павятовы горад]]
! Плошча, &lt;br /&gt; [[вярста|вёрст]]²
! Насельніцтва&lt;ref name=&quot;Дэмаскоп Weekly&quot;&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=43|title=Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай Імперыі 1897 г.|archiveurl=https://www.webcitation.org/65c5ZctOB?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=43|archivedate=21 лютага 2012|accessdate=3 снежня 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;([[1897]]), чал.
|-
| 1
| [[Бежацкі павет|Бежацкі]]
| [[Бежацк]] (9 450 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |7 371,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |247 952
|-
| 2
| [[Весьягонскі павет|Весьягонскі]]
| [[Весьягонск]] (3 457 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |6 171,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |155 431
|-
| 3
| [[Вышневалоцкі павет|Вышневалоцкі]]
| [[Вышні Валачок]] (16 612 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |8 149,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |179 141
|-
| 4
| [[Зубцоўскі павет|Зубцоўскі]]
| [[Зубцоў]] (2 992 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 610,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |103 109
|-
| 5
| [[Калязінскі павет|Калязінскі]]
| [[Калязін]] (5 496 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 703,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |111 807
|-
| 6
| [[Кашынскі павет|Кашынскі]]
| [[Кашын]] (7 544 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 622,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |119 510
|-
| 7
| [[Карчаўскі павет|Карчаўскі]]
| [[Карчава]] (2 384 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 810,9
| style=&quot;text-align:right&quot; |119 009
|-
| 8
| [[Наваторжскі павет|Наваторжскі]]
| [[Таржок]] (12 698 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |4 602,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |146 178
|-
| 9
| [[Асташкаўскі павет|Асташкаўскі]]
| [[Асташкаў]] (10 445 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |7 623,6
| style=&quot;text-align:right&quot; |130 161
|-
| 10
| [[Ржэўскі павет|Ржэўскі]]
| [[Ржэў]] (21 265 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 713,9
| style=&quot;text-align:right&quot; |143 789
|-
| 11
| [[Старыцкі павет|Старыцкі]]
| [[Старыца (горад)|Старыца]] (6 368 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 963,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |146 143
|-
| 12
| [[Цвярскі павет|Цвярскі]]
| [[Цвер]] (53 544 чал.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 494,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |166 905
|}

28 снежня [[1918 ]] года ўтвораны [[Кімрскі павет]], 10 студзеня 1919 года — [[Краснахолмскі павет]]. 20 мая [[1922 ]] года скасаваны Зубцоўскі, Калязінскі і Карчаўскі паветы, а Весьягонскі і Краснахолмскі перададзены ў [[Рыбінская губерня|Рыбінскую губерню]] (вернутыя ў [[1923]]). У [[1924 ]] годзе скасаваны Краснахолмскі і Старыцкі паветы, а ў [[1927]] — Кашынскі.

Пастановай Прэзідыума [[УЦВК]] «Аб утварэнні на тэрыторыі РСФСР адміністрацыйна-тэрытарыяльных аб’яднанняў краявога і абласнога значэння» ад 14 студзеня 1929 года з 1 кастрычніка 1929 года Цвярская губерня была скасавана і ўтворана [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняя вобласць]] з цэнтрам у горадзе [[Смаленск]]у, у складзе, у якасці асноўнага масіва, ніжэйзгаданых адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак: [[Смаленская губерня|Смаленскай]], [[Бранская губерня|Бранскай]] і [[Калужская губерня|Калужскай]] губерняў, Ржэўскага павета, паўднёвай часткі Асташкаўскага павета і валасцей Тысяцкай і Боркаўскай, Наваторжскага павета Цвярской губерні. Астатняя тэрыторыя губерні ўвайшла ў [[Цэнтральна-Прамысловая вобласць|Цэнтральна-прамысловую вобласць]]&lt;ref&gt;[[s:Постановление Президиума ВЦИК от 14 января 1929 года|Пастанова УЦВК ад 14.01.1929 «Аб утварэнні на тэрыторыі Р. С. Ф. С. Р. адміністрацыйна-тэрытарыяльных аб’яднанняў краявога і абласнога значэння»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=17397 Пастанова УЦВК ад 14.01.1929 «Аб утварэнні на тэрыторыі Р. С. Ф. С. Р. адміністрацыйна-тэрытарыяльных аб’яднанняў краявога і абласнога значэння»]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
[[Выява:2009 Stamp of Russia. Men's Hat. Tver' Province.jpg|160px|right|thumb|[[Паштовая марка]] [[Расія|Расіі]], 2009 год.]]
Нацыянальны склад у [[1897]] годзе&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1500 Дэмаскоп Weekly — Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Павет
! [[рускія]]
! [[карэлы]]
|-
| Губерня ў цэлым
| 92,8 %
| 6,7 %
|-
| Бежацкі
| 80,8 %
| 19,0 %
|-
| Весьягонскі
| 83,7 %
| 16,2 %
|-
| Вышневалоцкі
| 83,4 %
| 15,5 %
|-
| Зубцоўскі
| 98,7 %
| 1,2 %
|-
| Калязінскі
| 99,9 %
| …
|-
| Кашынскі
| 99,9 %
| …
|-
| Карчаўскі
| 99,8 %
| …
|-
| Наваторжскі
| 89,1 %
| 10,6 %
|-
| Асташкаўскі
| 98,8 %
| …
|-
| Ржэўскі
| 99,3 %
| …
|-
| Старыцкі
| 99,8 %
| …
|-
| Цвярскі
| 97,9 %
| …
|}

=== Дваранскія роды ===
[[Файл:Тверская губерния из Бенке.jpg|thumb|280px|Герб губерні c фф.апісаннем, зацверджаны [[Аляксандр II|Аляксандрам II]] ([[1856]])]]
[[Вараб'ёвы]], [[Жолабавы]], [[Завалішыны]], [[Зыкавы]], [[Ігнацьевы]], [[Ізвекавы]], [[Ізедзінавы]], [[Казарынавы]], [[Казіны]], [[Каліцееўскія]], [[Калоўскія]], [[Карабчэўскія]], [[Каравулавы]], [[Карда-Сысоевы]], [[Карпоўскія]], [[Каракіны]], [[Кафтыравы]], [[Кетрыц]], [[Кіслоўскія]], [[Клакачовы]], [[Косцеравы]], [[Свярчковы]], [[Травіны]].

== Сімволіка ==
&lt;gallery widths=170 heights=170&gt;
File:Тверская губ МВД Бенке.jpg|Герб губерні &lt;br /&gt; (выд. [[МУС Расійскай Імперыі|МУС]], [[1880]])
File:Тверская губерния изд.Сукачова.jpg|Герб губерні &lt;br /&gt; (выд. Сукачова, [[1878]])
File:Coat of arms of Tver Governorate 1856.svg|Сучасны малюнак герба &lt;br /&gt; ([[2000-я гады]])
&lt;/gallery&gt;

== Кіраўніцтва губерні ==

=== Генерал-губернатары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Імя
! Тытул, чын, званне
! Час замяшчэння пасады
|-
| [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Сіверс Якаў Яфімавіч]]
| граф, генерал-паручнік
| &lt;center&gt;1776—1781&lt;/center&gt;
|-
| [[Якаў Аляксандравіч Брус|Брус Якаў Аляксандравіч]]
| граф, генерал-паручнік
| &lt;center&gt;1782—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Мікалай Пятровіч Архараў|Архараў Мікалай Пятровіч]]
| генерал-паручнік
| &lt;center&gt;1784—1796&lt;/center&gt;
|}

=== Кіраўнікі намесніцтва ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Імя
! Тытул, чын, званне
! Час замяшчэння пасады
|-
| [[Міхаіл Мікітавіч Крачэтнікаў|Крачэтнікаў Міхаіл Мікітавіч]]
| генерал-маёр
| &lt;center&gt;1776&lt;/center&gt;
|-
| [[Цімафей Іванавіч Туталмін|Туталмін Цімафей Іванавіч]]
| генерал-паручнік
| &lt;center&gt;1777—1783&lt;/center&gt;
|-
| [[Пётр Васільевіч Лапухін|Лапухін Пётр Васільевіч]]
|
| &lt;center&gt;1783—1784&lt;/center&gt;
|-
| [[Рыгор Міхайлавіч Восіпаў|Восіпаў Рыгор Міхайлавіч]]
| генерал-маёр
| &lt;center&gt;1784—1793&lt;/center&gt;
|-
| [[Аляксандр Васільевіч Палікарпаў|Палікарпаў Аляксандр Васільевіч]]
| генерал-маёр
| &lt;center&gt;1793—21.02.1797&lt;/center&gt;
|}

=== Губернатары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Імя
! Тытул, чын, званне
! Час замяшчэння пасады
|-
| [[Ігнацій Антонавіч Тэйльс|Тэйльс Ігнацій Антонавіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;21.02.1797—29.04.1800&lt;/center&gt;
|-
| [[Васіль Фёдаравіч Мертэнс|Мертэнс Васіль Фёдаравіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;01.05.1800—09.05.1802&lt;/center&gt;
|-
| [[Іван Міхайлавіч Ухтомскі|Ухтомскі Іван Міхайлавіч]]
| князь, сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;09.05.1802—19.02.1804&lt;/center&gt;
|-
| [[Аляксандр Андрэевіч Ушакоў(губернатар)|Ушакоў Аляксандр Андрэевіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;29.04.1804—12.03.1812&lt;/center&gt;
|-
| [[Лука Сямёнавіч Калагрываў|Калагрываў Лука Сямёнавіч]]
| стацкі саветнік
| &lt;center&gt;12.03.1812—10.03.1813&lt;/center&gt;
|-
| [[Пётр Іванавіч Озераў|Озераў Пётр Іванавіч]]
| сапраўдны камергер
| &lt;center&gt;10.03.1813—07.06.1817&lt;/center&gt;
|-
| [[Мікалай Сяргеевіч Усевалажскі|Усевалажскі Мікалай Сяргеевіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;17.07.1817—18.02.1826&lt;/center&gt;
|-
| [[Васіль Андрыянавіч Барысаў|Барысаў Васіль Андрыянавіч]]
| стацкі саветнік
| &lt;center&gt;18.02.1826—04.03.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Дзмітрый Міхайлавіч Абрэскаў|Абрэскаў Дзмітрый Міхайлавіч]]
| стацкі саветнік
| &lt;center&gt;04.03.1830—18.12.1830&lt;/center&gt;
|-
| [[Пётр Рыгоравіч Горн|Горн Пётр Рыгоравіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;18.12.1830—12.02.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Пётр Іванавіч Апраксін|Апраксін Пётр Іванавіч]]
| граф, сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;12.02.1831—19.04.1831&lt;/center&gt;
|-
| [[Кірыл Якаўлевіч Цюфяеў|Цюфяеў Кірыл Якаўлевіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;26.04.1831—13.04.1834&lt;/center&gt;
|-
| [[Аляксандр Пятровіч Талстой(1801)|Талстой Аляксандр Пятровіч]]
| граф, сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;13.04.1834—16.12.1837&lt;/center&gt;
|-
| [[Якаў Дзмітрыевіч Балгаўскі|Балгаўскі Якаў Дзмітрыевіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;16.12.1837—06.12.1842&lt;/center&gt;
|-
| [[Аляксандр Паўлавіч Бакунін|Бакунін Аляксандр Паўлавіч]]
| стацкі саветнік (тайны саветнік)
| &lt;center&gt;16.12.1842—18.10.1857&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Трафімавіч Бараноў|Бараноў Павел Трафімавіч]]
| граф, Світа Яго Вялікасці, генерал-маёр, в. а. (зацверджаны 13.09.1858)
| &lt;center&gt;18.10.1857—14.10.1862&lt;/center&gt;
|-
| [[Пётр Раманавіч Баграціён|Баграціён Пётр Раманавіч]]
| князь, Світа Яго Вялікасці, генерал-маёр (генерал-лейтэнант)
| &lt;center&gt;14.10.1862—25.03.1868&lt;/center&gt;
|-
| [[Афанасій Мікалаевіч Сомаў|Сомаў Афанасій Мікалаевіч]]
| у званні камергера, сапраўдны стацкі саветнік (тайны саветнік)
| &lt;center&gt;31.03.1868—03.05.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Дзмітрыевіч Ахлёстышаў|Ахлёстышаў Павел Дзмітрыевіч]]
| у званні камергера, сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;03.05.1890—07.11.1897&lt;/center&gt;
|-
| [[Мікалай Дзмітрыевіч Галіцын|Галіцын Мікалай Дзмітрыевіч]]
| князь, тайны саветнік
| &lt;center&gt;07.11.1897—06.12.1903&lt;/center&gt;
|-
| [[Аляксей Аляксандравіч Шырынскі-Шыхматаў|Шырынскі-Шыхматаў Аляксей Аляксандравіч]]
| князь, сапраўдны стацкі саветнік (гофмайстэр)
| &lt;center&gt;12.12.1903—13.04.1904&lt;/center&gt;
|-
| [[Сяргей Дзмітрыевіч Урусаў|Урусаў Сяргей Дзмітрыевіч]]
| князь, сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;31.12.1904—10.06.1905&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Аляксандравіч Сляпцоў|Сляпцоў Павел Аляксандравіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;27.06.1905—25.03.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Мікалай Георгіевіч Бюнтынг|Бюнтынг Мікалай Георгіевіч]]
| сапраўдны стацкі саветнік
| &lt;center&gt;15.04.1906—02.03.1917&lt;/center&gt;
|}

== Параўнанне з Цвярской вобласцю ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! Плошча
! Насельніцтва
|-
| '''Цвярская губерня''', [[1913]]
| 65,1 тыс.км²
| 2351,1 тыс.чал.&lt;ref&gt;Статистический ежегодник России. 1913 г . СПб., 1914.&lt;/ref&gt;
|-
| [[Цвярская вобласць]], [[2010]]
| 84,2 тыс.км²
| 1353,5 тыс.чал.&lt;ref&gt;Папярэднія вынікі Усерасійскай перапісу насельніцтва 2010 года&lt;/ref&gt;
|}

[[Файл:TverskayaGiO.png|thumb|left|400px|Тэрыторыя губерні і вобласці на карце]]
[[Файл:Карта-схема по двухверстной карте Тверской губернии 1853г..jpg|thumb|400px|Карта-схема зроблена на аснове аб’яднання лістоў двухвярстовай тапаграфічнай межавой карты Цвярской губерні 1853 г., выдадзенай пад кіраўніцтвам Аляксандра Іванавіча Мендэ (Мент).
[http://boxpis.ru/gk-g/www_2tv_site.php?u=wiki-shema&amp;l=35.375976&amp;b=57.332451&amp;m=7&amp;dl=0.0005150&amp;db=0.0027210&amp;nm=0&amp;nm2=4 Дэталёвы прагляд карты]]]
{{clear}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=70 Спісы населеных месцаў Цвярской губерні 1862] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130422164751/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=70 |date=22 красавіка 2013 }}, [http://boxpis.ru/svg/?p=1590 Электронны геакадаваны варыянт СНМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606230418/http://boxpis.ru/svg/?p=1590 |date=6 чэрвеня 2014 }}, [http://boxpis.ru/gk-g/aesnmf.php?name=Спасс&amp;p_name=0&amp;p_name_and=0&amp;pri_s=Волге&amp;pri_p=0&amp;obj_s=церковь&amp;obj_p=0&amp;kj_1=500&amp;kj_2=100000&amp;kj_p=0&amp;p_user=0 База даных па СНМ у комплексе з архіўнай і сучаснай картай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210727000832/http://boxpis.ru/gk-g/aesnmf.php?name=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%81&amp;p_name=0&amp;p_name_and=0&amp;pri_s=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B5&amp;pri_p=0&amp;obj_s=%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C&amp;obj_p=0&amp;kj_1=500&amp;kj_2=100000&amp;kj_p=0&amp;p_user=0 |date=27 ліпеня 2021 }}

== Карты ==
* [http://new.runivers.ru/maps/eiler/08 Карта Цвярскога намесніцтва (1792 г)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250414140957/https://new.runivers.ru/maps/eiler/08/ |date=14 красавіка 2025 }}
* [[:Выява:Map of Tver Namestnichestvo 1796 (small atlas).jpg|Карта Цвярскога намесніцтва (1796 г). Малафарматны атлас Расійскай імперыі.]]
* [[:Выява:RussianEmpireMap1800-14-TverskayaProvince.jpg|Карта Цвярской губерні (1800 г). Ліст 14. Атлас Расійскай імперыі.]]
* [[:Выява:Tver governorate 1821.jpg|Карта Цвярской губерні (1821 г). «Геаграфічны атлас Расійскай імперыі, Царствы Польскага і Вялікага Княства Фінляндскага»]]
* [http://runivers.ru/maps/AtlasRossiiskoyImperii51/8/ Карта Цвярской Губерні (1835 г). «Атлас Расійскай Імперыі, які змяшчае ў сабе 51 губерню, 4 вобласці, Царства Польскае і Княства Фінляндскае».]
* [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/56 Карта Цвярской губерні з «Атласа» А. А. Ільіна 1876 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119090304/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/56/ |date=19 студзеня 2025 }}
* [http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=navigate&amp;l=34.960211&amp;b=57.039234&amp;m=13&amp;dl=-0.0005150&amp;db=0.0034560&amp;nm=osm&amp;nm2=Tv2v&amp;sw=2&amp;em_ks=0&amp;kml_n=1&amp;kml_f=http://boxpis.ru/kml/t_u.kml&amp;lang=ru Двухвярстовая тапаграфічная межавая карта Цвярской губерні здымкі А. І. Мендэ (Мендт)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161011094448/http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=navigate&amp;l=34.960211&amp;b=57.039234&amp;m=13&amp;dl=-0.0005150&amp;db=0.0034560&amp;nm=osm&amp;nm2=Tv2v&amp;sw=2&amp;em_ks=0&amp;kml_n=1&amp;kml_f=http%3A%2F%2Fboxpis.ru%2Fkml%2Ft_u.kml&amp;lang=ru |date=11 кастрычніка 2016 }}, 1853 г. (аўтаматызаваны прагляд з сучаснымі картамі і касмічнымі здымкамі)

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [[s:Категория:ЭСБЕ:Тверская губерния|ЭСБЕ:Тверская губерния]]
* [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/44000-Tverskaya-gub.html Бібліятэка Царскае Сяло, кнігі па гісторыі Цвярской губерні (Памятныя кніжкі), PDF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150209094354/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/44000-Tverskaya-gub.html |date=9 лютага 2015 }}

{{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расійскай імперыі}}

[[Катэгорыя:Цвярская губерня| ]]</text>
      <sha1>ovk0obh1qxxlh4s1pn7tf4sodojw29d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карчэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545996</id>
    <revision>
      <id>5172572</id>
      <parentid>4716556</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="6u3jpnn332e2nrxck1xzw8xf42lcihm" xml:space="preserve">'''Карчэўскі''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==

* [[Вінцэнт Карчэўскі]] - астраном, матэматык і асветнік, прадстаўнік Віленскай астранамічнай школы.
* [[Мікалай Фёдаравіч Карчэўскі]] — беларускі архітэктар.
* [[Станіслаў Карчэўскі]] — польскі палітычны і дзяржаўны дзеяч.
* [[Уладзімір Максімавіч Карчэўскі]] (нар. 1943) — дацэнт, выдатнік фізічнай культуры СССР (1974), заслужаны трэнер БССР (1992).
{{спіс цёзак2|беларускія}}</text>
      <sha1>6u3jpnn332e2nrxck1xzw8xf42lcihm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цідагольм (камуна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550397</id>
    <revision>
      <id>5172306</id>
      <parentid>4975887</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4026" sha1="quhizr2xxar19xm9gwqfhra82fswy57" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва = Цідагольм
|Арыгінальная назва = {{lang-sv|Tidaholms kommun}}
|Герб = Tidaholm vapen.svg
|Апісанне герба = Герб камуны Цідагольм
|Карта = Tidaholm Municipality in Västra Götaland County.png
|Карта_подпіс = Камуна на карце лена Вестра-Гёталанд
|Памер карты = 250px
|Сталіца = [[Цідагольм]]
|Краіна = {{SWE}}
|Уваходзіць у = [[Вестра-Гёталанд]]

|Насельніцтва = 12 556 чал. |Год перапісу = 2012
|Шчыльнасць = 24
|Плошча =  522,95
|Сайт = http://www.Tidaholm.se www.Tidaholm.se
|ISO =
}}
'''Камуна Цідагольм''' ({{lang-sv|Tidaholms kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Вестра-Гёталанд]] у паўднёва-заходняй [[Швецыя|Швецыі]].
Цідагольм 180-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Цідагольм]].
== Насельніцтва ==
Насельніцтва складае 12 556 чалавек (па стане на верасень 2012 года)&lt;ref name=&quot;teryt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=18 лютага 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 
{{Bar box
|title=Колькасць насельніцтва камуны Цідагольм за 1970-2010 гады
|titlebar=#DDD
|width=600px
|barwidth=40px
|left1=Год
|right1=Насельніцтва
|bars=
{{bar pixel|1970|#0080E6|458||12 694}}
{{bar pixel|1975|#0099FF|468||12 965}}
{{bar pixel|1980|#0080E6|472||13 069}}
{{bar pixel|1985|#0099FF|470||13 027}}
{{bar pixel|1990|#0080E6|480||13 283}}
{{bar pixel|1995|#0099FF|478||13 249}}
{{bar pixel|2000|#0080E6|458||12 694}}
{{bar pixel|2005|#0099FF|452||12 535}}
{{bar pixel|2010|#0080E6|454||12 572}}
|caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&amp;xu=C9233001&amp;omradekod=BE&amp;huvudtabell=BefolkningNy&amp;omradetext=Befolkning&amp;tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&amp;preskat=O&amp;prodid=BE0101&amp;starttid=1970&amp;stopptid=2010&amp;Fromwhere=M&amp;lang=1&amp;langdb=1 SCB]}}
== Населеныя пункты ==
Камуне падпарадкаваныя 3 гарадскія пасяленні (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
* [[Цідагольм]] (Tidaholm)
* Экедален (Ekedalen)
* Мадэнгсгальм (Madängsholm)
* Фрэерэд (Fröjered)
* Дзімбу (Dimbo)
* Экелід (Ekelid)
* Кунгслена (Kungslena)
== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Gamla Torget med Basarlängan i Tidaholm, den 22 aug 2006.JPG|Цідагольм
Файл:Fröjereds kyrka Sweden 02.JPG|Царква&lt;br/&gt;(Фрэеред)
Файл:Ekedalen i Tidaholms kommun, den 25 september 2006, bild 3.JPG|Гарадок Экедален
Файл:Otterstorpasjön Västergötland Sweden 02.JPG|Возера Отэрстурпашэн 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Спасылкі ==
*[http://www.Tidaholm.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930193810/http://www.tidaholm.se/ |date=30 верасня 2020 }}

{{Вестра-Гёталанд}}

{{Заліўка камун Швецыі}}

[[Катэгорыя:Камуны лена Вестра-Гёталанд]]</text>
      <sha1>quhizr2xxar19xm9gwqfhra82fswy57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чында (камуна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550541</id>
    <revision>
      <id>5172441</id>
      <parentid>4975890</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3636" sha1="jiiip9yqgfao5jp28uudcbbkoda0igh" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва = Чында
|Арыгінальная назва = {{lang-sv|Kinda kommun}}
|Герб = Kinda vapen.svg
|Апісанне герба = Герб камуны Чында
|Карта = Kinda Municipality in Östergötland County.png
|Карта_подпіс = Камуна на карце лена Эстэргётланд
|Памер карты = 250px
|Сталіца = [[Чында]]
|Краіна = {{SWE}}

 
|Насельніцтва = 9 750 чал. |Год перапісу = 2012
|Шчыльнасць = 8
|Плошча = 1 301,96
|Сайт = http://www.Kinda.se/ www.Kinda.se
|ISO =
}}
'''Камуна Чында''' ({{lang-sv|Kinda kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Эстэргётланд (лен)|Эстэргётланд]] у цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]].
Чында 85-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Чында]].
== Насельніцтва ==
Насельніцтва складае 9 750 чалавек (па стане на верасень 2012 года)&lt;ref name=&quot;teryt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=21 лютага 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 
{{Bar box
|title=Колькасць насельніцтва камуны Чында за 1970-2010 гады
|titlebar=#DDD
|width=600px
|barwidth=40px
|left1=Год
|right1=Насельніцтва
|bars=
{{bar pixel|1970|#0080E6|473||10 487}}
{{bar pixel|1975|#0099FF|480||10 635}}
{{bar pixel|1980|#0080E6|478||10 595}}
{{bar pixel|1985|#0099FF|457||10 136}}
{{bar pixel|1990|#0080E6|463||10 274}}
{{bar pixel|1995|#0099FF|476||10 552}}
{{bar pixel|2000|#0080E6|457||10 129}}
{{bar pixel|2005|#0099FF|457||10 129}}
{{bar pixel|2010|#0080E6|440||9 762}}
|caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&amp;xu=C9233001&amp;omradekod=BE&amp;huvudtabell=BefolkningNy&amp;omradetext=Befolkning&amp;tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&amp;preskat=O&amp;prodid=BE0101&amp;starttid=1970&amp;stopptid=2010&amp;Fromwhere=M&amp;lang=1&amp;langdb=1 SCB]}}
== Населеныя пункты ==
Камуне падпарадкаваныя 3 гарадскія пасяленні (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх:
* [[Чыса]] (Kisa)
* Гурн (Horn)
* Рымфарса (Rimforsa)
* Хіклінгэ (Hycklinge)
* Опгем (Opphem)
== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Kisa station.JPG|Чыгуначная станцыя Чыса
Файл:Horns kyrka.JPG|Царква&lt;br/&gt;(Гурн)
Файл:Rimforsa station.jpg|Чыгуначная станцыя Рымфарса
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
== Спасылкі ==
*[http://www.Kinda.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090224191201/http://www.kinda.se/ |date=24 лютага 2009 }}

{{Эстэргётланд (лен)}}
{{Заліўка камун Швецыі}}

[[Катэгорыя:Камуны лена Эстэргётланд]]</text>
      <sha1>jiiip9yqgfao5jp28uudcbbkoda0igh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Фантаны Мінска</title>
    <ns>14</ns>
    <id>553308</id>
    <revision>
      <id>5172519</id>
      <parentid>3115541</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Фантаны]]; дададзена [[Катэгорыя:Фантаны паводле гарадоў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="269" sha1="9a14rzu58tubznnshh5qt5tbkoowlrm" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Фантаны паводле гарадоў|Мінск]]
[[Катэгорыя:Славутасці Мінска]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:Гідраграфія Мінска]]</text>
      <sha1>9a14rzu58tubznnshh5qt5tbkoowlrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Duran Duran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559753</id>
    <revision>
      <id>5172503</id>
      <parentid>5039670</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>+ 8 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4815" sha1="d6rcr1f9j6dynxqz5phzh33zxttvzpc" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
| Назва              = Duran Duran
| Фота               = Duran Duran.jpg
| Памер              = 
| Подпіс             = 
| Гады               = 1978 — цяпер
| Адкуль             = [[Бірмінгем]], [[Вялікабрытанія]]
| Мова               = англійская
| Жанр               = новая хваля
| Выдавец            = 
| Звязаныя праекты  = 
| Сайт = http://www.duranduran.com/
| Удзельнікі2        = 
| Склад         = {{Plainlist|
* [[Сайман Ле Вон]]
* [[Джон Тэйлар]]
* [[Нік Родс]]
* [[Роджэр Эндру Тэйлар]] 
* [[Дом Браун]] }}
| Былыя удзельнікі   = 
}}
'''Duran Duran''' («Д’юран Д’юран») — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[рок-гурт]], сфармаваны ў горадзе [[Бірмінгем]]е ў 1978 годзе [[Нік Родс|Нікам Родсам]], [[Джон Тэйлар|Джонам Тэйларам]] і [[Сцівен Дафі|Сцівенам Дафі]]. У склад гурта ўваходзяць [[Сайман Ле Бон]] (вакаліст), [[Нік Родс]] (клавішнік), [[Джон Тэйлар]] (бас гітара) і [[Роджэр Эндру Тэйлар]]. У 2006 годзе [[Эндзі Тэйлар]] пакінуў гурт.

== Удзельнікі ==
=== Сучасны склад ===
* [[Сайман Ле Вон]] (1980-зараз) — [[вакал]]
* [[Джон Тэйлар]] (1978-зараз) — [[вакал]], [[бас-гітара]]
* [[Нік Родс]] (1978-зараз) — [[клавішы]]
* [[Роджэр Эндру Тэйлар]] (1979-зараз) — [[бубны]]
* [[Дом Браун]] (2006-зараз) — [[гітара]]

=== Былыя ўдзельнікі ===
* [[Эндзі Тэйлар]] (1980—2006) — [[вакал]], [[гітара]]
* [[Уорэн Какерула]] (1989—2001) — [[вакал]], [[гітара]]
* [[Стэрлінг Кэмпбел]] (1989—1991) — [[бубны]]
* [[Стывен Дафі]] (1978—1979) — [[вакал]]
* [[Сайман Коллі]] (1978—1980) — [[бас-гітара]]
* [[Алан Кёртыс]] (1979—1980) — [[гітара]]
* [[Эндзі Уікет]] (1979—1980) — [[вакал]]
* [[Джэф Томас]] (1980) — [[вакал]]
* [[Гай Олівер Уотс]] (1980) — [[вакал]]

== Дыскаграфія ==
* 1981: ''[[Duran Duran (альбом 1981)|Duran Duran]]''
* 1982: ''[[Rio (альбом Duran Duran)|Rio]]''
* 1983: ''[[Seven and the Ragged Tiger]]''
* 1986: ''[[Notorious (альбом Duran Duran)|Notorious]]''
* 1988: ''[[Big Thing]]''
* 1990: ''[[Liberty (альбом Duran Duran)|Liberty]]''
* 1993: ''[[Duran Duran (альбом 1993)|Duran Duran]]''
* 1995: ''[[Thank You (альбом Duran Duran)|Thank You]]''
* 1997: ''[[Medazzaland]]''
* 2000: ''[[Pop Trash]]''
* 2004: ''[[Astronaut (альбом Duran Duran)|Astronaut]]''
* 2007: ''[[Red Carpet Massacre]]''
* 2010: ''[[All You Need is Now]]''
* 2015: ''[[Paper Gods]]''
* 2021: ''[[Future Past]]''
* 2023: ''Danse Macabre''

=== Жывыя альбомы ===
* 1984: ''[[Arena (альбом Duran Duran)|Arena]]''
* 2005: ''[[Live From London (альбом Duran Duran)|Live From London]]''
* 2009: ''[[Live at Hammersmith 82!]]''
* 2012: ''[[A Diamond in the Mind: Live 2011]]''

=== Зборнікі ===
* 1989: ''[[Decade: Greatest Hits]]''
* 1998: ''[[Night Versions]]''
* 1998: ''[[Greatest]]''
* 2000: ''[[The Essential Collection]]''
* 2012: ''The Biggest and the Best''

=== Міні-альбом ===
* 1981: ''Nite Romantics''
* 1982: ''Night Versions''
* 1982: ''[[Carnival]]''
* 1984: ''Tiger! Tiger!''
* 1985: ''Mixing''
* 1986: ''Strange Behavior''
* 2010: ''[[From Mediterranea with Love]]''
* 2011: ''RDS Showcase''

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* [http://www.duranduran.com/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1978 годзе]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Capitol Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Epic Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Virgin Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Parlophone]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Hollywood Records]]</text>
      <sha1>d6rcr1f9j6dynxqz5phzh33zxttvzpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Зона 51</title>
    <ns>1</ns>
    <id>563934</id>
    <revision>
      <id>5172228</id>
      <parentid>5032757</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41871-12</username>
        <id>171804</id>
      </contributor>
      <comment>/* название */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5172228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="mabun3q6ie8zfnb3lxs137456g2yvrn" xml:space="preserve">{{пераклад|uk|Зона 51}}

== название ==

езеро Папус глядите в литовском  [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-41871-12|&amp;#126;2026-41871-12]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-41871-12|размова]]) 18:36, 28 ліпеня 2026 (+03)</text>
      <sha1>mabun3q6ie8zfnb3lxs137456g2yvrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геймдызайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565533</id>
    <revision>
      <id>5172356</id>
      <parentid>5162246</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка, афармленне</comment>
      <origin>5172356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3349" sha1="3v70di8syxvs99cg6gphmn345msnmwd" xml:space="preserve">'''Геймдызайн''' ({{lang-en|game design}} — ''праектаванне гульні'') — гэта працэс стварэння формы, зместу, правілаў і механік [[Гульня|гульні]], яе [[Геймплэй|геймплэя]]. Геймдызайн вызначае такія аспекты гульні як набор магчымых варыянтаў, з якіх гулец можа выбіраць падчас гульні; ўмовы перамогі і паразы; як гулец кантралюе тое, што адбываецца ў гульні; як узаемадзейнічае з гульнявым мірам; складанасць гульні і іншыя.

Геймдызайн прымяняецца для ўсіх відаў гульняў: [[Настольныя гульні|настольных]], [[Картачная гульня|картачных]], [[Ігральная косць|гульняў ў косці]], ролевых, [[Камп’ютарная гульня|відэагульняў]] і г.д.

== Спецыялізацыі ==
У геймдызайне існуе шмат спецыялізацый, напрыклад &lt;ref&gt;[http://www.gamasutra.com/blogs/LizEngland/20140620/219559/Types_of_Designers.php Types of Designers]&lt;/ref&gt;:
* Сістэмны дызайн — стварэнне правілаў і разлікаў для гульні. Гэта — адзіная задача з вобласці геймдызайна, актуальная для любой гульні, таму што правілы ёсць ва ўсіх гульнях.
* Кантэнт-дызайн — стварэнне персанажаў, прадметаў, загадак і місій. Хоць ён і больш распаўсюджаны ў відэагульнях, ролевыя і калекцыйныя картачныя гульні таксама патрабуюць стварэння значнай колькасці кантэнту.
* Дызайн узроўняў — стварэнне узроўняў гульні, у якую ўваходзяць ландшафт карты і размяшчэнне на гэтай карце аб’ектаў. Хоць дызайн узроўняў і з’яўляецца шырока распаўсюджаным — майстры ў настольных ролевых гульнях складаюць карты падзямелляў пачынаючы з 1970-х гадоў — кажучы «дызайнер узроўняў», часцей за ўсё маюць на ўвазе дызайнера узроўняў для відэагульні.
* Дызайн свету (у [[MMO]] і адкрытых мірах) — прадумванне прастораў, лакацый, як яны дыктуюць карыстальніцкі вопыт і ўвязваюцца з агульнай задумкай гульні.
* Дызайн эканомікі — стварэнне балансу віртуальнай эканомікі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Відэагульні|*]]
[[Катэгорыя:Механізмы відэагульняў]]
[[Катэгорыя:Распрацоўка відэагульняў]]</text>
      <sha1>3v70di8syxvs99cg6gphmn345msnmwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чынук (індзейцы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568000</id>
    <revision>
      <id>5172442</id>
      <parentid>5016286</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13759" sha1="pcm7p308v3ygi25oj4tzwna8nfc0a51" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Чынук &lt;br /&gt; (''Tsinúk'')
 | image     = [[Выява:Swinomish potlatch.jpg|300 px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | poptime   = 1800 (2018 г.)
 | popplace  =  [[ЗША]], [[Канада]]
 | langs     =  [[чынукскія мовы]], [[чынук вава]]
 | rels      = [[анімізм]], [[татэмізм]], [[хрысціянства]]
 | related   = 
}}
{{значэнні|Чынук}}
'''Чыну́к''' (саманазва: ''Tsinúk'') — група малых [[індзейцы|індзейскіх]] народаў, якая размаўляе на [[чынукскія мовы|чынукскіх мовах]], карэннае насельніцтва вакол [[Калумбія (рака)|ракі Калумбія]]. Жывуць у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Агульная колькасць (2018 г.) — 1800 чал.&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/11348 Chinook Wawa]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/20484/US Lower Chinook in United States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/15717/US Upper Chinook in United States]&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Паводле [[міфалогія|міфалогіі]] чынук, яны з’яўляюцца нашчадкамі чалавека, народжанага ад яйка [[Буравеснікападобныя|буравесніка]]&lt;ref&gt;[http://www.native-languages.org/chinookstory.htm Origin of the Chinook People]&lt;/ref&gt;. Навукоўцы лічаць, што продкі чынук насялялі [[Ціхі акіян|ціхаакіянскае]] ўзбярэжжа [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] пасля [[300 да н.э.|300]] г. да н. э.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://quatr.us/nativeamerican/chinook-history-native-americans.htm |title=Chinook history — Native Americans |access-date=3 жніўня 2018 |archive-date=25 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825225827/https://quatr.us/nativeamerican/chinook-history-native-americans.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Чынук не мелі палітычнага адзінства і падзяляліся на некалькі малых народаў. Агульная назва '''чынук''' была дадзена ім у сярэдзіне [[19 стагоддзе|XIX]] ст. па найменню [[Прыбярэжныя салішцы|салішскай]] [[вёска|вёскі]].

Вылучаюць наступныя [[этнас|этнічныя супольнасці]] чынук першай паловы XIX ст.:
* ''Катламет'' (вусце [[Калумбія (рака)|ракі Калумбія]])
* ''Клатсап'' (уздоўж ракі Калумбія)
* ''Клэкамас'' ([[:en:Willamette Valley|даліна Віламіт]])
* ''Клавевала'' (даліна Віламіт)
* ''Ватлата'' ([[вадаспад]]ы ракі Калумбія)
* ''Васка'' і ''вішрам'' (паўднёвы бераг ракі Калумбія)
* ''Чылукітэква'' (паўночны бераг ракі Калумбія)
* ''Кілукланюк'' (ніжняя плынь ракі Калумбія)
* ''Катласкан'' ([[:en:Sauvie Island|востраў Саві]])
* ''Вілапа'' ([[:en:Willapa Bay|заліў Вілапа]])
* ''Вакікум'' (сярэдняя плынь ракі Калумбія)
* ''Скілот'' (сярэдняя плынь ракі Калумбія

У нашы дні прынята вылучаць ніжніх і верхніх чынук, а таксама [[крэолы|крэолаў]] ''вава''.

Верагодна, кантакты з еўрапейцамі пачаліся ўжо ў [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стст., але [[дакумент]]аваны факт [[гандаль|гандлёвых]] зносін з маракамі датуецца [[1792]] г.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://quatr.us/history/chinook-malaria-american-history.htm |title=Chinook and malaria — American history |access-date=3 жніўня 2018 |archive-date=19 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719131159/https://quatr.us/history/chinook-malaria-american-history.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; У [[1805]] г. землі чынук наведала [[ЗША|амерыканская]] [[экспедыцыя Льюіса і Кларка]]. У [[1811]] г. быў адчынены амерыканскі гандлёвы пост. [[Археалагічныя даследаванні]] паказваюць, што гандаль з народамі еўрапейскага паходжання аказаў моцны ўплыў на матэрыяльную [[культура|культуру]] чынук&lt;ref&gt;[https://ancientfoods.wordpress.com/2011/04/04/evidence-from-archaeological-digs-reveals-chinook-wealth/ Evidence from archaeological digs reveals Chinook wealth]&lt;/ref&gt;. Аднак зваротным бокам кантактаў былі эпідэміі [[малярыя|малярыі]] і [[натуральная воспа|воспы]].

У [[1850]]—[[1851]] гг. тэрыторыі чынук пачалі займаць амерыканскія перасяленцы. Улады ЗША заключылі мірныя пагадненні з плямёнамі і перасялілі іх у [[Індзейская рэзервацыя|рэзервацыі]].

== Культура ==
[[Файл:Cathlapotle Plankhouse 07402.JPG|thumb|Традыцыйная хаціна чынук]]
Галоўнымі заняткамі індзейцаў чынук здаўна з’яўляліся [[рыбалоўства]] і [[збіральніцтва]]. Рыбу лавілі сеткамі, білі [[гарпун]]амі, [[страла|стрэламі]], ладзілі пасткі і дамбы на [[рака|рэках]]. Асабліва важную ролю адыгрываў сезонны лоў [[Ласасёвыя (падсямейства)|ласасёвых]] рыб. Іх вэндзілі і назапашвалі на зімовы перыяд. Паўсядзённым дадаткам да ежы быў рыбін [[тлушч]]. Збіральніцтвам займаліся пераважна жанчыны. Збіралі ядомыя [[расліны]] і [[малюскі|малюскаў]]. Прысмакам лічылася смажаная на камянях дзікая [[цыбуля]] з [[ягада]]мі. Нягледзячы на багатую [[фаўна|фаўну]], паляванне мела другасны характар. Палявалі на [[лось|ласёў]], [[алені|аленяў]], дзікіх [[птушкі|птушак]], жыхары ўзбярэжжа — на [[ластаногія|ластаногіх]]. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. ведалі [[конегадоўля|конегадоўлю]], умелі вырошчваць [[бульба|бульбу]].

Чынук былі выдатнымі будаўнікамі [[каноэ]], што вырабляліся з суцэльнага [[драўніна|драўнянага]] ствала і выпальваліся ўсярэдзіне. [[Экспедыцыя Льюіса і Кларка]] выкарыстоўвала мясцовыя каноэ для транспартыроўкі па [[Калумбія (рака)|рацэ Калумбія]] і нават выкрала адно, калі не здолела дамовіцца аб абмене на тавары. Лічыцца, што чынук рэдка ваявалі, хаця сярод іх былі ваеннапалонныя [[рабства|рабы]]. У якасці [[зброя|зброі]] выкарыстоўвалі [[лук]]і, стрэлы, [[дзіда|дзіды]] і [[булава|булавы]]. Для абароны цела выраблялі наборныя [[даспех]]і з ласінай [[скура|скуры]] і [[хвоі|хваёвай]] [[кара (біялогія)|кары]]. У пачатку XIX ст. чынук ужо шырока выкарыстоўвалі прылады еўрапейскага паходжання, пра што кажуць шматлікія [[шкло|шкляныя]] бутэлькі&lt;ref&gt;[https://ancientfoods.wordpress.com/2011/04/04/evidence-from-archaeological-digs-reveals-chinook-wealth/ Evidence from archaeological digs reveals Chinook wealth]&lt;/ref&gt;, якія знаходзяць [[археалогія|археолагі]].

Багатыя рэсурсы дазвалялі чынук мець сталыя паселішчы. Хаціны будавалі ў форме [[Чатырохвугольнік|чатырохкутніка]] з дошак. У даўжыню яны былі ад 15 м да 45 м. У такой хаціне адначасова жыло некалькі сваяцкіх [[сям'я|сем’яў]]. Для абароны ад вільгаці дошкі перакрывалі некалькі разоў. Знутры хаціны мелася яміна для агменю. [[Акно|Вокнаў]] не было, аднак у [[дах]]у рабілі адтуліны для святла і дыму. Спальныя месцы і гаспадарчая прастора адлучаліся дошкамі і шкурамі. Перад уваходам усталёўваўся [[татэмізм|татэмны]] слуп.

Мужчыны амаль не насілі [[вопратка|вопратку]]. Толькі ў дрэннае [[надвор'е]] апраналі халаты, падперазаныя вяроўкай. Жанчыны мелі вопратку накшталт спадніц і фартухоў. Для вопраткі выраблялі [[валакно]] з [[асот]]у або хваёвай кары. Чынук багата размалёўвалі цела і твар, рабілі [[татуіроўка|татуіроўкі]], упрыгожваліся [[бісер]]ам.

Асноўнай грамадска-палітычнай адзінкай была вясковая абшчына, што складалася з буйных пашыраных сем.яў, якія ў сваю чаргу ўваходзілі ў склад родаў. Сваяцтва перадавалася па жаночай лініі, таму дзеці былі чальцамі роду маці. Пэўныя сем’і і роды валодалі месцамі лову і збіральніцтва, каноэ. Існавала таксама прыватная маёмасць. Найбольш заможны мужчына займаў пасаду правадыра вёскі. Асабліва заможныя маглі кантраляваць некалькі суседніх вёсак. У чынук існаваў звычай сплескваць чэрап немаўлятаў з дапамогай дошак. Пляскаты чэрап лічыўся прыкметай заможнага роду. На ніжэйшай прыступцы сацыяльнай лесвіцы знаходзіліся [[рабства|рабы]]. Іх колькасць дасягала 25 % ад усяго насельніцтва.

[[Фальклор]] чынук багаты на [[міф]]ы і [[казка|казкі]]. Вылучаюцца цыклы казак пра трыкстэраў Блакітную [[Garrulus|Сойку]]&lt;ref&gt;[http://www.native-languages.org/morelegends/bluejay.htm Native American Legends: Bluejay]&lt;/ref&gt; і [[Каёт]]а&lt;ref&gt;[http://www.native-languages.org/morelegends/talapus.htm Legendary Native American Figures: Talapus]&lt;/ref&gt;. [[Рытуал]]ьныя [[песня|песні]] і [[танец|танцы]] суправаджаліся [[музыка]]й. Распаўсюджаныя [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]]: свістулькі і бразготкі.

== Мовы ==
[[Чынукскія мовы]] ўтвараюць самастойную моўную сям’ю. Часам яе аб’ядноўваюць з [[цымшыянскія мовы|цымшыянскімі мовамі]]. Вылучаюць 8 моў, якія падзяляюць на 3 групы. У нашы дні захавалася толькі верхнечынукская мова васка-вішрам. На аснове чынукскіх і еўрапейскіх моў узнік крэольскі жаргон [[чынук вава]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Chinookan}}
* [http://www.chinooknation.org Chinook Nation]
* [http://quinaultindiannation.com Quinault Indian Nation]
* [https://www.pbs.org/lewisandclark/native/chi.html Chinook Indians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180722045725/http://www.pbs.org/lewisandclark/native/chi.html |date=22 ліпеня 2018 }}
* [http://web.pdx.edu/~b5cs/virtualmeier/society.html CHINOOKAN CULTURE]
* [https://native-american-indian-facts.com/Northwest-Coast-American-Indian-Facts/Chinook-Indians-Facts.shtml Chinook Indian Facts]
* [https://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/chinook-tribe.htm Chinook Tribe]

[[Катэгорыя:Народы ЗША]]
[[Катэгорыя:Народы Канады]]
[[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]]</text>
      <sha1>pcm7p308v3ygi25oj4tzwna8nfc0a51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Лорэнц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571448</id>
    <revision>
      <id>5172241</id>
      <parentid>5086804</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavon</username>
        <id>1118</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12931" sha1="a41efj686mobr1lcv96ytawaaa71riu" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Лорэнц}}
{{навуковец}}
'''Стані́слаў Лорэнц''' ({{lang-pl|Stanisław Lorentz}}; {{ДН|28|4|1899}}, г. [[Радам]], [[Польшча]] — [[15 сакавіка]] [[1991]], [[Варшава]]) — польскі [[мастацтвазнавец]]. Прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] ([[1947]]), ганаровы член многіх еўрапейскіх акадэмій, эксперт [[ЮНЕСКА]].

== Біяграфія ==
С. Лорэнц нарадзіўся ў сям’і выкладчыкаў. Сям’я мела шведскія карані. Бацька быў германістам, маці — географам. У сям’і панаваў культ навукі і ў вызначанай меры лёс будучага навукоўца быў наканаваны яго выхаваннем у бацькоўскай хаце.&lt;ref&gt;Strutyńsk, W. Bohater dla dziedzictwa. «Kurier Wilenski» z 8.06.2012 [Электронный ресурс]. — Режим доступа: &lt;nowiki&gt;http://kurierwilenski.lt/2012/06/08/bohater-dla-dziedzictwa/#comments&lt;/nowiki&gt; — Дата доступа: 5.05.2017.&lt;/ref&gt;

З юных гадоў Станіслаў Лорэнц праяўляў цікавасць да гісторыі, мастацтва і архітэктуры. Скончыў [[гімназія Войцеха Гурскага|гімназію Войцеха Гурскага]] ў [[Варшава|Варшаве]], вучыўся на філасофскім факультэце [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Вывучаў [[гісторыя мастацтва|гісторыю мастацтва]]. У [[1924]] годзе абараніў доктарскую ступень па творчасці {{нп3|Эфраім Шрогер|Эфраіма Шрогера|ru|Шрёгер, Эфраим}}. У час і пасля навучэння ён праходзіў практыку ў Германіі, Італіі і Францыі. У прыватнасці, вывучаў архітэктурныя планы Гародні XVIII ст. у Дзяржаўным архіве ў Дрэздэне.&lt;ref&gt;Lorentz, S. Zapiski do autobigrafii Nowogrόdczyznie / S. Lorentz // «Kwartalnik Historii Nauki i Techniki», R. 24: 1979 z. 4. — S. 731—756.&lt;/ref&gt;

Навучальны працэс быў перапынены прызывам С. Лорэнца ў войска, у сувязі з пачаткам польска-савецкай вайны ў 1919 годзе. Служба праходзіла ў званні падпаручніка рэзерву. Пасля дэмабілізацыі ў 1920 годзе змог вярнуцца да навукі.

Пасля заканчэння аспірантуры ўвосені 1924 года навуковец застаўся працаваць у Варшаўскім універсітэце. У 1927 г. С. Лорэнц стаў чыноўнікам у Міністэрстве веравызнанняў і народнай асветы. У сферу яго адказнасці ўваходзілі міжнародныя навуковыя сувязі і музейная справа.&lt;ref&gt;Jarocki, R. Rozmowy z Lorentzem / R. Jarocki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981. — S. 75.&lt;/ref&gt;

У [[1929]]—[[1935]] гадах узначальваў аддзелы аховы помнікаў у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім]] і [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім ваяводствах]], адначасова выкладаў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] імя Стэфана Баторыя, з’яўляўся загадчыкам аддзела мастацтваў у віленскім ваяводскім кіраванні.

3 [[1935]] года віцэ-дырэктар, з [[1936]] дырэктар [[Народны музей у Варшаве|Народнага музея]], у [[1945]]—[[1951]] узначальваў Дырэкцыю нацыянальных музеяў і аховы помнікаў у [[Варшава|Варшаве]].

У 1947 г. атрымаў званне прафесара Варшаўскага ўніверсітэта, з 1949 г. член Польскай акадэміі ведаў, з 1952 г. член карэспандэнт, а з 1964 г. сапраўдны член Польскай акадэміі навук. З’яўляўся экспертам ЮНЕСКА па пытаннях аховы помнікаў.

У 1965—1969 уваходзіў у сейм ПНР ад дэмакратычнай партыі. Меў шэраг дзяржаўных узнагарод.

Памёр у Варшаве ў 1991 г. Пахаваны на лютэранскіх могілках.

== Навуковая дзейнасць ==
У работах [[1930-я|1930-х]] гадоў даследаваў асобныя пытанні развіцця [[Беларуская архітэктура|беларускай архітэктуры]]. Аўтар [[Манаграфія|манаграфіі]] пра [[I. К. Глаўбіц]]а «Ян Кшыштаф Глаўбіц, віленскі архітэктар XVIII ст.» ([[1937]]).

Можна сцвярджаць, што С. Лорэнц пакінуў яркі след у гісторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Ён непасрэдна ўзаемадзейнічаў з ключавымі культурнымі і палітычнымі дзеячамі рэгіёна, як палякамі, так і беларусамі, акцэнтуючы іх увагу на пытаннях аховы помнікаў.

Навуковец сфармуляваў канцэпцыю кансервацыі руін замкаў Навагрудчыны і Віленшчыны, якой пасля прытрымваліся архітэктары аж да верасня 1939 г., і якая не страціла сваёй актуальнасці і да сёння. Навукоўцам былі выяўлены і ўлучаны ў спіс ахаваных аб’ектаў шматлікія рухомыя і нерухомыя помнікі, прааналізаваны матэрыялы па гісторыі мастацтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]], апублікаваны важныя працы па культурнай спадчыне Віленскага і Наваградскага ваяводстваў.

Па сутнасці, С. Лорэнц разам са сваім папярэднікам на пасадзе кансерватара Віленскага і Наваградскага ваяводстваў Ежы Рэмерам, стаіць у вытокаў сістэмы аховы помнікаў на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Дзякуючы дзеянням гэтага навукоўцы і чыноўніка, скіраваным на захаванне культурнай спадчыны ў міжваенны перыяд, а таксама пакінутым ім звесткам, мы валодаем каштоўнымі матэрыяламі, якія асвятляюць дэталі мерапрыемстваў па кансервацыі помнікаў і могуць служыць падказкай пры правядзенні адпаведных прац у нашыя дні.&lt;ref&gt;Марозаў, Д. В. Cтаніслаў Лоранц — руплівец даўніны ў Заходняй Беларусі / Д. В. Марозаў // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. — 2018. — № 8. — С. 41.&lt;/ref&gt; {{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Лорэнц Станіслаў}}
* Марозаў, Д. В. Cтаніслаў Лоранц — руплівец даўніны ў Заходняй Беларусі / Д. В. Марозаў // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. — 2018. — № 8. — С. 30-42.
* Марозаў, Д. В. Нататкі да «Віленскага альбома» Cтаніслава Лоранца / Д. В. Марозаў // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. — 2018. — № 9. — С. 33-38.
* Lorentz, S. Zapiski do autobigrafii Nowogrόdczyznie / S. Lorentz // «Kwartalnik Historii Nauki i Techniki», R. 24: 1979 z. 4. — S. 731—756.
* Lorentz, S., Konserwacja ruin zamkόw w Wileńszczyznie i Nowogrόdczyznie / S. Lorentz // «Ochrona Zabytkόw Sztuki». — 1930/31. — Zesz. 1 — 4. — S. 161—180.
* Lorentz, S. Album wileńskie / S. Lorentz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986.
* Kowalczykowa, А. Konserwator Stanisław Lorentz na Wilenszczyznie — przyczynek / A. Kowalczykowa //«Acta Academiae artium Vilnensis», T. 29. Vilnius, 2003. S. 129—138.
* Jarocki, R. Rozmowy z Lorentzem / R. Jarocki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981.
* Strutyńsk, W. Bohater dla dziedzictwa. «Kurier Wilenski» z 8.06.2012 [Электронный ресурс]. — Режим доступа: &lt;nowiki&gt;http://kurierwilenski.lt/2012/06/08/bohater-dla-dziedzictwa/#comments&lt;/nowiki&gt; — Дата доступа: 5.05.2017.

== Спасылкі ==
* [https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/043/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC.html Скарочаны пераклад «Віленскага альбома» Станіслава Лорэнца] // на [[pawet.net]]
* [https://www.academia.edu/107992629/C%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B0 Скарочаны пераклад «Віленскага альбома» Станіслава Лорэнца на academia.edu]
* [https://www.academia.edu/117945603/%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_15_119_10_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2024_%D0%B3_16_120_17_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2024_17_121_24_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_202 Скарочаны пераклад: Яроцкі Роберт. Размовы з Лорэнцам на academia.edu]
* Лорэнц Станіслаў. [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад]. 2026. — 138 с.
* Лоранц Станіслаў. [https://www.academia.edu/170878654/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%84_%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%96%D1%86_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_XVIII_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_2026_74_%D1%81 Іаган Крыштаф Глаўбіц, віленскі архітэктар XVIII стагоддзя : Матэрыялы да біяграфіі і творчасці] / Станіслаў Лоранц.  2026. — 74 с. 

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лорэнц Станіслаў}}
[[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>a41efj686mobr1lcv96ytawaaa71riu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнтральны аймак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>577641</id>
    <revision>
      <id>5172262</id>
      <parentid>4800688</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9662" sha1="bqdc8b1qpno647s95g9hboekr3laebh" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Уключае                   = 27 самонаў
|Мова                      = [[мангольская мова|мангольская]]
  |Шчыльнасць              = 1,13
  |Нацыянальны склад       = [[халха-манголы]]
  |Канфесійны склад        = [[будызм|будысты]]
}}
'''Туве''' (таксама '''Цэнтральны аймак'''; {{lang-mn|Төв аймаг}}) — аймак у [[Манголія|Манголіі]].

== Агульныя звесткі ==
Аймак быў утвораны ў [[1931]] годзе. Яго плошча складае 74 042 км². Колькасць насельніцтва — 83 838 чалавек ([[2008]] год). Шчыльнасць насельніцтва — 1,13 чал./км². У адміністрацыйным дачыненні аймак дзеліцца на 27 самонаў. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца горад Зуунмад. Пасярод Цэнтральнага аймакаў знаходзяцца 3 анклава — сталіца Манголіі [[Улан-Батар]] і падначаленыя ёй тэрыторыі.

== Геаграфія ==
Цэнтральны аймак размешчаны адпаведна ў цэнтральнай Манголіі. На поўначы ад яго ляжыць [[Селенгінскі аймак]], на ўсходзе — [[Хэнтэйскі аймак|Хэнтэйскі]], на поўдні — [[Сярэднегабійскі аймак|Сярэднегабійскі]], на паўднёвым захадзе — [[Увэр-Хангайскі аймак|Увэр-Хангайскі]], на захадзе — [[Булганскі аймак|Булганскі]]. На паўночным усходзе ляжыць заходняя частка Хэнтэйскіх гор, адгор’і якіх ахопліваюць Улан-Батар. На захадзе і поўдні аймака распасціраюцца пагорыстыя стэпы. Найбуйнейшая рака аймака — Туул.

== Клімат ==
Клімат рэзка кантынентальны, сярэдняя тэмпература студзеня −25 град цэльсія, сярэдняя тэмпература ліпеня +20 град. У сярэднім за год выпадае 300 мм ападкаў.

== Флора і фаўна ==
У аймаку растуць хвоі, вярбы, абляпіхі, розныя ягады і грыбы. Водзяцца ваўкі, лісы, зайцы, мядзведзі, манулы, алені, вавёркі, ласі, кабаны і тарбаганы.

== Карысныя выкапні ==
Аймак багаты каменным вуглём, малібдэнам, алюмініям.

* Вугальная шахта «Налайха» — у [[1995]] годзе здабыча спынена.
* Вугальны разрэз «Баганур», здабыча вядзецца адкрытым спосабам, запасы вугалю складаюць 300 млн тон.
* Пасля [[1980]] года адбылося пашырэнне Шарынгальскага разрэзу з 1100000 тон да 2500000 і будаўніцтва Баганурскага вугальнага разрэзу магутнасцю 6 млн тон у год.
* Вугальны басейн «Тугруг нуур» (самон Баян) на адлегласці 130 км ад Улан-Батара, запасы прыблізна складаюць 3 млрд тон.
* Радовішча золата «Нара Талга» у 120 км ад Улан-Батара, запасы прыблізна складаюць 22 тоны.
* Радовішча волава і вальфраму «Баян дава» з’яўляецца невялікім, запасы ацэньваюцца ў 500 тон.
* Радовішча вальфрамавай руды «Цагаан дава», пацверджаныя запасы складаюць 3 121 тон.
* Радовішча бурага вугалю «Цайдам нуур». Запасы ацэньваюцца ў 6 млрд тон.

== Нацыянальныя паркі ==
У Хэнтэйскіх гарах знаходзіцца нацыянальны парк Гархі-Тэрэлж, заснаваны ў [[1993]] годзе. Цікавы ўнікальнымі горнымі фармацыямі, разнастайным раслінным і жывёльным светам. У размешчаным на адлегласці 120 кіламетраў на паўднёвы захад ад Улан-Батара нацыянальным парку Хустайн-Нуруу з 1993 года праводзіцца паспяховая работа па аднаўленні папуляцыі каней Пржавальскага. На поўдзень ад сталіцы знаходзіцца створаны яшчэ ў сацыялістычнай Манголіі нацыянальны парк Богд-Хан-Уул. Тут размешчаны заснаваны ў [[1733]] годзе будыйскі манастыр Манджушры-хійд і свяшчэнная гара Богд-Хан-Ул.

== Славутасці ==
* Гаджурт — дачны пасёлак, размешчаны на адлегласці 23 км ад цэнтра Улан-Батора.
* Дзіцячы міжнародны лагер «Найрамдал» (Дружба) на адлегласці ад 30 км ад Улан-Батора. Штогод тут адпачывае да 24 000 дзяцей з многіх краін.
* Комплекс «Статуя Чынгісхана» на адлегласці 53 км ад Улан-Батора (40 метраў).
* Манастыр Манзушыр на паўднёвым схіле святой гары Богда-Хан-Ул за 5 км ад цэнтра аймака Зуунмад. Манастыр быў разбураны ў 1932 годзе. Адноўлена адзін храм, у якім размешчаны музей.

== Адміністрацыйны падзел ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ Самоны Цэнтральнага аймака&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080528115549/http://202.131.5.91/webs/aimags/14/my%20webs/Hunam.pdf Töv aimag statistic office]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Töv Aimag Population Annual Report 2007 [http://202.131.5.91/webs/aimags/14/my%20webs/hun%20am2007.pdf]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=2 | №
! rowspan=2 | Самон
! rowspan=2 | Арыгінальная&lt;br /&gt;назва
! rowspan=2 | Насельніцтва,&lt;br /&gt;чал. 1998
! rowspan=2 | Насельніцтва,&lt;br /&gt;чал. 2005
! colspan=2 | Насельніцтва,&lt;br /&gt;чал. 2007
|-
! Усяго||Адм. цэнтр&lt;br /&gt;самона
|-
| 1 || Алтанбулаг|| Алтанбулаг ||3 622||3 104||3 079||1 427
|-
| 2 || Аргалант || Аргалант ||2 505||1 892||1 955||916
|-
| 3 || Архуст || Архуст ||2 086||1 671||1 371||516
|-
| 4 || Батсумбэр || Батсүмбэр ||6 786||6 358||6 525||2 325
|-
| 5 || Баян || Баян ||2 575||2 062||2 093||1 166
|-
| 6 || Баян-Унжуул || Баян-Өнжүүл ||2 817||2 538||2 560||579
|-
| 7 || Баянчандмань || Баянчандмань ||3 641||3 268||3 322||1 311
|-
| 8 || Баяндэлгэр || Баяндэлгэр ||2 203||1 226||1 165||580
|-
| 9 || Баянжаргалан || Баянжаргалан ||1 788||1 583||1 623||609
|-
| 10 || Баянхангай || Баянхангай ||1 693||1 498||1 401||746
|-
| 11 || Баянцагаан || Баянцагаан ||2 737||2 369||2 173||988
|-
| 12 || Баянцогт || Баянцогт ||3 406||1 890||2 020||958
|-
| 13 || Барнуур || Борнуур ||4 454||4 372||4 693||3 233
|-
| 14 || Бурэн || Бүрэн ||3 624||3 303||3 209||614
|-
| 15 || Дэлгэрхаан || Дэлгэрхаан ||2 499||2 033||2 016||635
|-
| 16 || Эрдэнэ || Эрдэнэ ||3 485||3 424||3 607||1 398
|-
| 17 || Эрдэнэсант || Эрдэнэсант ||5 855||5 011||5 010||1 893
|-
| 18 || Жаргалант || Жаргалант ||5 975||5 798||5 781||2 156
|-
| 19 || Лунэ || Лүн ||3 151||2 595||2 515||1 302
|-
| 20 || Менгенмарт || Мөнгөнморьт ||2 197||1 923||1 902||908
|-
| 21 || Ундэршырээт || Өндөрширээт ||2 525||1 927||2 006||582
|-
| 22 || Сэргэлэн || Сэргэлэн ||2 422||1 855||1 884||199
|-
| 23 || Сумбэр || Сүмбэр ||2 210||1 637||1 646||690
|-
| 24 || Цээл || Цээл ||3 988||2 513||2 352||1 568
|-
| 25 || Угтаалцайдам || Угтаал ||4 139||2 397||2 274||1 413
|-
| 26 || Заамар || Заамар ||5 645||5 721||5 816||1 494
|-
| 27 || Зуунмад || Зуунмод ||16 037||14 600||14 830||14 568
|-
|}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://tov.gov.mn/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.1212.mn/tables.aspx?TBL_ID=DT_NSO_0300_034V1 Мангольскае Нацыянальнае бюро статыстыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181103032644/http://www.1212.mn/tables.aspx?TBL_ID=DT_NSO_0300_034V1 |date=3 лістапада 2018 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Аймакі Манголіі]]</text>
      <sha1>bqdc8b1qpno647s95g9hboekr3laebh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>579422</id>
    <revision>
      <id>5172220</id>
      <parentid>5017507</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5172220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7403" sha1="3n0pi1s7ioxbals4mlkg92ha22r2spa" xml:space="preserve">{{Картка інстытута
 |назва             = Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі
 |скарачэнне        = АІПІ НАН Беларусі
 |эмблема           =Лагатып Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі НАН Беларусі.svg 
 |выява             = 
 |подпіс            = 
 |арыгінал          = 
 |міжназва          = 
 |ранейшая назва    = Інстытут тэхнічнай кібернетыкі
 |заснаваны         = 1965
 |зачынены          = 
 |дырэктар          = [[Дзмітрый Аляксандравіч Сахарук]]
 |колькасць супрацоўнікаў = 
 |аспірантура       = 
 |дактарантура      = 
 |размяшчэнне       = {{BLR}}, [[Мінск]]
 |адрас             = [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], 6, 220012
 |сайт              = http://uiip.bas-net.by
 |узнагароды        = 
 |Commons           = 
}}

'''Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі''' — дзяржаўная навуковая ўстанова ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Размешчаны ў [[Мінск]]у па [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], 6.

Перад будынкам устаноўлены [[помнік Якаву Барысавічу Зяльдовічу]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (19).jpg|міні|злева|Дэкаратыўны элемент на ўваходзе]]
[[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (21).jpg|міні|злева|Помнік Я. Зяльдовічу]]
[[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (18).jpg|міні|злева|Мемарыяльная дошка [[В. Танаеў|В. Танаеву]]]]
У [[1965]] годзе на базе лабараторый кібернетычнага профілю [[Інстытут матэматыкі і вылічальнай тэхнікі АН БССР|Інстытута матэматыкі і вылічальнай тэхнікі АН БССР]] быў утвораны '''Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР'''. Інстытут быў вызначаны міжгаліновай галаўной арганізацыяй па ўжыванні матэматычных метадаў і вылічальнай тэхнікі для аўтаматызацыі працэсаў тэхнічнай падрыхтоўкі вытворчасці ў машынабудаванні.

У [[1989]] годзе да інстытута было далучана Спецыяльнае канструктарска-тэхналагічнае бюро з доследнай вытворчасцю, якое было створано ў [[1975]] годзе. А ўжо у 1995 годзе да інстытута быў далучаны Вылічальны цэнтр [[АН Беларусі]].

У [[1996]] годзе на базе лабараторый і аддзелаў Інстытута тэхнічнай кібернетыкі НАН Беларусі было ўтворана навукова-даследчае аб’яднанне «Кібернетыка» у складзе Інстытута тэхнічнай кібернетыкі АН Беларусі, навукова-інжынернага прадпрыемства «Інфармацыйныя тэхналогіі», навукова-інжынернага прадпрыемства «Геаінфармацыйныя сістэмы», інжынернага прадпрыемства «Навуковае прыборабудаванне» і навукова-інжынернага прадпрыемства «Сістэмы аўтаматызацыі».

У [[2002]] годзе дзяржаўная навуковая ўстанова «Інстытут тэхнічнай кібернетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі», навукова-даследчае аб’яднанне «Кібернетыка» і навукова-інжынернае прадпрыемства «Сістэмы аўтаматызацыі» рэарганізуюцца шляхам зліцця ў дзяржаўную навуковая ўстанову «Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі» (АІПІ НАН Беларусі).

У [[2007]] годзе Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі быў рэарганізаваны ў форме далучэння да яго навуковай установы «Нацыянальны цэнтр інфармацыйных рэсурсаў і тэхналогій» Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=http://uiip.bas-net.by/about/history.php |title=Гісторыя АІПІ НАНБ |access-date=25 лістапада 2018 |archive-date=25 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825210121/http://uiip.bas-net.by/about/history.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дырэктары інстытута ==
* 1965—1970 — [[Георгій Канстанцінавіч Гаранскі]]
* 1970—1987 — [[Алег Ігнатавіч Семянкоў]]
* 1987—2002 — [[Вячаслаў Сяргеевіч Танаеў]]
* 2002—2008 — [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* са студзеня 2009 па сакавік 2022 — [[Аляксандр Васільевіч Тузікаў]]
* з 11 сакавіка 2022&lt;ref&gt;[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/15.03.22.pdf ПРЕЗИДИУМ НАН БЕЛАРУСИ 11 марта рассмотрел ряд кадровых вопросов… — Навука. — 2022. — 15 сакавіка. — С. 2]&lt;/ref&gt; па 29 студзеня 2026&lt;ref&gt;[https://uiip.by/rus/about/history/personalities/?letter=%D0%9A Персоналии ОИПИ — К]&lt;/ref&gt; — [[Сяргей Уладзіміравіч Круглікаў]]
* з ліпеня 2026 — [[Дзмітрый Аляксандравіч Сахарук]]&lt;ref&gt;[https://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/28.07.26.pdf Дмитрий Сахарук: «Искусственный интеллект должен решать практические задачи» // Навука. — 2026. — 28 ліпеня. — С. 3]&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Інстытуты НАНБ}}
{{DEFAULTSORT:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі| ]]
[[Катэгорыя:1965 год у Мінску]]</text>
      <sha1>3n0pi1s7ioxbals4mlkg92ha22r2spa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172223</id>
      <parentid>5172220</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5172223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13214" sha1="dnz52ft1jckiuajn2w3b28h1trwx168" xml:space="preserve">{{Картка інстытута
 |назва             = Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі
 |скарачэнне        = АІПІ НАН Беларусі
 |эмблема           =Лагатып Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі НАН Беларусі.svg 
 |выява             = 
 |подпіс            = 
 |арыгінал          = 
 |міжназва          = 
 |ранейшая назва    = Інстытут тэхнічнай кібернетыкі
 |заснаваны         = 1965
 |зачынены          = 
 |дырэктар          = [[Дзмітрый Аляксандравіч Сахарук]]
 |колькасць супрацоўнікаў = 
 |аспірантура       = 
 |дактарантура      = 
 |размяшчэнне       = {{BLR}}, [[Мінск]]
 |адрас             = [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], 6, 220012
 |сайт              = https://uiip.by/
 |узнагароды        = {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1984}}
 |Commons           = 
}}

'''Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі''' — дзяржаўная навуковая ўстанова ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Размешчаны ў [[Мінск]]у па [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], 6.

Перад будынкам устаноўлены [[помнік Якаву Барысавічу Зяльдовічу]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (19).jpg|міні|злева|Дэкаратыўны элемент на ўваходзе]]
[[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (21).jpg|міні|злева|Помнік Я. Зяльдовічу]]
[[Файл:Мінск. Па Сурганава ў маі 2019 (18).jpg|міні|злева|Мемарыяльная дошка [[В. Танаеў|В. Танаеву]]]]
У [[1965]] годзе на базе лабараторый кібернетычнага профілю [[Інстытут матэматыкі і вылічальнай тэхнікі АН БССР|Інстытута матэматыкі і вылічальнай тэхнікі АН БССР]] быў утвораны '''Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР'''. Інстытут быў вызначаны міжгаліновай галаўной арганізацыяй па ўжыванні матэматычных метадаў і вылічальнай тэхнікі для аўтаматызацыі працэсаў тэхнічнай падрыхтоўкі вытворчасці ў машынабудаванні.

У [[1989]] годзе да інстытута было далучана Спецыяльнае канструктарска-тэхналагічнае бюро з доследнай вытворчасцю, якое было створано ў [[1975]] годзе. А ўжо у 1995 годзе да інстытута быў далучаны Вылічальны цэнтр [[АН Беларусі]].

У [[1996]] годзе на базе лабараторый і аддзелаў Інстытута тэхнічнай кібернетыкі НАН Беларусі было ўтворана навукова-даследчае аб’яднанне «Кібернетыка» у складзе Інстытута тэхнічнай кібернетыкі АН Беларусі, навукова-інжынернага прадпрыемства «Інфармацыйныя тэхналогіі», навукова-інжынернага прадпрыемства «Геаінфармацыйныя сістэмы», інжынернага прадпрыемства «Навуковае прыборабудаванне» і навукова-інжынернага прадпрыемства «Сістэмы аўтаматызацыі».

У [[2002]] годзе дзяржаўная навуковая ўстанова «Інстытут тэхнічнай кібернетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі», навукова-даследчае аб’яднанне «Кібернетыка» і навукова-інжынернае прадпрыемства «Сістэмы аўтаматызацыі» рэарганізуюцца шляхам зліцця ў дзяржаўную навуковая ўстанову «Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі» (АІПІ НАН Беларусі).

У [[2007]] годзе Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі быў рэарганізаваны ў форме далучэння да яго навуковай установы «Нацыянальны цэнтр інфармацыйных рэсурсаў і тэхналогій» Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=http://uiip.bas-net.by/about/history.php |title=Гісторыя АІПІ НАНБ |access-date=25 лістапада 2018 |archive-date=25 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825210121/http://uiip.bas-net.by/about/history.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Асноўныя кірункі навуковых даследаванняў ==
* аўтаматызацыя праектавання тэхнічных сістэм;
* мадэляванне інтэлектуальных працэсаў і распрацоўка новых інфармацыйных тэхналогій;
* распазнаванне і апрацоўка сігналаў, відарысаў, мовы;
* матэматычная кібернетыка

== Распрацоўкі ==
* тэорыя і сістэмы аўтаматычнага праектавання для машына- і прыладабудавання, мікраэлектронікі;
* спосабы і сродкі ўводу, выпаду, захоўвання і адлюстравання графічнай інфармацыі;
* геаінфармацыйныя сістэмы і тэхналогіі;
* аўтаматызаваныя сістэмы лічбавай картаграфіі, апрацоўкі сігналаў, відарысаў, у т.л. касмічных здымкаў і даных дыстанцыйнага зандзіравання Зямлі;
* новыя інфармацыйныя і сеткавыя тэхналогіі, аналізатары і сінтэзатары мовы, паралельныя структуры і нейракамп’ютары;
* метады аптымізацыі, дэкампазіцыі экстрэмальных задач, тэорыі раскладаў, аналізу, сінтэзу і дыягностыкі дыскрэтных прылад, кіравання паралельнымі працэсамі, рашэння лагічных ураўненняў, штучнага інтэлекту і распазнавання вобразаў, аналізу і мадэлявання самаарганізавальных сістэм, экасістэм;
* сродкі аховы інфармацыі

== Структура ==
* Навукова-даследчае аддзяленне «Мадэляванне інтэлектуальных працэсаў і распазнання вобразаў» — НІА-1
** Лабараторыя матэматычнай кібернетыкі
** Лабараторыя робататэхнічных сістэм
** Лабараторыя лагічнага праектавання
** Лабараторыя апрацоўкі і распазнавання малюнкаў
** Лабараторыя камп’ютарнай графікі
** Лабараторыя высокапрадукцыйных сістэм
** Аддзел інтэлектуальных інфармацыйных сістэм
** Лабараторыя распазнання і сінтэзу маўлення
** Навукова-даследчы аддзел «Рэспубліканскі суперкамп’ютарны цэнтр калектыўнага карыстання»
** Лабараторыя аналізу біямедыцынскіх выяў
** Аддзел міжнароднага супрацоўніцтва і выставачнай дзейнасці
* Навукова-даследчае аддзяленне «Інфармацыйныя тэхналогіі і сістэмы» — НІА-2
** Лабараторыя сінтэзу тэхнічных сістэм
** Аддзел тэхналогій лічбавай трансфармацыі
** Лабараторыя картаграфічных сістэм і тэхналогій
** Лабараторыя аэракасмічнага маніторынгу
** Аддзел сумесных праграм касмічных і інфармацыйных тэхналогій
** Лабараторыя мадэлявання самаарганізавальных сістэм
** Лабараторыя ідэнтыфікацыі сістэм
** Лабараторыя інфармацыйнага забеспячэння навуковых даследаванняў
** Аддзел арганізацыйнай падтрымкі навуковых даследаванняў і распрацовак
* Падраздзяленні забеспячэння дзейнасці «офіса лібчавізацыі» НАН Беларусі
** Сектар суправаджэння інфармацыйных сістэм
** Лабараторыя біяінфарматыкі
** Лабараторыя інфармацыйна-аналітычных сістэм
** Лабараторыя праблем абароны інфармацыі
** Аддзел інтэлектуальных сэрвісаў
** Цэнтр кібербяспекі
** Цэнтр суправаджэння лічбавага развіцця
*** Аддзел навукова-метадычнага забеспячэння лічбавага развіцця
*** Аддзел інфармацыйнай бяспекі
* Падраздзяленні забеспячэння дзейнасці
** Аддзел галоўнага энергетыка
** Аддзел развіцця тэлекамунікацыйных інфраструктур
** Аддзел тэлекамунікацый акадэмсеткі
** Рэдакцыйна-выдавецкі аддзел
** Эксплуатацыйна-тэхнічны аддзел
** Сектар па рамонце і абслугоўванні будынкаў

== Дырэктары інстытута ==
* 1965—1970 — [[Георгій Канстанцінавіч Гаранскі]]
* 1970—1987 — [[Алег Ігнатавіч Семянкоў]]
* 1987—2002 — [[Вячаслаў Сяргеевіч Танаеў]]
* 2002—2008 — [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* са студзеня 2009 па сакавік 2022 — [[Аляксандр Васільевіч Тузікаў]]
* з 11 сакавіка 2022&lt;ref&gt;[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/15.03.22.pdf ПРЕЗИДИУМ НАН БЕЛАРУСИ 11 марта рассмотрел ряд кадровых вопросов… — Навука. — 2022. — 15 сакавіка. — С. 2]&lt;/ref&gt; па 29 студзеня 2026&lt;ref&gt;[https://uiip.by/rus/about/history/personalities/?letter=%D0%9A Персоналии ОИПИ — К]&lt;/ref&gt; — [[Сяргей Уладзіміравіч Круглікаў]]
* з ліпеня 2026 — [[Дзмітрый Аляксандравіч Сахарук]]&lt;ref&gt;[https://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/28.07.26.pdf Дмитрий Сахарук: «Искусственный интеллект должен решать практические задачи» // Навука. — 2026. — 28 ліпеня. — С. 3]&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|7|Інстытут тэхнічнай кібернетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|В.С. Танаеў, М.П. Савік|272-273}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Інстытуты НАНБ}}
{{DEFAULTSORT:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі| ]]
[[Катэгорыя:1965 год у Мінску]]</text>
      <sha1>dnz52ft1jckiuajn2w3b28h1trwx168</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цімурыдскае мастацтва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>579905</id>
    <revision>
      <id>5172323</id>
      <parentid>4763349</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9582" sha1="nflpyw56s9icvb4gwsolvo4syvrqc7z" xml:space="preserve">'''Цімурыдскае мастацтва''' — гэта мастацкі стыль, які ўтварыўся ў час праўлення [[Імперыя Цімурыдаў|дынастыі Цімурыдаў]] (1370—1507). Цімурыдскае мастацтва адметнае тым, што яно выкарыстоўвала і [[мастацтва Ірана|персідскі]], і [[мастацтва Кітая|кітайскі]] стылі; мастацтва іншых цывілізацый [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] таксама паўплывала на яго&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/timu/hd_timu.htm|title=The Art of the Timurid Period (ca. 1370–1507) {{!}} Essay {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art|author=Suzan Yalman, Linda Komaroff|work=[[Метраполітэн-музей]]|accessdate=2017-11-16|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Пасля заняпаду імперыі Цімурыдаў мастацтва гэтай цывілізацыі працягвала аказваць уплыў на іншыя культуры [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй]] і Цэнтральнай Азіі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==
Цімурыдская імперыя была заснаваная [[Тамерлан|Цімурам Кульгавым]] у 1370 годзе пасля заваявання дзяржаў-нашчадкаў [[Дзяржава Хулагуідаў|дзяржавы Хулагуідаў]]. Пасля заваявання горада Цімурыды звычайна пакідалі ў жывых мясцовых рамеснікаў і дэпартавалі іх у [[Самарканд]], сталіцу дзяржавы Цімурыдаў. Пасля заваявання Цімурыдамі Персіі у пачатку XV стагоддзя многія персідскія мастацкія рысы перапляліся з мангольскім мастацтвам. Пераход Кульгавага Цімура да [[іслам]]у пад канец яго жыцця зрабіў Самарканд адным з цэнтраў [[Ісламскае мастацтва|ісламскага мастацтва]]. У сярэдзіне XV стагоддзя сталіцу імперыі перанеслі ў [[Герат (горад)|Герат]], што стала важнай падзеяй для цімурыдскага мастацтва. Як і ў выпадку з Самаркандам, персідскія рамеснікі і інтэлектуалы хутка зрабілі Герат цэнтрам мастацтва і культуры. Хутка многія з Цімурыдаў прынялі [[культура Ірана|персідскую культуру]] ў якасці сваёй&lt;ref&gt;B.F. Manz; W.M. Thackston; D.J. Roxburgh; L. Golombek; L. Komaroff; R.E. Darley-Doran (2007). «Timurids». Encyclopedia of Islam, online edition. &lt;blockquote&gt;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ілюстрацыі ===
Цімурыдскае мастацтва ўвабрала і палепшыла традыцыйную персідскую канцэпцыю «Мастацтваў Кнігі». Рукапісы новых цімурыдскіх мастацкіх твораў рабіліся на ілюстраванай [[папера|паперы]] (а не на [[пергамент|пергаменце]]) і ствараліся мастакамі імперыі. Гэтыя ілюстрацыі былі адметныя сваімі багатымі колерамі і вытанчаным дызайнам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.artarena.force9.co.uk/timurid.htm|title=Iransaga – Persian Art, The Timurids|work=Art Arena|accessdate=2017-11-16|date=1999|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190829125519/http://www.artarena.force9.co.uk/timurid.htm|archivedate=29 жніўня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Дзякуючы якасці мініяцюр у гэтых рукапісах, «гератская школа [ілюстрацыі рукапісаў] часта лічыцца апагеем персідскага жывапісу», як заўважыла С’юзэн Елман з [[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музея]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Жывапіс не абмяжоўваўся рукапісамі, бо многія цімурыдскія мастакі таксама стваралі мудрагелістыя [[Манументальны жывапіс|муралы]]. Многія з гэтых муралаў паказвалі пейзажы, вытворныя і ад персідскай, і ад кітайскай мастацкай традыцыі&lt;ref&gt;«Timurids» ''The Columbia Encyclopedia'' (Sixth ed.). New York City: Columbia University. Retrieved 2006-11-08.&lt;/ref&gt;. Хаця тэмы гэтых твораў былі запазычаныя з іншых культур, цімурыдскія муралы у рэшце рэшт атрымалі свой унікальны стыль&lt;ref&gt;Lentz, W. Thomas. ''[https://web.archive.org/web/20171116134014/https://archnet.org/system/publications/contents/4320/original/DPC0599.pdf?1384784647 Dynastic Imagery in Early Timurid Wall Paintings]''. Los Angeles Museum of Art.&lt;/ref&gt;. Мангольскія мастацкія традыцыі не былі поўнасцю выцесненыя: моцна стылізаваныя выявы чалавечых фігур у цімурыдскім мастацтве XV стагоддзя паходзяць ад гэтай традыцыі&lt;ref&gt;Blair, Sheila, and Bloom, Jonathan M., ''The Art and Architecture of Islam, 1250—1800'', Chapter 5, 1995, Yale University Press. Pelican History of Art, {{ISBN|0300064659}}.&lt;/ref&gt;.

=== Металічныя вырабы, кераміка, мастацкая разьба ===
У Цімурыдскай імперыі выраблялі якасныя металічныя вырабы. У якасці матэрыяла часта бралі [[сталь]], [[жалеза]], [[латунь]] ці [[бронза|бронзу]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/metalwork|title=Metalwork|author=Linda Komaroff|work=[[Encyclopædia Iranica]]|lang=en|date=2000-01-01|accessdate=2017-11-16}}&lt;/ref&gt;. Часта сцвярджаецца, што цімурыдская сталь, інкруставаная [[срэбра]]м, мае асабліва высокую якасць&lt;ref&gt;The Caspian Sea Journal ISSN: 1578-7899 Volume 10, Issue 1, Supplement 3 (2016) 127—132 [https://web.archive.org/web/20171116133547/http://csjonline.org/CSJ/2016/Supp3/127-132.pdf The Compilation of One Object of Timurid Metalwork (12th Century) in the National Museum of Iran with Two Objects in National Museum of Yerevan-Armenia].&lt;/ref&gt;. Пасля краху імперыі цімурыдскія металічныя вырабы сталі часткай некаторых іранскіх і месапатамскіх культур&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

[[Кераміка]] ў кітайскім стылі выраблялася цімурыдскімі рамеснікамі. Разьба па [[жад]]зе таксама прысутнічала ў цімурыдскім мастацтве&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Спадчына ===
Пасля заняпаду імперыі Цімурыдаў пад канец XV стагоддзя [[Асманская імперыя|асманы]], [[Сефевіды]] і [[Імперыя Вялікіх Маголаў|маголы]] далучылі да ўласных традыцый цімурыдскія&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.davidmus.dk/en/collections/islamic/dynasties/timurids-and-turkmen|title=The Timurids and the Turkmen|work={{нп5|Калекцыя Давіда||en|The David Collection}}|lang=en|accessdate=2017-11-16|archive-date=1 кастрычніка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091001113549/https://www.davidmus.dk/en/collections/islamic/dynasties/timurids-and-turkmen|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:Sword Guard in the Form of Confronted Dragons.jpg|Выразаны з жаду эфес. Эпоха Цімурыдаў. [[Метраполітэн-музей]], [[Нью-Ёрк]]
File:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Ахвяраванне Ібрахіма. [[Шыраз]], 1410. [[Музей Галуста Гюльбенкяна]], [[Лісабон]]
File:TimuridTankard.jpg|Кружка эпохі Цімурыдаў. [[Герат (горад)|Герат]], XV стагоддзе. [[Музей турэцкага і ісламскага мастацтва]], [[Стамбул]]

&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Культура Цімурыдаў|м]]
[[Катэгорыя:Мастацтва гістарычных дзяржаў]]</text>
      <sha1>nflpyw56s9icvb4gwsolvo4syvrqc7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чан’э-4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583145</id>
    <revision>
      <id>5172362</id>
      <parentid>5035129</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32348" sha1="qxmg40oyrp80p8n2u4b1i08q46s0v5b" xml:space="preserve">{{Касмічны апарат
|Імя                = Чан’э-4
|Удакладненне імя   = {{lang-zh2|嫦娥四号}}
|Выява              = [[Файл:Chang'e 4.png|300px]]
|Подпіс             = 
|Арганізацыя        = [[Кітайскае нацыянальнае касмічнае ўпраўленне|CNSA]]
|Вытворца           = 
|Задачы             = вывучэнне [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], [[Планетаход]]
|Пралёт             = 
|Спадарожнік        = Месяца
|Запуск             = 07 снежня 2018, 17:00 UTC
|Выхад_на_арбіту    = 12 снежня 2018, 07:39 UTC 
|Сход_з_арбіты      = 03 студзеня 2019, 01:26 UTC
|Ракета-носьбіт     = [[Чанчжэн-3B]]
|Працягласць палёту = 
|NSSDC_ID           = 
|NORAD_ID           = 
|Сайт               = 
|Маса               = {{nobr|Узлётная маса: 3800 кг}} &lt;br&gt;{{nobr|Пасадачны модуль: 1200 кг}} &lt;br&gt;{{nobr|Лунаход: 120 кг}}
|Магутнасць         = 
|Тып_арбіты         = 
|Вялікая_паўвось    = 
|Эксцэнтрысітэт     = 
|Лад                = 
|Перыяд_абароты     = 
|Апацэнтр           = 
|Перыцэнтр          = 
|Арбіт              = 
|Стартавая пляцоўка = {{Сцягафікацыя|Кітай}} [[Січан (касмадром)|Січан]]
|CommonsCat         = Chang'e_4
}}
'''«Чан’э-4»''' ({{Кітайская|嫦娥四號|嫦娥四号|Cháng'é sìhào|Чан’э сы-хао}}) — [[кітай]]ская [[аўтаматычная міжпланетная станцыя]] для вывучэння Месяца і касмічнай прасторы; першы апарат, які здзейсніў мяккую пасадку ([[3 студзеня]] [[2019]]) на адваротным баку Месяца. «Чан’э-4» складаецца са стацыянарнай месяцовай станцыі, якая нясе на борце [[Планетаход|месяцаход]] «[[Юйту]]-2».

«Чан’э-4» з’яўляецца часткай [[Месяцавая праграма Кітая|Месяцавай праграмы Кітая]], працягам і дублёрам місіі «[[Чан’э-3]]» (у ходзе якой у канцы 2013 года на Месяц быў паспяхова дастаўлены месяцаход «[[Юйту]]»).

== Мэты місіі ==
Запланаваны:
пасадка ў кратары [[Карман (месяцавы кратар))|фон Ка́рман]], які ўваходзіць у сваю чаргу ў [[Басейн Паўднёвы полюс — Эйткен]];
узяцце і даследаванні ўзораў грунту&lt;ref&gt;[https://www.airspacemag.com/daily-planet/chinas-journey-lunar-far-side-missed-opportunity-180963703/ China’s Journey to the Lunar Far Side: A Missed Opportunity?] Paul D. Spudis, Air &amp; Space Smithsonian. 14 чэрвеня 2017.&lt;/ref&gt;; спецыялісты спадзяюцца знайсці ў гэтым рэгіёне матэрыялы, выбітыя з верхніх слаёў месяцовай мантыі, што дапаможа праліць святло на яе геалагічную гісторыю&lt;ref&gt;[https://universemagazine.com/8394/ «Чанъэ-4» вышел на орбиту вокруг Луны] // «ВСЕЛЕННАЯ, ПРОСТРАНСТВО, ВРЕМЯ», 2018-12-13&lt;/ref&gt;.
Паўднёвы полюс — Эйткен з’яўляецца найбуйнейшым і найбольш старажытным вядомым імпактным басейнам [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]], яго паверхня ў сярэднім на {{Nobr|13 км}} ніжэйшая за навакольныя ўзвышшы{{sfn|Ye|2017}}. Выбар кратэра, названага ў гонар [[Тэадор фон Карман|Тэадора фон Кармана]], быў звязаны яшчэ і з тым, што гэты вучоны быў навуковым кіраўніком [[Цянь Сюэсэнь|Цяня Сюэсэня]] (1911—2009), заснавальніка кітайскай касманаўтыкі.

Акрамя навуковых задач, місія дазволіць Кітаю пратэставаць магчымасці ў рэалізацыі сістэм [[Далёкая касмічная сувязь|далёкай касмічнай сувязі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2018/12/12/china/|title=«Красный спутник»|publisher=Lenta.ru|date=2018-12-12|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Канструкцыя ==

=== Месяцаход ===
1200-кілаграмовы пасадачны апарат нясе 140-кілаграмовы месяцаход «Юйту-2» («Нефрытавы заяц-2»), даўжынёй 1,5 метра, шырынёй 1 метр&lt;ref&gt;{{cite web|author=Steven Jiang|url=https://www.cnn.com/2018/08/16/asia/china-lunar-rover-intl/|title=This is the rover China will send to the 'dark side' of the moon|publisher=[[CNN|CNN News]]|date=16 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180831002541/https://www.cnn.com/2018/08/16/asia/china-lunar-rover-intl/|archivedate=31 жніўня 2018|lang=en}}&lt;/ref&gt;, вышынёй каля 1,1 метра. Месяцаход абсталяваны 2 складнымі панэлямі сонечных батарэй і 6 коламі, антэнай сувязі, чатырма панарамнымі камерамі, якія могуць працаваць адначасова&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.cctv.com/2018/08/15/ARTIV6sbS9WOAw8FJkqtHfYV180815.shtml|title=嫦娥四号月球车外形首次公开 请你来命名！_新闻频道_央视网(cctv.com)|publisher=news.cctv.com|accessdate=2019-01-03}}&lt;/ref&gt;.
На месяцаходзе ўсталяваны таксама [[геарадар]], які дазваляе зандаваць пласт рэгаліту, спектрометр малюнкаў, які працуе ў бачным і блізкім інфрачырвоным дыяпазонах, аналізатар энергічных нейтральных атамаў і шэраг іншых прыбораў&lt;ref&gt;{{артыкул
|аўтар={{nobr|Jia Yingzhuo}}, {{nobr|Zou Yongliao}}, {{nobr|Ping Jinsong}}, {{nobr|Xue Changbin}}, {{nobr|Yan Jun}}, {{nobr|Ning Yuanming}}
|загаловак=The scientific objectives and payloads of Chang’E−4 mission
|спасылка=http://dx.doi.org/10.1016/j.pss.2018.02.011
|мова=en
|выданне=Planetary and Space Science
|год=2018
|месяц=11
|том=162
|старонкі=207—215
|doi=10.1016/j.pss.2018.02.011
|issn=0032-0633
}}&lt;/ref&gt;.

=== Крыніца сілкавання ===
Энергазабеспячэнне абсталявання місіі ажыццяўляецца цеплавымі блокамі — радыяцыйнымі крыніцамі цяпла і [[Радыёізатопны тэрмаэлектрычны генератар|радыёізатопнымі крыніцамі электраэнергіі]], якія выкарыстоўваюць энергію альфа-распаду ізатопа [[плутоній-238|плутонію-238]]{{sfn|Ye|2017}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20181212/1547869187.html|title=«Росатом» поставил ядерные источники энергии для китайской лунной миссии|publisher=[[РИА Новости]]|date=2018-12-12|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Карпусы цеплавых блокаў выраблены з кампазіцыйных матэрыялаў спецыялістамі АТ «НДІграфіт». Начынне гэтых блокаў распрацавана ў Расийскім федэральным ядзерным цэнтры — ВНДИЭФ. Дадзеныя крыніцы сілкававання з’яўляюцца адзіным абсталяваннем, прынятым кітайскім касмічным агенцтвам ад Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/nauka/5903496|title=Росатом разработал одну из систем китайской лунной миссии «Чанъэ-4»|publisher=ТАСС|accessdate=2018-12-14|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ход місіі ==

=== Падрыхтоўка ===
Запуск і мяккая пасадка на Месяц першапачаткова планаваліся ў 2015 годзе&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/news/china-s-moon-rover-awake-but-immobile-1.14906 China’s Moon rover awake but immobile]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Паколькі з [[Адваротны бок Месяца|адваротным бокам Месяца]] адсутнічае прамая бачнасць, для арганізацыі сувязі з апаратамі выкарыстоўваецца рэтрансляцыйны спадарожнік «[[Цюэцяа]]», які быў запушчаны з касмадрома [[Січан (касмадром)|Січан]] 20 мая 2018 года ў [[Пункты Лагранжа|пункт Лагранжа L2]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/science/20180518/1520858205.html|title=Китай запустит спутник на «тёмную сторону» Луны на этих выходных|publisher=РИА Новости|lang=ru}}&lt;/ref&gt; ракетай-носьбітам «[[Чанчжэн-4С]]».

Адначасова з «Цюэцяа» былі таксама запушчаныя два малых апарата [[Харбінскі політэхнічны ўніверсітэт|Харбінскага політэхнічнага ўніверсітэта]] «[[Лунцзян-1]]» і «[[Лунцзян-2]]»&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2407949.html Китай свяжет Луну и Землю «Мостом из сорок»: лунная программа Поднебесной]&lt;/ref&gt;.

=== Запуск, палёт і пасадка на Месяц ===
«Чан’э-4» быў паспяхова запушчаны з Зямлі 7 снежня [[2018]] года (у 21:00 па маскоўскім часе, 8 снежня прыкладна ў 02:00 па мясцовым часе) ракетай-носьбітам «[[Чанчжэн-3Б]]» з касмадрома [[Січан (касмадром)|Січан]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://nv.ua/ukr/techno/popscience/kitaj-zapustiv-zond-chane-4-dlja-pershoji-posadki-na-zvorotnomu-botsi-misjatsja-2512151.html|title=Китай запустив зонд для першої посадки на зворотному боці Місяця|date=7 снежня 2018|publisher=Новое Время|accessdate=7 снежня 2018|lang=uk}}&lt;/ref&gt;.

12 снежня 2018 года ў 11:39 мск апарат выйшаў на эліптычную [[Арбіта|арбіту]] вакол Месяца (вышыня перыцэнтра {{Nobr|100 км}}, вышыня апацэнтра {{Nobr|400 км}})&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20181212/1547865329.html|title=Китайский аппарат «Чанъэ-4» вышел на эллиптическую орбиту вокруг Луны|date=2018-12-12|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2018-12-14|archive-date=2018-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181213202104/https://ria.ru/20181212/1547865329.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

19 снежня 2018 года «Чан’э-4» усталяваў сувязь са спадарожнікам-рэтранслятарам «[[Цюэцяа]]» і звязаўся з Зямлёй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jones, Andrew|date=19 December 2018|url=https://gbtimes.com/change-4-lander-makes-contact-with-queqiao-relay-satellite-from-lunar-orbit|title=Chang’e-4 lander makes contact with Queqiao relay satellite from lunar orbit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190103110226/https://gbtimes.com/change-4-lander-makes-contact-with-queqiao-relay-satellite-from-lunar-orbit |archivedate=3 студзеня 2019 |publisher=GBTIMES}}&lt;/ref&gt;.

30 снежня 2018 года ў 08:55 па пекінскім часе (03:55 мск) «Чан’э-4» перайшоў з кругавой 100-км арбіты на эліптычную арбіту вакол Месяца (вышыня перыцэнтра {{Nobr|15 км}}, вышыня апацэнтра {{Nobr|100 км}})&lt;ref&gt;[https://mp.weixin.qq.com/s?__biz=MzU0OTkxNTQ4Mw==&amp;mid=2247484187&amp;idx=1&amp;sn=6601cf1ead821682b821e53d9785a444&amp;chksm=fba9dd2fccde5439ba10a95dfba1ad057eff516627d7dfd94b2deeafe4d0ba91bff8d1bd670a&amp;bizpsid=0&amp;scene=126&amp;subscene=0&amp;ascene=3&amp;devicetype=android-27&amp;version=2607033d&amp;nettype=ctnet&amp;abtest_cookie=AwABAAoACwAUAAMAI5ceAFeZHgCbmR4AAAA%3D&amp;lang=zh_CN&amp;pass_ticket=7obF0QsH%2FSpvBhSrfD0N%2B1fnrex401RqI1Kj2vkx8kN6WcE3ZWlRYm2h5UxgGzbT&amp;wx_header=1 中国探月工程]&lt;/ref&gt;.

3 студзеня 2019 года ў 05:26 мск выканана пасадка на адваротным баку Месяца&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jones, Andrew|date=5 снежня 2018|url=https://gbtimes.com/china-to-launch-change-4-lunar-far-side-landing-mission-on-december-7|title=China to launch Chang’e-4 lunar far side landing mission on December 7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415075917/https://gbtimes.com/china-to-launch-change-4-lunar-far-side-landing-mission-on-december-7 |archivedate=15 красавіка 2019 |publisher=GBTIMES}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20181207/1547641081.html В Китае запустили аппарат для исследования обратной стороны Луны]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Stephen Clark|url=https://spaceflightnow.com/2018/12/07/china-launches-historic-mission-to-land-on-far-side-of-the-moon/|title=China launches historic mission to land on far side of the moon|publisher=Spaceflight Now|date=7 лістапада 2018|lang=en}}&lt;/ref&gt; у пункце з каардынатамі {{Coord|45.47084|S|177.60563|E}}&lt;ref name=&quot;Rover deployed&quot;&gt;{{cite web|author=Dave Mosherand and Shayanne Gal|url=https://www.businessinsider.com/china-far-side-moon-landing-change4-site-map-2019-1|title=This map shows exactly where China landed its Chang’e-4 spacecraft on the far side of the moon|publisher=Business Insider|date=3 студзеня 2019|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Работа на паверхні Месяца ===
Пасля прылунення 3 студзеня 2019, у 06:40 мск апарат зрабіў першы ў свеце здымак паверхні адваротнага боку Месяца з блізкай адлегласці і перадаў яго на Зямлю праз спадарожнік-рэтранслятар «Цюэцяа»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kosmos/5973241|title=Китайский космический аппарат «Чанъэ-4» прислал первый снимок с обратной стороны Луны|publisher=ТАСС|accessdate=2019-01-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень у 17:22 мск [[планетаход]] «Юйту-2» з’ехаў па нахільнай рампе на паверхню Месяца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnsa.gov.cn/n6759533/c6805052/content.html|title=嫦娥四号着陆器与巡视器顺利分离　玉兔二号在月背留下人类探测器的第一道印迹-国家航天局|publisher=www.cnsa.gov.cn|accessdate=2019-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aboutspacejornal.net/2019/01/03/%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D1%83%D0%BD%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4-%D1%8E%D0%B9%D1%82%D1%83-2-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F-%D0%BE%D1%82/ |title=Китайский луноход «Юйту-2» отделился от посадочного аппарата «Chang’e-4» |access-date=7 студзеня 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413123647/https://aboutspacejornal.net/2019/01/03/%d0%ba%d0%b8%d1%82%d0%b0%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d1%85%d0%be%d0%b4-%d1%8e%d0%b9%d1%82%d1%83-2-%d0%be%d1%82%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d0%bb%d1%81%d1%8f-%d0%be%d1%82/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З 4 па 10 студзеня «Юйту-2» знаходзіўся ў рэжыме «сну». Пасадачны модуль Чан’э-4 у гэты час прайшоў высокатэмпературныя выпрабаванні.

10 студзеня ў 17:14 па пекінскім часе Юйту-2 паспяхова выйшаў са «спячкі» і зрабіў першыя фотаздымкі&lt;ref&gt;[https://chrdk.ru/news/yuitu-2_vyshel_iz_spyachki_na_poverhnosti_luny «Юйту-2» вышел из спячки на обратной стороне Луны и сделал первые фотографии]&lt;/ref&gt;. «Юйту-2» правёў навукова-даследчую работу ў дзённы час, які прадоўжыўся да 12 студзеня&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190104/1549030087.html Китайский луноход на обратной стороне Луны «заснёт» до 10 января]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://avianews.info/lunohod-yujtu-2-prodolzhaet-issledovanie-obratnoj-storony-luny/ |title=Луноход «Юйту-2» продолжает исследование обратной стороны Луны |access-date=28 красавіка 2019 |archive-date=14 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414080148/https://avianews.info/lunohod-yujtu-2-prodolzhaet-issledovanie-obratnoj-storony-luny/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З 14 студзеня 2019 года падчас месяцавай ночы месяцаход «[[Юйту-2]]» і спускальны модуль «Чан’э-4» знаходзіліся ў спячым рэжыме.

29 студзеня 2019 года, каля 20:00 выйшаў са спячага рэжыма месяцаход «Юйту-2».

30 студзеня 2019 года ў 20:39 пасадачны модуль «Чан’э-4» таксама выйшаў са спячага рэжыма&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kosmos/6061743|title=Космический аппарат «Чанъэ-4» вышел из двухнедельного спящего режима на Луне|author=|website=|date=|publisher=ТАСС|accessdate=2019-01-31|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2019-01/31/c_137789788.htm Китайский зонд «Чанъэ-4» вышел из спящего режима после первой лунной ночи]&lt;/ref&gt;. Тэмпература на паверхні Месяца за гэты час апускалася да −190°C&lt;ref&gt;[https://nplus1.ru/news/2019/02/01/Change-4-second-night На обратной стороне Луны зафиксирована рекордно низкая ночная температура]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&amp;news=20190131182317 |title=Лунные ночи оказались холоднее, чем считалось, обнаруживает китайский ровер |access-date=28 красавіка 2019 |archive-date=28 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028091033/https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&amp;news=20190131182317 |url-status=dead |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку лютага 2019 года касмічны апарат [[LRO]] прайшоў амаль прама над месцам пасадкі «Чан’э-4» і здзейсніў яго фотаздымку&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/chang-e-landers-a-closer-look|title=Chang’e 4 Lander: A Closer Look|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108042416/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/chang-e-landers-a-closer-look |archivedate=8 лістапада 2020 |publisher=[[NASA]]|date=2019-02-15|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

На 4 сакавіка&lt;ref&gt;[http://www.planetary.org/blogs/jason-davis/yutu-2-lunar-day-3.html Yutu-2 Rocks On into Lunar Day 3 for Chang’e-4 mission], March 6, 2019&lt;/ref&gt; [[Юйту-2]] праехаў 127 метраў па паверхні зваротнага боку Месяца і прыслаў здымкі, на якіх бачныя камяні і каляіна ад яго калёс. Затым месяцаход перайшоў у рэжым «сну», у якім ён быў павінен заставацца да 10 сакавіка&lt;ref&gt;[http://www.planetary.org/blogs/jason-davis/yutu-2-lunar-day-3.html Yutu-2 Rocks On into Lunar Day 3 for Chang’e-4 mission], March 6, 2019&lt;/ref&gt;. 14 сакавіка агенцтва Сіньхуа паведаміла, што месяцаход «Юйту-2» праехаў па паверхні зваротнага боку Месяца 163 метры і, магчыма, зможа функцыянаваць даўжэй за запланаваны трохмесячны цыкл&lt;ref&gt;[https://news.myseldon.com/ru/news/index/205843062 Китайский луноход «Юйту-2» должен «прожить» дольше запланированного срока]&lt;/ref&gt;. За трэці месячны дзень «Юйту-2» праехаў 43 метры, дадаўшы іх да пройдзеных 44,185 м у першы месячны дзень і 75,815 м у другі месячны дзень. З 13 сакавіка 2019 года абсталяванне пасадачнага модуля «Чан’э-4» і ровер «Юйту-2» пераведены ў спячы рэжым да заканчэння трэцяй месячнай ночы. «Абуджэнне» пасля сну запланавана на 27 сакавіка 2019 года&lt;ref&gt;[https://habr.com/ru/post/443708/ Миссия «Чанъэ-4» — третий лунный день. Ровер «Юйту-2» в поисках… камней]&lt;/ref&gt;. Перамяшчэнні Юйту-2 па паверхні зваротнага боку Месяца ўдалась зафіксаваць пры дапамозе трохкамернай сістэмы фатаграфавання АМС [[Lunar Reconnaissance Orbiter]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&amp;news=20190326225450 |title=Станция NASA отслеживает китайский вездеход Yutu 2 на Луне |access-date=28 красавіка 2019 |archive-date=30 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330070609/https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&amp;news=20190326225450 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У ходзе чацвёртых месячных сутак з 29 сакавіка па 1 красавіка «Юйту-2» праехаў па паверхні Месяца 8 метраў. Затым абодва апараты перайшлі ў рэжым «сну» да 8 красавіка. З 8 па 12 красавіка «Юйту-2» праехаў яшчэ 8 метраў, пасля чаго з надыходам пятай месячнай ночы зноў перайшоў у рэжым «сну» да 28 красавіка&lt;ref&gt;[https://www.popmech.ru/science/news-477872-kitayskiy-lunohod-sdelal-novye-snimki-obratnoy-storony-luny/ Китайский луноход сделал новые снимки обратной стороны Луны]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://naukatehnika.com/kitajskaya-ams-chane-4-peredala-na-zemlyu-novyie-snimki.html |title=Перед лунной ночью китайская АМС «Чанъэ-4» передала на Землю новые снимки |access-date=28 красавіка 2019 |archive-date=30 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930214522/https://naukatehnika.com/kitajskaya-ams-chane-4-peredala-na-zemlyu-novyie-snimki.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

«Юйту-2» з дапамогай спектрометра VNIS выявіў у кратары Кармана мінералы [[Піраксены|ортапіраксен]] і [[алівін]], якія могуць паходзіць з [[Геалогія месяца|мантыі Месяца]]&lt;ref&gt;[https://www.nature.com/articles/s41586-019-1189-0 Chang’E-4 initial spectroscopic identification of lunar far-side mantle-derived materials], 15 May 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.engadget.com/2019/05/17/china-yutu2-discovered-moon-mantle-material/ China’s rover finds mysterious minerals on the far side of the moon]&lt;/ref&gt;. Падчас пятага месячнага дня «Юйту-2» здолеў праехаць 12 м. У гэты час у кітайскага лунахода пачалі няштатна працаваць сэнсары сістэмы аўтаматычнага абыходу перашкодаў, паколькі адбіткі сонечнага святла ад элементаў корпуса ровера засвечвалі сэнсары. Сітуацыю здолелі выправіць з дапамогай карэкціроўкі праграмнага забеспячэння і яго перазагрузкі. За ўвесь час працы ровер пераадолеў прыкладна 190,5 м&lt;ref&gt;[https://habr.com/ru/post/452316/ Миссия «Чанъэ-4» — результаты пятого лунного дня: проблемы с ровером «Юйту-2» и новое научное открытие]&lt;/ref&gt;.

== Біялагічны эксперымент ==
На борце пасадачнага модуля знаходзіцца кантэйнер вышынёй 198 мм і дыяметрам 173 мм, прызначаны для фармавання замкнёнай біясферы. Акрамя вады, глебы і паветра, кантэйнер утрымліваў шэсць біялагічных відаў: насенне бавоўны, рапсу, бульбы, рэзухавідкі ({{lang-la|Arabidopsis}}), а таксама яйкі пладовай мухі (дразафілы) і дражджавыя грыбкі, а таксама дзве маленькія камеры і сістэму кантролю цяпла, якая падтрымлівала тэмпературу 25 градусаў Цэльсія&lt;ref name=&quot;био-0115&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/kosmos/5973746 |title=Китайский космический аппарат &quot;Чанъэ-4&quot; доставил на Луну образцы для создания биосферы|work=ТАСС|date=3 января 2019}}&lt;/ref&gt;. Падчас падрыхтоўкі да запуску, за два месяцы да пасадкі на Месяцы, пры дапамозе спецыяльных тэхналогій насенне і яйкі былі закансерваваны на час падрыхтоўкі да палёту на Месяц. 3 студзеня пасля здзяйснення пасадкі на Месяц насенне было паліта вадой. 15 студзеня на канферэнцыі было абвешчана, што камерамі зафіксавана прарастанне аднаго з зярнятаў бавоўны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qaM80BjvLuA|title=What does the first plant on the moon look like?|publisher=CGTN|date=14 января 2019}}&lt;/ref&gt;. Таксама было паведамлена, што 12 студзеня ў сувязі з наступленнем першай для спускаемага модуля месяцавай ночы з нізкімі тэмературамі, у рамках пераводу спускаемага модуля ў «спячы рэжым» было выключана сілкаванне апаратуры кантэйнера, на чым эксперымент быў завершаны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.cqu.edu.cn/newsv2/show-14-16860-1.html|title=月面第一片绿叶！重庆大学牵头完成人类首次月面生物实验|work=|date=15 января 2019|lang=|access-date=17 студзеня 2019|archive-date=18 студзеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190118235526/http://news.cqu.edu.cn/newsv2/show-14-16860-1.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;био-0115&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-01/15/c_137745505.htm|title=China Focus: Moon sees first cotton-seed sprout|work=Xinhua|date=15 января 2019|lang=en|accessdate=17 студзеня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230084717/http://www.xinhuanet.com/english/2019-01/15/c_137745505.htm|archivedate=30 снежня 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2019/jan/15/china-germinates-first-seed-on-moon-cotton-shoot-change-4|title=Giant leaf for mankind? China germinates first seed on moon|work=Guardian|date=15 января 2019|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/kosmos/5998694 |title=СМИ: аппарат &quot;Чанъэ-4&quot; завершил первый биологический эксперимент на Луне|work=ТАСС|date=15 января 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Новыя імёны на карце Месяца ==
4 студзеня 2019 года [[Міжнародны астранамічны саюз]] адобрыў імёны для аб’ектаў у раёне пасадкі АМС «Чан’э-4»: само месца пасадкі атрымала назву ''Statio Tianhe'' у гонар старажытнай кітайскай назвы [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ({{lang-zh|天河}}), тры кратары ўнутры кратара Фон Карман атрымалі назвы ў гонар сузор’яў на старажытных кітайскіх [[карта зорнага неба|картах зорнага неба]]: ''Zhinyu'' ({{lang-zh|織女}}, таксама ўказвае на багіню [[Чжы-нюй]]), ''Hegu'' ({{lang-zh|河鼓}}) і ''Tianjin'' ({{lang-zh|天津}}), а цэнтральны пік кратара Фон Карман атрымаў назву ''Mons Tai'' у гонар гары [[Тайшань]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=IAU Names Landing Site of Chinese Chang’e-4 Probe on Far Side of the Moon|url=https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau1901/?lang|publisher=[[Міжнародны астранамічны саюз|IAU]]|date=15 лютага 2019|access-date=28 красавіка 2019|archive-date=23 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223074252/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau1901/?lang|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Чан’э-5]]
* [[Касмічная праграма Кітая]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул|аўтар=YE PeiJian, SUN ZeZhou, ZHANG He, LI Fei|  загаловак=An overview of the mission and technical characteristics of Change'4 Lunar Probe| выданне=Science China Technological Sciences| год=2017| том=60|выпуск=5| старонкі=658—667| спасылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11431-016-9034-6|doi=10.1007/s11431-016-9034-6|мова=en|ref=Ye}}

== Спасылкі ==
* [http://moon.luxspace.lu/ Manfred Memorial Moon Mission (4M)] — сайт кампаніі LuxSpace, прысвечаны яе ўдзелу ў місіі{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Спускальныя апараты]]
[[Катэгорыя:Штучныя спадарожнікі Месяца]]
[[Катэгорыя:Аўтаматычныя міжпланетныя станцыі]]
[[Катэгорыя:Даследаванне Месяца]]</text>
      <sha1>qxmg40oyrp80p8n2u4b1i08q46s0v5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Экзонім</title>
    <ns>0</ns>
    <id>588976</id>
    <revision>
      <id>5172283</id>
      <parentid>5072915</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экзонімы для Беларусі */</comment>
      <origin>5172283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5816" sha1="g4j517mitjx0uwad0em3n3utayg73ya" xml:space="preserve">'''Экзонім''' (ад {{lang-el|ἔξω}} [экза] «па-за» + {{lang-el|[[wikt:ὄνομα|ὄνομα]]}} [онама] «[[імя]]») — назва краіны, народа і яго прадстаўнікоў або мовы, ужываная ў дачыненні да іх выключна замежнікамі. Паняцце адваротнае экзоніму — ''эндонім''.

Напрыклад, назва «Германія» — беларускі экзонім, Allemagne — [[французская мова|французскі]]. Эндонімам жа для [[Германія|гэтай краіны]] служыць [[нямецкая мова|нямецкае]] Deutschland.

Першым з двух паняццяў убачыў свет «эндонім». Адбылося гэта ў 1957 у тапанімічнай працы аўстралійскага географа Марселя Аўрасо (Marcel Aurousseau) «Паходжанне геаграфічных назваў» (1957). Неўзабаве ж нарадзіўся і адваротны тэрмін «экзонім».

Экзонімы могуць утварацца ад розных каранёў (Германія і Deutschland), узнікаць у выніку фанетычнай ці арфаграфічнай трансфармацыі эндоніма ў іншых мовах (так у англійскі [[Лондан|London]] па-іспанску будзе ''Londres'', [[нідэрландская мова|па-галандску]] — ''Londen'', [[фінская мова|па-фінску]] — ''Lontoo''). Таксама з’яўляюцца экзонімы шляхам [[Калька (лексіка)|калькавання]]: так французская назва [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] ''Pays-Bas'' атрымалася перакладам эндоніма Nederland, што азначае «нізінныя землі».

== Змяніць экзонімы на эндонімы ==

Вельмі часта ўрады дзяржаў, асабліва маладых, вітаюць ужыванне эндонімаў у дачыненні да іх па-за межамі краіны. Так афіцыйная Беларусь (ды і простыя грамадзяне) у ХХІ стагоддзі адвучаюць [[Расія|Расію]] ад экзоніма «''Белоруссия»''&lt;ref&gt;https://people.onliner.by/2014/02/26/bel-17&lt;/ref&gt;. А вось іншыя прыклады з гісторыі:

* У 1935 Рэза-Шах папрасіў замежныя дзяржавы ўжываць у міжнародных адносінах традыцыйную з пачатку 1 тыс.н.э. для [[Іран|яго краіны]] назву ''Іран'' замест прынятай тады ''Персіі'', што паходзіць ад грэчаскага Персіс (Περσίς), у сваю чаргу ўтворанага ад назвы правінцыі Фарс.
* У 1949 урад [[Таіланд|Сіама]] змяніў імя краіны на ''Таіланд'', аднак прыметнік ''сіамскі'' захаваўся побач з коткай, рыбай (сіамскі пеўнічак) і [[Сіямскія блізняты|блізнятамі]].
* У 1972 годзе [[Шры-Ланка|Цэйлон]] стаў ''Шры-Ланкай'' (у перакладзе — «блаславёная зямля»), хаця стары тапонім пасюль асацыюецца з гарбатай.
* У 1985 урад [[Кот-д’Івуар|Берага Слановай Косці]] вырашыў, што іх краіна больш не павінна перакладацца з французскай мовы. У беларускай і рускай мовах назва ''Кот-д’Івуар'' увайшла ва ўжытак, але большасць народаў «Бераг» працягваюць перакладаць.
* Адным днём 1989 Бірма прачнулася [[М’янма]]й. Зрэшты, стары тапонім застаўся ў назве рамана [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]] «Дні ў Бірме».
* У 1995 Індыя змяніла назву [[Мумбаі|свайго найбуйнейшага горада]] з Бамбея на ''Мумбаі''.

== Экзонімы для Беларусі ==
Беларускі ўрад і беларусы лічаць, што эндонім ''Беларусь'' мусіць ужывацца ва ўсіх мовах. Але дагэтуль большасць моў свету аддае перавагу або калькам, або форме «Беларусія»: дацкая форма Hviderusland, галандская Wit-Rusland, эстонская Valgevene, фарэрская Hvítarussland, фінская Valko-Venäjä, нямецкая Weißrussland, грэчаская Lefkorosía (Λευκορωσία), венгерская Fehéroroszország, ісландская Hvíta-Rússland, шведская Vitryssland, турэцкая Beyaz Rusya, кітайская 白俄罗斯 — усё літаральна 'Белая Русь'; або французская Biélorussie, італьянская Bielorussia, партугальская Bielorrússia, і іспанская Bielorrusia. 

== Гл. таксама ==
* [[Гуды]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Этнаграфія]]
[[Катэгорыя:Лексікалогія]]
[[Катэгорыя:Тапаніміка]]
[[Катэгорыя:Этнаніміка]]</text>
      <sha1>g4j517mitjx0uwad0em3n3utayg73ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Віктаравіч Студнеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593172</id>
    <revision>
      <id>5172206</id>
      <parentid>5170557</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5172206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5824" sha1="9oh9aiz1uptfks25aqvta72jutngnqw" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| імя        = Аляксандр Віктаравіч Студнеў
| арыгінал імя   = 
| выява            =
| апісанне выявы            =
| шырыня    = 270px
 
| дата нараджэння      =  
| месца нараджэння     =  
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| пахаваны =
| бацька =
| маці =
| жонка = Таццяна Студнева
| дзеці = Дар'я Студнева,&lt;br&gt;Юлія Студнева
| партыя = 
| дзейнасць = 
| прафесія = 
| адукацыя = 
| навуковая ступень =
| званне = 
| узнагароды = 
}}
'''Аляксандр Віктаравіч Студнеў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, былы Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь (з 4 сакавіка 2025 па 23 ліпеня 2026 года).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 17 ліпеня 1974 года ў Магілёве.

У 1997 годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]], а пасля — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. З сакавіка 2007 года працаваў намеснікам старшыні Магілёўскага гарадскога выканаўчага камітэта па пытаннях горадабудаўніцтва, архітэктуры, капітальнага будаўніцтва, ільготнага крэдытавання будаўніцтва жылля, экалогіі і інш.

Аляксандр Студнеў зрабіў кар’еру ў будаўнічай сферы і органах выканаўчай улады — ад майстра ў БУ-76 [[будаўнічы трэст № 12|будаўнічага трэста № 12]]&lt;ref&gt;[https://bobruisk.ru/news/2017/05/12/v-bobrujsk-naznachen-novyj-mer Артыкул пра прызначэнне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180318054846/https://bobruisk.ru/news/2017/05/12/v-bobrujsk-naznachen-novyj-mer |date=18 сакавіка 2018 }}&lt;/ref&gt; да [[старшыня камітэта па архітэктуры і будаўніцтве Магілёўскага аблвыканкама|старшыні камітэта па архітэктуры і будаўніцтве Магілёўскага аблвыканкама]] (з 2013 года). Узначальваў ІРУП «[[Белбудцэнтр]]».

12 мая 2017 года прызначаны старшынёй [[Бабруйскі гарвыканкам|Бабруйскага гарвыканкама]].

3 кастрычніка 2022 года прызначаны старшынёй [[Магілёўскі гарвыканкам|Магілёўскага гарвыканкама]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{Cite web |url=https://blr.belta.by/president/view/novy-ministr-pamochnik-prezidenta-i-abnaulenne-mjastsovaj-vertykali-padrabjaznastsi-kadravaga-dnja-u-120092-2022/ |title=Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка 3 кастрычніка разгледзеў кадравыя пытанні |access-date=10 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202144824/https://www.blr.belta.by/president/view/novy-ministr-pamochnik-prezidenta-i-abnaulenne-mjastsovaj-vertykali-padrabjaznastsi-kadravaga-dnja-u-120092-2022 |archivedate=2 лютага 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mogilev.mogilev-region.by/by/news-reg-by/view/aljaksandr-studneu-zatsverdzhany-na-pasadze-starshyni-magileuskaga-garvykankama-16452/ Аляксандр Студнеў зацверджаны на пасадзе старшыні Магілёўскага гарвыканкама]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

З 4 сакавіка 2025 года&lt;ref&gt;[https://president.gov.by/ru/events/naznacenia-v-sostav-pravitel-stva Назначения в состав Правительства]&lt;/ref&gt; па 23 ліпеня 2026 года&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32600250 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 250 «Об А. В. Студневе»]&lt;/ref&gt; працаваў Міністрам архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|медаль «За працоўныя заслугі»]] (2020)&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32000483&amp;p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 снежня 2020 года № 483 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115091410/https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32000483&amp;p1 |date=15 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі}}
{{DEFAULTSORT:Студнеў Аляксандр Віктаравіч}}
[[Катэгорыя:Старшыні Бабруйскага гарадскога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Міністры архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>9oh9aiz1uptfks25aqvta72jutngnqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172212</id>
      <parentid>5172206</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крыніцы */</comment>
      <origin>5172212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5931" sha1="bo7prwai7bdeysqb79cmmptv11cta4v" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| імя        = Аляксандр Віктаравіч Студнеў
| арыгінал імя   = 
| выява            =
| апісанне выявы            =
| шырыня    = 270px
 
| дата нараджэння      =  
| месца нараджэння     =  
| дата смерці = 
| месца смерці = 
| пахаваны =
| бацька =
| маці =
| жонка = Таццяна Студнева
| дзеці = Дар'я Студнева,&lt;br&gt;Юлія Студнева
| партыя = 
| дзейнасць = 
| прафесія = 
| адукацыя = 
| навуковая ступень =
| званне = 
| узнагароды = 
}}
'''Аляксандр Віктаравіч Студнеў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, былы Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь (з 4 сакавіка 2025 па 23 ліпеня 2026 года).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 17 ліпеня 1974 года ў Магілёве.

У 1997 годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]], а пасля — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. З сакавіка 2007 года працаваў намеснікам старшыні Магілёўскага гарадскога выканаўчага камітэта па пытаннях горадабудаўніцтва, архітэктуры, капітальнага будаўніцтва, ільготнага крэдытавання будаўніцтва жылля, экалогіі і інш.

Аляксандр Студнеў зрабіў кар’еру ў будаўнічай сферы і органах выканаўчай улады — ад майстра ў БУ-76 [[будаўнічы трэст № 12|будаўнічага трэста № 12]]&lt;ref&gt;[https://bobruisk.ru/news/2017/05/12/v-bobrujsk-naznachen-novyj-mer Артыкул пра прызначэнне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180318054846/https://bobruisk.ru/news/2017/05/12/v-bobrujsk-naznachen-novyj-mer |date=18 сакавіка 2018 }}&lt;/ref&gt; да [[старшыня камітэта па архітэктуры і будаўніцтве Магілёўскага аблвыканкама|старшыні камітэта па архітэктуры і будаўніцтве Магілёўскага аблвыканкама]] (з 2013 года). Узначальваў ІРУП «[[Белбудцэнтр]]».

12 мая 2017 года прызначаны старшынёй [[Бабруйскі гарвыканкам|Бабруйскага гарвыканкама]].

3 кастрычніка 2022 года прызначаны старшынёй [[Магілёўскі гарвыканкам|Магілёўскага гарвыканкама]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{Cite web |url=https://blr.belta.by/president/view/novy-ministr-pamochnik-prezidenta-i-abnaulenne-mjastsovaj-vertykali-padrabjaznastsi-kadravaga-dnja-u-120092-2022/ |title=Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка 3 кастрычніка разгледзеў кадравыя пытанні |access-date=10 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202144824/https://www.blr.belta.by/president/view/novy-ministr-pamochnik-prezidenta-i-abnaulenne-mjastsovaj-vertykali-padrabjaznastsi-kadravaga-dnja-u-120092-2022 |archivedate=2 лютага 2023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mogilev.mogilev-region.by/by/news-reg-by/view/aljaksandr-studneu-zatsverdzhany-na-pasadze-starshyni-magileuskaga-garvykankama-16452/ Аляксандр Студнеў зацверджаны на пасадзе старшыні Магілёўскага гарвыканкама]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

З 4 сакавіка 2025 года&lt;ref&gt;[https://president.gov.by/ru/events/naznacenia-v-sostav-pravitel-stva Назначения в состав Правительства]&lt;/ref&gt; па 23 ліпеня 2026 года&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32600250 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 250 «Об А. В. Студневе»]&lt;/ref&gt; працаваў Міністрам архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|медаль «За працоўныя заслугі»]] (2020)&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32000483&amp;p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 снежня 2020 года № 483 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115091410/https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32000483&amp;p1 |date=15 студзеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі}}
{{Старшыні Магілёўскага гарадскога выканаўчага камітэта}}
{{DEFAULTSORT:Студнеў Аляксандр Віктаравіч}}
[[Катэгорыя:Старшыні Бабруйскага гарадскога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Міністры архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>bo7prwai7bdeysqb79cmmptv11cta4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Ільіч Падвойскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>594126</id>
    <revision>
      <id>5172243</id>
      <parentid>5172086</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2674" sha1="bzg88miq1frgky89n789t8mroshc19s" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч}}
'''Мікалай Ільіч Падвойскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі рэвалюцыянер, бальшавік, савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч.

== Біяграфія ==
Вучыўся ў Дзямідаўскім юрыдычным ліцэі (Яраслаўль, 1901—05). Член РСДРП з 1901 года, з 1903 года — бальшавік. Супрацоўнік бальшавіцкіх газет «Звезда» і «[[Правда (газета)|Правда]]» (1910—14). У 1917 кіраўнік ваеннай арганізацыі пры ЦК і Петраградскім камітэце РСДРП(б), старшыня Усерасасійскага бюро франтавых і тылавых арганізацый пры ЦК партыі. У [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]] старшыня Петраградскага ВРК, кіраваў узяццем Зімняга палаца. З лістапада 1917 года наркам ваенных спраў РСФСР, старшыня Усерасійскай калегіі па арганізацыі і кіраванні Чырвонай Арміі. З сакавіка 1918 года ў кіруючым апараце Чырвонай Арміі. У 1919 годзе наркам па ваенных і марскіх справах Украіны. У 1919—23 гадах — кіраўнік Усевобуча. У 1924—35 гадах — на партыйнай і савецкай рабоце, у т. л. член ЦКК партыі (1924—30). Працы па гісторыі Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падвойскі Мікалай Ільіч||}}
{{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Падвойскі Мікалай Ільіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Украіны]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]]
[[Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы СССР]]
[[Катэгорыя:Бальшавікі]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]]</text>
      <sha1>bzg88miq1frgky89n789t8mroshc19s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мала Чэрняўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>597335</id>
    <revision>
      <id>5172611</id>
      <parentid>4949163</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="976" sha1="93ke60i5s566us1wuasp5ve9jrpov7h" xml:space="preserve">{{НП-Украіна}}
'''Мала Чэрняўка'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Мала́ Черня́вка}}) — вёска ў [[Ружынскі раён|Ружынскім раёне]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Вчарайшэнская вясковая абшчына|Вчарайшэнскай вясковай абшчыны]].

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Зыгмунт Падлеўскі]], польскі рэвалюцыянер

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Населеныя пункты Ружынскага раёна}}
{{Заліўка НП-Украіна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Ружынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1737 годзе]]</text>
      <sha1>93ke60i5s566us1wuasp5ve9jrpov7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Часлава Браніславаўна Ашукоўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>597806</id>
    <revision>
      <id>5172387</id>
      <parentid>4877813</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9966" sha1="8kgw5ww25jt2lrf9j9d2cokr59d6a0a" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя               = Часлава Ашукоўская
|арыгінал імя      =
|партрэт           = 
|апісанне          =
|род дзейнасці     = удзельніца [[Мядзельска-смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|антыкамуністычнага падпольнага вучнёўскага руху]]
|бацька            = 
|маці              = 
|дата нараджэння   = 
|месца нараджэння  = 
|дата смерці       = 
|месца смерці      = 
}}

'''Часлава Ашукоўская''' (нар. [[8 кастрычніка]] [[1932]]) — сябра [[Мядзельска-Смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля]], належала да [[Смаргонь|смаргонскай]] групы арганізацыі.&lt;ref&gt;http://www.slounik.org/154738.html Біяграфія Чаславы Ашукоўскай&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзілася [[8 кастрычніка]] [[1932]] г. у [[Смаргонь|Смаргоні]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]] (цяпер [[Гродзенская вобласць]]). У [[1940]] г. бацьку арыштавалі і асудзілі да зняволення савецкія ўлады, якія ўсталяваліся ў верасні [[1939]] г. у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Часлава Ашукоўская засталася з маці, старэйшымі братам і сястрой.

Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вучылася ў Смаргонскай сярэдняй школе. У [[1949]] пазнаёмілася ў школе з вучнямі-антыкамуністамі, стала сябрам [[Мядзельска-Смаргонскае антыкамуністычнае падполле (1947)|мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля]], але да актыўнай дзейнасці далучыцца не паспела. Моладзевая арганізацыя, кіраўніком якой быў [[Расціслаў Лапіцкі]], у асноўным займалася распаўсюджваннем антысавецкіх улётак, але ў будучыні планавалася перайсці і да больш актыўных дзеянняў.

[[23 сакавіка]] [[1950]] г. Чаславу Ашукоўскую, тады яшчэ дзевяцікласніцу, разам з [[Марыя Барташэвіч|Марыяй Барташэвіч]] арыштавалі органы [[МДБ БССР|МДБ]]. Утрымлівалася ў турме ў Маладзечне. У адрозненні ад многіх іншых удзельнікаў арганізацыі, Чаславу падчас допытаў не катавалі.

[[8 мая]] разам з групай удзельніц мядзельска-смаргонскага падполля была асуджана трыбуналам БВА да 8 гадоў канцлагераў «за неданясенне». Як малалетняя ўтрымлівалася першы год у дзіцячай калоніі ў [[Гомель|Гомелі]], працавала ў швейнай майстэрні. Далейшы тэрмін адбывала ў канцлагерах за [[Свярдлоўск]]ам, дзе выкарыстоўвалася на розных цяжкіх работах: як толькі ёй споўнілася 18, яе адправілі па этапе ў [[Салікамск]]і канцлагер. Пра зняволенне ўспамінала так:

&lt;blockquote&gt;«''Выходных ні разу не было.''

''Чытала я [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Салжаніцына]]. Углядалася. У іх і пасылкі былі, якія дапамагалі ім пратрымацца. І грошы ім выдавалі, на якія яны маглі купіць сабе што-небудзь. Проста казка нейкая ў параўнанні з намі. Санаторый проста. У нас усё было забаронена.''

''Ні пасылак, ні крамаў, ні грошай. У іх там на нарах і коўдры нейкія былі, хаваліся яны. А ў нас — голыя нары. Ватоўку з сябе сцягнеш — і ў сушылку. Спіш у тым, што пад ватоўкай было. У дзень давалі 200 грамаў хлеба — калі норму выканаем. Не выканаем — 100 грамаў. Раніцай і ўвечары рыба перамерзлая салёная. Хто дажываў да лета — ратаваўся ягадамі. Было шчасце, калі на маліннік набрыдзеш. Дасведчаныя траўку збіралі, нам давалі жаваць''».&lt;/blockquote&gt;

Некалькі разоў была скалечаная падчас цяжкіх прац:

&lt;blockquote&gt;«''Нага саслізнула з каляіны і трапіла ў баразну, якой ішлі калёсы, а за ёй — прывязанае дрэва. Мяне зацягнула — і абедзве нагі — хрась! — як запалкі паламаліся. На крык прыбеглі дзяўчаты. Выцягнулі. Сякерай разрэзалі валёнкі, а ногі ўжо апухлі страшна. Паклалі. Змена скончылася, прыцягнулі ў барак, там і лячылі. У медсанчастку не аддалі, сказалі, самі выхадзім. Рабілі нейкія прымочкі, сцягвалі туга-туга ногі, падвязвалі іх дагары. Так я і ляжала, пакуль яны сыходзілі лес валіць. Пайку сваю са мной дзялілі, мне ж нельга было! І зраслося! Маладая была… Потым ізноў хадзіла на працу разам з усімі''».&lt;/blockquote&gt;

Летам [[1954]] вызвалена і вярнулася ў [[Смаргонь]]. Выйшла замуж за вайскоўца-армяніна на прозвішча Галумян, які ўсе гэтыя гады чакаў яе вяртання. З мужам і дзецьмі жыла ў розных мясцінах [[СССР]], а таксама ў [[ГДР]]. Пасля гэтага Часлава марыла вярнуцца ў [[Беларусь]], але сям'я пераехала на сталае месца жыхарства ў [[Туапсэ]] (цяпер [[Краснадарскі край]], [[Расія]]). Там Часлава Ашуковіч скончыла вячэрняе аддзяленне гандлёвага тэхнікума, шмат гадоў працавала прадаўцом і засталася там жыць пасля смерці мужа. Удзельнічала ў напісанні ўспамінаў для кнігі [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхася Чарняўскага]] «Ня бойцеся ахвяраў і пакут».

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. — ISBN 985-6374-07-3.
* [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Чарняўскі Міхась]]. Ня бойцеся ахвяраў і пакут. — Вільня, 2006. — ISBN 978-9857-0620-58.
* Чарняўскі М. М. Да гісторыі Мядзельска-Смаргонскага вучнёўскага падполля // Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі ў ХХ стагоддзі: Матэрыялы нав.-практ. канферэнцыі (Менск, 27—28 лютага 1998 г.). Мн., 1998.

== Спасылкі ==
* {{Спасылка | аўтар = Леанід Маракоў | прозвішча = Маракоў | імя = Леанід | url = http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i/index_26935.html | загаловак = АШУКОЎСКАЯ Часлава | назва праекту = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі 1794—1991 | access-date = 27 красавіка 2019 | archive-date = 27 красавіка 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190427105946/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i/index_26935.html | url-status = dead }}
* {{Спасылка | аўтар = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | url = https://nn.by/?c=ar&amp;i=201341 | загаловак = Знайшлася новая сведка справы Лапіцкага: неймаверная гісторыя жыцця Чаславы Ашукоўскай}}

{{DEFAULTSORT:Ашукоўская Часлава Браніславаўна}}
[[Катэгорыя:Члены мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля (1947)]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]</text>
      <sha1>8kgw5ww25jt2lrf9j9d2cokr59d6a0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаромха Маака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608825</id>
    <revision>
      <id>5172386</id>
      <parentid>4760062</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5580" sha1="tlw7l9pq2xxlvuda9tqau80exxr7q3r" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Prunus maackii 01 by Line1.jpg
| regnum = Расліны
| parent = Prunus
| rang = Від
| latin = Prunus maackii
| author = [[Rupr.]], 1857
 |syn               =
* ''Padus maackii'' ([[Rupr.]]) [[Kom.]] &amp; [[Aliss.]]
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Prunus maackii
 |commons           = Category:Prunus maackii
 |grin              = 30033
 }}
'''Чаромха Маака'''&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;&gt;{{Плантарыум|26636}}&lt;/ref&gt; (''Prunus maackii''; таксама ''Padus maackii''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|92}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;onego&quot;&gt;{{Cite web |url=http://flower.onego.ru/kustar/padus.html |title=Черемуха |access-date=30 ліпеня 2019 |archive-date=22 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822014815/http://flower.onego.ru/kustar/padus.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) — [[Біялагічны від|від]] [[Двухдольныя|двухдольных раслін]] роду {{Bt-bellat|Сліва|Prunus}} сямейства {{Bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}. Від упершыню апісаны ў 1857 годзе расійска-аўстрыйскім батанікам {{нп3|Франц Іванавіч Рупрэхт|Францам Іванавічам Рупрэхтам|ru|Рупрехт, Франц Иванович}}&lt;ref name=&quot;tpl&quot;&gt;{{TPL|rjp-7078}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tropicos.org/Name/27805943 Tropicos | Name — Prunus maackii Rupr]&lt;/ref&gt;.

== Распаўсюджанне, апісанне ==
[[Файл:Prunus-mackii-flower.JPG|злева|міні|250пкс|Лісце і суквецці чаромхі Маака]]
У дзікай прыродзе сустракаецца ў [[Расія|Расіі]] ([[Далёкі Усход]]: [[Прыморскі край]], [[Амурская вобласць]]&lt;ref name=&quot;grin&quot;&gt;{{GRIN|taxon|0033}}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?30033 |accessdate=30 ліпеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090120083649/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?30033 |archivedate=20 студзеня 2009 |url-status= }}&lt;/ref&gt;), [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспубліцы]] (правінцыі [[Хэйлунцзян]], [[Гірын]], [[Ляанін]]) і на [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскім паўвостраве]]&lt;ref name=&quot;grin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;efloras&quot;&gt;[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200010951 Padus maackii in Flora of China @ efloras.org]&lt;/ref&gt;.

Дрэва, 4-10 м, вышынёй&lt;ref name=&quot;efloras&quot;/&gt; (да 15 метраў паводле некаторых крыніц&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;/&gt;). Парасткі прамыя, часам апушаныя; лістаразмяшчэнне чарговае. Лісце простае, з вострай верхавінай і зубчастымі бакамі, апушанае, авальнай або эліптычнай і яйкападобнай формаў; залозкі кропкавыя. Суквецце гронкападобнае. Кветкі белыя, памерам да 1 см, з пяццю пялёсткамі. Плады — [[касцянка]], ягада; колер пладоў чырвоны (калі няспелыя), фіялетавы, ліловы (спелыя плады), таксама чорны&lt;ref name=&quot;plantarium&quot; /&gt;.

== Экалогія ==
Расце ля абочын дарог, у парках, садах, ля берагоў рэк, на лясных палянах і ўзлесках, у [[Цёмнахвойны лес|цёмнахвойных]] і [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых]] лясах&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;/&gt;.

Па адносінах да вільгаці — мезафіт, да харчавання — мезатроф або эўтроф. Святлалюбная, ценевынослівая расліна&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;/&gt;.

== Значэнне, колькасць ==
Культывуецца&lt;ref name=&quot;grin&quot;/&gt;; таксама вырошчваецца як дэкаратыўная, лекавая, тэхнічная расліна. Асобныя часткі расліны ядомыя&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;/&gt;.

Занесены ў Чырвоную кнігу Прыморскага краю&lt;ref name=&quot;plantarium&quot;/&gt;.

== Сінонімы ==
Сінанімічныя назвы&lt;ref name=&quot;tpl&quot;/&gt;:

* ''Cerasus maackii'' (Rupr.) Eremin &amp; Simagin
* ''Laurocerasus maackii'' (Rupr.) C. K. Schneid.
* ''Padus maackii'' (Rupr.) [[Уладзімір Лявонцьевіч Камароў|Kom.]] &amp; Aliss.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Плантарыум|26636|Черёмуха Маака}}
* [http://hort.ifas.ufl.edu/database/documents/pdf/tree_fact_sheets/prumaaa.pdf Edward F. Gilman and Dennis G. Watson «Prunus maackii — Amur Chokecherry»]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]]
[[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]]
[[Катэгорыя:Сліва]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]</text>
      <sha1>tlw7l9pq2xxlvuda9tqau80exxr7q3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казінае масла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>611434</id>
    <revision>
      <id>5172170</id>
      <parentid>5172089</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5172170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2777" sha1="f18tyt0vne7yika9w9wyu2xgfeo1hi1" xml:space="preserve">[[Файл:Burro di capra.jpg|250px|міні|Казінае масла]]
'''Казінае масла''' — натуральны прадукт з [[Казінае малако|казінага малака]], які адрозніваецца чыста белым колерам, лёгкім сметанковым смакам.

Дыяметр тлушчавых глобул ў казіным малацэ і масле меншы (у сярэднім 1,5-2 мкм), чым у [[каровіным]] (2-4 мкм). З-за гэтага паверхня судотыку з ферментамі ліпазамі большая, што палягчае пачатковы этап расшчаплення пры яго засваенні&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0308814621025449 Composition and interfacial properties play key roles in different lipid digestion between goat and cow milk fat globules in vitro] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694613002914 Comparative fat digestibility of goat, camel, cow and buffalo milk] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

У казіным масле ўтрыманне [[Лактоза|лактозы]] ніжэй за каровіна масла на 10-15 працэнтаў, але гэта не робіць прадукт безлактозным. Людзям з цяжкімі формамі непераноснасці (алактазіяй) казінае масла ўсё роўна супрацьпаказана ў вялікіх колькасцях. Але пры ўмеранай адчувальнасці яно пераносіцца лепш.

Казінае масла багатае на вітаміны A, D і E, а таксама на [[Капрылавая кіслата|капрылавую]] і [[Капрынавая кіслата|капрынавую]] кіслоты&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/hexanoic-acid Dietary caprylic acid and ghrelin O-acyltransferase activity to modulate octanoylated ghrelin functions: What is new in this nutritional field?] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/caprylic-acid Caprylic Acid] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://epa.oszk.hu/02500/02583/00034/pdf/EPA02583_applied_ecology_2014_01_301-307.pdf#2#1 IMPROVING NUTRITIONAL QUALITY OF THE GOAT MILK BY GRAZING] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Тлушчы і алеі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Малочныя прадукты]]
[[Катэгорыя:Харчовыя тлушчы]]
[[Катэгорыя:Жывёльныя тлушчы]]
[[Катэгорыя:Козагадоўля]]</text>
      <sha1>f18tyt0vne7yika9w9wyu2xgfeo1hi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>619879</id>
    <revision>
      <id>5172461</id>
      <parentid>4472180</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5367" sha1="gaticuqdqisquro6tz673haf49nom42" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               =  
|Беларуская назва        = Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай
|Арыгінальная назва      =  
|Выява                   = Yevfrosinyi Polotskoy sobor, 1995.jpg
|Подпіс выявы            =  
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Горад
|Месцазнаходжанне        = [[Мінск]]
 |lat_dir = |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                =  
|Епархія                 = 
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           =  
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва = 
|Заканчэнне будаўніцтва = 1995
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  
|Сайт =
|Commons = Saint Euphrosyne of Polack Orthodox church in Minsk
}}
'''Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай''' — мураваны праваслаўны [[храм]] у горадзе [[Мінск]]у.

== Гісторыя ==
[[Файл:Замалёўкі Мінска 42.jpg|міні|злева|Храм зімой]]
Першае набажэнства здзейсніў свяцейшы [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій ІІ]] [[23 чэрвеня]] 1995 года.

Шануюцца абразы «Уладзімірская Маці Божая» і «Маці Божая Усіх гаротных Радасць». Да царквы прыпісана капліца ў гонар абраза «Маці Божая Знайдзенне загінуўшых» на [[Вуліца Лілі Карастаянавай (Мінск)|вул. Карастаянавай]].

== Архітэктура ==
Праект створаны ў архітэктурна-будаўнічых майстэрнях [[Мікалай Міхайлавіч Дзятко|М. Дзятко]] і [[Уладзімір Фёдаравіч Даніленка|У. Даніленкі]] пад кіраўніцтвам І. Карастылёва.

Храм вырашаны ў традыцыях старажытнарускага царкоўнага дойлідства. Канструкцыйна выканана з цэглы і жалезабетонных элементаў. Дынаміка вертыкальна выцягнутых фасадаў узмоцнена высока ўзнятымі арачнымі аконнымі праёмамі і пазакамарным завяршэннем сценавых праслаў. У сяродкрыжжа адкрываецца светлавы круглы барабан з паўсферычным купалам і бакавыя крылы з арачнымі скляпеннямі. Над уваходам у храм размешчана мазаічнае пано «Прападобная Еўфрасіння ігумення Полацкая», над аркай галоўнага ўвахода — «Маці Божая Усіх гаротных Радасць» (мастак [[Анатоль Васільевіч Бараноўскі|В.Барабанцаў]])&lt;ref&gt;[https://hram.by/Ефрасіннеўская_царква_Мінск_Мінскі_Раён Ефрасіннеўская царква] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201020120447/https://hram.by/%D0%95%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD |date=20 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
== Літаратура ==
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

== Спасылкі ==
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/minsk/index6.htm#prityckogo_pushe_small}}
* {{Архіварта|}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Мінска]]
[[Катэгорыя:Храмы Мінскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1995 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Уладзіміра Даніленкі]]
[[Катэгорыя:Храмы Святой Ефрасінні Полацкай]]
[[Катэгорыя:Вуліца Прытыцкага (Мінск)]]</text>
      <sha1>gaticuqdqisquro6tz673haf49nom42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царква прападобнага Серафіма Сароўскага (Брэст)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>624625</id>
    <revision>
      <id>5172169</id>
      <parentid>5103122</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5783" sha1="hhc7nx4nybv4mla0j59zlwc5lgxc2zc" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма                = Праваслаўны храм
|Беларуская назва         = Царква прападобнага Серафіма Сароўскага
|Арыгінальная назва    = 
| Выява = Свята-Серафімаўская царква - panoramio.jpg
| Подпіс выявы =
| Шырыня выявы =
|Сучасны статус       =  
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання  = Горад 
|Месцазнаходжанне           = Брэст
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =  
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 1000
|На карце = Беларусь Брэсцкая вобласць
|Канфесія                = 
|Епархія                  = Брэсцкая і Кобрынская
|Добрапрыстойнасць               =  
|Тып будынка               = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік               = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне                = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва     = 1992
|Заканчэнне будаўніцтва  = 2001
|Рэліквіі                 = 
|Сучасны стан    = 
|Сайт                     = 
|Commons                  = 
}}
{{значэнні|Царква прападобнага Серафіма Сароўскага}}
'''Царква прападобнага Серафіма Сароўскага''' — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у [[Брэст|Брэсце]]. Адносіцца да Брэсцкага благачыння [[Брэсцкая і Кобрынская епархія|Брэсцкай і Кобрынскай епархіі]]. Царква складаецца з верхняга Свята-Серафімаўскага і ніжняга (у гонар Іаана Крандштацкага) храмаў. Знаходзіцца на вул. Серафіма Сароўскага, 2.

== Гісторыя ==
[[4 лістапада]] 1991 года была зарэгістравана парафія&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pravoslavie.by/hram/g-brest-hram-vo-imja-svt-prp-serafima-sarovskogo |title=Г. БРЕСТ. ХРАМ ВО ИМЯ СВТ. ПРП. СЕРАФИМА САРОВСКОГО |access-date=18 снежня 2019 |archive-date=18 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218084949/http://pravoslavie.by/hram/g-brest-hram-vo-imja-svt-prp-serafima-sarovskogo |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
Царква была закладзена ў 1992 годзе, а ў 1993 годзе адбылося першае набажэнства ў ніжнім храме. [[1 жніўня]] 2001 года храм быў асвячоны.

З паўночнага боку размяшчаецца нядзельнай школы з сілікатнай цэглы. З усходняга размяшчаецца бібліятэка. У гонар храма бала названа вуліца, на якой ён знаходзіцца&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hram.by/%D0%A6%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%82_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD |title=Царква ў імя святога вялебнага Серафіма Сароўскага |access-date=18 снежня 2019 |archive-date=17 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117125621/https://hram.by/%D0%A6%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%82_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://serafim.by/?page_id=18 ХРАМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180812104627/http://serafim.by/?page_id=18 |date=12 жніўня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sobory.ru/article/?object=27502 Брест. Церковь Серафима Саровского.]&lt;/ref&gt;.

== Архітэктура ==
Архітэктарам храма з’яўляецца А. П. Мандрык.

Храм у плане ўяўляе сабою цагляны будынак, пабудаваны ў выглядзе крыжа, па цэнтры якога ўзвышаецца купал, пастаўлены на пяцімятровы барабан. У пярэдняй частцы да будынка прымыкае 25-мятровая званіца, завершаная шлемападобным купалам. Карануюць купалы васьміканцовыя крыжы&lt;ref&gt;[https://drevo-info.ru/articles/16802.html БРЕСТСКИЙ СЕРАФИМОВСКИЙ ХРАМ]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
 
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Брэста]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе]]
[[Катэгорыя:Храмы Брэсцкай і Кобрынскай епархіі]]
[[Катэгорыя:2001 год у Брэсце]]</text>
      <sha1>hhc7nx4nybv4mla0j59zlwc5lgxc2zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ціхан (Шарапаў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>630755</id>
    <revision>
      <id>5172335</id>
      <parentid>3686868</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6124" sha1="90ecibjugyqg0lznkxj0g881h54dheq" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Шарапаў}}
{{Іерарх
| імя                  = Ціхан (Шарапаў)
| імя пры нараджэнні   = Канстанцін Іванавіч Шарапаў
| выява                = 
| апісанне выявы       = 
| тытул                =  
| царква               =  
| абранне              =  
| інтранізацыя         = 
| перыядпачатак        =
| перыядканец          = 
| папярэднік           = 
| пераемнік            = 
| дата нараджэння      = 
| месца нараджэння     =  
| прыняцце манаства    =  
| сан                  = 
| хіратонія            =  
| узнагароды           = 
}}
'''Епіскап Ціхан''' (свецкае імя ''Канстанцін Іванавіч Шарапаў''; {{ДН|19|4|1886}}, [[Тула]] — {{ДС|10|11|1937}}, [[Алмацінская вобласць]]) — праваслаўны дзеяч, епіскап.

== Біяграфія ==
У 1882 годзе паступіў у Білеўскую Увядзенскую Макар’еўскую пустынь Тульскай епархіі, дзе праз 2 гады пастрыжаны ў расафор, манашаства (1904). Рукапаложаны ў іерадыякана, затым іераманаха. У 1911 годзе пераведзены ў Працоўнае Друкарскае брацтва пры Свята-Успенскай Пачаеўскай лаўры. Прызначаны намеснікам рэдактара, з 1914 года рэдактарам часопіса «Русский инок». Пісаў духоўныя павучанні.

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] святар 177 пяхотнага Ізборскага палка. Узнагароджаны залатым нагрудным крыжам і двума ордэнамі. Пасля вяртання з фронту прызначаны ў [[Здалбуніў|Здалбунаў]], цяпер [[Ровенская вобласць]], [[Украіна]]. У 1918 годзе рэдактар і выдавец часопіса «Праваслаўе».

6 лютага 1922 года ўзведзены ў сан архімандрыта, накіраваны настаяцелем [[Жыровіцкі Успенскі манастыр|Жыровіцкага Успенскага манастыра]], благачынным манастыроў [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|Гродзенскай епархіі]] і Быценьскай акругі (цяпер частка [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Быў праціўнікам аўтакефаліі [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы ў Польшчы]].

У 1923 годзе арганізаваў пры манастыры брацтва міран. У чэрвені 1924 года епіскапам Гродзенскім Алексіем (Грамадскім) забаронены ў свяшчэннаслужэнні і 17 кастрычніка 1924 года высланы ў [[Германія|Германію]]. Праз 3 месяцы вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. 22 сакавіка 1925 года патрыярхам [[Ціхан (Патрыярх Маскоўскі)|Ціханам]] хіратанізаваны ў епіскапа [[Гомельская і Жлобінская епархія|Гомельскага]], вікарыя [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскай епархіі]].

Арыштаваны 30 лістапада 1925 года. Знаходзіўся ў турмах АДПУ [[Гомель|Гомеля]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Масква|Масквы]]. Асуджаны да 3 гадоў ссылкі ў [[Казахстан]]. Пасля вызвалення у 1927 годзе зноў арыштаваны і прыгавораны да 3 гадоў ППК.

Пасля сканчэння тэрміну ў 1930 годзе заставаўся на пасяленні ў Паўночным краі. У 1934 годзе прызначаны епіскапам Чарапавецкім, але ва ўпраўленне епархіяй уступіць не змог: арыштаваны і высланы ў [[Самарканд]]. 17 ліпеня 1936 года прызначаны епіскапам Алма-Ацінскім. Зноў арыштаваны ў ноч з 18 на 19 жніўня 1937 года. Асуджаны тройкай НКУС да [[Вышэйшая мера пакарання|ВМП]] і быў расстраляны&lt;ref&gt;[http://www.marakou.by/by/davedniki/sviashchenniki_tom2/tom-ii?id=26381 ЦІХАН (ШАРАПАЎ)]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Их страданиями очистится Русь. М., 1996. С. 76;
* Жыровіцкая Абіцель. 2000, № 5 (18); Шиленок Д., свящ. Из истории Православной Церкви в Белоруссии (1922—1939). М., 2006.
* Алма-Атинская епархия Московского патриархата в 1937 году // Материалы по истории русской иерархии. Статьи и документы. М., 2002. С. 211—213, 215—235.

[[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]]
[[Катэгорыя:Епіскапы гомельскія і жлобінскія]]</text>
      <sha1>90ecibjugyqg0lznkxj0g881h54dheq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аплатная картка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>632535</id>
    <revision>
      <id>5172357</id>
      <parentid>4542283</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5172357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13362" sha1="b385e3j8faori7uo7wsyurwwr12hi5r" xml:space="preserve">{{Перанесці|памылка ў назве}}

[[Файл:Credit-cards.jpg|thumb|Прыклады дзвюх [[Крэдытная картка|крэдытных картак]]]]
[[Файл:CCardFront.svg|thumb|225px|Аверс тыповай [[Дэбетавая картка|дэбетавай карткі]]:
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Лагатып банку
&lt;li&gt;[[EMV|EMV-чып]]
&lt;li&gt;[[Галаграма]]
&lt;li&gt;[[Нумар крэдытнай карткі|Нумар]]
&lt;li&gt;Лагатып брэнду
&lt;li&gt;Тэрмін сканчэння
&lt;li&gt;Імя ўладальніка
&lt;/ol&gt;]]
'''Аплатная картка''' — картка, якая можа выкарыстоўвацца для аплаты розных тавараў і/ці паслуг.

== Віды ==
Звычайна аплатная картка звязаная з разліковым рахункам, які прыналежыць уладальніку карткі. Рахунак можа ўтрымліваць уласныя сродкі ўладальніка альбо сродкі банка, прадстаўленыя ўласніку рахунку (і карткі) ў крэдыт. У залежнасці ад гэтага адрозніваюць дэбетавыя альбо крэдытныя карткі аплаты.

=== Крэдытная ===
{{Асноўны артыкул|Крэдытная картка}}

Крэдытная картка — частка аплатнай сістэмы, названая ад маленькай пластыкавай карткі, якая выдаецца карыстальнікам гэта сістэмы. Такая картка дае права яе ўладальніку набываць тавары і паслугі ўзамен на абавязанне ўласніка разлічыцца пазней&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Arthur O'Sullivan|частка = |загаловак = |арыгінал = Economics: Principles in action|спасылка = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&amp;PMDbSiteId=2781&amp;PMDbSolutionId=6724&amp;PMDbSubSolutionId=&amp;PMDbCategoryId=815&amp;PMDbSubCategoryId=24843&amp;PMDbSubjectAreaId=&amp;PMDbProgramId=5657|адказны = Steven M. Sheffrin|выданне = |месца = Upper Saddle River, New Jersey 07458|выдавецтва = Prentice Hall|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 261|серыя = |isbn = 0-13-063085-3|тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&amp;PMDbSiteId=2781&amp;PMDbSolutionId=6724&amp;PMDbSubSolutionId=&amp;PMDbCategoryId=815&amp;PMDbSubCategoryId=24843&amp;PMDbSubjectAreaId=&amp;PMDbProgramId=5657|archivedate = 20 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;. Выдавец карткі адчыняе спажыўцу паслугі (карыстальніку) [[Крэдытная лінія|крэдытную лінію]], з якой спажывец пазычае грошы для разліку з прадаўцом альбо атрымлівае іх [[гатоўка]]й.

Большасць крэдытных картак выпускаюцца мясцовымі [[банк]]амі ці [[Крэдытны кааператыў|крэдытнымі кааператывамі]], і іх памеры і форма рэгламентуюцца стандартам [[ISO/IEC 7810]] як ID-1. Для іх вызначаны памер 85,60 × 53,98&amp;nbsp;мм.

=== Дэбетавая ===
{{Асноўны артыкул|Дэбетавая картка}}
Дэбетавая картка (таксама завецца ''банкаўская картка'' ці ''чэкавая картка'') — пластыкавая картка, якая дае магчымасць альтэрнатыўнага метаду аплаты пры здзяйсненні купляў. У адрозненне ад аплаты гатоўкай пры аплаце дэбетавай карткай грошы здымаюцца непасрэдна з разліковага рахунку ў банку ці з астатку на самой картцы. У некаторых выпадках карткі распрацоўваюцца выключна для аплаты праз сэціва, і фізічна яны не выпускаюцца.

Дэбетавыя карткі распаўсюдзіліся ў шматлікіх краінах і пераўзышлі квіткі, а ў некаторых выпадках і гатоўку па аб’ёме транзакцый. Падобна да [[Крэдытная картка|крэдытных картак]], дэбетавыя карткі шырока выкарыстоўваюцца для набыванняў па тэлефоне ці праз інтэрнэт. Адрозненне ад крэдытавых картак заключаецца ў тым, што грошы пераводзяцца з банкаўскага рахунку ўладальніка, а не ва ўлік яго будучых пагашэнняў пазыкі.

Дэбетавыя карткі таксама могуць выкарыстоўвацца для зняцця гатоўкі ў [[банкамат]]ах.

=== Выдаткавая ===
{{Асноўны артыкул|Выдаткавая картка}}

Выдаткавая картка — кароткатэрміновы (звычайна 1 месяц) сродак крэдыту на набыццё. Яна падобная да [[Крэдытная картка|крэдытнай карткі]], акрамя таго, што па кантракце з выдаўцом карткі яе ўладальнік мусіць штомесяц сплочваць пазыку цалкам. Спазненне з аплатай альбо няпоўная аплата караецца пеняй (напрыклад, 5% ад балансу) і можа выклікаць поўную забарону ўсіх будучых транзакцый.

=== Папярэдняй аплаты ===
{{Асноўны артыкул|Картка папярэдняй аплаты}}

Картка папярэдняй аплаты — пластыкавая картка, на якой захоўваецца пэўная сума грашовых сродкаў, а таксама неабходныя звесткі, у адрозненне ад дэбетавых картак, дзе грошы захоўваюцца на банкаўскім рахунку, а інфармацыя — аддалена на камп'ютарах, якія належаць арганізацыі-выдаўцу карткі. Акрамя таго, дэбетавыя карткі звычайна выдаюцца на імя канкрэтнай асобы, а карткі папярэднай аплаты звычайна няйменныя.

Сума аплаты з дапамогай адмысловай счытвальнай прылады здымаецца альбо з магнітнай паласы, альбо з дапамогай радыёчастотнай ідэнтыфікацыі ([[RFID]]), альбо шляхам набору надрукаванага на картцы коду на тэлефоне ці іншай лічбавай клавіятуры.

Часта ўжываецца сінонім тэрміну «электронны кашалёк».

=== Паліўная ===
{{Асноўны артыкул|Паліўная картка}}
Паліўная картка — аплатная картка, якая выкарыстоўваецца для аплаты за [[бензін]], [[Дызельнае паліва|дызельнае]] і іншыя віды [[паліва]] на заправачных станцыях. Гэтыя карткі таксама могуць ужывацца для аплаты за абслугоўванне транспартнага сродку. Выкарыстанне такіх картак таксама змяншае неабходнасць выкарыстання гатоўкі, што павялічвае ўзровень бяспекі кіроўцаў транспартных сродкаў і памяншае разыку махлярства.

=== Іншыя ===
Іншыя віды аплатных картак:
* [[Падарункавая картка]]
* [[Электронны кашалёк]]

== Тэхналогіі ==
=== Картка з магнітнай паласой ===
{{Асноўны артыкул|Картка з магнітнай паласой}}
[[Файл:CCardBack.svg|thumb|225px|Рэверс тыповай [[Дэбетавая картка|дэбетавай карткі]]:
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;[[Магнітная паласа]]
&lt;li&gt;Паласа для [[подпіс]]у
&lt;li&gt;[[Код абароны карткі]]
&lt;/ol&gt;]]
Картка з магнітнай паласой — від карткі, якая дазваляе захоўваць [[дадзеныя]] шляхам змянення [[Магнетызм|намагнічання]] дробных намагнічаных часціц на аснове жалеза, змешчаных на паласе з магнітнага матэрыялу.  Магнітная паласа счытваецца пры фізічным кантакце са счытвальнай галоўкай. Магнітныя палоскі выкарыстоўваюцца ў [[Крэдытная картка|крэдытных]], [[Ідэнтыфікацыйная картка|ідэнтыфікацыйных картках]] і на перавозачных квітках. Яны таксама могуць утрымліваць [[RFID|радыёметкі]], [[транспондар]] і/ці [[Інтэгральная мікрасхема|мікрачып]].

Фізічныя характарыстыкі картак з магнітнай паласой (памер, гнуткасць, размяшчэнне магнітнай паласы, магнітныя характарыстыкі, фарматы дадзеных) вызначаюцца некалькімі стандартамі [[ISO|Міжнароднай арганізацыі па стандартызацыі]]: [[ISO/IEC 7810]], [[ISO/IEC 7811]], [[ISO/IEC 7812]], [[ISO/IEC 7813]], [[ISO 8583]] і [[ISO/IEC 4909]]. Яны таксама апісваюць стандарты для фінансавых картак.

=== Смарт-картка ===
{{Асноўны артыкул|Смарт-картка}}
Смарт-картка, чып-картка, ці [[Інтэгральная мікрасхема|мікрачыпавая]] картка — любая картка кішэннага фармату з інтэграванымі мікрачыпамі для апрацоўкі дадзеных. Гэта азначае, што яна можа атрымліваць уваходныя дадзеныя, апрацоўваць іх, і вяртаць вынік.  Існуе дзве шырокія катэгорыі смарт-картак. [[Картка памяці|Карткі памяці]] змяшчаюць толькі кампаненты энерганезалежнай памяці і, магчыма, спецыфічную логіку бяспекі. [[Мікрапрацэсарная картка|Мікрапрацэсарныя карткі]] змяшчаюць энергазалежную памяць і мікрапрацэсарныя складнікі. Карткі вырабляюцца з пластыку, звычайна [[Палібінілхларыд|ПВХ]], хоць сустракаюцца і з [[Акрыланітрыл-бутадыен-стырол|ABS-пластыку]].

=== Радыёкартка ===
{{Асноўны артыкул|Радыёкартка}}
[[Файл:Proximity badge.km.jpg|thumb|Радыёкартка]]
Радыёкартка — агульная назва для бескантактавых прылад з інтэгральнымі схемамі, ужыванымі для [[Кантроль доступу|абароны доступу]] ці ў аплатных сістэмах. Тэрмін можа адносіцца як да старых 125&amp;nbsp;kHz прылад, такі да сучасных 13.56&amp;nbsp;MHz бескантактавых [[RFID]]-картак, больш вядомых як бескантактавыя смарткарткі.

Сучасныя радыёкарткі рэгламентаваныя стандартам [[ISO/IEC 14443]]. Існуе таксама падобны стандарт [[ISO/IEC 15693]]. Радыёкарткі забяспечваюцца рэзанансавым пераносам энергіі і ў большасці выпадкаў маюць дыяпазон дзеяння 0—3&amp;nbsp;цаляў, што дае магчымасць уладальніку карыстацца імі, не дастаючы з кашальку ці паперніку.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

[[Катэгорыя:Гандаль]]
[[Катэгорыя:Грошы]]
[[Катэгорыя:Фінансы]]
[[Катэгорыя:Банкаўская справа]]</text>
      <sha1>b385e3j8faori7uo7wsyurwwr12hi5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172359</id>
      <parentid>5172357</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5172359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13394" sha1="s27aovkfk3by9yhzjonqq0wvn56tvrb" xml:space="preserve">{{Перанесці|Плацежная картка|памылка ў назве}}

[[Файл:Credit-cards.jpg|thumb|Прыклады дзвюх [[Крэдытная картка|крэдытных картак]]]]
[[Файл:CCardFront.svg|thumb|225px|Аверс тыповай [[Дэбетавая картка|дэбетавай карткі]]:
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Лагатып банку
&lt;li&gt;[[EMV|EMV-чып]]
&lt;li&gt;[[Галаграма]]
&lt;li&gt;[[Нумар крэдытнай карткі|Нумар]]
&lt;li&gt;Лагатып брэнду
&lt;li&gt;Тэрмін сканчэння
&lt;li&gt;Імя ўладальніка
&lt;/ol&gt;]]
'''Аплатная картка''' — картка, якая можа выкарыстоўвацца для аплаты розных тавараў і/ці паслуг.

== Віды ==
Звычайна аплатная картка звязаная з разліковым рахункам, які прыналежыць уладальніку карткі. Рахунак можа ўтрымліваць уласныя сродкі ўладальніка альбо сродкі банка, прадстаўленыя ўласніку рахунку (і карткі) ў крэдыт. У залежнасці ад гэтага адрозніваюць дэбетавыя альбо крэдытныя карткі аплаты.

=== Крэдытная ===
{{Асноўны артыкул|Крэдытная картка}}

Крэдытная картка — частка аплатнай сістэмы, названая ад маленькай пластыкавай карткі, якая выдаецца карыстальнікам гэта сістэмы. Такая картка дае права яе ўладальніку набываць тавары і паслугі ўзамен на абавязанне ўласніка разлічыцца пазней&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Arthur O'Sullivan|частка = |загаловак = |арыгінал = Economics: Principles in action|спасылка = https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&amp;PMDbSiteId=2781&amp;PMDbSolutionId=6724&amp;PMDbSubSolutionId=&amp;PMDbCategoryId=815&amp;PMDbSubCategoryId=24843&amp;PMDbSubjectAreaId=&amp;PMDbProgramId=5657|адказны = Steven M. Sheffrin|выданне = |месца = Upper Saddle River, New Jersey 07458|выдавецтва = Prentice Hall|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 261|серыя = |isbn = 0-13-063085-3|тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161220014709/https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&amp;PMDbSiteId=2781&amp;PMDbSolutionId=6724&amp;PMDbSubSolutionId=&amp;PMDbCategoryId=815&amp;PMDbSubCategoryId=24843&amp;PMDbSubjectAreaId=&amp;PMDbProgramId=5657|archivedate = 20 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;. Выдавец карткі адчыняе спажыўцу паслугі (карыстальніку) [[Крэдытная лінія|крэдытную лінію]], з якой спажывец пазычае грошы для разліку з прадаўцом альбо атрымлівае іх [[гатоўка]]й.

Большасць крэдытных картак выпускаюцца мясцовымі [[банк]]амі ці [[Крэдытны кааператыў|крэдытнымі кааператывамі]], і іх памеры і форма рэгламентуюцца стандартам [[ISO/IEC 7810]] як ID-1. Для іх вызначаны памер 85,60 × 53,98&amp;nbsp;мм.

=== Дэбетавая ===
{{Асноўны артыкул|Дэбетавая картка}}
Дэбетавая картка (таксама завецца ''банкаўская картка'' ці ''чэкавая картка'') — пластыкавая картка, якая дае магчымасць альтэрнатыўнага метаду аплаты пры здзяйсненні купляў. У адрозненне ад аплаты гатоўкай пры аплаце дэбетавай карткай грошы здымаюцца непасрэдна з разліковага рахунку ў банку ці з астатку на самой картцы. У некаторых выпадках карткі распрацоўваюцца выключна для аплаты праз сэціва, і фізічна яны не выпускаюцца.

Дэбетавыя карткі распаўсюдзіліся ў шматлікіх краінах і пераўзышлі квіткі, а ў некаторых выпадках і гатоўку па аб’ёме транзакцый. Падобна да [[Крэдытная картка|крэдытных картак]], дэбетавыя карткі шырока выкарыстоўваюцца для набыванняў па тэлефоне ці праз інтэрнэт. Адрозненне ад крэдытавых картак заключаецца ў тым, што грошы пераводзяцца з банкаўскага рахунку ўладальніка, а не ва ўлік яго будучых пагашэнняў пазыкі.

Дэбетавыя карткі таксама могуць выкарыстоўвацца для зняцця гатоўкі ў [[банкамат]]ах.

=== Выдаткавая ===
{{Асноўны артыкул|Выдаткавая картка}}

Выдаткавая картка — кароткатэрміновы (звычайна 1 месяц) сродак крэдыту на набыццё. Яна падобная да [[Крэдытная картка|крэдытнай карткі]], акрамя таго, што па кантракце з выдаўцом карткі яе ўладальнік мусіць штомесяц сплочваць пазыку цалкам. Спазненне з аплатай альбо няпоўная аплата караецца пеняй (напрыклад, 5% ад балансу) і можа выклікаць поўную забарону ўсіх будучых транзакцый.

=== Папярэдняй аплаты ===
{{Асноўны артыкул|Картка папярэдняй аплаты}}

Картка папярэдняй аплаты — пластыкавая картка, на якой захоўваецца пэўная сума грашовых сродкаў, а таксама неабходныя звесткі, у адрозненне ад дэбетавых картак, дзе грошы захоўваюцца на банкаўскім рахунку, а інфармацыя — аддалена на камп'ютарах, якія належаць арганізацыі-выдаўцу карткі. Акрамя таго, дэбетавыя карткі звычайна выдаюцца на імя канкрэтнай асобы, а карткі папярэднай аплаты звычайна няйменныя.

Сума аплаты з дапамогай адмысловай счытвальнай прылады здымаецца альбо з магнітнай паласы, альбо з дапамогай радыёчастотнай ідэнтыфікацыі ([[RFID]]), альбо шляхам набору надрукаванага на картцы коду на тэлефоне ці іншай лічбавай клавіятуры.

Часта ўжываецца сінонім тэрміну «электронны кашалёк».

=== Паліўная ===
{{Асноўны артыкул|Паліўная картка}}
Паліўная картка — аплатная картка, якая выкарыстоўваецца для аплаты за [[бензін]], [[Дызельнае паліва|дызельнае]] і іншыя віды [[паліва]] на заправачных станцыях. Гэтыя карткі таксама могуць ужывацца для аплаты за абслугоўванне транспартнага сродку. Выкарыстанне такіх картак таксама змяншае неабходнасць выкарыстання гатоўкі, што павялічвае ўзровень бяспекі кіроўцаў транспартных сродкаў і памяншае разыку махлярства.

=== Іншыя ===
Іншыя віды аплатных картак:
* [[Падарункавая картка]]
* [[Электронны кашалёк]]

== Тэхналогіі ==
=== Картка з магнітнай паласой ===
{{Асноўны артыкул|Картка з магнітнай паласой}}
[[Файл:CCardBack.svg|thumb|225px|Рэверс тыповай [[Дэбетавая картка|дэбетавай карткі]]:
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;[[Магнітная паласа]]
&lt;li&gt;Паласа для [[подпіс]]у
&lt;li&gt;[[Код абароны карткі]]
&lt;/ol&gt;]]
Картка з магнітнай паласой — від карткі, якая дазваляе захоўваць [[дадзеныя]] шляхам змянення [[Магнетызм|намагнічання]] дробных намагнічаных часціц на аснове жалеза, змешчаных на паласе з магнітнага матэрыялу.  Магнітная паласа счытваецца пры фізічным кантакце са счытвальнай галоўкай. Магнітныя палоскі выкарыстоўваюцца ў [[Крэдытная картка|крэдытных]], [[Ідэнтыфікацыйная картка|ідэнтыфікацыйных картках]] і на перавозачных квітках. Яны таксама могуць утрымліваць [[RFID|радыёметкі]], [[транспондар]] і/ці [[Інтэгральная мікрасхема|мікрачып]].

Фізічныя характарыстыкі картак з магнітнай паласой (памер, гнуткасць, размяшчэнне магнітнай паласы, магнітныя характарыстыкі, фарматы дадзеных) вызначаюцца некалькімі стандартамі [[ISO|Міжнароднай арганізацыі па стандартызацыі]]: [[ISO/IEC 7810]], [[ISO/IEC 7811]], [[ISO/IEC 7812]], [[ISO/IEC 7813]], [[ISO 8583]] і [[ISO/IEC 4909]]. Яны таксама апісваюць стандарты для фінансавых картак.

=== Смарт-картка ===
{{Асноўны артыкул|Смарт-картка}}
Смарт-картка, чып-картка, ці [[Інтэгральная мікрасхема|мікрачыпавая]] картка — любая картка кішэннага фармату з інтэграванымі мікрачыпамі для апрацоўкі дадзеных. Гэта азначае, што яна можа атрымліваць уваходныя дадзеныя, апрацоўваць іх, і вяртаць вынік.  Існуе дзве шырокія катэгорыі смарт-картак. [[Картка памяці|Карткі памяці]] змяшчаюць толькі кампаненты энерганезалежнай памяці і, магчыма, спецыфічную логіку бяспекі. [[Мікрапрацэсарная картка|Мікрапрацэсарныя карткі]] змяшчаюць энергазалежную памяць і мікрапрацэсарныя складнікі. Карткі вырабляюцца з пластыку, звычайна [[Палібінілхларыд|ПВХ]], хоць сустракаюцца і з [[Акрыланітрыл-бутадыен-стырол|ABS-пластыку]].

=== Радыёкартка ===
{{Асноўны артыкул|Радыёкартка}}
[[Файл:Proximity badge.km.jpg|thumb|Радыёкартка]]
Радыёкартка — агульная назва для бескантактавых прылад з інтэгральнымі схемамі, ужыванымі для [[Кантроль доступу|абароны доступу]] ці ў аплатных сістэмах. Тэрмін можа адносіцца як да старых 125&amp;nbsp;kHz прылад, такі да сучасных 13.56&amp;nbsp;MHz бескантактавых [[RFID]]-картак, больш вядомых як бескантактавыя смарткарткі.

Сучасныя радыёкарткі рэгламентаваныя стандартам [[ISO/IEC 14443]]. Існуе таксама падобны стандарт [[ISO/IEC 15693]]. Радыёкарткі забяспечваюцца рэзанансавым пераносам энергіі і ў большасці выпадкаў маюць дыяпазон дзеяння 0—3&amp;nbsp;цаляў, што дае магчымасць уладальніку карыстацца імі, не дастаючы з кашальку ці паперніку.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

[[Катэгорыя:Гандаль]]
[[Катэгорыя:Грошы]]
[[Катэгорыя:Фінансы]]
[[Катэгорыя:Банкаўская справа]]</text>
      <sha1>s27aovkfk3by9yhzjonqq0wvn56tvrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чавускі павет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>637273</id>
    <revision>
      <id>5172343</id>
      <parentid>4552359</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6624" sha1="q16fxmiob6mclyoth8m2l436aak433q" xml:space="preserve">{{Павет Расійскай імперыі
|назва              = Чавускі павет
|герб губерні       = Coat_of_Arms_of_Mogilev_Governorate.png
|губерня            = Магілёўская губерня
|герб               = Chausy COA (Mogilev Governorate) (1781).png
|карта              = Mogilev Governorate Chaussky uezd.svg
|цэнтр              = [[Чавусы]]
|утвораны           = [[2 красавіка]] [[1777]]
 |скасаваны         = [[4 мая]] [[1922]]
|плошча             = 1&amp;nbsp;168 [[вярста|вёрст]]²
|насельніцтва       = 88&amp;nbsp;686
|год                = 1897
}}
'''Ча́вускі павет''' ({{lang-ru|Чаусский уезд}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на Беларусі ў [[1777]]—[[1922]] гг. Цэнтр — г. [[Чавусы]]. 

== Гісторыя ==
Першапачаткова тэрыторыя павета ўваходзіла ў склад Магілёўскага намесніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое з [[1566]] года стала часткай [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]]. З [[1589]] года ў [[Магілёўская воласць|Магілёўскай воласці]]. Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай з [[1772]] па [[1777]] тэрыторыя адносілася да [[Магілёўская правінцыя|Магілёўскай правінцыі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1777]] годзе быў утвораны Чавускі павет у складзе [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У [[1796]] годзе Магілёўская губерня стала часткай [[Беларуская губерня|Беларускай губерні]], а ў [[1801]] годзе зноў была выдзелена ў самастойную адзінку.

У красавіку [[1919]] года павет быў уключаны ў [[Гомельская губерня|Гомельскую губерню]]. У маі [[1922]] года павет быў скасаваны, а яго тэрыторыя была перададзеная ў [[Горацкі павет|Горацкі]] і [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскі паветы]]. У цяперашні час адпавядае [[Чавускі раён|Чавускаму]] і [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскаму раёну]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]].

== Геаграфія ==
Чавускі павет займаў сярэднюю частку Магілёўскай губерні. Плошча паверхні 2168 кв. вёрст. Плошча павета ўзгорыстая, мае скланенне на поўдзень. Глеба пераважна суглінкавая. Аброшваецца сістэмай ракі [[Проня|Проні]], прытоку [[Сож|Сажа]]. Проня працякала ў павеце 60 вёрст і прымала ў сябе р. [[Бася|Басю]] з [[Поўна]], [[Галубіна (рака)|Галубінай]], [[Аўчоса]]й і [[Касінка]]й, [[Раста]] з Дублянкай, [[Плясна|Плясной]] і [[Рудзея (правы прыток Расты)|Рудзеяй]]. Сплаўных і суднаходных рэк няма. Азёр няма, балот няшмат.

== Насельніцтва ==
Жыхароў у 1900 годзе налічвалася 90&amp;nbsp;568 чал. (44&amp;nbsp;969 мужскога і 45&amp;nbsp;599 жаночага), З іх сяляне складалі 58%, мяшчане — 8%. Праваслаўных 83&amp;nbsp;479 чалавек, рыма-каталікоў — 1&amp;nbsp;937 чалавек, астатніх хрысціян — 673 чалавек, іудзеяў — 4&amp;nbsp;479 чал. Населеных месцаў было 280, у тым ліку 1 горад і 5 мястэчак.

== Адміністрацыйны падзел ==
=== Воласці ===
* Гладкаўская — с. [[Гладкава]],
* Галянёўская — с. [[Галяні 1|Галяні]],
* Гарадзецкая — с. [[Гарадзецк]],
* Горская — м. [[Горы (Горацкі раён)|Горы]],
* Дрыбінская — м. [[Дрыбін|Дрыбіна]],
* Радамльская — с. [[Радамля]],
* Расненская — м. [[Расна (Дрыбінскі раён)|Расна]],
* Чавуская — г. [[Чавусы]],
* Чарняўская — с. [[Чэрнеўка (Дрыбінскі раён)|Чэрнеўка]]
== Ураднікі павета ==
* [[Чавускія павятовыя маршалкі]]
== Прамысловасць ==
Фабрык і заводаў было 153, з 828 працоўнымі і вытворчасцю на 74&amp;nbsp;302 р. У павеце была найбольшая колькасць [[млын]]оў — 110 і сукнавальняў — 17; па суме вытворчасці першае месца займалі 6 вінакурных заводаў (37&amp;nbsp;232 р.).

== Гл. таксама ==
* [[Чавускі раён]]

== Літаратура ==
* Насевіч, В. Чавускі павет / Вячаслаў Насевіч // {{Крыніцы/ЭГБ|1|}} С. 132.

== Спасылкі ==
* [http://www.radzima.net/ru/uezd/chausskiy.html Чаусский уезд. Список волостей, населённых пунктов]
* [http://chausy.info/svyaty_martin/ Чавусы — горад святога Марціна (урывак з кнігі Я. А. Зубовіча) ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190819181506/https://chausy.info/svyaty_martin/ |date=19 жніўня 2019 }}

{{Паветы Магілёўскай губерні}}
{{Паветы Гомельскай губерні}}

[[Катэгорыя:Паветы Магілёўскай губерні]]
[[Катэгорыя:Паветы Гомельскай губерні]]
[[Катэгорыя:Чавускі павет| ]]</text>
      <sha1>q16fxmiob6mclyoth8m2l436aak433q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаркавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641118</id>
    <revision>
      <id>5172455</id>
      <parentid>5089576</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5172455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="cs8xz4czerjwl334etvzt8kptr3wbcf" xml:space="preserve">{{НП-Польшча
 |ваяводства              = Падляскае
 |павет                   = Сакольскі
 |від гміны               = вясковая
 |гміна                   = Шудзялова (гміна)
 |гміна_назва             = Шудзялова
}}
'''Гаркавічы'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:niva.bialystok.pl%20%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=niva.bialystok.pl Гаркавічы|website=www.google.com|access-date=2026-01-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Harkawicze}}) —  вёска ў [[Польшча|Польшчы]]. Уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка [[Шудзялова (гміна)|гміны Шудзялова]].

== Гісторыя ==
У 1921 годзе ў вёсцы было 36 дамоў і 246 жыхароў, усе яны былі [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]&lt;ref name = &quot;Spis1921&quot;&gt;{{кніга| загаловак = Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. | выдавецтва = [[Główny Urząd Statystyczny]] | месца = Warszawa | год = 1924 | старонкі = 84 (75) | том = 5 | частка = Województwo białostockie | url = http://pbc.biaman.pl/dlibra/doccontent?id=27140&amp;dirids=1}}&lt;/ref&gt;.

Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] некаторыя [[Беларусы|беларускія]] жыхары вёскі выехалі на сталае жыхарства ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую ССР]], а польскія [[Рэпатрыяцыя|рэпатрыянты]] з-за [[Лінія Керзана|Лініі Керзана]] прыйшлі на іх месца. Аднак праз дрэннае прыняцце рэпатрыянтамі жыхароў вёскі, планавалася перасяліць усіх ураджэнцаў у БССР, што, аднак, так і не атрымалася&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.przegladprawoslawny.pl/samiosobie/articles.php?id_n=128&amp;id=8| title = Przestrzenie życia Sergiusza Borowika z Harkawicz| author = Michał Bołtryk| publisher = [[Przegląd Prawosławny]]| date = 2010-04-20| access-date = 2019-02-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20190213123711/http://www.przegladprawoslawny.pl/samiosobie/articles.php?id_n=128&amp;id=8| archive-date = 13 лютага 2019| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1975—1998 гадах вёска ўваходзіла ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1975—1998)|Беластоцкага ваяводства]].

== Вядомыя ўраджэнцы ==
* [[Павел Пятровіч Валошын|Павел Валошын]] (1891—1937) — беларускі палітык, адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]].
* [[Сяргей Восіпавіч Прытыцкі|Сяргей Прытыцкі]] (1913—1971) — беларускі палітык, [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|камуністычны]] дзеяч [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]].
* [[Іраіда Восіпаўна Царук|Іраіда Царук (нар. Прытыцкая)]] (1928—2019) — беларускі гісторык, [[прафесар]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|III|35}}
{{Вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>cs8xz4czerjwl334etvzt8kptr3wbcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чурлёны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>642133</id>
    <revision>
      <id>5172429</id>
      <parentid>4944702</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18363" sha1="6nhhyawke9ndl3k3x6zbbst6ho5e6lt" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |скасаваны               = так
 |статус                  = хутар
 |беларуская назва        = Чурлёны
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  =
 |падначаленне            =
 |герб                    =
 |сцяг                    =
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   = Лыцавічы. Памятная дошка.jpg
 |подпіс                  =
  |lat_dir = |lat_deg =  54|lat_min = 43|lat_sec = 02.8
 |lon_dir = |lon_deg =  26|lon_min = 38|lon_sec = 36.4
 |CoordAddon              =
 |CoordScale              =
 |памер карты краіны      =
 |памер карты вобласці    =
 |памер карты раёна       =
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Вілейскі
 |сельсавет               = Іжскі
 |пасялковы савет         =
 |карта краіны            =
 |карта вобласці          =
 |карта раёна             =
 |унутранае дзяленне      =
 |від главы               =
 |глава                   =
 |дата заснавання         =
 |першае згадванне        = [[1414]]
 |ранейшыя назвы          = Ракіцкаўшчына
 |статус з                =
 |плошча                  =
 |від вышыні              =
 |вышыня цэнтра НП        =
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      =
 |двароў                  =
 |насельніцтва            =
 |год перапісу            =
 |шчыльнасць              =
 |нацыянальны склад       =
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             =
 |DST                     =
 |тэлефонны код           =
 |паштовы індэкс          =
 |паштовыя індэксы        =
 |аўтамабільны код        =
 |від ідэнтыфікатара      =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   =
 |катэгорыя ў Commons     = Čurljony
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |мова сайта 2            =
 |мова сайта 3            =
 |мова сайта 4            =
 |мова сайта 5            =
 |add1n                   =
 |add1                    =
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
|OpenStreetMap         = 243002062
}}

'''Чурлёны''' ({{lang-be-trans|Čurljony}}, {{lang-pl|Czurlony}}, {{lang-ru|Чурлёны}}) — былы [[маёнтак]], у савецкі час — [[хутар]] на тэрыторыі сучаснага [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Былы цэнтр [[Чурлёнскі сельсавет|Чурлёнскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Назва Чурлёны паходзіць, імаверна, ад літоўскага слова са значэннем «цурчанне ручая (крыніцы)», бо сядзіба ў XV ст. размяшчалася ва ўрочышчы з крыніцамі. Паводле іншай версіі{{Крыніца?|кам=Чыёй версіі, у якой літаратуры яна згадана?}}, назва паходзіць ад старабеларускага слова «чарлены» — чароўны, вышэйшага гатунку, як напрыклад у «чарленае золата»&lt;ref&gt;https://elib.bsu.by/handle/123456789/80 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221225173416/https://elib.bsu.by/handle/123456789/80 |date=25 снежня 2022 }}&lt;/ref&gt;{{Удакладніць|камент=там каля 2000 старонак, трэба ўдакладніць на якой старонцы гэта сцверджанне пра &quot;чарлёнае&quot; як &quot;вышэйшы гатунак&quot;}}, але [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]] дае «чарлены» ў сэнсе «чырвоны»&lt;ref&gt;https://verbum.by/hsbm/cherlenyj&lt;/ref&gt;.

Пэўны час заснавання Чурлёнаў невядомы, вілейскія краязнаўцы разам з [[Анатоль Валянцінавіч Рогач|Анатолем Рогачам]] спасылаюцца на дакумент 1414 года, якім вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] пацвярджаў [[Зяновій Братошыч|Зяновію Братошычу]] права валодання бацькоўскімі маёнткамі, сярод іх «''Чарлёна над возерам Спягла''» (на думку краязнаўцаў, цяпер гэта возера [[Вішнеўскае]]). Такім чынам, ужо на пачатку XV ст. Чурлёны маглі быць сфарміраваным маёнткам у [[Маркаўскі павет|Маркаўскім павеце]]. Пазней Чурлёнамі валодалі [[Радзівілы]], якія перадалі іх [[Ракіцкія|Ракіцкім]] і паселішча з маёнткам пэўны час называліся '''Ракіцкаўшчынай'''.

У 1784&lt;ref&gt;Памяць. Вілейскі раён. // — Мн.: БелТА., 2003. — 704 с. — (Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі.). — 3000 экз. — ISBN 985-6302-56-0&lt;/ref&gt;(?) годзе маёнтак, уласнасць [[Кашталяны смаленскія|смаленскага кашталяна]] [[Андрэй Зянковіч|Андрэя Зяновіча (Зянковіча)]], прададзены [[Крыштаф Францішак Сулістроўскі|Крыштафу Сулістроўскаму]]. Пры наступных гаспадарах сядзібы вярнулася былая назва, і працяглы час Чурлёнамі валодалі [[Сулістроўскія]] (з 1789 г. уладальнік — [[Пісар вялікі літоўскі|пісар літоўскі]] [[Алойзы Сулістроўскі]]). У 1799 годзе ў сядзібным доме, уладальніцай маёнтка Чурлёны пані Сулістроўскай, была адкрыта [[капліца]], якая абслугоўвалася ксяндзамі з [[Шэметава (вёска, Мядзельскі раён)|Шэметава]]. Дзейнічала капліца да 1825 года.

У канцы XIX стагоддзя маёнтак перайшоў да роду [[Бачкоўскія|Бачкоўскіх]]. Прадстаўнік гэтага роду і ўладальнік маёнтка Уладзімір Бачкоўскі ў 1908 годзе атрымаў ад Віленскага губернскага будаўнічага аддзялення дазвол на будаўніцтва ў Чурлёнах двухпавярховага каменнага [[бровар]]а (спіртзавода) і аднапавярховага каменнага будынка пад склад, якія далі новы подых развіццю сядзібы. Будаваў бровар інжынер [[Аўгуст Клейн]], аўтар касцёлаў у [[Вілейка|Вілейцы]] і [[Ілья|Ільі]].

Верагодней за ўсё, першы сядзібны дом у маёнтку Чурлёны быў пабудаваны пры [[Якуб Ракіцкі|Якубе Ракіцкім]], затым ён неаднаразова перабудоўваўся іншымі гаспадарамі. Пад канец XIX стагоддзя сядзібны дом прадстаўляў сабой невялікі аднапавярховы будынак, які размяшчаўся ў глыбіні парку на вяршыні пагорку ля грэбеня параўнальна крутога схілу. Па ўспамінах старажылаў сядзібны дом і парк былі вельмі прыгожымі. У маёнтку размяшчалася вялікая бібліятэка, а інтэр’еры панскага дома ўпрыгожвалі карціны, вытанчаная мэбля, розныя падсвечнікі і кандэлябры.

Панскі двор быў моцна разбураны ў 1915—1917 гады, падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], калі праз Іжаншчыну праходзіла лінія фронту і разгортваліся значныя баявыя дзеянні. Асабліва жорсткія падзеі адбываліся ў наваколлі Чурлёнаў падчас [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] ў сакавіку 1916 года.
{{цытата|З-за прамаруджвання далейшага наступлення рускіх і тактычных пралікаў іхкамандавання немцы змаглі спыніць свой адыход і замацавацца на вельмі зручных пазіцыях — на ўзвышшах і ў лясах між азёрамі Вішнеўскае і Нарач, пакінуўшы для пазіцый рускіх войск чыстыя палі і балоты. Адной з прычын няўдач новай атакі ад сяла [[Спягла]] і вёскі [[Тарасавічы (Вілейскі раён)|Тарасавічы]] ў накірунку в. [[Балтагузы]] (цяпер Мядзельскі раён) згодна з сведчаннямі сучаснікаў тых падзей, было і тое, што на шляху рускіх часцей аказаўся спіртзавод у маёнтку Чурлёны, які немцы наўмысна пакінулі непашкоджаным. Перадавыя ланцугі рускіх салдат (у Расіі з 1913 года дзейнічаў “сухі закон”), незважаючы на забарону афіцэраў кінуліся да сховішчаў спірту. У выніку нямала з іх атруцілася, некаторыя згарэлі ў полымі ўспыхнуўшага спірту з прастрэленых сховішчаў. П’яныя натоўпы салдат у час наступлення на Балтагузы апынуліся пад згубным артылерыйскім і кулямётным агнём праціўніка. Палі за Спяглам і Тарасавічамі былі ўсеяны шматлікімі трупамі рускіх салдат&lt;ref&gt;[http://tbm-vileyka.narod.ru/archiu/volat5.pdf Вілейшчына ў гады І–й сусветнай вайны] Выданне Вілейскай спартова–патрыятычнай ініцыятывы “Волат”&lt;/ref&gt;.}}

{{цытата|Auf dem au?ersten Sud-Flugel am Wiszniew-See begann der Feind erst gegen Mittag Infanterie gegen die Landwehr-Negimenter der 9. Kavallerie-Division zu entwickeln. Schon beim Herabsteigen von den Hohen bei Makaryeze und Czurlony erlitten sie schwere blutige Verluste («На крайнім паўднёвым крыле возера Вішнева вораг у апоўдні толькі пачаў развіваць пяхоту супраць палкоў ландверха IX кавалерыйскай дывізіі. Калі яны спусціліся з вышынь Макарычы і Чурлёны, яны панеслі вялікія крывавыя страты»)&lt;ref&gt;[https://digi.landesbibliothek.at/viewer/image/AC05677910/65/LOG_0030/ Die russische Fruhjahrsoffensive 1916] The digital State Library of Upper Austria{{ref-de|}}&lt;/ref&gt;.}}

У міжваенны перыяд Чурлёны — у складзе гміны [[Вішнева (гміна)|Вішнева]] [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]]; гаспадаром маёнтка быў Эдвард Красіцкі, унук Уладзіміра Бачкоўскага. Менавіта пры ім на гаспадарчым двары быў пабудаваны паравы [[млын]], які захаваўся да нашага часу і з’яўляецца адзіным дзеючым млынам на тэрыторыі Вілейшчыны сёння&lt;ref&gt;[https://www.peramoga.by/kultura/vadzyanyiya-mlyinyi-vileyshchyinyi/ ВАДЗЯНЫЯ МЛЫНЫ ВІЛЕЙШЧЫНЫ] «[[Шлях перамогі]]»&lt;/ref&gt;. Уладальнік маёнтка пан Красіцкі ў 1920—1930-х гадах перадаў Чурлёны арандатару Вайноўскаму, які займаўся тут гаспадаркай, а сам Красіцкі жыў у [[Варшава|Варшаве]]&lt;ref&gt;[https://www.peramoga.by/selo/ad-nekali-znachnay-gaspadarskay-syadzibyi-churlyonyi-zastalisya-tolki-pershyi-garazh-na-belarusi-adzinyi-dzeyuchyi-mlyin-i-les-barshcheunika/ АД НЕКАЛІ ЗНАЧНАЙ ГАСПАДАРСКАЙ СЯДЗІБЫ ЧУРЛЁНЫ ЗАСТАЛІСЯ ТОЛЬКІ ПЕРШЫ ГАРАЖ НА БЕЛАРУСІ, АДЗІНЫ ДЗЕЮЧЫ МЛЫН І ЛЕС БАРШЧЭЎНІКА] // «[[Шлях перамогі]]»&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Напамін пра Чурлёны.jpg|міні|справа|Напамін пра Чурлёны]]
З прыходам Савецкай улады Чурлёны сталі цэнтрам створанага ў 1940 годзе [[Чурлёнскі сельсавет|Чурлёнскага сельсавета]]. Апошні быў скасаваны 18 мая 1959 года, а падчас кампаніі ўзбуйнення вёсак, у [[1966]] годзе, і хутар Чурлёны зліўся з суседняй вёскай [[Лыцавічы]].
Аднак назва «Чурлёны» застаецца ў жыцці: такое імя носіць мясцовая школа&lt;ref&gt;[https://churlen.vileyka-edu.gov.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B Візітка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200922033042/https://churlen.vileyka-edu.gov.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B |date=22 верасня 2020 }} ДУА Чурлёнскі навучальна-педагагічны комплекс
Дзіцячы сад-сярэдняя школа&lt;/ref&gt; і селька-гаспадарчае прадпрыемства (ААТ Чурлёны&lt;ref&gt;[http://vileyka.minsk-region.by/rukovodstvo/selsovety/izhskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet Ижский сельский исполнительный комитет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200502105628/http://vileyka.minsk-region.by/rukovodstvo/selsovety/izhskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |date=2 мая 2020 }}{{ref-ru|}} Вілейскі райвыканкам&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rh.by/2020/04/14/churljony/ У гаспадарцы «Чурлёны», што на Вілейшчыне, — новы кіраўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200428034657/https://rh.by/2020/04/14/churljony/ |date=28 красавіка 2020 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»&lt;/ref&gt;).

== Славутасці ==
[[Файл:Лыцавічы. Паравы млын 1926 года.jpg|міні|злева|Паравы млын]]
[[File:Чурлёны. Парк 04.jpg|thumb|справа|Сядзібны парк]]
[[File:Чурлёны. Рэшткі падмурку былога маёнтка 02.jpg|міні|злева|Рэшткі падмурку былога маёнтка]]
* Паравы [[млын]] 1926 года
* Былы панскі гараж, гаспадарчыя пабудовы, сядзібны парк, сажалкі

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|I|882|Czurlony}}
* [https://digi.landesbibliothek.at/viewer/image/AC05677910/65/LOG_0030/ Die russische Fruhjahrsoffensive 1916] The digital State Library of Upper Austria{{ref-de|}}
* Памяць. Вілейскі раён. // — Мн.: БелТА., 2003. — 704 с. — (Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі.). — 3000 экз. — ISBN 985-6302-56-0
* {{Крыніцы/Нарачанка і яе берагі|373—381}}
* {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края|с=362}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Čurljony}}
* [https://radzima.org/be/miesca/lycavichy.html Чурлёны] на сайце [[Radzima.org]]
* {{гб|https://globustut.by/lycevichi/index.htm#manor_main}}
* [http://www.podbrodzie.info.pl/index.php?pid=3&amp;sub=showKat&amp;katid=8&amp;site=56 Чурлёны] на сайце «Podbrodzie i okolice — Wirtualna Wilenszczyzna» {{ref-pl|}}
* [https://www.peramoga.by/?s=%D1%87%D1%83%D1%80%D0%BB%D1%91%D0%BD Чурлёны] на сайце раённай газеты «[[Шлях перамогі]]»
* [http://zyhamont.by/post/t-1/ Чурлёны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191017130337/http://zyhamont.by/post/t-1/ |date=17 кастрычніка 2019 }} на сайце [[Падарожжа з Жыгамонтам|Падарожжы з Жыгамонтам]]</text>
      <sha1>6nhhyawke9ndl3k3x6zbbst6ho5e6lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Запарожцы (карціна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682376</id>
    <revision>
      <id>5172349</id>
      <parentid>4555784</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон, катэгорыі</comment>
      <origin>5172349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19751" sha1="g65j23tckx4iqayr6kbucaq8tc7kgyr" xml:space="preserve">{{Твор мастацтва}}

'''Запарожцы пішуць ліст турэцкаму султану»''' (укр. ''Запорожці пишуть листа турецькому султанові'') — вядомая карціна ўкраінскага мастака [[Ілля Яфімавіч Рэпін|Іллі Рэпіна]], якую ён стварыў у чатырох асобніках. Працу над велізарным пано (2,03×3,58 м) ён пачаў у 1880 годзе і скончыў толькі ў 1891-м.

Эцюды да карціны мастак пісаў у кубанскай станіцы Пашкоўскай, Кацярынаславе і ў маёнтку Качанаўка Чарнігаўскай губерні.

Сюжэтам гэтай карціны стаў вядомы Ліст [[Запарожская Сеч|запарожцаў]] турэцкаму султану, напісаны ў 1676 годзе як адказ запарожскіх казакоў па вымозе [[Асманская Імперыя|асманскага султана]] [[Мехмед IV|Мехмеда IV]].

== Сюжэт ==
Па легендзе ліст быў напісаны ў 1676 годзе кашавым атаманам [[іван Сірко|Іванам Сірко]] «з усім кошэм Запарожскім» у адказ на ўльтыматум султана Асманскай імперыі Мехмеда (Мухамеда) IV. Арыгінал ліста не захаваўся, аднак у 1870-х гадах екацярынаслаўскім этнографам-аматарам Я. П. Навіцкім была знойдзена копія, зробленая ў XVIII стагоддзі. Ён перадаў яе вядомаму гісторыку Змітру Яварніцкаму, які аднойчы зачытаў яе як кур'ёз сваім гасцям, сярод якіх быў, у прыватнасці, Ілля Рэпін. Мастак зацікавіўся сюжэтам і ў 1880 годзе пачаў першую серыю эцюдаў.

== Гісторыя стварэння ==
Рэпін сам на дастатковым роўні ведаў гісторыю ўкраінскага народа, аднак для стварэння гэтай працы звярнуўся да гісторыка Змітра Яварніцкага (на карціне намаляваў яго пісарам). У лісце да Уладзіміра Стасава Ілля Рэпін пісаў: «...ніхто на ўсім Свеце не адчуваў так глыбока волі, роўнасці і братэрства, як казакі».

Папярэднія замалёўкі (альбом «Маларасейскія тыпы») здзейсніў падчас падарожжа 1880-1881 гадоў. Калі ў літаратурным часопісе «Поўнач» у 1886 годзе надрукавалі адну з гэтых эскізаў пад назвай «Хахол», Рэпін звярнуўся да гравёра Ў. Мате, каб той перадаў рэдактару часопіса П. Н. Гнедзічу, каб ён не змяняў надпісаў пад яго творамі на тыя, якія няправільна адлюстроўваюць назву народа і зневажаюць яго нацыянальную вартасць.

[[Файл:Reply of the Zaporozhian Cossacks (sketch, 1893, Kharkiv).jpg|thumb|350px|right|Версія, якая захоўваецца ў Харкаўскім мастацкім музеі]]
Пасля 1880 года Рэпін займаўся няспешнай і працяглай серыяй эскізаў і падборам мадэляў. Пазіравалі Рэпіну для карціны розныя вядомыя асобы. У прыватнасці, для цэнтральных персанажаў мастак выбраў Змітра Яварніцкага — пісар, а за атамана Сірко — самага кіеўскага генерал-губернатара Міхала Драгамірава. Усмешлівага казака ў белай шапцы пазіраваў журналіст і пісьменнік Уладзімір Гіляроўскі. Першы скончаны эскіз з'явіўся ў 1887 годзе. Рэпін падарыў яго Яварніцкаму. Пазней Яварніцкі прадаў яго Паўлу Траццякову, і цяпер эскіз вісіць у [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]].

Асноўны (можна сказаць, класічны) варыянт карціны быў завершаны ў 1891 годзе. Пасля першага публічнага агляду мастака крытыкавалі, таму што, на думку шмат лікіх карціна была «гістарычна няпэўнай». Але лёс палатна склаўся ўдала: пасля аглушальнага поспеху на некалькіх выставах у Расіі і за мяжой ([[Чыкага]], [[Будапешт]], [[Мюнхен]], [[Стакгольм]]) карціну ў 1892 годзе купіў за 35 тысяч рублёў імператар [[Аляксандр III]]. Карціна заставалася ў царскіх сходах да 1917 года, а пасля рэвалюцыі апынулася ў сходзе [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўнага Рускага музея]].

Яшчэ не скончыўшы асноўнага варыянту, Рэпін у 1889 годзе пачаў працаваць над другім, працы над якім ён гэтак і не скончыў. Гэта палатно трохі саступае па памерах выточнаму варыянту і з'яўляецца «кулуарным асобнікам». Другі варыянт «Запарожцаў» мастак паспрабаваў зрабіць «гістарычна больш верагодным», але выяўна апынуўся нездаволены вынікам і кінуў яго на паўдарозе. Захоўваецца ён цяпер у Харкаўскім мастацкім музеі.

=== Прыклады папярэдніх эксперыментаў ===
&lt;gallery&gt;
File:Repin Zaporozhtsy drawing.jpg|Эскіз драўняным вугалем (1878). Траццякоўская галерэя
File:Repin Zaporozhtsy sketch 1878 2.JPG|Эскіз драўняным вугалем (1878). Траццякоўская галерэя
File:File-Repin Zaporozhtsy sketch 1878 3.jpg|Эскіз драўняным вугалем (1878). Траццякоўская галерэя
File:Study for Zaporazhian Cossacks.JPG|Эскіз драўняным вугалем (1878). Прыватная калекцыя
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery&gt;
Файл:Zaporozhian colonel by Repin.jpg|Запарожскі палкоўнік (1880). 56 × 31 см. Мастацкі музей, г. Сумы.
Файл:Zaporozhian by Repin.jpg|Запарожац (1884). Алей. 49 × 41,5 см. Музей выяўленчых мастацтваў, Ніжні Тагіл, Расія.
Файл:Sirko by Repin.jpg|Атаман Іван Сірко (1889). Алей. 68,5 × 82 см. Прыватная калекцыя.
&lt;/gallery&gt;

== Прататыпы персанажаў ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|bgcolor=&quot;#808080&quot;|&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;span style=&gt;'''Персанаж'''&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|bgcolor=&quot;#808080&quot;|&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;span style=&gt;'''Звесткі'''&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki1.jpg|100пкс]]||Адзін з вельмі каларытных персанажаў змаляваны з мастака Івана Францавіча Цыянглінскага, выкладніка малявальнай школы Імператарскага Грамадства заахвочання мастацтваў, актыўнага ўдзельніка піцерскага творчага з'яднання «Свет мастацтва». Па нацыянальнасці ён быў палякам, аднак усё-такі склаў кампанію запарожцам.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-2.jpg|100пкс]]||Красун са шляхетнымі рысамі твару і цалкам інтэлігентнай усмешкай — траюрадны пляменнік вядомага рускага кампазітара Міхала Глінкі. Знайшоў Рэпін маладога чалавека ў Пецярбургу — у тыя часы той быў камерпажем.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-3.jpg|100пкс]]||Высокі казачына з павязкай на галаве — гэта адэскі мастак Мікалай Дзмітрыевіч Кузняцоў. Жартаўнік, асілак, акадэмік Акадэміі майстэрстваў, прафесар, кіраўнік класа батальнага малярства ў Акадэміі. Па нацыянальнасці ён быў грэкам.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-4.jpg|100пкс]]||Бяззубы зморшчаны дзядуля з трубкай быў змаляваны Рэпіным з выпадковага падарожніка на прыстані горада Аляксандраўска (цяпер Запарожжа).
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-5.jpg|100пкс]]||Тыповы бурсак, падстрыжаны пад макацёр і які не паспеў яшчэ адпусціць вусоў — мастак Парфірый Дзянісавіч Мартынавіч. Вучыўся ў Акадэміі майстэрстваў, валодаў філіграннай графікай, але праз хваробу ў 25 гадоў быў змушаны пакінуць малярства. Рэпін ніколі яго не бачыў ужывую, таму персанажа ён пісаў не з жывога Мартынавіча, а з гіпсавай маскі, знятай з твару маладога мастака. Калі з яго здымалі маску, той усміхнуўся, і ўсмешка гэтак і засталася на масцы. Так яе Рэпін і змаляваў.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-6.jpg|100пкс]]||Для змрочнага казака са змрочным паглядам пазіраваў Васіль Васілевіч Тарноўскі, украінскі калекцыянер і мецэнат, уласнік вядомага маёнтка Качанаўка. У Качаноўке Рэпін змалёўваў казачую амуніцыю (а заадно — і самага Васіля Васільевіча), якой у Тарноўскага было вельмі шмат. Яго калекцыя рэліквій казацкай эпохі стала грунтам калекцыі Чарнігаўскага гістарычнага музея.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-7.jpg|100пкс]]||Выява казака Галоты змалявана з фурмана Васіля Тарноўскага Мікішкі. Рэпін, быўшы захопленым Мікішкінымі шчарбатасцю, аднавокасцю, нецвярозасцю і смяшлівасцю, паспеў яго замаляваць, калі яны разам з Тарноўскім перапраўляліся праз Дняпро на пароме.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-8.jpg|100пкс]]||Кашавы атаман Іван Дзмітрыевіч Сірко-адна з цэнтральных фігур карціны. Мастак доўга шукаў для яго падобную выяву, спыніўшыся, урэшце, на генералу Міхалу Іванавічу Драгаміраву, тагачасным камандуючым войскамі Кіеўскага вайскоўца акругі, пасля — кіеўскім генерал-губернатару.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-9.jpg|100пкс]]||Персанаж, які паказвае татарына, маляваўся, сапраўды, са студэнта-татарына. Але не ўсе рысы твару ў яго татарскія. Выдатныя белыя зубы былі змаляваны мастаком з чэрапа козака-запарожца, знойдзенага на раскопах каля Сечы.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-10.jpg|100пкс]]||Для таўстуна, які павінен быў стаць правобразам яшчэ аднаго хрэстаматыйнага персанажа — Тараса Бульбы, — прататыпам стаў прафесар Пецярбургскай кансерваторыі Аляксандр Іванавіч Рубец. Нягледзячы на тое, што Аляксандр Іванавіч жыў і працаваў у Пітару, родам ён быў са Старадуба, з'яўляўся нашчадкам польскага шляхецкага роду.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-11.jpg|100пкс]]||З-за Бульбы маркотна выглядвае худы, высокі даўгавусы казак. Гэта яшчэ адзін музыкант, саліст Марыінскага тэатра, Фёдар Ігнацьевіч Стравінскі, бацька вядомага кампазітара Ігара Стравінскага.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-12.jpg|100пкс]]||Уласнік гэтай шырокай лысіны і трохпавярховай патыліцы — Георгі Пятровіч Аляксееў. Правадыр дваранства Екацярынаслаўскай губерні, Обер-гофмайстар двара яго Вялікасці, кавалер амаль усіх расійскіх ордэнаў, ганаровы грамадзянін горада Кацярынаслава, жарсны нумізмат, аўтар навуковых прац па рускай нумізматыцы.&lt;br/&gt;Убачыўшы яго ўнікальную патыліцу і лысіну Рэпін загарэўся жаданнем захаваць іх на карціне. Аднак Аляксееў з абурэннем адпрэчыў прапанову мастака пазіраваць яму ў такой непрывабнай паставе. Тут на дапамогу Рэпіну прыйшоў Яварніцкі. Запрасіўшы Аляксеева паглядзець сваю калекцыю манет, ён цішком пасадзіў мастака ззаду, і пакуль даверлівы нумізмат цешыўся калекцыяй, спрытная рука майстра намалявала яго ў патрэбным ракурсе. Георгі Пятровіч пазнаў сябе ўжо ў Траццякоўцы і быў вельмі пакрыўджаны на абодвух, але рабіць было няма чаго.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-13.jpg|100пкс]]||Напаўголы запарожскі ваяр (заадно і картыга) — гэта прыяцель Рэпіна і Яварніцкага, педагог народнай школы, Кастусь Дзмітрыевіч Беланоўскі. Картыгам ён быў толькі па сюжэце карціны, а зусім не ў жыцці. Менавіта таму, што гэты персанаж павінен паказваць сабой выяву не толькі ваяра, але і аматара рызыковых гульняў, ён адлюстраваны з голым тулавам — пры сур'ёзнай гульні казакі здымалі кашулі, каб не хавалі карты за пазуху і ў рукавы.
|-bgcolor=&quot;#FFFFF0&quot;
| [[Файл:Zaporoj kazaki-14.jpg|100пкс]]||Пісар — Зміцер Іванавіч Яварніцкі. Менавіта ён быў галоўным натхняльнікам і кансультантам мастака. Менавіта з экспанатаў сходу Яварніцкага Рэпін змаляваў вялікую частку амуніцыі, зброі і іншай казацкай атрыбутыкі. Першы скончаны эскіз карціны Ілля Яхімавіч падарыў менавіта Змітру Іванавічу.&lt;br/&gt; Усмешку, якая адлюстравана на карціне, Рэпіну атрымалася выдушыць з Яварніцкага не адразу. Калі Яварніцкі прыехаў у майстэрню мастака пазіраваць, ён быў вельмі змрочны. Але ў Рэпіна знайшоўся часопіс з карыкатурамі, які ён падсунуў Яварніцкаму. Той, прагледзеўшы некалькі старонак, заўсміхаўся, і ў такім выглядзе трапіў у даканцовы варыянт карціны.
|}

== Цікавыя факты ==
[[Файл:Zaparožskija kazaki paštoŭka časoŭ rasiejskaj imperyi.png|міні|Паштоўка часоў Расійскай Імперыі]]
[[Файл:Stamp_of_Ukraine_s1378.jpg|thumb|Паштовая марка Украіны, 2014]]
* У левай частцы палатна казакі трымаюць дзіды, тронкі якіх размаляваныя ў сіне-жоўтыя і чырвона-чорныя колеры. Кансультантам мастака падчас напісання гэтай карціны быў вядомы гісторык украінскага казацтва Зміцер Яварніцкі. Менавіта з экспанатаў калекцыі Яварніцкага Рэпін абмаляваў вялікую частку амуніцыі, зброі, іншай казацкай атрыбутыкі, у тым ліку і сцягі.
* Карціна натхніла ўкраінскага пісьменніка Уладзіміра Малыка на стварэнне прыгодніцка-гістарычнай тэтралогіі «Таемны амбасадар».
* Існуе таксама версія, што прататыпам Тараса Бульбы на карціне быў журналіст Уладзімір Гіляроўскі.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Карціны 1891 года]]
[[Катэгорыя:Карціны са збораў Дзяржаўнага Рускага музея]]
[[Катэгорыя:Украінскае казацтва]]
[[Катэгорыя:Карціны на гістарычныя сюжэты]]
[[Катэгорыя:Карціны Ільі Рэпіна]]</text>
      <sha1>g65j23tckx4iqayr6kbucaq8tc7kgyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2020/2021</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683946</id>
    <revision>
      <id>5172498</id>
      <parentid>4954491</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4186" sha1="3ttm4ky39m401he8kb6t8vep054cu7h" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|лагатып         = 
|памер           = 
|подпіс          = 
|час             =  
|назва           = 
|удзельнікаў     = 9
|гарады          = 8
|стадыёны        = 
|чэмпіён         = [[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]
|разоў           = 5
|2 месца         = [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|3 месца         = [[Энергія Гомель]]
|дублёры         = 
|гульняў         = 104
|галоў           =
|гледачоў        = 
|бамбардзір      =  
|бгалоў          =  
|лепшы           = 
|папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2019/2020|2019/2020]]
|наступны сезон  = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2021/2022|2021/2022]]
}}
'''Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2020/2021''' — 30-ы [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па валейболе]].

== Турнірная табліца ==
{| class=&quot;standard&quot;
!№||Каманды || Гульняў || Перамогі || Паражэнні || Ачкі
|-
|1
|[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]
|16
|16
|0
|47
|-
|2
|[[Энергія Гомель]]
|16
|14
|2
|39
|-
|3
|[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|16
|12
|4
|36
|-
|4
| [[Легіён Абухава]]
|16
|7
|9
|20
|-
|5
| [[Марка-ВДТУ]]
|16
|6
|10
|18
|-
|6
| [[Заходні Буг Брэст]]
|16
|5
|11
|19
|-
|7
| [[Камунальнік Магілёў]]
|16
|4
|12
|13
|-
|8
|[[Мапід Мінск]]
|16
|4
|12
|12
|-
|9
| [[Барысаў-БДУФК]]
|16
|4
|12
|12
|}

== Выніковае размеркаванне месцаў ==

{|class=&quot;standard&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! colspan=&quot;10&quot;| Выніковае размеркаванне месцаў
|-
|bgcolor=&quot;gold&quot;| 1. [[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]] ''(5 раз)''
|-
|bgcolor=&quot;silver&quot;| 2. [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|-
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| 3. [[Энергія Гомель]]
|-
| 4. [[Легіён Абухава]]
|-
| 5. [[Марка-ВДТУ]]
|-
| 6. [[Заходні Буг Брэст]]
|-
| 7. [[Мапід Мінск]]
|-
| 8. [[Барысаў-БДУФК]]
|-
| 9. [[Камунальнік Магілёў]]
|}
{{-}}

== Найлепшыя гульцы ==
Найлепшыя гульцы па амплуа па выніку матчаў стадыі плэй-оф:
* Найлепшы гулец — [[Уладзіслаў Бабкевіч]]
* Найлепшы пас — [[Дзмітрый Ваш]]
* Найлепшы лібера — [[Максім Будзюхін]]
* Найлепшы блок — [[Максім Шкрэдаў]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://bvf.by/ Беларуская федэрацыя валейбола]
* [https://bvf.by/chempionat-rb/prozvuchal-finalnyj-akkord-v-muzhskom-chempionate/ Прозвучал финальный аккорд в мужском чемпионате] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210430193839/http://bvf.by/chempionat-rb/prozvuchal-finalnyj-akkord-v-muzhskom-chempionate/ |date=30 красавіка 2021 }}
* [https://pressball.by/blog/pressball/109016/ КУБОК БЕЛАРУСИ. СОХРАНИЛИ ]
{{Валейбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па валейболе|2021]]
[[Катэгорыя:2020 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:2021 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2020 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2021 годзе]]</text>
      <sha1>3ttm4ky39m401he8kb6t8vep054cu7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2011/2012</title>
    <ns>0</ns>
    <id>684034</id>
    <revision>
      <id>5172492</id>
      <parentid>4580699</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5061" sha1="sj3mxa2atymweb76mmifqxkruzqgr7c" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|лагатып         = 
|памер           = 
|подпіс          = 
|час             = 1 кастрычніка 2011 — 2 мая 2012
|назва           = 
|удзельнікаў     = 9
|гарады          =
|стадыёны        = 
|чэмпіён         = [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|разоў           = 3
|2 месца         = [[Камунальнік Гродна]]
|3 месца         = [[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]]
|дублёры         = 
|гульняў         = 141
|галоў           =
|гледачоў        = 
|бамбардзір      =  
|бгалоў          =  
|лепшы           = 
|папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2010/2011|2010/2011]]
|наступны сезон  = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2012/2013|2012/2013]]
}}
'''Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2011/2012''' — 21-ы [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па валейболе]].

== Турнірная табліца (рэгулярны сезон) ==
{| class=&quot;standard&quot;
!№||Каманды || Гульняў || Перамогі || Паражэнні || Ачкі
|-
|1
|[[Камунальнік Гродна]]
|28
|25
|3
|74
|-
|2
|[[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]]
|28
|20
|8
|60
|-
|3
|[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]
|28
|19
|9
|58
|-
|4
| [[Заходні Буг Брэст]]
|28
|11
|17
|33
|-
|5
| [[Барысаў-БДУФК|БАТЭ-БДУ Барысаў]]
|28
|11
|17
|29
|-
|6
| [[ГВК Гомель]]
|28
|10
|18
|29
|-
|7
| [[Марка-ВДТУ|Марка Віцебск]]
|28
|9
|17
|29
|-
|8
|[[Камунальнік Магілёў|Магілёўскія львы]]
|28
|9
|19
|24
|}

== Выніковае размеркаванне месцаў ==
{|
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=wikitable cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;bakcground: #e4e4e4;&quot;
!style=&quot;border-bottom: 1px solid #aaaaaa; width: 50px;&quot;|Месца
!style=&quot;border-bottom: 1px solid #aaaaaa; width: 200px;&quot;|Каманда
|- style=&quot;background: #e6f8ff;&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot;|1 ||[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|- style=&quot;background: #e6f8ff;&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot;|2 ||[[Камунальнік Гродна]]
|- style=&quot;background: #e6f8ff;&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot;|3 ||[[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|4 ||[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|5 ||[[Заходні Буг Брэст]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|6 ||[[Барысаў-БДУФК|БАТЭ-БДУ Барысаў]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;|7 ||[[ГВК Гомель]]
|- style=&quot;background: #ffe7e7;&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot;|8 ||[[Марка-ВДТУ|Марка-Віцебск]]
|- style=&quot;background: #ffe7e7;&quot;
| style=&quot;text-align: center;&quot;|9 ||[[Камунальнік Магілёў|Магілёўскія львы]]
|-

|}
{{col-break}}
{| class=wikitable cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; font-size: 90%; text-align: center;&quot;
|-style=&quot;bakcground: #e4e4e4;&quot;
!style=&quot;border-bottom: 1px solid #aaaaaa; width: 300px;&quot;|Чэмпіянат
|-
|[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|-style=&quot;bakcground: #e4e4e4;&quot;
!style=&quot;border-bottom: 1px solid #aaaaaa; width: 300px;&quot;|Кубак
|-
|[[Камунальнік Гродна]]
|-style=&quot;bakcground: #e4e4e4;&quot;
!style=&quot;border-bottom: 1px solid #aaaaaa; width: 300px;&quot;|Выхад у Вышэйшую лігу
|-
|[[Легіён Абухава]]
|-style=&quot;bakcground: #e4e4e4;&quot;
!style=&quot;border-bottom: 1px solid #aaaaaa; width: 300px;&quot;|Вылет з Вышэйшай лігі
|-
|[[Камунальнік Магілёў|Магілёўскія львы]]
|}
|}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://bvf.by/ Беларуская федэрацыя валейбола]* {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210726040035/http://bvf.by/ |date=26 ліпеня 2021 }}

{{Валейбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па валейболе|2011]]
[[Катэгорыя:2011 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:2012 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2011 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2012 годзе]]</text>
      <sha1>sj3mxa2atymweb76mmifqxkruzqgr7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цімур Ісхакавіч Пулатаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>688020</id>
    <revision>
      <id>5172322</id>
      <parentid>4738239</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14923" sha1="h5jfpffp72efjqyuh9rzl1appjzwftv" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
{{цёзкі2|Пулатаў}}
'''Цімур Ісхакавіч Пулатаў''' ({{lang-uz|Тимур Исхак-агъа Пулатов}}; нар. {{ДН|22|9|1939}} года) — узбекскі і расійскі [[празаік]], сцэнарыст. Вядомы сваёй паслядоўнай падтрымкай крымскататарскага народа. Выступіў супраць затрымання і арышту [[Нарыман Энверавіч Джэлялаў|Нарымана Джэлялава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Гульнара Бекирова|title=«И успокоится народ под сенью родины». К 80-летию писателя Тимура Пулатова|url=https://ru.krymr.com/a/i-upokoitsa-narod-pod-senyu-rodini/30067313.html|publisher=Крым. Реалии|date=2019-07-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Цімур Пулатаў нарадзіўся ў 1939 годзе ў [[Бухара|Бухары]] (Бухарская вобласць Узбекскай ССР, цяпер Узбекістан). Скончыў педагагічны інстытут у Бухары (1963); вышэйшыя курсы сцэнарыстаў і рэжысёраў у Маскве (1967). Працаваў галоўным рэдактарам кінастудыі «Узбекфільм». Аўтар шэрагу сцэнарыяў мастацкіх фільмаў («Вяртанне камандзіра», па матывах аднайменнай аповесці Ц. Пулатава «Іншыя населеныя пункты», 1968 г., рэжысёр — Д. Салімаў, «Гэты слаўны хлопец», 1972 г., рэжысёр — Э. Хачатураў, «Апошняе падарожжа Каіпа», па матывах аднайменнай аповесці Ц. Пулатава, 1991 г., рэжысёр — Ф. Даўлетшын і інш.)

У 1968 годзе Цімур Пулатаў уступае ў члены [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]]. У 1991 годзе быў абраны першым сакратаром праўлення Саюза пісьменнікаў СССР. Пасля рэарганізацыі Саюза пісьменнікаў СССР у [[Міжнародная супольнасць пісьменніцкіх саюзаў Расіі і краін СНД|Міжнародную супольнасць пісьменніцкіх саюзаў Расіі і краін СНД]] (МСПС) у 1992 годзе, Цімур Пулатаў узначаліў гэтае найбуйнейшае пісьменніцкае аб’яднанне на тэрыторыі былога СССР у якасці Першага сакратара выканкама, а ў 1994 годзе на чарговым з’ездзе быў абраны старшынёй МСПС.

Цімур Пулатаў узначальваў МСПС на працягу 6 гадоў. За гэты час творчая арганізацыя пісьменнікаў, якая практычна перастала існаваць з распадам СССР, адрадзілася. Былі наладжаны творчыя сувязі паміж Пісьменніцкімі Саюзамі Расіі і СНД. Упершыню за шмат гадоў на рускай мове выйшлі творы нацыянальных пісьменнікаў краін СНД у аб’ёме каля 200 паэтычных, празаічных твораў. Для найбольш вядомых твораў пісьменнікаў Расіі і СНД былі створаны нацыянальныя прэміі Б. Пастарнака, А. Платонава, А. Наваі, А. Хаяма, С. Вургуна і іншых. Была адроджана ганаровая ў часы СССР міжнародная літаратурная прэмія «Лотас» для пісьменнікаў СНД, краін Азіі і Афрыкі. З 1998 года пачала выдавацца газета «Літаратурная Еўразія», якая знаёміла чытачоў на рускай мове з творамі пісьменнікаў краін Садружнасці, спрыяла наладжванню літаратурных сувязяў, знаходзіла і публікавала на сваіх старонках маладых, таленавітых пісьменнікаў. Былі зноўку наладжаныя перапыненыя ў пачатку 90-х гадоў міжнародныя літаратурныя сувязі з мноствам краін, сярод якіх — Германія, Чэхія, Славакія, Балгарыя, Кітай, краіны Блізкага Усходу.

У 2000 годзе Цімур Пулатаў склаў з сябе паўнамоцтвы Старшыні МСПС. З тых часоў пісьменнік вярнуўся да літаратурнай творчасці, пра якую марыў усе тыя гады, што быў кіраўніком творчага саюза. На дадзены момант працуе над вялікім раманам пра сучаснасць.

З 1991 года па цяперашні час Цімур Пулатаў пражывае ў горадзе [[Масква]]. Жанаты. Мае дачку, унука і ўнучку.

== Творчасць ==
Першая аповесць Цімура Пулатава «Не хадзі па абочыне» была апублікавана ў 1964 годзе. Таксама шырокую вядомасць атрымалі і іншыя творы, у прыватнасці:
* «Іншыя населеныя пункты»
* «Другое падарожжа Каіпа»
* «Заўсёднік»
* «Вартавыя вежы»
* Трылогія «Страсці бухарскага дома»

Найбольшую вядомасць і прызнанне атрымаў раман «Чарапаха Таразі» — пра жыццё і дзіўныя прыгоды сярэднявечнага навукоўца з Бухары, які адважваўся на вялікі эксперымент, у якім праяўляецца высокі парыў чалавечага духу і высакароднасць намераў.

«Плаваючая Еўразія» — мудрагелістае перапляценне фантастыкі і рэальнасці, міфалогіі і сатыры, гісторыі і сучаснасці. Дзеянне рамана разгортваецца ў вялікім сярэднеазіяцкім горадзе ў дні, напоўненыя драматычным чаканнем чарговага землятрусу.

Шэраг твораў Цімура Пулатава не ўбачылі свет на радзіме аўтара, ва Узбекістане, з-за цэнзурных прычын. У Расіі яны былі апублікаваныя, аднак па сканчэнні шматлікіх гадоў пасля напісання.

Раманы, аповесці і апавяданні Цімура Пулатава перакладзены на арабскую, урду, фарсі, хіндзі, англійскую і іншыя мовы. Выдадзены ў [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і іншых краінах. У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Італія|Італіі]], [[Германія|Германіі]] і шэрагу іншых краін выдадзены манаграфіі і абаронены дысертацыі па творчасці Цімура Пулатава.

У 1996 годзе ў выдавецтве «Сучасны пісьменнік» выйшаў збор выбраных твораў Цімура Пулатава ў трох тамах. У [[1999]] годзе ў тым жа выдавецтве выйшаў чацвёрты том, у якім сабраны публіцыстычныя артыкулы Цімура Пулатава, шматлікія водгукі пра яго ад пісьменнікаў і літаратуразнаўцаў Расіі, Казахстана, Грузіі, Арменіі, Чачэнскай Рэспублікі, Азербайджана, а таксама водгукі замежнай прэсы, у прыватнасці вялікая манаграфія нямецкай даследчыцы Б. Фукс «Чалавек, грамадства і рэлігія ў творах Ц. Пулатава». З найбольш вядомых прац апошняга часу пра творчасць Цімура Пулатава, у 2005 годзе выйшла манаграфія Э. Ф. Шафранскай «Міфапаэтыка прозы Цімура Пулатава: Нацыянальныя вобразы свету».

== Водгукі крытыкаў ==
Вячаслаў Калмыкоў у «[[Літаратурная газета|Літаратурнай газеце]]» пісаў: ''«Сёння пра яго кажуць як пра дыктатара, які на працягу дзесяці гадоў утрымліваў у сваіх руках ледзь не ўсю маёмасць былога Саюза пісьменнікаў СССР. Але чамусьці ўсе забыліся, што гэты дыктатар у свой час напісаў выдатны раман „Плаваючая Еўразія“. Аднак мы прывыклі да крайнасцей: або да нябёсаў усхваляем, або толькі кляймім. А ў літаратуры ўсё нашмат складаней. Людзі з жахлівым характарам часам здольныя на шэдэўры»''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.litrossia.ru/archive/156/find/3907.php |title=«День рождения только раз в году», «Литературная Россия», № 28. 15.07.2005 |accessdate=2010-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120011423/http://www.litrossia.ru/archive/156/find/3907.php |archivedate=2012-01-20 |language=ru |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і прэміі ==
* [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы народаў]] ([[28 кастрычніка]] [[1994]] года) — ''за заслугі ў развіцці літаратуры і мастацтва, умацаванні міжнацыянальных культурных сувязяў''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/7161 Указ Президента Российской Федерации от 28 октября 1994 года № 2037 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Народны пісьменнік [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]] (1989)
* Народны пісьменнік [[Таджыкістан]]а
* [[Дзяржаўная прэмія Узбекістана]]
* Літаратурная прэмія Важы Пшавелы ([[Грузія]])
* Літаратурная прэмія Саят-Новы ([[Арменія]])
* Міжнародная прэмія імя М. А. Шолахава

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100813102646/http://www.islam.ru/pressclub/gost/pulatov/ Тимур Пулатов: Ислам наполнил мою душу на всю жизнь!]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20130905171848/http://litrossia.ru/archive/26/courier/575.php «Пулатов освобождён. Кто на очереди?»] — «[[Літаратурная Расія|Литературная Россия]]» № 49 от 08.12.2000{{ref-ru}}
* [http://mytashkent.uz/2008/05/29/timur-pulatov/ Тимур Пулатов]{{ref-ru}}
* [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=26113 «Писатели тоже плачут»] — Газета «[[Коммерсантъ]]» № 4 (157) от 09.10.1992{{ref-ru}}
* [http://www.pereplet.ru/text/aleshkin20feb09.html «Первая десятка „Русского переплёта“» от 23.02.2009]{{ref-ru}}
* [http://qha.com.ua/haber2.php?id=4944 «Прозаик Тимур Пулатов встретился с крымскотатарской интеллигенцией» от 19.10.2010]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}{{Недаступная спасылка|date=снежань 2019 |bot=InternetArchiveBot}}
* [https://avdet.org/2016/05/11/krym-posetil-drug-krymskotatarskogo-naroda-timur-pulatov-18-oktjabrja-2010-goda-v-ofise-medzhlisa-sostojalas-vstrecha-predsedatelja-medzhlisa-krymskotatarskogo-naroda-mustafy-dzhemileva-s-predsedatele/ «Крым посетил друг крымскотатарского народа Тимур Пулатов» от 20.10.2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211215042012/https://avdet.org/2016/05/11/krym-posetil-drug-krymskotatarskogo-naroda-timur-pulatov-18-oktjabrja-2010-goda-v-ofise-medzhlisa-sostojalas-vstrecha-predsedatelja-medzhlisa-krymskotatarskogo-naroda-mustafy-dzhemileva-s-predsedatele/ |date=15 снежня 2021 }}{{ref-ru}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Пулатаў Цімур Ісхакавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Бухарскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Таджыкскай ССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Узбекскай ССР]]
[[Катэгорыя:Члены міжнароднай супольнасці пісьменніцкіх саюзаў]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Узбекскай ССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Узбекістана]]</text>
      <sha1>h5jfpffp72efjqyuh9rzl1appjzwftv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чханджын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>688339</id>
    <revision>
      <id>5172433</id>
      <parentid>4217815</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20487" sha1="neqsle0o77orma556ed1kur9kf1v8vd" xml:space="preserve">{{НП
|статус=Горад
|lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=48|lat_sec=0
|lon_dir=E|lon_deg=129|lon_min=46|lon_sec=59
|арыгінальная назва   ={{Lang-ko3|청진시|淸津市}}
}}
'''Чханджын''' ({{Lang-ko3|청진시|淸津市}}) — партовы горад на паўночным усходзе [[Паўночная Карэя|КНДР]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Хамгён-Пукто]]&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Чхонджин (Чхончжин) // Большой энциклопедический словарь (в 2-х тт.). / редколл., гл. ред. А. М. Прохоров. том 2. М., «Советская энциклопедия», 1991. стр.646&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Назва ўтворана двума іерогліфамі: 清 (청) і 津 (진), што даслоўна перакладаецца як «чыстая пераправа». Паколькі горад быў заснаваны ў перыяд японскага каланіяльнага праўлення, першапачаткова агульнаўжывальным было японскае чытанне гэтых іерогліфаў «Сэйсін», і толькі пасля вызвалення Карэі ў [[1945]] назва горада пачалі прамаўляць на карэйскі манер — «Чханджын».

== Гісторыя ==

=== З пачатку XX стагоддзя ===
[[Файл:Seishin_1930s.png|справа|міні|Чханджын у 1930-х гадах]]
[[Файл:Port_of_Seishin.JPG|справа|міні|Порт Чханджына ў часы японскага праўлення]]
Да пачатку XX стагоддзя на месцы Чханджына знаходзілася невялікае рыбацкае паселішча у падножжа гары Пурён. У [[1904]] годзе падчас [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]] японскае камандаванне ацаніла выгаднае геаграфічнае становішча дадзенай мясцовасці і прыняло рашэнне стварыць там пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння сваёй сухапутнай арміі, якая дзейнічала супраць расійскіх войскаў у Маньчжурыі. Насельніцтва пасёлка да таго часу налічвала 100 сем’яў. У [[1905]] годзе з мэтай паляпшэння забеспячэння сухапутных сіл японцы пачалі будаўніцтва 90-кіламетровай чыгункі да Хверёна, якое было завершана ў [[1906]], ужо пасля падпісання Портсмуцкага міру. У [[1907]] годзе быў пабудаваны 17-кіламетровы ўчастак чыгункі да Ранама, дзе быў раскватараваны японскі гарнізон.

У [[1913]] годзе японская каланіяльная адміністрацыя прыняла рашэнне вылучыць частку тэрыторыі павета Пурён, стварыўшы там раён Сэйсін (Чханджын), які ў ходзе адміністрацыйнай рэформы [[1914]] года атрымаў статус горада.

Пасля заканчэння баявых дзеянняў порт не страціў свайго стратэгічнага значэння. Японія, анэксаваўшы Карэю, пачала актыўна эксплуатаваць прыродныя рэсурсы паўвострава, а размяшчэнне на мацярыку магутнай армейскай групоўкі патрабавала стварэння і падтрымання надзейных ліній забеспячэння з метраполіяй. Гэтыя фактары абумовілі неабходнасць стварэння ў горадзе магутнага транспартнага вузла. У [[1908]] годзе порт быў адкрыты таксама і для знешняга гандлю, пачалася рэканструкцыя прычальнага комплексу, будаўніцтва пагрузачна-разгрузачных механізмаў і неабходных гідратэхнічных збудаванняў. У [[1928]] было завершана будаўніцтва чыгуначнай лініі [[Вансан]]-Чханджын, якая звязала порт з карэйскай чыгуначнай сеткай, а ў [[1933]] годзе пракладзена галіна на [[Чанчунь]], якая зрабіла Чханджын стратэгічна важным транспартным вузлом.

У 1930-х гадах была пачата эксплуатацыя Мусанскага жалезаруднага радовішча, што паслужыла магутным штуршком да індустрыяльнага развіцця Чханджына: было пабудавана тры буйных металургічных завода, якія сталі асновай чорнай металургіі Карэі. У [[1940]] годзе пры тэхнічным супрацоўніцтве з фірмай Крупа на металургічных прадпрыемствах была праведзена мадэрнізацыя абсталявання, якая дазволіла істотна павялічыць выплаўленне чыгуну&lt;ref&gt; «История Кореи» т. II, М.: «Наука», 1971. стр.131&lt;/ref&gt;. Паралельна ішло развіццё іншых галін прамысловасці: былі пабудаваныя фабрыка штучнага шоўку, маслабойны, рыбаперапрацоўчы і рыбакансервавы заводы.

У [[1943]] годзе ў склад Чханджына былі ўключаныя пасёлак Чхонам з павета Пурён, а з павета Кёнсан — пасёлак Ёнсан і горад Ранам, дзе размяшчалася правінцыйная адміністрацыя Хамгён-Пукто і штаб 18-й пяхотнай дывізіі японскай арміі. У выніку Чханджын стаў чацвёртым па велічыні горадам Карэі. У [[1945]] ён зноў быў падзелены на Ранам і Чханджын&lt;ref&gt; [http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=563863&amp;cid=46618&amp;categoryId=46618 한국민족문화대백과] &lt;/ref&gt;.

=== Пасля вызвалення ад японскага панавання ===
У ходзе [[Савецка-японская вайна|Савецка-японскай вайны]] у жніўні [[1945]] у Чханджыне (тады называўся Сэйсін, {{Lang-ja|清津}}) [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкімі войскамі]] быў высаджаны марскі дэсант, які больш за трох сутак вёў бой за кантроль над горадам. [[16 жніўня]] 1945 года з падыходам 393-й і 335-й стралковых дывізій японскія войскі былі канчаткова выцеснены з горада.&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/h/liberation/index.html Освобождение городов. — М.: Воениздат, 1985.]&lt;/ref&gt;

16 жніўня [[1945]] года пасля трохдзённых баёў гарнізон горада капітуляваў перад часткамі Савецкай Арміі. 19 жніўня 1945 года ў Чханджыне быў размешчаны штаб Паўднёвага марскога абарончага раёна Ціхаакіянскага флоту. Пасля вываду савецкіх войскаў з тэрыторыі КНДР у снежні [[1948]] года ўрад СССР па просьбе паўночнакарэйскага кіраўніцтва прыняў рашэнне з прычыны адсутнасці ў маладой дзяржавы паўнавартаснага флоту стварыць у Чханджыне ваенна-марскую базу. Усяго ў горадзе грунтавалася 65 караблёў, уключаючы тарпедныя катэры, супрацьлодкавыя караблі і іншыя судны. Калі ў ходзе [[Вайна ў Карэі|Карэйскай вайны]] узнікла пагроза захопу войскамі ААН тэрыторыі КНДР, савецкі ўрад 7 кастрычніка 1950 года пачаў эвакуацыю ў СССР караблёў і персаналу ВМБ у Чханджыне.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://alerozin.narod.ru/Korea45x53.htm |title=Корейская война. Эпизоды участия Советского Флота. |access-date=29 верасня 2021 |archive-date=28 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128065812/http://alerozin.narod.ru/Korea45x53.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

25 кастрычніка 1950 года горад быў узяты войскамі ААН, якія знаходзіліся там да снежня, пасля чаго вымушаныя былі пакінуць Чханджын пры контрнаступленні Карэйскай народнай арміі і Кітайскіх народных добраахвотнікаў. На пазнейшых этапах вайны Чханджын, будучы стратэгічна важным прамысловым цэнтрам, неаднаразова падвяргаўся масіраваным бамбаванням з боку войскаў ААН. Горад таксама быў адной з прыярытэтных мэтаў для Сёмага флоту ВМС ЗША, які падтрымліваў сухапутныя сілы саюзнікаў з мора, які неаднаразова наносіў удары па прамысловай інфраструктуры. Адно з найбольш разбуральных бамбаванняў адбылося 25 мая [[1952]] года, удзел у ім прынялі асноўныя сілы флоту на чале з флагманам — лінкорам «Аёва», якім, па сведчаннях амерыканскіх ваенных, удалося нанесці сур’ёзны ўрон гарадской прамысловасці.

=== Пасля Карэйскай вайны ===
Чханджын, як і шмат іншых гарадоў КНДР, моцна пацярпеў у ходзе Карэйскай вайны. Прамысловасць была практычна цалкам разбурана, сур’ёзны ўрон нанесены гарадской інфраструктуры, практычна ўдвая скарацілася насельніцтва. У адпаведнасці з рашэннем [[Працоўная партыя Карэі|ТПК]] аб пераважным развіцці цяжкай індустрыі, асноўная ўвага ўрада і мясцовых уладаў была засяроджана на аднаўленні разбуранай прамысловасці і асабліва металургічнага завода ім. Кім Чхэка, які з’яўляўся адзіным у краіне вытворцам чыгуну і коксу. Да 1958 года пры фінансавым і тэхнічным садзейнічанні СССР атрымалася цалкам аднавіць коксавыя батарэі і даменныя печы завода, пацярпелыя ў ходзе бамбаванняў. КНР аказала дапамогу ў аднаўленні лакаматыўнага дэпо. Краіны [[Савет эканамічнай узаемадапамогі|СЭУ]] таксама аказалі садзейнічанне ў пасляваенным аднаўленні горада; напрыклад, спецыялісты з [[Румынія|Румыніі]] і [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] дапамагалі аднаўляць фармацэўтычную фабрыку і правінцыйны шпіталь&lt;ref&gt; «История Кореи» т. II, М.: «Наука», 1971, стр. 255—269&lt;/ref&gt;.

[[Польская Народная Рэспубліка]] накіравала сваіх спецыялістаў па гарадскім планаванні, якія прынялі ўдзел у распрацоўцы генеральнага плана аднаўленчых работ. У прыватнасці, польскія эксперты прапанавалі зноў аб’яднаць Чханджын і Ранам, а таксама ўзвесці ў нізінных раёнах горада (частка кварталаў раёнаў Пхохан і Сінам) гідратэхнічныя ахоўныя збудаванні, якія перашкаджалі б іх падтапленню падчас павадкаў. Аднак паўночнакарэйскія інжынеры не пагадзіліся з гэтай прапановай, спаслаўшыся на сур’ёзны недахоп будаўнічых матэрыялаў і працоўнай сілы на фоне масавых аднаўленчых работ. У выніку, было прынята часовае кампраміснае рашэнне: не будаваць у мясцовасці, схільнай да затаплення, шматкватэрных дамоў, пакінуўшы іх пад прыватны сектар, які размяшчаецца там і цяпер&lt;ref&gt; [http://www.univie.ac.at/koreanologie/fileadmin/user_upload/DigitalNK/Forschungsarbeit/Chongjin.pdf Profiles of the cities of DPR Korea — Chongjin. Rainer Dormels (2014): North Korea’s Cities. Jimoondang. Seoul.] &lt;/ref&gt;

У кастрычніку [[1960]] года ў склад горада быў уключаны павет Кёнсан і горад Ранам, а сам Чханджын выдзелены з правінцыі Хамгён-Пукто, стаўшы горадам цэнтральнага падпарадкавання. У кастрычніку [[1967]] года ён зноў стаў адміністрацыйным цэнтрам Хамгён-Пукто.

У 1975 годзе тут быў уведзены ў строй 98-кіламетровы трубаправод Мусан-Чанджын для дастаўкі руднага канцэнтрату на металургічны камбінат імя Кім Чака&lt;ref&gt;Корейская Народно-Демократическая Республика // Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1976 (вып. 20). М., «Советская энциклопедия», 1976. стр.314-315&lt;/ref&gt;.

У [[1977]] годзе Чханджыну, у склад якога быў таксама ўключаны павет Муса, быў вернуты статус горада цэнтральнага падпарадкавання, аднак у [[1985]] паветы Пурён, Кёнсан і Муса былі аддзеленыя ад Чханджына, а сам горад зноў увайшоў у склад правінцыі Хамгён-Пукто, сталіцай якой ён застаецца і па гэты дзень&lt;ref&gt;[http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=563863&amp;cid=46618&amp;categoryId=46618 한국민족문화대백과]&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==

=== Клімат ===

* Сярэднегадавая тэмпература паветра — 8,4 °C
* Адносная вільготнасць паветра — 69,5 %
* Сярэдняя хуткасць ветру — 1,2 м / с
{{Клімат мясцовасці||Горад_род=Чханджына|крыніца=[http://www.retscreen.net/ru/home.php NASA. База дадзеных RETScreen]|Сту_сяр=−5.4|Лют_сяр=-3.4|Сак_сяр=1.3|Кра_сяр=7.3|Май_сяр=11.8|Чэр_сяр=16.0|Ліп_сяр=20.0|Жні_сяр=21.7|Вер_сяр=17.7|Кас_сяр=11.4|Ліс_сяр=3.5|Сне_сяр=−2.5|Год_сяр=8.4}}

== Адміністрацыйны падзел ==
Чханджын падзелены на 7 раёнаў (구역), у склад якіх уваходзяць 82 гарадскіх квартала (동), 16 вёсак (리) і адзін рабочы пасёлак (로동자구)

Раёны Чханджына:

* Сінам (신암구역)
* Пхахан (포항구역)
* Чхонам (청암구역)
* Сунам (수남구역)
* Сонпхен (송평구역)
* Рана (라남구역)
* Пуюн (부윤구역)

== Эканоміка ==
У 1985 годзе колькасць насельніцтва складала 500 тыс. чалавек, горад з’яўляўся важным прамысловым цэнтрам: тут дзейнічалі прадпрыемствы чорнай металургіі, машынабудавання, тэкстыльнай, хімічнай і харчовай прамысловасці&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Чхонджин (Чхончжин) // Большой энциклопедический словарь (в 2-х тт.). / редколл., гл. ред. А. М. Прохоров. том 2. М., «Советская энциклопедия», 1991. стр.646&lt;/ref&gt;.

== Транспарт ==
Незамярзальны марскі порт і важны транспартны вузел&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Чхонджин (Чхончжин) // Большой энциклопедический словарь (в 2-х тт.). / редколл., гл. ред. А. М. Прохоров. том 2. М., «Советская энциклопедия», 1991. стр.646&lt;/ref&gt;.

Дзейнічае трамвайная лінія. Таксама працуе тралейбусная сістэма, якая складаецца з двух не звязаных паміж сабой ліній&lt;ref&gt;[http://transphoto.ru/city/1242/ Электротранспорт Чхонджина] на сайте TransPhoto&lt;/ref&gt;.

== Помнікі ==
«Манумент вызвалення» — мемарыял [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкім воінам]], загінулым пры вызваленні Карэі ад японскай акупацыі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В КНДР завершили реконструкцию крупнейшего мемориала советским воинам|url=https://rg.ru/2019/09/01/v-kndr-zavershili-rekonstrukciiu-krupnejshego-memoriala-sovetskim-voinam.html|accessdate=2020-01-02|date=2019-09-01}}&lt;/ref&gt;.

== Консульствы ==
Консульскія ўстановы замежных дзяржаў, размешчаныя ў Чханджыне:

* Генеральныя консульствы
*# {{Сцягафікацыя|Расія}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rusembdprk.ru/ru/konsulskij-otdel/genkonsulstvo-v-chondine |title=Генеральное Консульство в г. Чондин |access-date=29 верасня 2021 |archive-date=4 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204232916/http://www.rusembdprk.ru/ru/konsulskij-otdel/genkonsulstvo-v-chondine |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (з 1980 года)
*# {{Сцягафікацыя|Кітай}} (c 1987)
{{Зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Паўночнай Карэі]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>neqsle0o77orma556ed1kur9kf1v8vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чан Ван Куанг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>689292</id>
    <revision>
      <id>5172358</id>
      <parentid>4577340</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9594" sha1="sn84c5mkbwmpsifdqp0ev0pbmsy5veu" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = 
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |Перыяд жыцця     = 
 |выява            = Thuong tuong Tran Van Quang.jpg
 |подпіс           = 
 |герб             = 
 |подпіс герба     = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = [[File:Flag of the People's Army of Vietnam.svg|22px]] [[В’етнамская народная армія]]
 |гады службы      = 1945—1995
 |званне           = [[Старшы генерал-лейтэнант В’етнамскай народнай арміі|старшы генерал-лейтэнант]]
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = [[Індакітайская вайна]],&lt;br&gt;[[Вайна ў В’етнаме]]
 |узнагароды       = 
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
'''Чан Ван Куанг''', альбо '''Тран Ван Куанг''' ({{lang-vi|Trần Văn Quang}}; [[1917]] — [[3 лістапада]] [[2013]]) — [[Старшы генерал-лейтэнант В’етнамскай народнай арміі|старшы генерал-лейтэнант]] [[В’етнамская народная армія|В’етнамскай народнай арміі]], удзельнік [[Індакітайская вайна|Індакітайскай]] і [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай]] войнаў. У розны час займаў пасады палітычнага камісара 4-й ваеннай зоны, начальніка [[Дэпартамент аперацый В’етнамская народная армія|дэпартамента аперацый]], [[Намеснік начальніка Генеральнага штаба В'етнамскай народнай арміі|намесніка начальніка Генштаба]], камандуючага 678-м армейскім корпусам, [[Намеснік міністра нацыянальнай абароны В’етнама|намесніка міністра абароны]] і кіраўніка [[Асацыяцыя ветэранаў В’етнама|Асацыяцыі ветэранаў В’етнама]].

Імя пры нараджэнні — '''Чан (Тран) Тхук Кінх''' ({{lang-vi|Trần Thúc Kính}}).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1917 годзе ў камуне Нгі Хоа аднайменага раёна правінцыі Нгеан.

У 1936 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Індакітая|Камуністычную партыю Індакітая]]. З 1938 па 1939 гады быў членам партыйнага камітэта Сайгон-Чалон. У 1939 годзе арыштаваны французскімі ўладамі. У кастрычніку 1940 года збег з турмы, але ў красавіку 1941 года злоўлены і прысуджаны да пажыццёвага зняволення&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121022062856/http://www.nhandan.com.vn/cmlink/nhandandientu/thoisu/daihoixi/tintuc/th-ng-t-ng-tr-n-v-n-quang-nh-ng-cau-chuy-n-k-ben-l-i-h-i-1.284575 «Thượng tướng Trần Văn Quang, những câu chuyện kể bên lề Ðại hội.»]Song Hà, Báo Nhân dân. Cập nhật lúc 10:39, Thứ tư, 09/02/2011 (GMT+7). Lưu trữ 22/10/2012. Truy cập 12/11/2013. &lt;/ref&gt;.

У чэрвені 1945 года быў вызвалены з турмы і ўступіў у правінцыйны камітэт паўстання Нгеаня. У 1946 годзе прызначаны на пасаду палітычнага камісара камандавання ваеннай абароны. У лістападзе 1946 года стаў палітычным камісарам 4-й ваеннай зоны.

З 1948 па 1949 гады займаў пасаду камандзіра і палітычнага камісара падраздзялення Бінь-Тры-Тхіен. У маі 1950 года прызначаны палітычным камісарам 304-га батальёна&lt;ref&gt;[http://www.vietlaw.gov.vn/LAWNET/docView.do?docid=718&amp;type=html&amp;searchType=fulltextsearch&amp;searchText= Sắc lệnh số 67-SL ngày 14/5/1950 của Chủ tịch Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170502174205/http://www.vietlaw.gov.vn/LAWNET/docView.do?docid=718&amp;type=html&amp;searchType=fulltextsearch&amp;searchText= |date=2 мая 2017 }} Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2013.&lt;/ref&gt;.

У 1953 годзе заняў пасаду дырэктара Дэпартамента аперацый Генеральнага штаба, у першую чаргу адказваючы за [[Бітва пры Д’енб’енфу|кампанію ў Д’енб’енфу]].

У 1958 годзе стаў намесніка начальніка Генеральнага штаба В’етнамскай народнай арміі і дырэктарам Аператыўнага ўпраўлення&lt;ref&gt;[http://www.vietlaw.gov.vn/LAWNET/docView.do?docid=984&amp;type=html&amp;searchType=fulltextsearch&amp;searchText= Sắc lệnh số 64-SL ngày 22/4/1958 của Chủ tịch Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304041437/http://www.vietlaw.gov.vn/LAWNET/docView.do?docid=984&amp;type=html&amp;searchType=fulltextsearch&amp;searchText= |date=4 сакавіка 2016 }} Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2013.&lt;/ref&gt;. У 1961 годзе накіраваны ў [[Паўднёвы В’етнам]], дзе служыў пры цэнтральным аддзеле. У 1965 годзе стаў камандуючым IV ваеннай акругай; у 1966—1973 гг. — камандуючы і палітычны камісар ваеннай акругі Тры-Тхіен, а таксама сакратар партыйнага камітэта Тры-Тхіен-Хюэ.

У 1974 годзе пераведзены на пасаду намесніка начальніка Генштаба. З 1978 па 1981 гады быў камандуючым 678-й арміі і палітычным камісарам В’етнамскай добраахвотніцкай арміі ў [[Лаос]]е&lt;ref&gt;[http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-vn/61/43/3/398/398/192074/Default.aspx Hợp tác toàn diện Việt — Lào] Quân đội nhân dân Việt Nam Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2013&lt;/ref&gt;.

У 1981 годзе быў прызначаны намеснікам міністра нацыянальнай абароны, а ў 1984 годзе даслужыўся да старшага генерал-лейтэнанта.

З 1992 па 2002 год быў прэзідэнтам Асацыяцыі ветэранаў В’етнама.

Памёр 3 лістапада 2013 года ў [[Ханой|Ханоі]].

== Сям’я ==
Самым уплывовым братам быў рэвалюцыйны актывіст Тран Ван Кунг (1906—1977), першы сакратар першай камуністычнай ячэйкі ў В’етнаме (Дом 5Д, вуліца Хэм Лонг). Іншы яго брат, Тран Тхук Вінь (Тран Ван Туй; 1910—1993), быў начальнікам упраўлення кампаніі грамадскай бяспекі Ха Цінь. Яшчэ адзін, Тран Ван Бань, служыў у в’етнамскай арміі і даслужыўся да звання [[палкоўнік]]а.

== Узнагароды ==
* [[Залатая зорка (В’етнам)|Залатая Зорка]]&lt;ref&gt;[http://vov.vn/Home/Trao-tang-truy-tang-Huan-chuong-cho-can-bo-quan-doi/20098/119625.vov «Trao tặng, truy tặng Huân chương cho cán bộ quân đội.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112033500/http://vov.vn/Home/Trao-tang-truy-tang-Huan-chuong-cho-can-bo-quan-doi/20098/119625.vov |date = ngày 12 tháng 11 năm 2013}} Lê Huy Nam, Đài Tiếng nói Việt Nam. Cập nhật lúc: 17:04, 19/08/2009. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2013.&lt;/ref&gt;
* [[Ордэн Ха Шы Міна]]
* [[Ордэн Ваенных заслуг (В’етнам)|Ордэн Ваенных заслуг]] I ступені
* [[Медаль Перамогі (В’етнам)|Медаль Перамогі]] I ступені
* [[Ордэн Супраціву]] I ступені&lt;ref name=vov&gt;[http://vov.vn/Xa-hoi/Thuong-tuong-Tran-Van-Quang-tu-tran/289886.vov Th­ượng tướng Trần Văn Quang từ trần] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107193110/http://vov.vn/Xa-hoi/Thuong-tuong-Tran-Van-Quang-tu-tran/289886.vov |date = ngày 7 tháng 11 năm 2013}} VOV Cập nhật lúc: 18:54, 06/11/2013&lt;/ref&gt;

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме]]
[[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты]]
[[Катэгорыя:Генералы В’етнамскай народнай арміі]]</text>
      <sha1>sn84c5mkbwmpsifdqp0ev0pbmsy5veu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>691679</id>
    <revision>
      <id>5172512</id>
      <parentid>5143009</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8434" sha1="bzrrlvrmdvs4rrowb3xhslkj3ky8dr9" xml:space="preserve">{{Картка футбольнай лігі
|назва         = Вышэйшая ліга Беларусі
|арыгінальнае  = Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе
|лагатып       =  
|шырыня        = 
|подпіс        =  
|краіна        = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|федэрацыя     =  
|заснаваны     = [[2008]]
|скасаваны     =
|дывізіёны     = 
|каманды       = 8
|узроўні       = 1
|выхад у       = 
|выбыванне ў   = 
|нацыянальныя  = [[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак Беларусі]]&lt;br/&gt;[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе|Суперкубак Беларусі]]
|міжнародныя   = [[Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў па пляжным футболе|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў]] 
|дзеючы чэмпіён = [[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]
|найбольш тытулаваны  = [[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]] (7 тытулаў)
|TV            =  
|сайт          = [http://www.beachsoccer.by/ www.beachsoccer.by]
|бягучы сезон  =  
}}

'''Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе'''  — галоўнае штогадовае клубнае спаборніцтва Беларусі па пляжным футболе. Чэмпіянат праводзіцца з 2008 года.

== Пераможцы ==
{| class=&quot;standard&quot;
!Год||Чэмпіён||2 месца||3 месца
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2021|2021]]&lt;ref&gt;[https://www.pressball.by/news/other/392102 Разное. «ЦОР-Masita» стал чемпионом Беларуси по пляжному футболу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211105075359/https://www.pressball.by/news/other/392102 |date=5 лістапада 2021 }}&lt;/ref&gt;||'''[[Кіраўск-СДЮШАР|ЦАР-Masita]]'''|| Шчучын || Палессе
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2020|2020]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20200727/1595856744-shtotydnyovy-spartyuny-aglyad-zvyazdy |title=Штотыднёвы спартыўны агляд «Звязды» |access-date=4 лістапада 2021 |archive-date=4 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104105733/https://zviazda.by/be/news/20200727/1595856744-shtotydnyovy-spartyuny-aglyad-zvyazdy |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||'''[[Кіраўск-СДЮШАР]]'''||Гроднааблспорт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.grsu.by/by/component/k2/item/34537-kupalovtsy-uspeshno-vystupili-na-osnovnykh-respublikanskikh-sorevnovaniyakh-minuvshej-nedeli.html |title=Студэнты ГрДУ імя Янкі Купалы сталі пераможцамі і прызёрамі чэмпіянатаў Беларусі па пляжным футболе, кулявой стральбе, а таксама веславанні на байдарках і каноэ. |access-date=21 мая 2023 |archive-date=21 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521084509/https://www.grsu.by/by/component/k2/item/34537-kupalovtsy-uspeshno-vystupili-na-osnovnykh-respublikanskikh-sorevnovaniyakh-minuvshej-nedeli.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||[[Брэст (пляжны футбол)|Брэст]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2019|2019]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kirovsk.by/2019/08/kira%D1%9Esk-sdyushar-zavayavala-srebra-chempiyanatu-belarusi-pa-plyazhnym-futbole/ |title=«Кіраўск-СДЮШАР» заваявала «срэбра» чэмпіянату Беларусі па пляжным футболе |access-date=4 лістапада 2021 |archive-date=4 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104153309/http://www.kirovsk.by/2019/08/kira%D1%9Esk-sdyushar-zavayavala-srebra-chempiyanatu-belarusi-pa-plyazhnym-futbole/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||'''Гроднааблспорт'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beachsoccer.by/832-superkubok-belarusi-po-plyazhnomu-futbolu-2020 |title=Суперкубок Беларуси по пляжному футболу 2020 |access-date=4 лістапада 2021 |archive-date=4 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104082847/http://www.beachsoccer.by/832-superkubok-belarusi-po-plyazhnomu-futbolu-2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|| [[Кіраўск-СДЮШАР]] ||Шчучын
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2018|2018]]||'''Гроднааблспорт'''&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/superkubok-belarusi-po-plyazhnomu-futbolu-dostalsya-shchuchinu.html Суперкубок Беларуси по пляжному футболу достался «Щучину»]&lt;/ref&gt;||[[Брэст (пляжны футбол)|ProDom]]|| [[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2017|2017]]||'''[[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]'''||[[Зборная Віцебскай вобласці (пляжны футбол)|Зборная Віцебскай вобласці]]||Гроднааблспорт
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2016|2016]]||'''[[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]'''||[[Зборная Віцебскай вобласці (пляжны футбол)|Зборная Віцебскай вобласці]]||[[БДПУ (пляжны футбол)|БДПУ]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2015|2015]]&lt;ref&gt;[https://bspu.by/news/universitet/komanda-bgpu-zanyala-3-e-mesto-v-chempionate-belarusi-po-plyazhnomu-futbolu КОМАНДА БГПУ ЗАНЯЛА 3-Е МЕСТО В ЧЕМПИОНАТЕ БЕЛАРУСИ ПО ПЛЯЖНОМУ ФУТБОЛУ]&lt;/ref&gt;||'''[[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]'''||Гродна || [[БДПУ (пляжны футбол)|БДПУ]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2014|2014]]||'''[[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]'''||[[Зборная Віцебскай вобласці (пляжны футбол)|Віцгазэнерга]]|| [[Кіраўск-СДЮШАР|Кіраўск-Белшына]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2013|2013]]||'''[[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]'''||[[Зборная Віцебскай вобласці (пляжны футбол)|Віцгазэнерга]]|| [[М-Сіці]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2012|2012]]||'''[[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]'''|| [[Кіраўск-СДЮШАР|Кіраўск-Белшына]] || [[Гарняк Салігорск|Гарняк]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2011|2011]]||'''[[БАТЭ (пляжны футбол)|БАТЭ]]'''|| [[Гарняк Салігорск|Гарняк]]||Нафтан
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2010|2010]]||'''[[МФК Светлагорск|ЦКК]]'''|| [[Пасат-Пласт (пляжны футбол)|Пасат-Пласт]] || Палессе
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2009|2009]]||'''[[Пасат-Пласт (пляжны футбол)|Пасат-Пласт]]'''|| Палессе || [[МФК Светлагорск|ЦКК-СТС]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2008|2008]]||'''[[Пасат-Пласт (пляжны футбол)|Пасат-Пласт]]'''|| Відэадрук || [[МФК Светлагорск|Золак-ЦКК]]
|}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.beachsoccer.by/ Афіцыйны сайт Беларускай федэрацыі пляжнага футбола]{{Недаступная спасылка}}

{{Пляжны футбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе| ]]</text>
      <sha1>bzrrlvrmdvs4rrowb3xhslkj3ky8dr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Часовы ваенна-адміністрацыйны савет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>692463</id>
    <revision>
      <id>5172388</id>
      <parentid>3962326</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7057" sha1="qkzch9subgtl8lg958ippmv0kiw3att" xml:space="preserve">{{Орган выканаўчай улады
|назва                  = Часовы ваенна-адміністрацыйны савет
|скарачэнне             = ЧВАС
|арыгінальная назва     = {{lang-am|የኅብረተሰብአዊት ኢትዮጵያ ጊዜያዊ ወታደራዊ መንግሥት}}
|арыгінальная назва1    = 
|арыгінальная назва2    = 
|краіна                 = 
|юрысдыкцыя             = 
|пячатка                = 
|шырыня пячаткі         =
|подпіс пячаткі         =
|выява                  = 
|шырыня выявы           = 
|подпіс выявы           = 
|эмблема                =  
|шырыня эмблемы         = 
|подпіс эмблемы         =
|дата стварэння         = [[22 чэрвеня]] [[1974]]
|папярэднік1            = 
|папярэднік2            = 
|папярэднік3            = 
|папярэднік4            = 
|папярэднік5            = 
|папярэднік6            = 
|дата скасавання        = [[22 лютага]] [[1987]]
|пераемнік              = 
|падпарадкаванне        = 
|штаб-кватэра           = 
|region_code            = 
|бюджэт                 =
|імя міністра1          =
|функцыя міністра1      =
|імя міністра2          =
|функцыя міністра2      =
|імя міністра3          =
|функцыя міністра3      =
|імя міністра4          =
|функцыя міністра4      =
|імя міністра5          =
|функцыя міністра5      =
|імя міністра6          =
|функцыя міністра6      =
|імя міністра7          =
|функцыя міністра7      =
|імя главы1             = 
|пасада главы1          = 
|імя главы2             = 
|пасада главы2          = 
|імя главы3             =  
|пасада главы3          = 
|імя главы4             = 
|пасада главы4          = 
|імя главы5             =
|пасада главы5          =
|імя главы6             =
|пасада главы6          =
|імя главы7             =
|пасада главы7          =
|імя главы8             =
|пасада главы8          =
|імя главы9             =
|пасада главы9          =
|вышэйстаячае ведамства = 
|супрацоўнікаў          = 
|падведамны орган1      = 
|падведамны орган2      =
|падведамны орган3      =
|падведамны орган4      =
|падведамны орган5      =
|падведамны орган6      =
|падведамны орган7      =
|падведамны орган8      =
|падведамны орган9      =
|дакумент1              = 
|дакумент2              = 
|дакумент3              = 
|дакумент4              = 
|дакумент5              = 
|дакумент6              = 
|сайт                   = 
|раздзел заўваг         =
|карта                  =
|шырыня карты           =
|подпіс карты           =
}}
'''Часовы ваенна-адміністрацыйны савет, ЧВАС''' ({{lang-am|የኅብረተሰብአዊት ኢትዮጵያ ጊዜያዊ ወታደራዊ መንግሥት}}), таксама вядомы як '''Дэрг''' ({{lang-am|ደርግ}} — савет, камітэт) — вышэйшы калегіяльны орган дзяржаўнай улады ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] ў 1974—1987 гадах.

Вышэйшы орган ЧВАС — з’езд. Ён абіраў Цэнтральны камітэт з 32 членаў і Пастаянны камітэт з 16 членаў, вызначаў асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі, сцвярджаў бюджэты, планы развіцця, вызначаў задачы абароны, дзяржаўнай бяспекі, ратыфікаваў дагаворы, прымаў рашэнні аб стварэнні або ліквідацыі дзяржаўных органаў і грамадскіх арганізацый, аб’яўляў вайну ці надзвычайнае становішча, прызначаў або звальняў членаў ЧВАС і г. д. Цэнтральны Камітэт ЧВАС ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва ўнутранай і знешняй палітыкай, а Пастаянны камітэт — палітыка-ідэалагічнае кіраўніцтва і кантроль над выкананнем праграмы нацыянальна-дэмакратычнай рэвалюцыі. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — старшыня ЧВАС.

У 1987 пасля прыняцця новай Канстытуцыі краіны ЧВАС быў скасаваны, яго функцыі перайшлі да Нацыянальнага сходу, Дзяржаўнаму Савету і прэзідэнту [[Народна-Дэмакратычная Рэспубліка Эфіопія|Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі Эфіопіі]].
==Старшыні ЧВАС ==
* [[Аман Мікаэль Андам]], 12 верасня 1974 — 17 лістапада 1974;
* [[Менгісту Хайле Марыям]], 17 лістапада 1974 — 28 лістапада 1974;
* [[Тэфэры Бэнці]], 28 лістапада 1974 — 3 лютага 1977;
* [[Менгісту Хайле Марыям]], 11 лютага 1977 — 10 верасня 1987.
== Літаратура ==
* Большая Советская энциклопедия, третье издание. — {{М.}}: Советская Энциклопедия, 1970—77 (электронная версия — М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 2004.
* Большой энциклопедический словарь. — 2-е изд., перераб и доп. — {{М.}}: Большая Российская энциклопедия; {{СПб.}}: Норинт, 2000. — 1456 с.: ил.
== Спасылкі ==
* [http://proekt-wms.narod.ru/states/ethiopia.htm Страны и президенты: Эфиопия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211111144600/http://proekt-wms.narod.ru/states/ethiopia.htm |date=11 лістапада 2021 }}
[[Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі]]
[[Катэгорыя:Палітыка Эфіопіі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1974 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1987 годзе]]</text>
      <sha1>qkzch9subgtl8lg958ippmv0kiw3att</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнтр банкаўскіх тэхналогій</title>
    <ns>0</ns>
    <id>693264</id>
    <revision>
      <id>5172237</id>
      <parentid>4740810</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9306" sha1="5iguzkod8omqkbgz20ohdrct3wo0eg7" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва                     = ААТ «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій»
|выява                     = 
|рамка выявы               = 
|памер выявы               = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы              = 
|карта                     = 
|памер карты               = 
|альтэрнатыўны тэкст карты = 
|подпіс карты              = 
|карта 2                   = 
|абрэвіятура               = ЦБТ
|дэвіз                     = 
|папярэднік                = 
|пераемнік                 = 
|дата ўтварэння            = [[1997 год]]
|дата спынення існавання   = 
|тып                       = дзяржаўная арганізацыя
|юрыдычны статус           = 
|мэта                      = 
|штабкватэра               = 
|месцазнаходжанне          = г. Мінск, вул. Кальварыйская, 7
|каардынаты                = 
|дзейнічае ў рэгіёнах      = 
|членства                  = 
|афіцыйныя мовы            = 
|генеральны сакратар       = 
|пасада_кіраўніка1         = дырэктар
|імя_кіраўніка1            = Ілюкевіч Андрэй Аляксандравіч &lt;ref&gt;{{Спасылка| url = https://www.cbt.by/be/ab-kampanii/kiraunicztva/| загаловак = Кіраўніцтва - ЦБТ - Цэнтр Банкаўскіх Тэхналогій| дата = 2023-07-09| мова = by| access-date = 9 ліпеня 2023| archive-date = 9 ліпеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230709212714/https://www.cbt.by/be/ab-kampanii/kiraunicztva/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|пасада_кіраўніка2         = 
|імя_кіраўніка2            = 
|пасада_кіраўніка3         = 
|імя_кіраўніка3            = 
|пасада_кіраўніка4         = 
|імя_кіраўніка4            = 
|асноўныя асобы            = 
|кіроўны орган             = 
|матчыная кампанія         = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]
|звязаныя кампаніі         = 
|бюджэт                    = 
|колькасць супрацоўнікаў   = 
|колькасць валанцёраў      = 
|сайт                      = [http://www.cbt.by/ www.cbt.by]
|заўвагі                   = 
|колішняя назва            = 
}}
'''Адкрытае акцыянэрнае таварыства «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій»''' — арганізацыя, асноўнай дзейнасцю якой з’яўляецца развіццё [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] у грашова-крэдытнай сістэме [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], у тым ліку [[аўтаматызацыя]] дзейнасці [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], яго ўстаноў і прадпрыемстваў.

== Гісторыя ==
[[Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства|РУП]] «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій» утворанае ў 1997 годзе. 31 снежня 2008 году пераўтворана ў [[ААТ]] «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій»&lt;ref name=&quot;common&quot;&gt;{{Спасылка| url = http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1381| загаловак = Общие сведения| назва праекта = О ЦБТ| выдавец = «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій»| дата = 17 кастрычніка 2010| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 лістапада 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20161002094124/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1381| archive-date = 2 кастрычніка 2016| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Акцыянерамі з’яўляюцца [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]], ААТ «[[ААБ Беларусбанк]]», ААТ «[[Белаграпрамбанк]]», ААТ «[[Парытэтбанк]]»&lt;ref name=&quot;actioneers&quot;&gt;{{Спасылка| url = http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1431| загаловак = Наши акционеры| назва праекта = О ЦБТ| выдавец = «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій»| дата = 17 кастрычніка 2010| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 лістапада 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304224143/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1431| archive-date = 4 сакавіка 2016| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
Асноўным заказчыкам ААТ «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій» з’яўляецца [[НБ РБ|Нацыянальны банк]], кліентамі ЦБТ з’яўляюцца ўсе [[банк]]і Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;clients&quot;&gt;{{Спасылка| url = http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1631| загаловак = Клиенты| выдавец = «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій»| дата = 17 кастрычніка 2010| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 лістапада 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20190315034751/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1631| archive-date = 15 сакавіка 2019| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== Прадукцыя ==
* Сістэма гарантаванай дастаўкі юрыдычна значных электронных дакументаў&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110715224119/http://cbt.by/main.aspx?guid=1291&lt;/ref&gt;
* [[Праграмны комплекс|ПК]] «Камісіі банкаў-карэспандэнтаў»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110715223948/http://cbt.by/main.aspx?guid=1301&lt;/ref&gt;
* ПК «Адсоткі па карэспандэнцкіх рахунках»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304224206/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1311&lt;/ref&gt;
* Падсістэма «Улік каштоўнасцей»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110715224123/http://cbt.by/main.aspx?guid=1321&lt;/ref&gt;
* ПК «Вядзенне ўліку каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304222332/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1331&lt;/ref&gt;
* ПК «Улік мерных зліткаў і манет з каштоўных металаў»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304223443/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1341&lt;/ref&gt;
* ПК «Улік памятных і юбілейных манет»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304223437/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1351&lt;/ref&gt;
* ПК «Улік бланкаў строгай справаздачнасці»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304223635/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1361&lt;/ref&gt;
* ПК «Улік памятных банкнот»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304223448/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1371&lt;/ref&gt;
* ПК «Архіў электронных дакументаў»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160305003041/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1541&lt;/ref&gt;
* ПК «Спецфармуляр»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110715224000/http://cbt.by/main.aspx?guid=1551&lt;/ref&gt;
* ПК «Адзіны рэестр кліентаў»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304223233/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1561&lt;/ref&gt;
* Сістэма «Інтэрнет-банк для юрыдычных асоб»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304224201/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1571&lt;/ref&gt;
* ПК «Крэдытны дакументазварот»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304223712/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1581&lt;/ref&gt;
* Сістэма ролевага кіравання доступам да рэсурсаў ІТ&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304222916/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1591&lt;/ref&gt;
* ПК «Вядзенне анкет кліентаў»&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110715224051/http://cbt.by/main.aspx?guid=2031&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;products&quot;&gt;{{Спасылка| url = http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1171| загаловак = Продукты| выдавец = «Цэнтр банкаўскіх тэхналогій»| дата = 17 кастрычніка 2010| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 лістапада 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20190315035050/http://www.cbt.by/main.aspx?guid=1171| archive-date = 15 сакавіка 2019| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cbt.by/be/ Афіцыйная старонка]

[[Катэгорыя:Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>5iguzkod8omqkbgz20ohdrct3wo0eg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>696918</id>
    <revision>
      <id>5172507</id>
      <parentid>5143002</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12286" sha1="p267s8ocf41000hsclquuyg3tqovfzs" xml:space="preserve">{{Картка футбольнай лігі
|назва         = Вышэйшая ліга па міні-футболе
|арыгінальнае  = Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе
|лагатып       =  
|шырыня        = 
|подпіс        =  
|краіна        = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|федэрацыя     =  
|заснаваны     = [[1990]]
|скасаваны     =
|дывізіёны     = 
|каманды       =  
|узроўні       = 
|выхад у       = 
|выбыванне ў   = 
|нацыянальныя  = [[Кубак Беларусі па міні-футболе|Кубак Беларусі]]&lt;br/&gt;[[Суперкубак Беларусі па міні-футболе|Суперкубак Беларусі]]
|міжнародныя   =  
|дзеючы чэмпіён = [[МФК Вітэн|Вітэн]] (2024/25)
|найбольш тытулаваны  = [[МФК Вітэн|Вітэн]], [[МФК Дарожнік|Дарожнік]], [[МФК Сталіца|Сталіца]]&lt;br&gt;(6 тытулаў)
|TV            =  
|сайт          = [https://mini-football.by/ mini-football.by]
|бягучы сезон  = [[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2025/2026]]
}}

'''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па міні-футболе''' — галоўнае штогадовае клубнае спаборніцтва Беларусі па міні-футболе. Чэмпіянат праводзіцца з 1990 года.

== Пераможцы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Год||Чэмпіён||2 месца||3 месца
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1990|1990]]
|'''[[МФК Менск|Пагоня-Менск]] ([[Мінск]])'''
|Эканаміст ([[Мінск]])
|СКІФ ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1991|1991]]
|'''[[МФК Менск|Менск]] ([[Мінск]])'''
|Хімік ([[Гомель]])
|Менск-2 ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1992|1992]]
|'''Атлант (Мінск)'''
|Санта-Хімік (Гомель)
|[[МФК Менск|Менск]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1992/1993|1992/93]]
|'''[[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Менск|Менск]] ([[Мінск]])
|Атлант ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1993/1994|1993/94]]
|'''[[МФК Менск|Менск]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] ([[Мінск]])
|Сельмаш-Элада
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1994/1995|1994/95]]
|'''Трансмаш-Элада'''
|Эліта-Талан
|[[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1995/1996|1995/96]]
|'''[[МФК Светлагорск|Светлагорск]]'''
|[[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] ([[Мінск]])
|Трансмаш
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1996/1997|1996/97]]
|'''[[МФК Акадэмія Мінск|Акадэмія]] ([[Мінск]])'''
| [[МФК Светлагорск|Светлагорск]]
|[[МФК Верас Высокая Ліпа|Верас]] ([[Высокая Ліпа]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1997/1998|1997/98]]
|'''[[МФК Верас Высокая Ліпа|Верас]] ([[Высокая Ліпа]])'''
|ВА-БДУ
| [[МФК Светлагорск|Светлагорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1998/1999|1998/99]]
|'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Фаніпаль]])'''
|[[МФК Сімург|РАНН-БДПА]] ([[Мінск]])
| [[МФК Светлагорск|Светлагорск]]
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1999/2000|1999/00]]
|'''[[МФК Сімург|Сімург]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Фаніпаль]])
|Металург
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2000/2001|2000/01]]
|'''[[МФК Сімург|Сімург]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Белаўтасэрвіс|Белаўтасэрвіс]] ([[Наваполацк]])
|Металург-JP
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2001/2002|2001/02]]
|'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Фаніпаль]])'''
|[[МФК Белаўтасэрвіс|Белаўтасэрвіс]] ([[Наваполацк]])
|[[МФК Сімург|Сімург]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2002/2003|2002/03]]
|'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Фаніпаль]])'''
|[[МФК Белаўтасэрвіс|Белаўтасэрвіс]] ([[Наваполацк]])
|[[МФК Белаграпрамбанк|Белаграпрамбанк]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2003/2004|2003/04]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140717111924/http://belru.ru/crb_arhiv.php XV чемпионат Республики Беларусь по мини-футболу]&lt;/ref&gt;
|'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Белаграпрамбанк|Белаграпрамбанк]] ([[Мінск]])
|[[МФК Белаўтасэрвіс|Белаўтасэрвіс]] ([[Віцебск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2004/2005|2004/05]]
|'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])
|[[МФК Белаграпрамбанк|Белаграпрамбанк]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2005/2006|2005/06]]
|'''[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Вітэн|Віцебскэнерга]] ([[Орша]])
|[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2006/2007|2006/07]]
|'''[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Вітэн|Віцебскэнерга]] ([[Орша]])
|[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2007/2008|2007/08]]
|'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Новалукомль]])'''
|[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])
|[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2008/2009|2008/09]]
|'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Новалукомль]])'''
|[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])
|[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2009/2010|2009/10]]
|'''[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Дарожнік|Дарожнік]] ([[Мінск]])
|[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2010/2011|2010/11]]
|'''[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК БЧ|БЧ]] ([[Гомель]])
|[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2011/2012|2011/12]]
|'''[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]])'''
|[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])
| [[МФК БЧ|БЧ]] ([[Гомель]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2012/2013|2012/13]]
|'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Віцебск]])'''
|[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])
|[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2013/2014|2013/14]]
|'''[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Віцебск]])
|[[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2014/2015|2014/15]]
|'''[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]])'''
|[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Віцебск]])
| [[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2015/2016|2015/16]]
|'''[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]])'''
| [[МФК МАПІД|МАПІД]] ([[Мінск]])
| [[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2016/2017|2016/17]]
|'''[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])'''
|[[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])
|[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2017/2018|2017/18]]
|'''[[МФК Лідсельмаш|Лідсельмаш]] ([[Ліда]])'''
| [[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])
| [[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2018/2019|2018/19]]
|'''[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])'''
| [[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])
|[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2019/2020|2019/20]]
|'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])'''
| [[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])
| [[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2020/2021|2020/21]]
|'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])'''
| [[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])
| [[МФК БЧ|БЧ]] ([[Гомель]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2021/2022|2021/22]]
|'''[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])'''
| [[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])
| Мінск
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2022/2023|2022/23]]
|'''[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])'''
| [[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])
| Мінск
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2023/2024|2023/24]]
|'''[[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])'''
| [[МФК ВРЗ|ВРЗ]] ([[Гомель]])
| [[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])
|-
|[[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 2024/2025|2024/25]]
|'''[[МФК Вітэн|Вітэн]] ([[Орша]])'''
| [[МФК Сталіца|Сталіца]] ([[Мінск]])
| Мінск
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://mini-football.by/ Афіцыйны сайт Беларускай асацыяцыі міні-футбола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220209225729/https://mini-football.by/ |date=9 лютага 2022 }}
* [https://mini-football.by/page/1018297 ЗАЛ СЛАВЫ БАМФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211222195013/https://mini-football.by/page/1018297 |date=22 снежня 2021 }}
* [https://mini-football.by/tournament/1006733/page?page_id=1008371 МАКСЛАЙН- ЧЕМПИОНАТ БЕЛАРУСИ ПО МИНИ-ФУТБОЛУ ВЫСШАЯ ЛИГА АРХИВ 1-5 ЧЕМПИОНАТЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029044402/https://mini-football.by/tournament/1006733/page?page_id=1008371 |date=29 кастрычніка 2020 }}
{{Міні-футбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе| ]]</text>
      <sha1>p267s8ocf41000hsclquuyg3tqovfzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1994/1995</title>
    <ns>0</ns>
    <id>698533</id>
    <revision>
      <id>5172508</id>
      <parentid>4852117</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7197" sha1="20qd0k1ol6l6ffalbzbmfmizg1h1o8v" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|час               = 11 кастрычніка 1994 — 30 красавіка 1995
|назва1            =
|назва             = 6-ы [[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе]]
|лагатып           = 
|памер             = 
|подпіс            = 
|удзельнікаў       = 12
|гарады            = 8 
|стадыёны          = 
|чэмпіён           = Трансмаш-Элада
|разоў             = 1
|2 месца           = Эліта-Талан
|3 месца           = [[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]]
|дублёры           = 
|гульняў           =  
|галоў             =  
|імя забітых галоў = 
|гледачоў          =  
|бамбардзір        = Сяргей Кастусёў
|бгалоў            = 52
|імя гола          = 
|лепшы             = 
|папярэдні сезон   = [[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1993/1994|1993/1994]]
|наступны сезон    = [[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1995/1996|1995/1996]]
}}
'''Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе 1994/1995''' (6-ы [[Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе|чэмпіянат]] [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] па міні-футболе) — чэмпіянат Беларусі па міні-футболе сярод беларускіх мужчынскіх каманд.

== Турнірная табліца ==
{|cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!width=5|{{Comment|М|Месца}}
!align=&quot;left&quot;|Каманда
!width=25|1
!width=25|2
!width=25|3
!width=25|4
!width=25|5
!width=25|6
!width=25|7
!width=25|8
!width=25|9
!width=25|10
!width=25|11
!width=25|12
!width=5|{{Comment|В|Выйгрышы}}
!width=5|{{Comment|Н|Нічые}}
!width=5|{{Comment|П|Пройгрышы}}
!width=40|{{Comment|МЗ|Мячоў забілі}}
!width=40|{{Comment|МП|Мячоў прапусцілі}}
!width=30|{{Comment|А|Ачкі}}
|-
!1|| Трансмаш-Элада &lt;br /&gt;([[Магілёў]])
|| ||3:6&lt;br /&gt;1:2&lt;br /&gt;1:1||5:2&lt;br /&gt;3:3&lt;br /&gt;5:8||3:0&lt;br /&gt;5:2&lt;br /&gt;7:5||7:5&lt;br /&gt;3:2&lt;br /&gt;7:2||6:5&lt;br /&gt;9:3&lt;br /&gt;6:3||3:3&lt;br /&gt;4:2&lt;br /&gt;11:4||4:3&lt;br /&gt;6:2&lt;br /&gt;4:0||7:5&lt;br /&gt;+:-&lt;br /&gt;+:-||8:1&lt;br /&gt;11:6&lt;br /&gt;8:4||5:2&lt;br /&gt;2:1&lt;br /&gt;5:4||3:1&lt;br /&gt;4:3&lt;br /&gt;8:2||27||3||3||164||92||57
|- ! style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!2|| Эліта-Талан &lt;br /&gt;([[Мінск]])
||6:3&lt;br /&gt;2:1&lt;br /&gt;1:1|| ||2:2&lt;br /&gt;4:2&lt;br /&gt;7:3||0:1&lt;br /&gt;3:1&lt;br /&gt;3:7||4:0&lt;br /&gt;4:2&lt;br /&gt;2:2||3:5&lt;br /&gt;6:3&lt;br /&gt;5:2||2:1&lt;br /&gt;3:1&lt;br /&gt;5:2||8:3&lt;br /&gt;5:1&lt;br /&gt;6:3||1:4&lt;br /&gt;6:1&lt;br /&gt;8:2||5:1&lt;br /&gt;5:1&lt;br /&gt;11:4||6:1&lt;br /&gt;5:3&lt;br /&gt;5:0||4:1&lt;br /&gt;+:-&lt;br /&gt;+:-||26||3||4||137||64||55
|-
!3|| [[МФК Акадэмія Мінск|Стройзаказ]] &lt;br /&gt;([[Мінск]])
||2:5&lt;br /&gt;3:3&lt;br /&gt;8:5|| 2:2&lt;br /&gt;2:4&lt;br /&gt;3:7|| ||8:6&lt;br /&gt;4:3&lt;br /&gt;4:3||5:7&lt;br /&gt;6:1&lt;br /&gt;3:2||5:2&lt;br /&gt;4:3&lt;br /&gt;5:3||4:1&lt;br /&gt;7:5&lt;br /&gt;8:6||8:0&lt;br /&gt;3:4&lt;br /&gt;5:2||5:4&lt;br /&gt;9:2&lt;br /&gt;+:-||9:3&lt;br /&gt;5:1&lt;br /&gt;4:4||11:0&lt;br /&gt;8:5&lt;br /&gt;7:1||4:0&lt;br /&gt;2:1&lt;br /&gt;8:4||25||3||5||171||99||53
|- ! style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!4|| [[МФК Светлагорск|ЦКК]] &lt;br /&gt;([[Светлагорск]])
||0:3&lt;br /&gt;2:5&lt;br /&gt;5:7|| 1:0&lt;br /&gt;1:3&lt;br /&gt;7:3|| 6:8&lt;br /&gt;3:4&lt;br /&gt;3:4||||3:2&lt;br /&gt;11:5&lt;br /&gt;5:2||5:1&lt;br /&gt;8:3&lt;br /&gt;2:2||5:1&lt;br /&gt;3:4&lt;br /&gt;7:1||1:2&lt;br /&gt;4:4&lt;br /&gt;8:1||7:2&lt;br /&gt;3:4&lt;br /&gt;12:1||5:1&lt;br /&gt;8:4&lt;br /&gt;6:8||6:4&lt;br /&gt;8:1&lt;br /&gt;6:1||0:1&lt;br /&gt;6:4&lt;br /&gt;5:0||19||2||12||162||96||40
|-
!5|| Віцязь &lt;br /&gt;([[Віцебск]])
||5:7&lt;br /&gt;2:3&lt;br /&gt;2:7|| 0:4&lt;br /&gt;2:4&lt;br /&gt;2:2|| 7:5&lt;br /&gt;1:6&lt;br /&gt;2:3 || 2:3&lt;br /&gt;5:11&lt;br /&gt;2:5|| ||2:4&lt;br /&gt;3:3&lt;br /&gt;6:4||5:4&lt;br /&gt;5:6&lt;br /&gt;5:2||5:4&lt;br /&gt;2:4&lt;br /&gt;2:2||4:2&lt;br /&gt;3:7&lt;br /&gt;6:1||8:4&lt;br /&gt;9:3&lt;br /&gt;7:4||9:4&lt;br /&gt;4:3&lt;br /&gt;14:6||8:2&lt;br /&gt;5:3&lt;br /&gt;9:3||16||3||14||153||135||35
|- ! style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!6|| [[МФК Дарожнік|Маналіт]]&lt;br /&gt;([[Фаніпаль]])
||5:6&lt;br /&gt;3:9&lt;br /&gt;3:6|| 5:3&lt;br /&gt;3:6&lt;br /&gt;2:5|| 2:5&lt;br /&gt;3:4&lt;br /&gt;3:5 || 1:5&lt;br /&gt;3:8&lt;br /&gt;2:2||4:2&lt;br /&gt;3:3&lt;br /&gt;4:6||||3:2&lt;br /&gt;8:0&lt;br /&gt;10:4||1:2&lt;br /&gt;5:2&lt;br /&gt;6:5||2:2&lt;br /&gt;7:5&lt;br /&gt;3:2||1:2&lt;br /&gt;2:2&lt;br /&gt;1:2||6:9&lt;br /&gt;2:5&lt;br /&gt;5:1||2:2&lt;br /&gt;7:2&lt;br /&gt;+:-||12||5||16||117||124||29
|-
!7|| [[МФК Менск|Менск]]&lt;br /&gt;([[Мінск]])
||3:3&lt;br /&gt;2:4&lt;br /&gt;4:11|| 1:2&lt;br /&gt;1:3&lt;br /&gt;2:5|| 1:4&lt;br /&gt;5:7&lt;br /&gt;6:8|| 1:5&lt;br /&gt;4:3&lt;br /&gt;1:7|| 4:5&lt;br /&gt;6:5&lt;br /&gt;2:5||2:3&lt;br /&gt;0:8&lt;br /&gt;4:10|| ||1:1&lt;br /&gt;3:2&lt;br /&gt;1:5||6:2&lt;br /&gt;5:4&lt;br /&gt;+:-||6:3&lt;br /&gt;2:5&lt;br /&gt;7:3||7:2&lt;br /&gt;8:3&lt;br /&gt;5:9||6:5&lt;br /&gt;8:1&lt;br /&gt;3:4||12||2||19||117||147||26
|- ! style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!8|| Эканаміст &lt;br /&gt;([[Мінск]])
||3:4&lt;br /&gt;2:6&lt;br /&gt;0:4|| 3:8&lt;br /&gt;1:5&lt;br /&gt;3:6|| 0:8&lt;br /&gt;4:3&lt;br /&gt;2:5|| 2:1&lt;br /&gt;4:4&lt;br /&gt;1:8||4:5&lt;br /&gt;4:2&lt;br /&gt;2:2|| 2:1&lt;br /&gt;2:5&lt;br /&gt;5:6||1:1&lt;br /&gt;2:3&lt;br /&gt;5:1|| ||5:2&lt;br /&gt;1:2&lt;br /&gt;5:2||0:3&lt;br /&gt;6:3&lt;br /&gt;3:4||9:2&lt;br /&gt;6:6&lt;br /&gt;2:4||2:5&lt;br /&gt;2:1&lt;br /&gt;+:-||11||4||18||93||122||26
|-
!9|| Ратон &lt;br /&gt;([[Гомель]])
||5:7&lt;br /&gt;-:+&lt;br /&gt;-:+|| 4:1&lt;br /&gt;1:6&lt;br /&gt;2:8 || 4:5&lt;br /&gt;2:9&lt;br /&gt;-:+|| 2:7&lt;br /&gt;4:3&lt;br /&gt;1:12 || 2:4&lt;br /&gt;7:3&lt;br /&gt;1:6||2:2&lt;br /&gt;5:7&lt;br /&gt;2:3|| 2:6&lt;br /&gt;4:5&lt;br /&gt;-:+||2:5&lt;br /&gt;2:1&lt;br /&gt;2:5|| ||2:2&lt;br /&gt;5:3&lt;br /&gt;9:4||4:4&lt;br /&gt;8:4&lt;br /&gt;-:+||7:3&lt;br /&gt;4:3&lt;br /&gt;-:+||9||3||21||95||128||21
|- ! style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!10|| Брэстліфт &lt;br /&gt;([[Брэст]])
||1:8&lt;br /&gt;6:11&lt;br /&gt;4:8|| 1:5&lt;br /&gt;1:5&lt;br /&gt;4:11|| 3:9&lt;br /&gt;1:5&lt;br /&gt;4:4 ||1:5&lt;br /&gt;4:8&lt;br /&gt;8:6|| 4:8&lt;br /&gt;3:9&lt;br /&gt;4:7||2:1&lt;br /&gt;2:2&lt;br /&gt;2:1||3:6&lt;br /&gt;5:2&lt;br /&gt;3:7||3:0&lt;br /&gt;3:6&lt;br /&gt;4:3|| 2:2&lt;br /&gt;3:5&lt;br /&gt;4:9|||| 2:6&lt;br /&gt;6:3&lt;br /&gt;4:6|| 3:4&lt;br /&gt;7:4&lt;br /&gt;+:-||9||3||21||107||176||21
|-
!11|| Онікс &lt;br /&gt;([[Заслаўе]])
||2:5&lt;br /&gt;1:2&lt;br /&gt;4:5|| 1:6&lt;br /&gt;3:5&lt;br /&gt;0:5|| 0:11&lt;br /&gt;5:8&lt;br /&gt;1:7 || 4:6&lt;br /&gt;1:8&lt;br /&gt;1:6||4:9&lt;br /&gt;3:4&lt;br /&gt;6:14|| 9:6&lt;br /&gt;5:2&lt;br /&gt;1:5||2:7&lt;br /&gt;3:8&lt;br /&gt;9:5||2:9&lt;br /&gt;6:6&lt;br /&gt;4:2||4:4&lt;br /&gt;4:8&lt;br /&gt;+:-||6:2&lt;br /&gt;3:6&lt;br /&gt;6:4||||6:3&lt;br /&gt;3:6&lt;br /&gt;7:4||9||2||22||116||188||20
|- ! style=&quot;background:#F0F0F0;&quot;
!12|| Лаўсанбуд &lt;br /&gt;([[Магілёў]])
||1:3&lt;br /&gt;3:4&lt;br /&gt;2:8|| 1:4&lt;br /&gt;-:+&lt;br /&gt;-:+|| 0:4&lt;br /&gt;1:2&lt;br /&gt;4:8|| 1:0&lt;br /&gt;4:6&lt;br /&gt;0:5||2:8&lt;br /&gt;3:5&lt;br /&gt;3:9|| 2:2&lt;br /&gt;2:7&lt;br /&gt;-:+||5:6&lt;br /&gt;1:8&lt;br /&gt;4:3||5:2&lt;br /&gt;1:2&lt;br /&gt;-:+||3:7&lt;br /&gt;3:4&lt;br /&gt;-:+||4:3&lt;br /&gt;4:7&lt;br /&gt;-:+||3:6&lt;br /&gt;6:3&lt;br /&gt;4:7||||5||1||27||72||133||11
|}

== Спасылкі ==
* [https://mini-football.by/tournament/1006733/page?page_id=1008218 6-й ЧЕМПИОНАТ БЕЛАРУСИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201029142847/https://mini-football.by/tournament/1006733/page?page_id=1008218 |date=29 кастрычніка 2020 }}

{{Міні-футбол у Беларусі}}
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1994 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1995 годзе]]
[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе]]</text>
      <sha1>20qd0k1ol6l6ffalbzbmfmizg1h1o8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ціраспаль (аэрадром)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>698657</id>
    <revision>
      <id>5172327</id>
      <parentid>4979897</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9774" sha1="equavsen3mwtff31vcrj1tpfu8hliwr" xml:space="preserve">{{Значэнні|Ціраспаль (значэнні){{!}}Ціраспаль}}
{{Аэрапорт
|pushpin_map=Малдова|width=220|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=MSQ
|lat_deg=46|lat_min=52|lat_sec=21|lat_dir=N
|lon_deg=29|lon_min=35|lon_sec=04|lon_dir=E
|r1-number=16/34
|r1-length-m=2500х44
|r1-surface=[[бетон]]
}}
'''Ціраспаль''' — ваенны аэрадром у сталіцы Прыднястроўя [[Ціраспаль|Ціраспалі]]. Размешчаны за 1 км на паўночны захад ад [[Ціраспаль|Ціраспаля]].

== Гісторыя ==
У перыяд са жніўня 1940 года па 22 чэрвеня 1941 года на аэрадроме грунтаваўся 45-й бамбавальны авіяцыйны полк на самалётах СБ і Пе-2&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://allaces.ru/sssr/struct/p/bap45.php|title=45-й бомбардировочный авиационный полк - 45-й авиационный полк истребителей дальнего действия}}&lt;/ref&gt;, які ўваходзіў у склад 20-й змешанай авіяцыйнай дывізіі.

На аэрадром 23 чэрвеня 1941 года перабазавалася адна эскадрылля і-16 са складу 168-га знішчальнага авіяцыйнага палка{{Sfn|Анохин, Быков|2014}}, якая 24 чэрвеня прыняла ўдзел у Прыгранічных бітвах першых дзён Вялікай Айчыннай вайны.

У перыяд з 25 лістапада 1945 па 15 сакавіка 1947 года на аэрадроме грунтаваўся 91-й Дэмбіцкі ордэна Багдана Хмяльніцкага II ступені знішчальны авіяцыйны полк са складу 6-й гвардзейскай Донска-Сегедскай Чырванасцяжнай ордэна Суворава знішчальнай авіяцыйнай дывізіі на самалётах Як-3 і Bell P-63 Kingcobra. У сакавіку 1947 года полк быў расфармаваны{{Sfn|Анохин, Быков|2014}}.

На аэрадроме размяшчалася кіраванне і штаб 6-й гвардзейскай Донска-Сегедскай Чырванасцяжнай ордэна Суворава знішчальнай авіяцыйнай дывізіі у перыяд з 17 жніўня 1945 года па кастрычнік 1951 года.

У перыяд з 17 жніўня 1945 года па кастрычнік 1951 года грунтаваўся 73-й гвардзейскі Сталінградска-Венскі Чырванасцяжны ордэна Багдана Хмяльніцкага знішчальны авіяцыйны полк{{Sfn|Анохин, Быков|2014}} на самалётах Як-3, Bell P-63 Kingcobra і МіГ-15. Перабазаваны ў складзе 6-й гвардзейскай Донска-Сегедскай Чырванасцяжнай ордэна Суворава знішчальнай авіяцыйнай дывізіі ў 24-ю паветраную армію Групы савецкіх войскаў у Германіі.

На замену 6-й гвардзейскай Донска-Сегедскай Чырванасцяжнай ордэна Суворава знішчальнай авіяцыйнай дывізіі з 24-й паветранай арміі Групы савецкіх войскаў у Германіі прыбыла 119-я знішчальная авіяцыйная дывізія, 684-ы гвардзейскі Аршанскі Чырванасцяжны знішчальны авіяцыйны полк, які размяшчаўся на аэрадроме са жніўня 1951 года па 1989 год аж да свайго расфармавання. Полк меў на ўзбраенні МіГ-15, [[МіГ-19|Міг-19]], [[МіГ-21|МІГ-21]] і МіГ-23М{{Sfn|Анохин, Быков|2014}}.

У 1987—1990 гадах на аэрадроме перыядычна базіраваўся 642-ы гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк на самалётах Міг-27 М, Д і пазней на [[МіГ-29]], перадыслакаваны з аэрадрома Вазьнясенск на перыяд рамонту ВПП свайго аэрадрома.

Да 1989 года выкарыстоўваўся як ваенны аэрадром [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|ВПС СССР]].

У 1991 годзе пачаліся работы па перапрафіляванні Ціраспальскага аэрадрома ў [[Аэрапорт|пасажырскі аэрапорт]], які быў бы найбуйнейшым у [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]. Работы прыпынены з прычыны нястачы фінансавання і палітычнай неўрэгуляванасці статусу Прыднястроўя, што не дазваляла размясціць у Ціраспальскім аэрапорце мытныя і памежныя службы [[Малдова|Рэспублікі Малдова]] і, такім чынам, ажыццяўляць палёты за межы краіны.

Да 2012 года на аэрадроме праводзіліся аўтамабільныя гонкі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pmr-racing.ru/news/390-drag-day-2012.html|title=12 мая 2012 года на ВПП г. Тирасполя состоится ежегодный Кубок памяти Димы Криворученко|publisher=Спортивный автоклуб &quot;Racing Club&quot;|date=2012-04-17|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620043053/http://pmr-racing.ru/news/390-drag-day-2012.html|archivedate=20 чэрвеня 2013|url-status=}}&lt;/ref&gt;. Аэрадром выкарыстоўваўся для трэніровак перад парадам [[2 верасня]] і [[Дзень Перамогі|9 мая]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://novostipmr.com/ru/news/17-04-28/v-tiraspole-proshla-trenirovka-paradnyh-raschetov-ko-dnyu-pobedy|title=В Тирасполе прошла тренировка парадных расчетов ко Дню Победы|lang=ru|publisher=Информагентство «Новости Приднестровья»|date=2017-04-28|access-date=19 студзеня 2022|archive-date=25 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625071810/https://novostipmr.com/ru/news/17-04-28/v-tiraspole-proshla-trenirovka-paradnyh-raschetov-ko-dnyu-pobedy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2012 года прэзідэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі [[Яўген Васільевіч Шаўчук|Яўген Шаўчук]] заявіў пра намер стварыць у Ціраспалі на тэрыторыі вайсковага аэрадрома грамадзянскі аэрапорт. Кіраўнік дэлегацыі [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай Думы Расіі]] Сяргей Гаўрылаў пацвердзіў, што аэрапорт у Тыраспалі будзе рэканструяваны за кошт сродкаў расійскага бюджэту. У тым жа годзе была адноўлена узлётна-пасадачная паласа перад прылётам расійскіх ваенных спецыялістаў.

23 кастрычніка 2012 года расійскі самалёт Ан-72 прызямліўся ў Ціраспалі, што стала першым рэйсам з 1998 года. А 25 кастрычніка 2012 года вылецеў у Кішынёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://moldnews.md/rus/news/53001|title=Российский военно-транспортный самолет прибыл из Тирасполя в Кишинев|website=moldnews|date=2012-10-25|accessdate=2021-12-22|url-status=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151125215644/http://moldnews.md/rus/news/53001|archivedate=2015-11-25}}&lt;/ref&gt;.

10 мая 2016 года [[прэзідэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]] пацвердзіў намер пераўтварыць Ціраспальскі аэрадром у грамадзянскі аэрапорт, аднак адзначыў, што «ні Малдова, ні Украіна не гатовыя даць адпаведныя дазволы для таго, каб транзітам пралятаць праз іх тэрыторыю або разгортвацца праз іх тэрыторыю».

== Тэхнічныя характарыстыкі ==
Даўжыня бетоннай узлётна-пасадачнай паласы 2500 метраў, шырыня-44 метры.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{h|Анохин, Быков|2014|3=Анохин В. А., Быков М. Ю. Все истребительные авиаполки Сталина. Первая полная энциклопедия. — Научно-популярное издание. — М.: Яуза-пресс, 2014. — 944 с. — 1500 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-9955-0707-9&lt;/nowiki&gt;.}}

[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>equavsen3mwtff31vcrj1tpfu8hliwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бастыён (берагавы ракетны комплекс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>702459</id>
    <revision>
      <id>5172477</id>
      <parentid>5046648</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ракетная зброя]]; дададзена [[Катэгорыя:Ракетная зброя Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21625" sha1="d71axfb0fdsd8qigausgfq1ms1l8lfx" xml:space="preserve">[[File:Комплекс Бастион перед пуском ракет.jpg|thumb|300px|Ракетны комплекс «Бастыён» перад пускам ракет.]]
'''Бастыён''' ([[індэкс ГРАУ]]: '''3К55''', [[кодавыя абазначэнні НАТА|па кадыфікацыі НАТА]]: '''SSC-5 Stooge''', {{lang-be|марыянетка}}) — берагавы [[ракетны комплекс]] з [[супрацькарабельная ракета|супрацькарабельнай ракетай]] [[Онікс (супрацькарабельная ракета)|П-800 «Онікс» / «Яхонт»]]. 

З 2022 года плануецца пераўзбраенне комплексаў «Бастыён» на новыя [[Цыркон (ракета)|гіпергукавыя ракеты «Цыркон»]], і тады далёкасць дзеяння вырасце да 1-1, 5 тысяч км&lt;ref&gt;[https://iz.ru/1271796/dmitrii-boltenkov/s-bala-na-korabl-minoborony-perevooruzhit-raketchikov В 2021 году береговые ракетные-артиллерийские войска (БРАВ) ВМФ России получили новое развитие. 09/01/2022]&lt;/ref&gt;.

== Прызначэнне ==
Прызначаны для паразы надводных караблёў розных класаў і тыпаў са складу дэсантных злучэнняў, канвояў, карабельных і авіяносных ударных груп, а таксама адзіночных караблёў і наземных радыёкантрасных мэтаў ва ўмовах інтэнсіўнага агнявога і радыёэлектроннага процідзеяння.

БРК «Бастыён» з’яўляецца адным з носьбітаў ракеты [[Онікс (супрацькарабельная ракета)|«Онікс»]], якая, у сваю чаргу, нароўні з ракетнымі комплексамі [[Калібр (крылатыя ракеты)|«Калібр»]] і [[Х-35|Х-35 «Уран»]] і перспектыўнай гіпергукавай супрацькарабельнай ракетай [[Цыркон (ракета)|«Цыркон»]], з’яўляецца асноўнай супрацькарабельнай ракетнай зброяй ва [[УС Расіі|Узброеных Сілах Расіі]].

== Мадыфікацыя ==
* '''Бастыён-П''' (індэкс К300П) — рухомы варыянт комплексу на шасі [[МЗКЦ-7930]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.npomash.ru/download/mobile_ru.pdf |title=Подвижный береговой ракетный комплекс «Бастион» с ПКР «Яхонт» |access-date=8 сакавіка 2022 |archive-date=26 кастрычніка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026041443/http://www.npomash.ru/download/mobile_ru.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* '''Бастыён-С''' (Індэкс К300С) — стацыянарны варыянт комплексу ў [[Шахтавая пускавая ўстаноўка|шахтавым размяшчэнні]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.npomash.ru/download/stationary_ru.pdf |title=Стационарный Береговой Ракетный Комплекс Бастион |access-date=8 сакавіка 2022 |archive-date=17 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517054814/http://www.npomash.ru/download/stationary_ru.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Склад комплексу «Бастыён-П» ==
* ПКР K-310 «[[Онікс (супрацькарабельная ракета)|Яхонт]]» у [[транспартна-пускавы кантэйнер|транспартна-пускавым кантэйнеры]]
* Самаходныя пускавыя ўстаноўкі (СПУ К340П) на шасі [[МЗКЦ-7930]] (экіпаж 3 чал)&lt;ref&gt;[http://www.armstrade.org/includes/periodics/news/2010/0630/12005038/detail.shtml Вьетнам получил ПБРК К-300П «Бастион-П», ЦАМТО, 30.06.2010]&lt;/ref&gt;
* Машына баявога кіравання (МБУ К380П) на шасі [[КамАЗ-43101]] (экіпаж 4 чал) або [[МЗКЦ-65273]] (экіпаж 4 чал)
* Апаратура інфармацыйна-тэхнічнага спалучэння баявых сродкаў РБРК з галаўным камандным пунктам
* Аўтаматызаваная сістэма баявога кіравання (АСБК) РБРК
* Комплекс сродкаў тэхнічнага абслугоўвання (КСА)
* Транспартна-зараджальныя машыны (ТЗМ К342П)
* Машыны забеспячэння баявога дзяжурства (МЗБД)
* Вучэбна-трэніровачны комплекс (ВТК)
* Верталётны комплекс цэлеўказання (ВКЦ)

Комплекс можа камплектавацца самаходнай загарызонтнай [[Радар|РЛС]] выяўлення паветраных і надводных мэтаў «Маналіт-Б»

Стандартны склад дывізіёна К-300 «Бастыён-П»:
* 4 самаходныя пускавыя ўстаноўкі К-340П з двума транспартна-пускавымі шклянкамі для ракет «Карунд» (экіпаж 3 чалавекі)
* 1-2 машыны баявога кіравання (АСБК) РБРК (экіпаж 5 чалавек)
* 1 машына забеспячэння баявога дзяжурства (МЗБД)
* 4 транспартна-зараджальныя машыны (ТЗМ К342П)

== Тэхнічныя характарыстыкі «Бастыён-П» ==
* Максімальны боекамплект комплексу — 24 ПКР (12 СПк па 2 ПКР)
* Інтэрвал старту КР пры залпавай стральбе з адной СПк — 2,5 с
* Час прывядзення комплексу ў баявую гатоўнасць з паходнага становішча — менш за 5 хвіл
* Час аўтаномнага баявога дзяжурства без дапаможных сродкаў — 24 гадзіны (30 сутак з МЗБД)
* Абарона ўзбярэжжа — працягласцю больш за 600 км ад дэсантных аперацый праціўніка
* Прызначаны тэрмін службы — 10 гадоў

== Эксплуатацыя ==
9 мая 2014 года на ваенным парадзе ў [[Дзень Перамогі]] ўпершыню ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] былі прадстаўлены сучасныя ўзоры ўзбраення ваенна–марскіх аб’яднанняў Паўднёвай ваеннай акругі. Па Тэатральнай плошчы ў складзе механізаванай калоны параднага разліку прайшлі рухомы ракетны комплекс «Бастыён» і артылерыйская сістэма «[[Бераг (артылерыйскі комплекс)|Бераг]]»&lt;ref&gt;[http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=164971 На параде Победы в Ростове покажут новое оружие ВМФ. 22.4.2014]&lt;/ref&gt;. Таксама берагавыя рухомыя ракетныя комплексы «Бастыён» і «[[Бал (берагавой ракетны комплекс)|Бал]]» удзельнічалі ў парадзе ў [[Севастопаль|Севастопалі]]&lt;ref&gt;[http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=165545&amp;login=yes В Севастополе прошла генеральная репетиция парада Победы. 6.5.2014]&lt;/ref&gt;.

9 верасня падчас планавай адпрацоўкі задач баявой падрыхтоўкі берагавыя ракетныя часці, узброеныя комплексам «Бастыён», выканалі ракетныя стрэльбы па марскіх цэлях і паспяхова знішчылі навучальную мэту на адлегласці больш за 90 км у цэнтральнай частцы Чорнага мора&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://ria.ru/defense_safety/20140909/1023431723.html|title = Силы ЧФ России уничтожили учебную цель на расстоянии 90 км|author = РИА Новости|date = 09.09.2014|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

15 сакавіка 2015 года стала вядома, што ў сакавіку 2014 года, падчас [[Анексія Крыма Расіяй|далучэння Крыма]], Расія разгарнула на паўвостраве некалькі комплексаў «Бастыён»&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/03/15/n_7013901.shtml|title = Путин: мы хотели, чтобы комплексы «Бастион» в Крыму было видно из космоса|author = |work = gazeta.ru|date = 15.03.2015|publisher = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vtbrussia.ru/tech/krymskie-bastiony/ Крымские «Бастионы». Пять преимуществ ракетного комплекса «Бастион»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151025093229/http://vtbrussia.ru/tech/krymskie-bastiony/ |date=25 кастрычніка 2015 }}, Леонид Ситник. Статья на сайте ''vtbrussia.ru'', 17.09.2015 года&lt;/ref&gt;.

== Баявое прымяненне == 
15 лістапада 2016 года ў ходзе нанясення удараў па аб’ектах у Сірыі быў выраблены пуск ракет «Онікс» комплексу «Бастыён» па мэтам на сушы&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6S6UuH9OnDg Пуски и поражение крылатыми ракетами комплексов «Калибр» и «Бастион» объектов террористов в Сирии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2016/11/16/video-puski-raket-beregovogo-kompleksa-bastion-v-sirii.html Видео: Ракеты берегового комплекса «Бастион» поразили цели в Сирии], 16.11.2016 г., Николай Грищенко, «Русское оружие» (ФГБУ &quot;Редакция «Российской газеты»).&lt;/ref&gt;. Дадзеная падзея з’яўляецца як першым выпадкам выкарыстання комплексу ва ўмовах рэальных баявых дзеянняў наогул, так і першым шырока вядомым выпадкам прымянення комплексу па наземных мэтах&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/544123 Противокорабельный «Бастион» научили стрелять по суше — Известия]&lt;/ref&gt;.

У далейшым комплекс выкарыстоўваўся па цэлям ва Украіне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2023/03/what-has-the-war-revealed-about-russias-non-strategic-missiles/|title=What has the war revealed about Russia's non-strategic missiles?|website=IISS|access-date=2023-05-10|archive-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510175348/https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2023/03/what-has-the-war-revealed-about-russias-non-strategic-missiles/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Эксплуатанты ==
* {{RUS}}: 52 адзінкі, станам на 2021 год&lt;ref&gt;he Military Balance 2021, p.197&lt;/ref&gt;:
**[[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|ЧЧФ РФ]]&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://periscope2.ru/?digest_id=21912 «Бастион» и «Яхонт» — не только Сирия], Periscope2.ru, 20.09.2009&lt;/ref&gt; — &gt;3 комплекса (&gt;12 С/ПК) РБРК «Бастыён», комплексы дыслакаваныя ў пасёлку Уташ, муніцыпальнае ўтварэнне горад-курорт Анапа, Краснадарскі край (11-я брыгада берагавых артылерыйскіх войскаў), і горада Севастопаль (15-я брыгада БАВ)&lt;ref&gt;[http://armstrade.org/includes/periodics/news/2011/0118/16206920/detail.shtml Черноморскому флоту России передан третий ПБРК «Бастион»] ЦАМТО&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2016 года дывізіён быў перакінуты ў Сірыю&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/11/30/bastion/|title=В Крым перебросили новые «Бастионы» вместо переведенных в Сирию|publisher=Lenta.ru|accessdate=30-11-2016}}&lt;/ref&gt;.
** [[Ціхаакіянскі флот ВМФ Расіі|ЧЦАФ РФ]] — у складзе дывізіёна на [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравах]] ([[Ітуруп]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/538022|title=Россия разместила на Курилах береговые ракетные комплексы «Бал» и «Бастион»|publisher=Интерфакс|accessdate=22-11-2016}}&lt;/ref&gt;), у складзе 520-й асобнай брыгады берагавой ([[Камчатка]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/666216|title=«Бастионы» на Камчатке защитят стратегические «Бореи»|publisher=Газета Известия|date=22-02-2017|accessdate=22-02-2017}}&lt;/ref&gt; і на востраве [[Матуа]]&lt;ref&gt;[https://tvzvezda.ru/news/20211221328-24GOI.html И вырос «Бастион»: что дало развертывание берегового ракетного комплекса на Курилах 02.12.2021]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://iz.ru/1275676/aleksei-ramm-bogdan-stepovoi/matua-chast-kurily-ukrepili-divizionom-kompleksov-bastion Матуа-часть: Курилы укрепили дивизионом комплексов «Бастион». Береговые комплексы должны защищать базу стратегических подлодок на Камчатке 12.01.2022]&lt;/ref&gt;
** [[Паўночны флот ВМФ Расіі|ЧПФ РФ]] — у складзе дывізіёна на Новай Зямлі. У 2016 годзе на Паўночным флоце было ўжо 3 дывізіёны (12 ПК) «Бастыёнаў-П».
** [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|ДЧБФ РФ]] — у складзе дывізіёна ў [[Калінінградскі абарончы раён|Калінінградскім асаблівым раёне]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/11/21/bastion/|title=Источник сообщил о размещении комплексов «Бастион» в Калининградской области|publisher=Lenta.ru|accessdate=21-11-2016}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе былі пастаўленыя ў [[Берагавыя войскі ВМФ Расійскай Федэрацыі]] яшчэ пяць комплексаў «Бастыён-П»&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/09/29/bastion/ Флот получит пять ракетных комплексов «Бастион» в 2016 году]&lt;/ref&gt;. Першы стацыянарны супрацькарабельны БРК «Бастыён-С» шахтавага базавання (да 36 ракет 3М55) разгорнуты ў Крыме да 2020 года. У склад комплексу ўвайшлі беспілотныя лятальныя апараты і падводныя гідраакустычныя станцыі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/451108 ВМФ запланировал развернуть в Крыму первый ракетный комплекс «Бастион» до 2020 года]&lt;/ref&gt;. Поўнае пераўзбраенне на комплексы «Бастыён-П» праведзена з 2017 года па 2021 год&lt;ref name=lenta16206920&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/03/01/bastion/|title=Россия развернет на Курилах береговой комплекс «Бастион»|publisher=Lenta.ru|accessdate=22-11-2016}}&lt;/ref&gt;. В 2019 году на вооружение ВМФ России поступило 3 дивизиона (12 ПУ) комплекса «Бастион»&lt;ref&gt;[https://flot.com/2020/Гособоронзаказ8/ ВМФ России получил три дивизиона комплексов «Бастион» в 2019 году]&lt;/ref&gt;.

* {{VIE}}: 2 адзінкі / 8 ПК&lt;ref&gt;[http://www.armstrade.org/includes/periodics/mainnews/2011/1024/100910082/detail.shtml Россия поставила Вьетнаму второй ПБРК «Бастион»] ЦАМТО&lt;/ref&gt;.

* {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]: 2 адзінкі / 8 ПК. Пастаўлены ў канцы 2011 года&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/12/01/bastion/ Россия поставила Сирии противокорабельные комплексы «Бастион»] Lenta.ru&lt;/ref&gt;, таксама праводзіліся дадатковы пастаўкі&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22578673 BBC News — Syria crisis: US rues Russian missiles sent to Damascus]&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2015 года стала вядома, што вядуцца перамовы з прадстаўнікамі [[Ваенна-марскія сілы Венесуэлы|ВМС Венесуэлы]] аб продажы БРК «Бастыён-П» з КР «Яхонт»&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/sdelano-russkimi/bastion-nadejnyiy-straj-morskogo-poberejya-18491.html «Бастион»: надежный страж морского побережья, 25 августа 2015 года]&lt;/ref&gt;.

== Фота- і відэаматэрыялы ==
&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
K-300P Bastion-P.jpg|СПК на адкрыцці ваенна-тэхнічнага форуму «Армія-2018» Заходняй ваеннай акругі, Кранштат.
Rostov-on-Don 2014 Victory Day Parade Rehearsal, K-300P Bastion coastal defense missile launcher, Russia.jpg|Рухомы ракетны комплекс «Бастыён», Растоў-на-Доне.
Применение БРК «Бастион» на учении сил Северного флота в Арктике.webm|Ужыванне БРК «Бастыён» на вучэннях сіл Паўночнага флота ў Арктыцы.
Тренировка боевых расчётов БРК «Бастион» 25-й обрбр.webm|Трэніроўка баявых разлікаў БРК «Бастыён» 25-й брыгады берагавой абароны.
&lt;/gallery&gt;

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* Тихонов С. Г. Оборонные предприятия СССР и России : в 2 т. — М. : ТОМ, 2010. — Т. 1. — 608 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-903603-02-2.
* Тихонов С. Г. Оборонные предприятия СССР и России : в 2 т. — М. : ТОМ, 2010. — Т. 2. — 608 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-903603-03-9.

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=ELDJYA6iMIw Стрельбы комплексом «Бастион». Видео.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=6S6UuH9OnDg Пуски и поражение крылатыми ракетами комплексов «Калибр» и «Бастион» объектов террористов в Сирии. Видео.]
* [http://bastion-opk.ru/Bastion/ Береговой ракетный комплекс «Бастион». Подвижного и шахтного базирования. 04.03.2016 г. «Оружие отечества»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220308092608/http://bastion-opk.ru/Bastion/ |date=8 сакавіка 2022 }}
* [http://www.npomash.ru/activities/ru/missile2.htm Подвижный береговой ракетный комплекс «Бастион»]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1494891 «Яхонт» и его «Бастион». Коммерсант. 28.08.2010]
* [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1506958&amp;ThemesID=170 Анатолий Сердюков просит отделять мух от ракет. Коммерсант. 18.09.2010]
* [http://periscope2.ru/?digest_id=21912 «Бастион» и «Яхонт» — не только Сирия. Periscope2.ru, 20.09.2010]
* [http://army-news.ru/2011/01/pbrk-bastion/ ПБРК «Бастион» для Черноморского флота.- Армейский вестник, 21.01.2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181006202508/http://army-news.ru/2011/01/pbrk-bastion/ |date=6 кастрычніка 2018 }}
[[Катэгорыя:Ракетная зброя Расіі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]]</text>
      <sha1>d71axfb0fdsd8qigausgfq1ms1l8lfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бал (берагавы ракетны комплекс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>702561</id>
    <revision>
      <id>5172476</id>
      <parentid>5156586</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ракетная зброя]]; дададзена [[Катэгорыя:Ракетная зброя Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12701" sha1="t9isdoumcz6bbmjddra0pb97he3manz" xml:space="preserve">[[File:Пуск ракеты БРК Бал.png|300px|thumb|Пуск ракеты з БРК «Бал».]]
'''Бал''' ([[індэкс ГРАУ]] '''3К60''', [[кодавыя абазначэнні НАТА|па кадыфікацыі НАТА]]: '''SSC-6 Sennight''', ({{lang-be|«тыдзень»}})) — берагавы [[ракетны комплекс]] з [[супрацькарабельная ракета|супрацькарабельнай ракетай]] [[Х-35]]. Прыняты на ўзбраенне [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] у 2008 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.gidroaviasalon.ru/expo/809/index_r.htm Корпорация &quot;Тактическое ракетное вооружение&quot;, ОАО] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818210642/http://www.gidroaviasalon.ru/expo/809/index_r.htm |date=2010-08-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Прызначэнне ==
Комплекс прызначаны для кантролю [[тэрытарыяльныя воды|тэрытарыяльных вод]] і [[праліў]]ных зон; абароны [[ваенна-марская база|ваенна-марскіх баз]], іншых берагавых аб’ектаў і інфраструктуры ўзбярэжжа; абароны ўзбярэжжа на десантанебяспечных напрамках.

== Мадыфікацыя ==
* '''Бал''' — варыянт комплексу для Узброеных сіл Расіі, прыняты на ўзбраенне ў 2008 годзе.
* '''Бал-Э''' — экспартны варыянт.

== Апісанне ==
БРК «Бал» уяўляе сабой [[мабільнасць (ваенная справа)|мабільную]] сістэму (на базе шасі [[МЗКЦ-7930]]), у склад якой уваходзяць:
* самаходныя [[камандны пункт|камандныя пункты]] кіравання і сувязі (СКПКС) — да 2 адзінак.
* самаходныя [[пускавая ўстаноўка|пускавыя ўстаноўкі]] (СПУ) — да 4 адзінак, якія нясуць [[супрацькарабельная ракета|супрацькарабельныя ракеты]] (СКР) тыпу [[Х-35]]/Х-35Э і Х-35У/Х-35УЭ. Ракеты размешчаны ў [[транспартна-пускавы кантэйнер|транспартна-пускавых кантэйнерах]] (ТПК).
** На тыпавым варыянце СПУ размяшчаецца 8 ТПК.
* транспартна-перагрузачных машыны (ТПМ), прызначаныя для фарміравання паўторнага залпу — да 4 адзінак.

== Тактыка-тэхнічныя характарыстыкі == 
[[Файл:Bal coastal defense missile system.webm|300px|thumb|Электронныя пускі комплексаў «Бал» 11-й асобнай берагавой ракетна-артылерыйскай брыгады падчас трэніроўкі па паразе марскіх мэтаў, якія імітуюць караблі ўмоўнага праціўніка. 29 сакавіка 2018 года.]]
* Далёкасць паразы: 120 км з ракетай Х-35 і 260 км з ракетай Х-35У&lt;ref&gt;[http://www.arms-expo.ru/049055051054124049057050055.html «Бал-Э», мобильный береговой ракетный комплекс с противокорабельной ракетой типа Х-35 — ОРУЖИЕ РОССИИ, Каталог вооружения, военной и специальной техники&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216000554/http://www.arms-expo.ru/049055051054124049057050055.html |date=2012-02-16 }}&lt;/ref&gt;
* Аддаленасць стартавай пазіцыі ад берагавой лініі: да 10 км
* Колькасць ракет на кожнай СПУ і ТПМ: да 8
* Інтэрвал пуску ракет у залпе: не больш за 3 с
* Максімальная хуткасць руху:
** па шашы: 60 км/гадзіну
** па бездаражы: 20 км/гадзіну
* Стартавая маса ракеты: 620 кг
* Сумарны боекамплект комплексу: да 64
* Запас ходу (без дазапраўкі): не менш 850 км

== На ўзбраенні ==
[[Файл:536th Coastal Missile Artillery Brigade's &quot;Bal&quot; coastal missile system firing (2021-11-19).webm|thumb|300px|Пуск ракет БРК «Бал» 536-й асобнай берагавой ракетна-артылерыйскай брыгады [[Аб’яднанае стратэгічнае камандаванне «Паўночны флот»|Паўночнага флота]].]]
У цяперашні час комплексы «Бал» ёсць на ўзбраенні ў [[Берагавыя войскі ВМФ Расійскай Федэрацыі|берагавых войскаў ВМФ РФ]] і ваенных маракоў [[В’етнам]]а. У пачатку 2010-х расійскія ўлады планавалі паставіць комплекс яшчэ і ў [[Лівія|Лівію]], аднак з-за распачатай там у 2011 годзе грамадзянскай вайны Расія ўвяла эмбарга на ваенныя пастаўкі. Аб’ём выгады карпарацыі «Тактическое ракетное вооружение» ацэньваўся ў € 300 млн.

Цікавасць да ракетнага комплексу «Бал-Э» з’явіўся ў [[Азербайджан]]а ў 2014 годзе. У планах [[Баку]] было абзавесціся як мінімум адным дывізіёнам. У 2018 годзе Расія адмовілася ад паставак берагавога ракетнага комплексу (БРК) «Бал-Э» азербайджанскім вайскоўцам з-за рызык, якія ён можа прадстаўляць для забеспячэння бяспекі мараплаўства караблёў [[Каспійская флатылія ВМФ Расіі|Каспійскай флатыліі]]&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/05/12/2018/5c0756f59a79476960a42098?from=main «Коммерсантъ» узнал об отказе Москвы поставить ракетные комплексы Баку]&lt;/ref&gt;.
* {{RUS}} — 40 адзінак, станам на 2021 год&lt;ref&gt;he Military Balance 2021, p.197&lt;/ref&gt;
* На канец 2020 войскі размяшчалі меркавана 40 ПУ БРК «Бал»:
** 11-я асобная берагавая ракетна-артылерыйская брыгада (п. [[Уташ (пасёлак)|Уташ]]) — 4 ПУ
** 15-я асобная берагавая ракетна-артылерыйская брыгада — г. [[Севастопаль]]) — 4 ПУ
** 72-я асобная берагавая ракетная брыгада (пгт [[Смалянінава]]) — 4 ПУ
** 72-я асобная берагавая ракетная брыгада (в. [[Кунашыр]]) — 4 ПУ&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/russia/538022 Россия разместила на Курилах береговые ракетные комплексы «Бал» и «Бастион»]&lt;/ref&gt;
** 25-я асобная берагавая ракетная брыгада (п. [[Данское (Калінінградская вобласць)|Данское]]) — н/д ПУ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ракетчики Балтийского флота поразили учебные цели в море|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12164834@egNews|date=01.03.2018|accessdate=2019-04-01}}&lt;/ref&gt;
** 520-я асобная берагавая ракетна-артылерыйская брыгада (п. Англічанка, [[Петрапаўлаўск-Камчацкі]]) — 4 ПУ&lt;ref&gt;[https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12219040%40egNews Новые береговые ракетные комплексы «Бал» прибыли на Тихоокеанский флот]&lt;/ref&gt;
** 536-я асобная берагавая ракетна-артылерыйская брыгада Паўночнага флота (г. Севераморск) — н/д ПУ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2019/08/08/reg-szfo/beregovoj-raketnyj-kompleks-bal-razvernuli-na-poluostrove-srednij.html|title=Береговой ракетный комплекс &quot;Бал&quot; развернули на полуострове Средний|website=Российская газета|accessdate=2021-01-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://dfnc.ru/c106-technika/beregovye-vojska-severnogo-flota-poluchat-kompleks-bal/|title=Береговые войска Северного флота получат комплекс &quot;Бал&quot;|website=Новый оборонный заказ. Стратегии|date=2016-10-21|accessdate=2021-01-07}}&lt;/ref&gt;
**847-ы асобны берагавы ракетны дывізіён (г. [[Каспійск]]) — 4 ПУ&lt;ref&gt;[https://structure.mil.ru/structure/okruga/south/news/more.htm?id=12273220@egNews Первый береговой ракетный комплекс «Бал» поступил на вооружение Каспийской флотилии]&lt;/ref&gt;
** Асобная берагавая ракетная брыгада (в. Сахалін) — 4 ПУ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://astv.ru/news/society/2020-12-28-novoe-boevoe-soedinenie-obespechit-zashitu-sahalina|title=Новое боевое соединение обеспечит защиту Сахалина|website=ASTV.RU|accessdate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108155441/https://astv.ru/news/society/2020-12-28-novoe-boevoe-soedinenie-obespechit-zashitu-sahalina|archivedate=8 студзеня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
** 51-ы асобны берагавы ракетны дывізіён (г. Каспійск) — 4 ПУ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bmpd.livejournal.com/3927068.html|title=Каспийская флотилия снова получила береговой ракетный комплекс «Бал»|author=bmpd|website=bmpd|date=2020-02-09|accessdate=2021-01-06}}&lt;/ref&gt;

* {{VIE}} — ажыццёўлены пастаўкі ў 2009—2010 гадах&lt;ref&gt;[http://ria.ru/defense_safety/20120131/552934558.html Обносов: российские ракетчики выполнили все обязательства перед Сирией | Оборона и безопасность | Лента новостей «РИА Новости»]&lt;/ref&gt;;
* {{VEN}} — пастаўлена 2 комплексу (8 СПУ) «Бал-Э»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vpk-news.ru/news/15512 |title=Каракас получил С-300ВМ |access-date=9 сакавіка 2022 |archive-date=29 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129131451/https://vpk-news.ru/news/15512 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
Берагавы супрацькарабельны ракетны комплекс «Бал-Э» на выставе «МВМС-2013»:&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Склад комплексу&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Monolit-B radar.jpg|Комплекс радыёлакацыйнай разведкі [[Маналіт-Б]]
Файл:BAL-E002.jpg|Самаходная пускавая ўстаноўка
Файл:BAL-E003.jpg|Транспартна-перагрузачная машына
Файл:Anti-ship missile Kh-35.jpg|Крылатая ракета Х-35УЭ-001
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Бастыён (берагавы ракетны комплекс)]]
* [[Рубеж (берагавы ракетны комплекс)]]

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}

== Літаратура ==
* Гялизутдинов И. «Бал» поражает цели // Ориентир : журнал. — 2015. — Ноябрь (№ 11). — С. 17-19.

== Спасылкі ==
* http://military-informer.narod.ru/BPRK-Bal-e.html
* {{youtube|_Os4_0PUm-Y|Совместные стрельбы ракетных катеров Черноморского флота и БРК «Бал»}}
[[Катэгорыя:Ракетная зброя Расіі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]]</text>
      <sha1>t9isdoumcz6bbmjddra0pb97he3manz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2004 год у гісторыі відэагульняў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>704162</id>
    <revision>
      <id>5172365</id>
      <parentid>5168853</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5172365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="hzsu7x8b1bg57qjseklk16mdu29ejdi" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі відэагульняў|2004}}
'''[[2004]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў.

== Мерапрыемствы і падзеі ==
* 11–13 сакавіка ― 10-я штогадовая выстаўка [[E3]] адбылася ў [[Лос-Анджэлес]]е ([[Каліфорнія]], [[ЗША]]).

== Выпускі гульняў ==
* 16 сакавіка, 30 сакавіка ― {{нп5|Unreal Tournament 2004}} ([[Windows]], [[Linux]], [[macOS]])
* 23 сакавіка ― {{нп5|Counter-Strike: Condition Zero}} ([[Windows]])
* 23 сакавіка ― {{нп5|Far Cry}} ([[Windows]])
* 12 красавіка ― {{нп5|Painkiller|Painkiller|en|Painkiller (video game)}} ([[Windows]])
* 3 жніўня ― [[Doom 3]] ([[Windows]])
* 14 верасня ― {{нп5|The Sims 2}} ([[Windows]])
* 11 кастрычніка ― {{нп5|SuperPower 2}} ([[Windows]])&lt;ref&gt;[http://www.gamefaqs.com/pc/914594-superpower-2/data SuperPower 2 Release Information for PC — GameFAQs]&lt;/ref&gt;
* 26 кастрычніка ― [[Grand Theft Auto: San Andreas]] ([[PlayStation 2]])
* 9 лістапада ― {{нп5|Halo 2}} ([[Xbox]])
* 16 лістапада ― {{нп5|Need for Speed: Underground 2}} ([[Windows]], [[GameCube]], [[PlayStation 2]], [[Xbox]])
* 16 лістапада ― [[Half-Life 2]] ([[Windows]])
* 16 лістапада ― [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] ([[PlayStation 2]])
* 23 лістапада ― [[World of Warcraft]] ([[Windows]], [[macOS]])

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:2004]]
[[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]</text>
      <sha1>hzsu7x8b1bg57qjseklk16mdu29ejdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алан Дэйві</title>
    <ns>0</ns>
    <id>705515</id>
    <revision>
      <id>5172285</id>
      <parentid>4167518</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5172285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="a8dj1877xao9jrf9k66zm11ad61c8ny" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Алан Дэйві''' ({{lang-en|Alan Davie}}; {{ДН|28|9|1920}} — {{ДС|5|4|2014}}) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[мастак]] і [[музыкант]]. Прадстаўнік [[Абстракцыянізм|абстрактнага]] [[экспрэсіянізм]]у. У 1938—1940 гадах вучыўся ў [[Эдынбург]]у. Працаваў пераважна як майстар па кераміцы і мастак-ювелір. Пасля вайны стварыў свае першыя абстрактныя карціны.

== Дыскаграфія ==

* ''The Alan Davie Music Workshop'' (ADMW, 1970)
* ''Suite for Prepared Piano and Mini Drums'' (ADMW, 1971)
* ''Bird Through the Wall'' (ADMW, 1971)
* ''Phantom in the Room'' (ADMW, 1971)
* ''The Tony Oxley/Alan Davie Duo'' (ADMW, 1975)
* ''Elaboration of Particulars'' (Confront, 2021)
{{зноскі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2022-04-09}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Дэйві Алан}}
[[Катэгорыя:Мастакі Шатландыі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-экспрэсіяністы]]
[[Катэгорыя:Музыканты Шатландыі]]</text>
      <sha1>a8dj1877xao9jrf9k66zm11ad61c8ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарлз Таўнсенд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>713678</id>
    <revision>
      <id>5172367</id>
      <parentid>4953597</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3305" sha1="hlfbvfps25yktlgm204kjxrqf4w3udt" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
{{цёзкі2|Таўнсенд}}
{{Сістэматык|Заолаг=Townsend|wikispecies=Charles Henry Tyler Townsend}}
'''Чарлз Генры Тайлер Таўнсенд''' ({{Lang-en|Charles Henry Tyler Townsend}}; 5 снежня 1863 — 17 сакавіка 1944) — амерыканскі [[Энтамалогія|энтамолаг]], які спецыялізаваўся на [[Тахіны|тахінах]]. Працаваў у ЗША і [[Бразілія|Бразіліі]], некаторы час быў куратарам музея на Ямайцы. Усё жыццё збіраў калекцыю мух і апублікаваў мноства работ па энтамалогіі. Апісаў 1491 род і 1555 відаў.

Як [[Таксаномія|сістэматык]] валодаў супярэчлівай рэпутацыяй. Яго называлі эксцэнтрычнай асобай. Вучоны любіў «пладзіць» роды, якія змяшчаюць па адным віду кожны і дапускаў асабістыя нападкі на калег, якія такі падыход крытыкавалі. Яго [[magnum opus]] стала праца «Manual of Myiology», якая ўтрымлівала 3760 старонак. Пры гэтым апошнія два тамы былі прысвечаны не энтамалогіі, але меркаванням аўтара адносна Месяца, развіцця людзей і прыроды гравітацыі&lt;ref&gt;{{артыкул |загаловак=C. H. Tyler Townsend |выданне=Annals of the Entomological Society of America |том=38 |нумар=1 |старонкі=143—144 |спасылка=http://chla.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=chla&amp;cc=chla&amp;idno=5077679_4206_001&amp;node=5077679_4206_001%3A1&amp;frm=frameset&amp;view=image&amp;seq=147 |мова=und |аўтар=James, Maurice T. |год=1945}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул |загаловак=Charles Henry Tyler Townsend (1863–1944): man of wanderlust and mystery |выданне=Fly Times |нумар=50 |старонкі=15—24 |спасылка=http://www.nadsdiptera.org/News/FlyTimes/issue50.pdf |мова=en |тып=journal |аўтар=Evenhuis, N.L |год=2013 |archive-date=5 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605100513/http://www.nadsdiptera.org/News/FlyTimes/issue50.pdf }}&lt;/ref&gt;.

Мірна памёр у сваім доме ў [[Ітакуакесетуба|Ітакуакесетубе]], Бразілія.

== Сям’я ==
Жонка Таўнсенда памерла ў 1903 годзе. Дзяцей ён пакінуў сваякам.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|title=CHT Townsend, Vandal of the Calypterates|url=http://trichopterology.blogspot.com/2014/01/cht-townsend-vandal-of-calypterates.html|website=Trychopterology|publisher=Self-published|accessdate=2016-10-21}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Таўнсенд Чарлз}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Джорджа Вашынгтона]]
[[Катэгорыя:Энтамолагі ЗША]]
[[Катэгорыя:Аўтары заалагічных таксонаў]]</text>
      <sha1>hlfbvfps25yktlgm204kjxrqf4w3udt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цеханавецкія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>716393</id>
    <revision>
      <id>5172207</id>
      <parentid>5104532</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4300" sha1="1i6kst1rdbyyt2pz8kivskcx2h3rgx3" xml:space="preserve">[[Файл:Dąbrowa Ciechanowieckich.jpg|thumb|Герб «Дамброва» («Дуброва») Цеханавецкіх]]
{{значэнні|Цеханавецкі}}
'''Цеханавецкія''', у XV—XVI стагоддзях — '''Цеханоўскія''' — [[магнаты|магнацкі]] род герба [[Дамброва (герб)|«Дамброва» («Дуброва»)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]].

Паходзяць ад [[Мацей Струміла|Мацея (Мацкі) Пашкавіча Струмілы]], намесніка медніцкага ў 1497 годзе, саўладальніка {{нп5|Дмошын|Дмошына|uk|Димошин (Вишогродська земля)}} ў Мазовіі і [[Цехановец|Цеханаўца]] на Падляшшы (адсюль прозвішча), малодшага брата родапачынальніка [[Кішкі|Кішкаў]] [[Пётр Струміла Кішка|Пятра Пашкавіча Струмілы-Цеханавецкага Кішкі]]. У 18—20 стст. некаторыя прадстаўнікі роду ўжывалі [[графскі тытул]], які ў 1975{{удакладніць}} прызнаны за [[бачэйкава|бачэйкаўскай]] галіной роду ў [[Італія|Італіі]], пасля ў [[Мальтыйскі Ордэн|Мальтыйскім ордэне]]. У XV ст. род валодаў маёнткамі на Падляшшы і ў [[Мельніцкая воласць|Мельніцкай воласці]], з першай паловы XVI ст. іх асноўныя ўладанні знаходзіліся ва ўсходняй Беларусі: [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводствах]], [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віцебскім]] і [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім паветах]].

Прозвішча Цеханавецкія з першай паловы XVI ст. насілі ў Польшчы нашчадкі Ганны Станіславаўны, унучкі Мацея Пашкавіча, са шлюбу з шляхціцам [[Ян Угрын-Швейк|Янам Угрынам-Швейкам]] герба «Тшаска», якія валодалі часткай Цеханаўца і прынялі герб «Дамброва». Дробнамаёнткавы род Цеханавецкіх (першапачаткова Цеханоўскія, Ціханоўскія) герба «Дамброва» вядомы ў [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводстве]] (пасля ў Магілёўскай губерні), іх роднасць з магнацкай сям’ёй не даказана.

== Вядомыя прадстаўнікі ==

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Цеханавецкія|[[Станіслаў Думін]]}}
* {{артыкул|спасылка=https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Kronika_Zamkowa/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)-s31-36/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)-s31-36.pdf|аўтар=Rachuba A.|загаловак=Panowie z Ciechanowca|год=2010|выданне=Kronika Zamkowa|том=1/2|старонкі=31—36|issn=0239-4898|archive-date=5 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705230917/https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Kronika_Zamkowa/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)-s31-36/Kronika_Zamkowa-r2010-t1_2_(59_60)-s31-36.pdf}}
* Dzieje rodziny Ciechanowieckich herbu Dąbrowa (XIV—XXI wiek) / Autorzy: Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba (red.), Jolanta Sikorska-Kulesza, Stanisław Dumin, Andrzej Haratym, Andrej Macuk, Agnieszka Pospiszil. — Warszawa: DiG, 2013. — 612 s. — ISBN 978-83-7181-785-4

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Цеханавецкія| ]]</text>
      <sha1>1i6kst1rdbyyt2pz8kivskcx2h3rgx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Твігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>723197</id>
    <revision>
      <id>5172291</id>
      <parentid>4265193</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5172291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4087" sha1="56yauu1uribaqt3k4sinyj8h63hlpyz" xml:space="preserve">{{Асоба}}
Дама '''Леслі Лоўсан''' ({{lang-en|Lesley Lawson}}, прозвішча пры нараджэнні — Хорнбі, {{lang-en|Hornby}}; нар. {{ДН|19|9|1949}}, {{МН|Лондан||}}) — брытанская супермадэль, актрыса і спявачка. Вядомая пад псеўданімам '''Твігі''' (Twiggy, літаральна — «тоненькая, далікатная», ад {{lang-en|twig}} — «трасцінка»). Дама-камандор ордэна Брытанскай імперыі (DBE, 2018).

== Біяграфія ==
Леслі Хорнбі нарадзілася ў прыгарадзе Лондана ў сям’і сярэдняга дастатку. У 16 гадоў яна пазнаёмілася з модным лонданскім цырульнікам Леанарда і стала тварам яго салона прыгажосці. Першая фотасесія Леслі з кароткай стрыжкай была зроблена фатографам Бары Латэганам. Ён і прыдумаў дзяўчыне запамінальны псеўданім — Твігі.

У 1966 годзе Твігі была прызнана Тварам года па версіі «Daily Express». Неўзабаве дзяўчына стала тварам моднага Лондана 1960-х і іконай субкультуры модаў. Яе здымалі найлепшыя фатографы: [[Хельмут Ньютан]] і [[Сесіл Бітан]]. На думку некаторых гісторыкаў моды, менавіта Твігі можна назваць першай супермадэллю. Мільёны дзяўчат па ўсім свеце худнелі да змардавання («сіндром Твігі»), капіявалі макіяж і незвычайна кароткую стрыжку мадэлі. Яна стала сапраўднай візітнай карткай дзесяцігоддзя.

У 1970 годзе Твігі нечакана заяўляе, што заканчвае кар’еру мадэлі.

У 1971 годзе Твігі была ўзнагароджана дзвюма прэміямі «[[Залаты глобус]]» за ролю ў экранізацыі мюзікла «Бойфрэнд», затым выйшла на сцэну ў ролі Элізы Дулітл у «Пігмаліёне». У 1990-я агітавала супраць выкарыстання натуральнага меха ў індустрыі моды. Твігі ўвесь час выступала на тэлебачанні: напрыклад, у 1976 годзе яна была запрошаная ў якасці госці на папулярную лялечную тэлеперадачу «Мапет-шоу». Таксама яна выступала ў якасці суддзі ў папулярным тэлешоу «Топ-мадэль па-амерыканску» з 5-га па 9-ы сезон.

У 1971 годзе выйшаў першы альбом Твігі.

== Дыскаграфія ==
'''Альбомы'''
* ''The Boyfriend'' (''саўндтрэк,'' 1971)
* ''Twiggy and the Girlfriends'' (1972)
* ''Twiggy'' (1976)
* ''Please Get My Name Right'' (1977)
* ''Captain Beaky and His Band'' (1977)
* ''My One and Only'' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;&lt;small&gt;разам з Tommy Tune)&lt;/small&gt; (1983)
* ''Midnight Blue'' (2003)
* ''Heaven In My Eyes – Discotheque'' (2007)
* ''Gotta Sing Gotta Dance'' (2009)
* ''Romantically Yours'' (2011)
{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фотамадэлі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Актрысы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]]
[[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]]</text>
      <sha1>56yauu1uribaqt3k4sinyj8h63hlpyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Уладзіміравіч Круглікаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>729035</id>
    <revision>
      <id>5172219</id>
      <parentid>4308267</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5172219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3282" sha1="cc4rpkonw9mjoam0bwqijipa6ta390i" xml:space="preserve">{{вучоны}}
{{цёзкі2|Круглікаў}}
'''Сяргей Уладзіміравіч Круглікаў''' (нар. 1967, [[Мінск]]) — беларускі спецыяліст у галіне аўтаматызацыі кіравання складанымі сістэмамі. Доктар ваенных навук (2014), кандыдат тэхнічных навук (1998), дацэнт (2001)&lt;ref name=&quot;КСВ&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&amp;tq=v0&amp;name_view=va_aall&amp;a001=BY-NLB-ar2711058&amp;strq=l_siz=20 Кругликов, Сергей Владимирович (доктор военных наук; кандидат технических наук; род. 1967)]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Сын беларускага спецыяліста ў галіне аўтаматычнага і арганізацыйнага кіравання [[Уладзімір Уладзіміравіч Круглікаў|Уладзіміра Круглікава]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar738050&amp;strq=l_siz=10 Кругликовы (династия / семья)
]&lt;/ref&gt;.

З 2017 года намеснік генеральнага дырэктара па навуковай і інавацыйнай рабоце [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]&lt;ref name=&quot;КСВ&quot;/&gt;. З 11 сакавіка 2022 &lt;ref&gt;[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/15.03.22.pdf ПРЕЗИДИУМ НАН БЕЛАРУСИ 11 марта рассмотрел ряд кадровых вопросов… — Навука. — 2022. — 15 сакавіка. — С. 2]&lt;/ref&gt; па 29 студзеня 2026&lt;ref&gt;[https://uiip.by/rus/about/history/personalities/?letter=%D0%9A Персоналии ОИПИ — К]&lt;/ref&gt; — яго дырэктар.

== Навуковая дзейнасць ==

Сфера навуковых інтарэсаў: распрацоўка канцэпцый, метадалагічных і навукова-метадычных асноў праектавання і эксплуатацыі аўтаматызаваных інфармацыйна-кіруючых сістэм рознага прызначэння&lt;ref name=&quot;КСВ&quot;/&gt;.

=== Навуковыя працы ===

* Адаптивные информационно-управляющие системы специального назначения: теория и практика синтеза : монография / С. В. Кругликов. — Минск, 2014

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar737741&amp;strq=l_siz=10 Кругликов, Сергей Владимирович (доктор военных наук; кандидат технических наук; род. 1967)]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Круглікаў Сяргей Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]]</text>
      <sha1>cc4rpkonw9mjoam0bwqijipa6ta390i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цім Скарэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736316</id>
    <revision>
      <id>5172312</id>
      <parentid>5142851</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34219" sha1="qaq0brqh3o5iktf6do708qlc084r2xc" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
{{Пісьменнік
 | Імя                = Цім Скарэнка
 | Фота               = Skorenko 1.jpg
 | Подпіс             = Цім Скарэнка ў 2009 годзе
 | Дата нараджэння    = [[28 лютага]] [[1983]]
 | Месца нараджэння   = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], 
 | Імя пры нараджэнні = Цімафей Юр'евіч Скарэнка
 | Псеўданімы         = Эрык Дэлае
 | Род дзейнасці      = [[пісьменнік]], [[паэт]], аўтар-выканаўца, [[журналіст]]
 | Гады актыўнасці    = 2002 — цяперашні час
 | Жанр               = [[фантастыка]], [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]]
 | Мова твораў  = [[Руская мова|руская]]
 | Дэбют              = «Ода абсалютнай жорсткасці»
 | Прэміі             = «Срэбная страла» (2010, 2012)&lt;br&gt;«Еўракон» (2011)&lt;br&gt;«Бронзавы слімак» (2011)&lt;br&gt;«Бронзавы кадуцей» (2011)&lt;br&gt;«Вандроўнік» (2012)&lt;br&gt;Літаратурная прэмія імя Аляксандра Бяляева (2015)
 | Сайт = http://www.timskorenko.ru/
}}

'''Цімафе́й''' ('''Цім''') '''Юр'евіч Скарэнка''' (нар. [[28 лютага]] [[1983]], [[Мінск]]) — расейскі і беларускі  [[пісьменнік]]&lt;ref&gt;[http://nostradamvs.livejournal.com/493318.html Жанравая самаідэнтыфікацыя Ціма Скарэнкi]&lt;/ref&gt;, [[паэт]], аўтар-выканаўца и журналіст. Як пісьменнік працуе на мяжы жанраў фантастыкі і рэалізму, аўтар у тым ліку шэрагу рэалістычных і гістарычных апавяданняў. Займаецца папулярызацыяй навукі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/lekzii_past.html |title=Архіў мінулых лекцый на сайце Ціма Скарэнкi |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008174852/http://www.timskorenko.ru/lekzii_past.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, чытае лекцыі на тэхнічныя тэмы.

== Біяграфія ==

Скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://timskorenko.ru/bio.html |title=Біяграфія на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028025538/http://timskorenko.ru/bio.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; па спецыяльнасці [[Рухавік унутранага згарання|«Рухавікі ўнутранага згарання»]]. Да 2009 года працаваў на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] інжынерам-выпрабавальнікам аўтамабільнай акустыкі, у 2009 годзе пераехаў у Маскву, стаў рэдактарам у часопісе «Што новага ў навуцы і тэхніцы». У канцы таго ж года перайшоў у «Папулярную механіку». З 2018 года працуе ў [[Лабараторыя Касперскага|«Лабараторыі Касперскага»]]&lt;ref name=&quot;linkedin.com&quot;&gt;[https://www.linkedin.com/in/tim-skorenko/ Пералік месцаў працы ў сацыяльнай сетцы Linkedin]&lt;/ref&gt;.

== Проза ==
Літаратурай пачаў займацца ў 2004 годзе. У 2007 годзе ўвайшоў у шорт-ліст незалежнай літаратурнай прэміі «Дэбют»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120420174431/http://www.pokolenie-debut.ru/lica_premii/s/tim_skorenko/ Цім Скарэнка на сайце прэміі «Дэбют»]&lt;/ref&gt;. Першая публікацыя – апавяданне «Ціхія гульні» ў альманаху “Поўдзень. XXI стагоддзе» (№ 9’2008)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130127172621/http://vokrugsveta.ru/polden/number/145/ Альманах «Поўдзень. XXI стагоддзе» за верасень 2008 года]&lt;/ref&gt;. Першы сольны апублікаваны твор – раман «Ода абсалютнай жорсткасці» (М.: Факультэт, 2010). Другі раман Ціма Скарэнкi, «Сад Іераніма Босха» (2011), увайшоў у лонг-лісты прэмій «Вялікая кніга»&lt;ref&gt;[http://www.bigbook.ru/win/long-list-2011.php Доўгі спіс прэміі «Вялікая кніга» сезона 2010-2011 гг.]&lt;/ref&gt; і «Нацыянальны бэстсэлер»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160130162143/http://www.natsbest.ru/11_N2.html# Доўгі спіс прэміі «Нацыянальны бэстсэлер» сезона 2011 года]&lt;/ref&gt; i атрымаў шэраг жанравых узнагарод, у тым ліку «[[Бронзавы слімак]]»&lt;ref&gt;[http://fantlab.ru/award12 Лаўрэаты прэміі «Бронзавы слімак»]&lt;/ref&gt; [[Барыс Натанавіч Стругацкі|Барыса Стругацкага]]. На сёння апублікавана 45 апавяданняў (у перыёдыцы і сольным зборніку) і 7 раманаў.

== Аўтарская песня і паэзія ==

З 1998 года піша песні і выконвае іх пад гітару, з'яўляецца лаўрэатам і дыпламантам шэрагу фестываляў аўтарскай песні і паэтычных конкурсаў. Доўгі час быў&lt;ref&gt;[http://www.bards.ru/collectives/info.php?id=91 Інфармацыя аб КАП БДУ на bards.ru]&lt;/ref&gt; у клубе аўтарскай песні [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]&lt;ref&gt;[http://alesha-n.livejournal.com/3874.html Аб'ява аб закрыцці клуба АП БДУ]&lt;/ref&gt;. У розны час станавіўся лаўрэатам і дыпламантам фестываляў аўтарскай песні «Славутыч» ([[Славутыч]], [[Украіна]]), «Ліцадзейства старога горада» и «Лістапад» (абодва — [[Віцебск]], [[Беларусь]]), «Булат» ([[Сумы]], [[Украіна]]), «Унікальны аўтар» ([[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]) і іншых.
Запісаў шэсць студыйных альбомаў у жанры аўтарскай песні&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/artist/8777961 Дыскаграфія Ціма Скарэнкi на Яндэкс-Музыцы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/ap.html |title=Дыскаграфія Ціма Скарэнкi на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=20 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084513/http://www.timskorenko.ru/ap.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
У якасці паэта публікуецца часцей за ўсё ва ўласным блогу. Першая «папяровая» публікацыя вершаў – альманах «Панядзелак» (М.: Эксма, 2006). У 2011 годзе ў Германіі выйшаў зборнік вершаў «Псы Гасподнія» ([[Зіндэльфінген]]: stella.ru, 2011. ISBN 978-3-941953-35-2)&lt;ref&gt;[http://russkijstil.ucoz.de/load/psy_gospodni/5-1-0-141 Зборнік «Псы Гасподнія»]&lt;/ref&gt;. З 2003 года выступае з канцэртамі – і як аўтар-выканаўца, і з чытаннем вершаў. Выступаў у Менску, Маскве, Санкт-Пецярбургу, Казані, Ніжнім Ноўгарадзе, Віцебску, Наваполацку, Палтаве і гэтак далей.

== Журналістыка і папулярызацыя навукі ==
З 2009 па 2018 год працаваў у сферы журналістыкі — спачатку ў часопісе «Што новага ў навуцы і тэхніцы», затым — у «Папулярнай механіцы». Супрацоўнічае ў якасці калумніста з часопісам «Свет фантастыкі». Апублікаваў больш за 400 артыкулаў у часопісах «Папулярная механіка», «Свет фантастыкі», «Што новага ў навуцы і тэхніцы», [[Maxim|«Maxim»]], «Tatler», «Cosmopolitan», «Веснік паветраплавання», «SportFacilities», «Тэхніка — моладзі» і іншых. З 2015 па 2018 год працаваў галоўным рэдактарам інтэрнэт-партала popmech.ru&lt;ref name=&quot;linkedin.com&quot;/&gt;.

З 2014 года займаецца папулярызацыяй навукі, чытае лекцыі на тэхнічныя тэмы ў розных гарадах &lt;ref&gt;[https://theoryandpractice.ru/presenters/45136-tim-skorenko/seminars Архіў лекцый на «Тэорыях і практыках»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=gj1U7lodwhA Лекцыя «Як стаць вынаходнікам» у Варонежы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Анонс лекцыі ў Екацярынбурзе |url=http://downtown.ru/voronezh/city/6995 |accessdate=28 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008174943/http://downtown.ru/voronezh/city/6995 |archivedate=8 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/lekzii_past.html |title=Архіў лекцый на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008174852/http://www.timskorenko.ru/lekzii_past.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Выпусціў шэраг навукова папулярных кніг. Кніга «Вынайдзена ў Расіі: гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II» трапіла ў шорт-ліст прэміі «Асветнік» 2017 года&lt;ref&gt;[http://premiaprosvetitel.ru/booksauthors/?year=2017 Шорт-ліст прэміі «Асветнік-2017»]&lt;/ref&gt;, а кніга «Вынайдзена ў СССР. Гісторыя вынаходніцкай думкі з 1917 па 1991 год» — у лонг-ліст прэміі «Асветнік» 2019 года&lt;ref&gt;[http://premiaprosvetitel.ru/booksauthors/?year=2019 Лонг-ліст прэміі «Асветнік-2019»]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і прэміі ==

Лаўрэат літаратурных прэмій (проза)&lt;ref&gt;[http://fantlab.ru/autor5446 Біяграфія на fantlab.ru]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://fantlab.ru/autor5446/awards Спіс прэмій і намінацый Ціма Скарэнкi]&lt;/ref&gt; «Срэбная страла» (2010, 2012), «Еўракон» (2011), [[Бронзавы слімак|«Бронзавы слімак»]] (2011), «Бронзавы кадуцей» (2011), «Бягучая па хвалях» за лепшы жаночы вобраз у фантастычным творы (2011 – за вобраз Маі ў рамане «Законы прыкладной эўтаназіі»)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://novostiliteratury.ru/2012/11/novosti/festival-fantastiki-sozvezdie-ayu-dag-2012-vzglyad-iznutri/ |title=Фестиваль фантастики «Сузор'е Аю-Даг-2012» – погляд знутры |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=19 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719010903/https://novostiliteratury.ru/2012/11/novosti/festival-fantastiki-sozvezdie-ayu-dag-2012-vzglyad-iznutri/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, «Вандроўнік» (2012), «Бронзавы Раскон» (2012), «Дні фантастыкі ў Кіеве» (2011), «Facultet» (2009) і іншых. Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя Аляксандра Бяляева 2015 года&lt;ref&gt;[http://trv-science.ru/2015/10/06/belyaevskij-festival-2015-goda/ Газета «Троіцкі варыянт» пра Бяляеўскі фестываль]&lt;/ref&gt; за цыкл нарысаў «Займальныя навуковыя доследы і майстар-класы», апублікаваны ў часопісе «Папулярная механіка».

Лаўрэат паэтычных прэмій «Скрыжаванне» (2009), «Ілля-Прэмія» (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ilyapremia.ru/shortlist.php?year=2009 |title=«Ілля-Прэмія» |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=3 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603170602/http://www.ilyapremia.ru/shortlist.php?year=2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, «Літаратурная Вена» (2010)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100918012546/http://www.litaustria.org/index.php?page=itogi Вынікі конкурсу «Літаратурная Вена 2010»]&lt;/ref&gt;, прэміі імя В. Бешанкоўскай (2010/11)&lt;ref&gt;[http://schriftstellergilde.org/page11.php Прэмія імя Вольгі Бешанкоўскай]&lt;/ref&gt; ды іншых.

Лаўрэат XLI [[Усерасійскі фестываль аўтарскай песні імя Валерыя Грушына|Усерасійскага фестывалю аўтарскай песні імя Валерыя Грушына]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Вынікі XLI Усерасійскага фестывалю аўтарскай песні імя Валерыя Грушына |url=http://grushinka.ru/laureats/6377-laureaty-i-diplomanty-41-vserossiiskogo-festivalya-avtorskoi-pesni-imeni-valeriya-grushina.html |accessdate=28 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714131322/http://grushinka.ru/laureats/6377-laureaty-i-diplomanty-41-vserossiiskogo-festivalya-avtorskoi-pesni-imeni-valeriya-grushina.html |archivedate=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Узнагароды ў галіне медыяменеджменту ===

* XVIII Нацыянальная прэмія ў галіне медыябізнесу «Медыяменеджэр Расіі 2018» у намінацыі «Электронныя СМІ / Анлайн-медыя» «За пашырэнне тэрыторыі брэнда за рамкі прэсы, паспяховае развіццё праекта і фарміраванне новай аўдыторыі ў digital-прасторы» &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Лаўрэаты прэміі «Медыяменеджэр Расіі 2018» |url=http://www.media-manager.ru/laureaty/2018/ |accessdate=28 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008135101/http://www.media-manager.ru/laureaty/2018/ |archivedate=8 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* Рэйтынг маладых медыямэнэджараў Расіі 2017, пазіцыя А (ніжняя частка верхняга дыяпазону рэйтынгу). Пасада: галоўны рэдактар сайта «Папулярная механіка», ВД Independent Media; сфера — стварэнне кантэнту (прадукту)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://youngmediaman.ru/results/ |title=Вынікі рэйтынгу маладых медыямэнэджараў Расіі |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008135007/https://youngmediaman.ru/results/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* Рэйтынг маладых медыя-мэнэджараў Расіі 2016, пазіцыя А (ніжняя частка верхняга дыяпазону рэйтынгу). Пасада: галоўны рэдактар сайта «Папулярная механіка», ВД Independent Media; сфера — стварэнне кантэнту (прадукту)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://youngmediaman.ru/results/ |title=Вынікі рэйтынгу маладых медыя-мэнэджараў Расіі |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008135007/https://youngmediaman.ru/results/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==

=== Кнігі ===
* «Ода абсалютнай жорсткасці». Раман. М .: «Facultet», 2010. ISBN 978-5-904358-06-8
* «Сад Iераніма Босха». Раман. М.: «Снежны ком М», 2011. Серыя: Нерэальная проза. ISBN 978-5-904919-12-2
* «Законы прыкладной эўтаназіі». Раман. М.: «Снежны ком М», 2011. Серыя: Сапраўдная фантастыка. ISBN 978-5-904919-22-1
* «Псы Гасподнія». Вершы. Зіндэльфінген: «stella.ru», 2011. ISBN 978-3-941953-35-2
* «Уздоўж па лязе слоў». Зборнік навэл. М.: «Фантаверсум», 2012. Серыя: Талейдаскоп. ISBN 978-5-905360-15-2
* «Легенды невядомай Амерыкі». Раман. М.: «Снежны ком М», 2013. Серыя: Нерэальная проза. ISBN 978-5-904919-43-6
* «Пераплётчык» [пад псеўданімам Эрык Дэлае]. Раман. М.: «Эксма», 2014. ISBN 978-5-699-66030-8
* «Эверэст». Раман. М.: «АСТ», 2018. Серыя: Суперпроза. ISBN 978-5-17-110754-3
* «Легенды невядомай Амерыкі». Раман. М.: «АСТ», 2019. Серыя: Суперпроза. ISBN 978-5-17-115877-4
* «Шкло». Раман. М.: «АСТ», 2021. Серыя: Майстры інтэлектуальнай фантастыкі. ISBN 978-5-17-136637-7

=== Навукова-папулярныя выданні ===

* «Эвалюцыя думкі ў знамянальных датах навукі і экспанатах Політэхнічнага музея: каляндар 2017». Навукова-папулярнае выданне. Волкава В., Туманава В., Скарэнка Т. [Пад рэдакцыяй Мамантава Д.] М.: Політэхнічны музей, 2017. Серыя: Каляндар Політэхнічнага музея. ISBN 978-5-98962-04409&lt;ref name=&quot;timskorenko.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://timskorenko.ru/lekzii_knigi.html |title=Навукова-папулярная бібліяграфія Ціма Скарэнка |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=12 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312034824/http://timskorenko.ru/lekzii_knigi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне. М.: Альпіна нон-фікшн, 2017. ISBN 978-5-91671-752-5&lt;ref&gt;[https://www.ng.ru/non-fiction/2017-12-07/%2014_915_inventions.html Станіслаў Сакрэтаў. Ад ледаколаў да лялечнай мультыплікацыі. - «Незалежная газета», 2017, № 267 (7131)]&lt;/ref&gt;
* «Папулярная механіка. Займальныя доследы і эксперыменты». Навукова-папулярнае выданне. Скарэнка Т., Апрэсаў С., Мамантаў Д., Ягораў І., Гарачкін Д., Чарняўскас В. [Пад рэдакцыяй Скарэнкi Т.] М.: АСТ, 2018. ISBN 978-5-17-096930-2&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.moscowbooks.ru/book/908237/ |title=Сайт кнігарні «Масква» |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=4 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204171145/https://www.moscowbooks.ru/book/908237/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* «Папулярная механіка. Займальныя доследы і эксперыменты». Навукова-папулярнае выданне (2-е выд., выпраўленае і дапоўненае). Скарэнка Т., Апрэсаў С., Мамантаў Д., Ягораў І., Гарачкін Д., Чарняўскас В. [Пад рэдакцыяй Скарэнкi Т.] М.: АСТ, 2018. ISBN 978-5-17-109869-8&lt;ref&gt;[https://www.ozon.ru/context/detail/id/147125285/ Сайт анлайн-крамы «Азон»]&lt;/ref&gt;
* «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне (2-е выд., выпраўленае і дапоўненае). М.: Альпіна нон-фікшн, 2018. ISBN 978-5-91671-786-0
* «Людзі свету. Рускае навуковае замежжа». Навукова-папулярнае выданне. Алахвердзян А., Ваганаў А., Гарэлік Г., Губайлоўскі В., Зайцава (Баўм) Я., Арлова В., Пярвушын А., Панамарова І., Скарэнка Т., Ястрабаў С. [Пад рэдакцыяй Баюка Д.] М.: Альпіна нон-фікшн, 2018. ISBN 978-5-91671-766-2&lt;ref&gt;[https://www.alpinabook.ru/catalog/PopularScience/384063/?sphrase_id=356202 Сайт выдавецтва «Альпіна нон-фікшн»]&lt;/ref&gt;
* «Каляндар Палітэха 2068 (2018)». Навукова-папулярнае выданне. Волкава В., Туманава В., Пазухіна Я., Пісараў А., Скарэнка Т. [Пад рэдакцыяй Мамантава Д.] М.: Політэхнічны музей, 2018. Серыя: Каляндар Політэхнічнага музея. ISBN 978-5-98962-028-9&lt;ref name=&quot;timskorenko.ru&quot;/&gt;
* «Папулярная механіка. Зброя і баявая тэхніка: учора, сёння, заўтра». Навукова-папулярнае выданне. Макараў О., Грэк А., Лазараў К., Мамантаў Д., Фішман Р., Ваннах М., Цыгікала Н., Скарэнка Т., Граноўскі Ю., Ціунаў Д., Белякоў Д., Апрэсаў С. [Пад рэдакцыяй Макарава А.] М.: АСТ, 2018. ISBN 978-5-17-102383-6&lt;ref&gt;[https://www.ozon.ru/context/detail/id/147189487/ Сайт анлайн-крамы «Азон»]&lt;/ref&gt;
* «Папулярная механіка. Зроблена ў Расіі: ідэі, тэхналогіі, адкрыцці». Навукова-папулярнае выданне. Багаутдзінаў А., Граноўскі Ю., Грэк А., Емяльяненкаў А., Кошыкаў Н., Макараў А., Мамантаў Д., Левін А., Скарэнка Т., Пятроў А., Сысоеў С., Фішман Р., Шартагашава А. [Пад рэдакцыяй Фішмана Р.] М.: АСТ, 2019. ISBN 978-5-17-112453-3&lt;ref&gt;[https://www.ozon.ru/context/detail/id /148424989/ Сайт анлайн-крамы «Азон»]&lt;/ref&gt;
* «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне (3-е выд., выпраўленае і дапоўненае). М.: Альпіна нон-фікшн, 2019. ISBN 978-5-91671-955-0 [https://www.alpinabook.ru/catalog/book-348278 Афіцыйны сайт выдавецтва «Альпіна нон-фікшн»]&lt;/ref&gt;
* «Вынайдзена ў СССР. Гісторыя вынаходніцкай думкі з 1917 па 1991 год». Навукова-папулярнае выданне. М.: Альпіна нон-фікшн, 2019. ISBN 978-5-91671-988-8&lt;ref name=&quot;alpinabook.ru&quot;&gt;[https://www.alpinabook.ru/catalog/publicistika/556031/ Афіцыйны сайт выдавецтва «Альпіна нон-фікшн»]&lt;/ref&gt;
* «Піяр мяне, калі можаш. Інструкцыя для піяршчыка, напісаная журналістам». Навукова-папулярнае выданне. М.: АСТ, 2019. Серыя: Зорка Рунэту. Бізнэс. ISBN 978-5-17-119376-8&lt;ref&gt;[https://ast.ru/book/piar-menya-esli-mozhesh-instruktsiya-dlya-piarshchika-napisannaya-zhurnalistom-847753 Афіцыйны сайт выдавецтва «АСТ»]&lt;/ref&gt;
* «Думай і вынаходзь». Навукова-папулярнае выданне для дзяцей. М.: Росмэн, 2020. ISBN 978-5-353-09358-9&lt;ref&gt;[https://www.chitai-gorod.ru/product/dumay-i-izobretay-2767418 Сайт анлайн-крамы «Чытай-горад»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
* «Як неядомае становіцца ядомым» [Сааўтар: Таццяна Аляксеева]. Навукова-папулярнае выданне для дзяцей. М .: Ружовы жыраф, 2023. Серыя: Бібліятэка кішэннага вучонага. ISBN 978-5-4370-0381-7&lt;ref&gt;[https://pgbooks.ru/books/book/13455/ Кніга на афіцыйным сайце выдавецтва «Ружовы жыраф»]&lt;/ref&gt;
* «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне (4-е выд., мяккая вокладка). М.: Альпіна нон-фікшн, 2023. ISBN 978-5-00139-941-4&lt;ref&gt;[https://alpinabook.ru/catalog/book-izobreteno-v-rossii/ Афіцыйны сайт выдавецтва «Альпіна нон-фікшн»]&lt;/ref&gt;
* «Вынайдзена ў Расіі. Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Навукова-папулярнае выданне (5-е выд.). М.: Альпіна нон-фікшн, 2024. ISBN 978-5-907470-50-7&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-148417152_14885?w=wall-148417152_14885 Розыгрыш 5-га выдання «Вынайдзена ў Расіі» АЭЗ «Тэхнаполіс Масква»]&lt;/ref&gt;
* «Вынайдзена ў СССР. Гісторыя вынаходніцкай думкі з 1917 па 1991 год». Навукова-папулярнае выданне (2-е выд., мяккая вокладка). М.: Альпіна нон-фікшн, 2024. ISBN 978-5-00223-391-5&lt;ref name=&quot;alpinabook.ru&quot;/&gt;
* «Марсаход, акардэон, МРТ. Гісторыя армянскай вынаходніцкай думкі». Навукова-папулярнае выданне. М.: Slovo/Слова, 2024. ISBN 978-5-387-02038-4&lt;ref&gt;[https://slovobooks.ru/catalog/marsokhod_akkordeon_mrt_istoriya_armyanskoy_izobretatelskoy_mysli/ Інфармацыя пра кнігу «Марсаход, акардэон, МРТ. Гісторыя армянскай вынаходніцкай думкі» на сайце выдавецтва]&lt;/ref&gt;
* «Свет механіка Кулібіна. Чалавек, які ўмеў усё на свеце». Навукова-папулярнае выданне для дзяцей. М.: Альпiна. Дзецi, 2025. ISBN 978-5-9614-9905-6&lt;ref&gt;[https://alpinabook.ru/catalog/book-mir-mekhanika-kulibina/ Інфармацыя пра кнігу «Свет механіка Кулібіна. Чалавек, які ўмеў усё на свеце» на сайце выдавецтва]&lt;/ref&gt;

=== Раманы ===
* «Ода абсалютнай жорсткасці» (2010)
* «Сад Iераніма Босха» (2011)
* «Законы прыкладной эўтаназіі» (2011)
* «Легенды невядомай Амерыкі» (2013)
* «Пераплётчык» (2014) [пад псеўданімам Эрык Дэлае]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://timskorenko.ru/proza.html |title=Бібліяграфія на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=21 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221053724/http://timskorenko.ru/proza.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* «Эверэст» (2018)
* «Шкло» (2021)

=== Аўдыёкніжкі ===

Апавяданні «Каталог Кілінсбі»&lt;ref&gt;[http://mds.podfm.ru/184/ Цім Скарэнка — «Каталог Кілінсбі»/ Мадэль для зборкі / Падкаст на PodFM.ru]&lt;/ref&gt;, «Сцэна для Джона Доу»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mds.podfm.ru/60/ |title=Цім Скарэнка — «Сцэна для Джона Доу»/ Мадэль для зборкі / Падкаст на PodFM.ru |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=23 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823060353/http://mds.podfm.ru/60 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, «Прыгнёт добрага чалавека»&lt;ref&gt;[http://mds.podfm.ru/54/ Цім Скарэнка — «Прыгнёт добрага чалавека» / Мадэль для зборкі / Падкаст на PodFM.ru]&lt;/ref&gt; і «Спадар Адзінота»&lt;ref&gt;[http://mds.podfm.ru/273/ Цім Скарэнка — «Спадар Адзінота» / Мадэль Для Зборкі / Падкаст на PodFM.ru]&lt;/ref&gt; «агучаныя» ў рамках падкастаў праекта «Мадэль для зборкі»&lt;ref&gt;[http://fantlab.ru/work203487 Аўдыёпраект «Падкаст «МДС» для «Samsung Mobile» на сайце fantlab.ru]&lt;/ref&gt;.

Таксама ў фармаце аўдыёкніжак афіцыйна выйшлі:

*«Вынайдзена ў Расіі: Гісторыя рускай вынаходніцкай думкі ад Пятра I да Мікалая II». Чытальнік: Васіль Мічкоў. 2017 год.
*«Вынайдзена ў СССР. Гісторыя вынаходніцкай думкі з 1917 па 1991 год». Чытальнік: Васіль Мічкоў. 2019 год.
*«Піяр мяне, калі можаш. Інструкцыя для піяршчыка, напісаная журналістам». Чытальнік: Цім Скарэнка (аўтар). 2019 год.
*«Шкло». Чытальнік: Цім Скарэнка (аўтар). 2021 год.

=== Фільмаграфія ===
* «Дзень Казла»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=88PZhozqrdc «Дзень Казла» / дакументальнае кіно пра чэшскае свята]&lt;/ref&gt; (2013), роля стыліста.

== Дыскаграфія&lt;ref&gt;[https://music.yandex.ru/artist/8777961 Дыскаграфія Ціма Скарэнка на Яндэкс-Музыцы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.timskorenko.ru/ap.html |title=Дыскаграфія Ціма Скарэнка на афіцыйным сайце |access-date=28 сакавіка 2023 |archive-date=20 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084513/http://www.timskorenko.ru/ap.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ==

Цім Скарэнка запісаў восем музычных альбомаў у жанры аўтарскай песні на студыях «Сібірскі тракт» (Казань), «Ça va» (Масква) і «Сакрэтнай студыі» (Масква).

* [[2008 год у музыцы|2008]] — Жалезнае сэрца
* [[2021 год у музыцы|2021]] — Пасля Гардэля
* [[2021 год у музыцы|2021]] — Падарожніку ў часе
* [[2021 год у музыцы|2021]] — Каго адбяруць
* [[2021 год у музыцы|2021]] — Алярын
* [[2022 год у музыцы|2022]] — Дзённік
* [[2025 год у музыцы|2025]] — Зваротна
* [[2026 год у музыцы|2026]] — Абiсаль

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.timskorenko.ru/ Афіцыйны сайт]
* [http://skorenko.com/ Сайт Ціма Скарэнкi, прысвечаны кібербяспецы]
* {{fantlab|http://fantlab.ru/autor5446|title=Поўная бібліяграфія Ціма Скарэнкi}}

{{ВС}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-03-31}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 лютага]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1983 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Журналісты Расіі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы]]</text>
      <sha1>qaq0brqh3o5iktf6do708qlc084r2xc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорная турма (Баграм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737272</id>
    <revision>
      <id>5172417</id>
      <parentid>4764036</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T03:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9469" sha1="cihse7hjhm3q4pznfw1ixbo6pnh8pre" xml:space="preserve">{{coord|34.944|69.265|type:landmark_globe:earth_region:AF|display=title}}
'''Чорная турма''' ({{lang-en|Black jail}}) — былы амерыканскі лагер для ўтрымання падазраваных у [[тэрарызм|тэрарыстычнай дзейнасці]]. Аб’ект створаны ў 2002 годзе на {{нп3|Баграм (авіябаза)|авіябазе Баграм|en|Bagram Airfield}} ў [[Афганістан]]е. У адрозненне ад асноўнай часткі баграмскай турмы для інтэрнаваных, «Чорная турма» знаходзілася ў падпарадкаванні {{нп3|Разведвальнае ўпраўленне Міністэрства абароны ЗША|Разведвальнага ўпраўлення Міністэрства абароны|en|Defense Intelligence Agency}} і {{нп3|Сілы спецыяльных аперацый ЗША|сіл спецыяльных аперацый|en|United States special operations forces}}. Ёсць шматлікія заявы аб жорсткім абыходжанні аховы ўстановы, у тым ліку аб збіцці і пазбаўленні сну і вязняў&lt;ref name=&quot;Gopal&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.thenation.com/article/americas-secret-afghan-prisons/|title=America's Secret Afghan Prisons|author=Gopal|first=Anand|date=January 28, 2010|work=The Nation|access-date=March 12, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313051011/http://www.thenation.com/article/americas-secret-afghan-prisons|archive-date=March 13, 2012|author-link=Anand Gopal}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.thenation.com/article/americas-secret-afghan-prisons |accessdate=15 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313051011/http://www.thenation.com/article/americas-secret-afghan-prisons |archivedate=13 сакавіка 2012 |url-status= }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.thenation.com/article/americas-secret-afghan-prisons |accessdate=15 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313051011/http://www.thenation.com/article/americas-secret-afghan-prisons |archivedate=13 сакавіка 2012 |url-status= }}&lt;/ref&gt;. Прадстаўнікі праваабарончых і гуманітарных арганізацый на аб’ект не дапускаліся&lt;ref name=Rubin/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 | url          = https://www.commondreams.org/news/2009/11/28/afghan-teenagers-claim-abuse-us-military-prison
 | title        = Afghan Teenagers Claim Abuse at U.S. Military Prison
 | date         = November 28, 2009
 | publisher    = Common Dreams
 | agency       = Agence France-Presse
 | url-status   = live
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20170608203839/https://www.commondreams.org/news/2009/11/28/afghan-teenagers-claim-abuse-us-military-prison
 | archive-date = June 8, 2017
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite news
 | url          = https://www.nbcconnecticut.com/news/politics/afghan_teens_allege_abuse_at_u_s___black__site/2063962/
 | title        = Afghan teens allege abuse at U.S. 'black' prison
 | last1         = Partlow | first1  =Joshua
 | last2        = Tate    | first2 =Julie
 | date         = November 28, 2009
 | work         = [[The Washington Post]]
 | access-date  = November 28, 2009
 | url-status   = live
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20200116072928/https://www.nbcconnecticut.com/news/politics/afghan_teens_allege_abuse_at_u_s___black__site/2063962/
 | archive-date = January 16, 2020
}}&lt;/ref&gt;.

Комплекс складаўся з асобных бетонных камер без вокнаў, кожны з якіх асвятляўся адной лямпачкай&lt;ref name=&quot;Rubin&quot;&gt;{{cite news
 | url         = https://www.nytimes.com/2009/11/29/world/asia/29bagram.html
 | title       = Afghans Detail a Secret Prison Still Operating on a U.S. Base
 | last1        = Rubin   | first1  = Allisa J.
 | last2       = Schmitt | first2 = Eric
 | author-link = Alissa J. Rubin
 | date        = November 28, 2009
 | work        = [[The New York Times]]
 | url-status  = live
 | url-access  = limited
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20120727074030/http://www.nytimes.com/2009/11/29/world/asia/29bagram.html
 | archive-date = July 27, 2012
}} 
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Atlantic-2010-05-14&gt;
{{cite news 
 | url         = https://www.theatlantic.com/politics/archive/2010/05/inside-the-secret-interrogation-facility-at-bagram/56678/
 | title       = Inside the Secret Interrogation Facility at Bagram
 | work        = The Atlantic
 | date        = April 14, 2010
 | last        = Ambinder
 | first       = Marc
 | author-link = Marc Ambinder
 | access-date  = May 27, 2010
 | url-status  = live
 | url-access  = limited
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20100519082952/http://www.theatlantic.com/politics/archive/10/05/inside-the-secret-interrogation-facility-at-bagram/56678/
 | archive-date = May 19, 2010
 }} 
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Scoop-2010-05-21&gt;
{{cite news
 | url         = https://www.scoop.co.nz/stories/HL1005/S00180.htm
 | title       = The &quot;Black Jail&quot;: Obama's Afghan Torture Center and the American Psychological Association
 | website     = Scoop
 | date        = May 21, 2010
 | last        = Soldz
 | first       = Stephen
 | author-link = Stephen Soldz
 | access-date  = May 27, 2010
 | url-status  = live
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20121007234755/https://www.scoop.co.nz/stories/HL1005/S00180.htm
 | archive-date = October 7, 2012
}} 
&lt;/ref&gt;. 

Пра яго існаванне ўпершыню паведаміў журналіст Ананд Гопал, і гэта было пацверджана многімі наступнымі расследаваннямі. Існаванне ўстановы пацвердзіў таксама [[Чырвоны Крыж]]&lt;ref name=BbcNews-2010-05-11a&gt;{{cite news
 | url          = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8674179.stm
 | title        = Red Cross confirms 'second jail' at Bagram, Afghanistan
 | work    = [[BBC News]]
 | date         = May 11, 2010
 | last         = Andersson
 | first        = Hilary
 | author-link  = Hilary Andersson
 | access-date   = May 17, 2010
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20111103010514/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8674179.stm
 | archive-date = November 3, 2011
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BbcNews-2010-05-11b&gt;{{cite news
 | url          = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8674830.stm
 | title        = Prisoner on being held in the 'black jail' at Bagram
 | work    = [[BBC News]]
 | date         = May 11, 2010
 | last         = Andersson
 | first        = Hilary
 | author-link  = Hilary Andersson
 | access-date   = May 17, 2010
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20120509154912/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8674830.stm
 | archive-date = May 9, 2012
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite news
 | url          = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8621973.stm
 | last         = Andersson
 | first        = Hilary
 | author-link  = Hilary Andersson
 | title        = Afghans 'abused at secret prison' at Bagram airbase
 | date         = April 15, 2010
 | work    = [[BBC News]]
 | access-date   = September 10, 2012
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20120918054819/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8621973.stm
 | archive-date = September 18, 2012
 | url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;. Аднак улады [[ЗША]] адмаўлялі наяўнасць турмы&lt;ref name=&quot;Gopal&quot;/&gt;.

Хоць у студзені 2009 года [[прэзідэнт ЗША]] [[Барак Абама]] падпісаў загад аб ліквідацыі [[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтных турмаў]], якія знаходзяцца ў падпарадкаванні [[ЦРУ|Цэнтральнага разведвальнага ўпраўлення]]&lt;ref name=TheGuardian2009-01-23&gt;
{{cite news
 | url         = https://www.theguardian.com/world/2009/jan/23/secret-prisons-closure-obama-cia
 | title       = Secret prisons: Obama's order to close 'black sites'
 | work        = [[The Guardian]]
 | date        = January 23, 2009
 | access-date  = January 23, 2009
 | url-status  = live
 | archive-url  = https://web.archive.org/web/20140214201251/https://www.theguardian.com/world/2009/jan/23/secret-prisons-closure-obama-cia
 | archive-date = February 14, 2014
}} 
&lt;/ref&gt;, але гэты загад не распаўсюджваўся на «Чорную турму»&lt;ref name=Rubin/&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Абу-Грэйб (турма)]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://harpers.org/blog/2010/05/dia-and-the-black-jail-at-bagram/ DIA and the Black Jail at Bagram] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230712004114/https://harpers.org/blog/2010/05/dia-and-the-black-jail-at-bagram/ |date=12 ліпеня 2023 }}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11551409 Fresh claims US is running secret prison in Afghanistan] BBC News, October 15, 2010
[[Катэгорыя:Турмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Колішнія турмы]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Афганістана]]
[[Катэгорыя:Вайна ў Афганістане (2001—2021)]]</text>
      <sha1>cihse7hjhm3q4pznfw1ixbo6pnh8pre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царскасельскі павет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>738739</id>
    <revision>
      <id>5172177</id>
      <parentid>5138190</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18248" sha1="15pqvzpg7em6u2j5pqgorasmi800xjw" xml:space="preserve">{{Павет Расійскай імперыі
| назва = Царскасельскі павет
| герб губерні = Coat of arms of the Saint Petersburg governorate.svg
| губерня = Санкт-Пецярбургская губерня
| герб = Coat of Arms of Pushkin (St Petersburg).png
| карта =  Царскосельский_уезд.png
| цэнтр = [[Царскае Сяло]]
| утвораны = 1 (14) студзеня 1780 — Сафійскі;
29 жніўня (10 верасня) 1808 — Царскасельскі
| плошча =  
| насельніцтва = 149845&lt;ref name=&quot;Дэмаскоп Weekly&quot;&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=37|title=Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай Імперыі 1897 г.|accessdate=2010-10-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| год =  1897
}}
[[Выява: Царскосельский уезд 1916.jpg|thumb|right|310px|Падзел Царскасельскага павета на воласці (з карты Петраградскай губерні 1916 года).]]
[[Выява: Условные знаки 1916.jpg|thumb|right|310px|Умоўныя знакі да карты Петраградскай губерні 1916 года.]]
[[Выява:Coat of arms of Sofia (St Petersburg).jpg|thumb|right|150px|Герб горада Сафіі, першапачатковага цэнтра павета]]
'''Царскасе́льскі павет''' ({{lang-ru|Царскосельский уезд}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Санкт-Пецярбургская губерня|Санкт-Пецярбургскай]] ([[Петраградская губерня|Петраградскай]]) губерні [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[РСФСР]], якая існавала ў 1780—1923 гадах. Павятовы горад — [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]].

== Геаграфічнае становішча ==
'''Царскасельскі павет''' размяшчаўся ў цэнтральнай частцы губерні і межаваў з [[Шлісельбургскі павет|Шлісельбургскім паветам]] на паўночным усходзе, [[Ямбургскі павет|Ямбургскім]] і [[Пецяргофскі павет|Пецяргофскім]] на захадзе, [[Лужскі павет|Лужскім]] на поўдні і з [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерняй]] на ўсходзе. Плошча павета ў 1897 годзе складала 3781,8&lt;ref name=&quot;Дэмаскоп Weekly&quot;/&gt; [[вярста|вёрст]]² (4304 км²).

=== Сучаснае становішча ===
У наш час тэрыторыя былога павета ўваходзіць у склад двух суб’ектаў [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]: горад [[Санкт-Пецярбург]] ([[Пушкінскі раён Санкт-Пецярбурга|Пушкінскі раён]], [[Краснае Сяло (горад)|Краснае Сяло]], [[Колпіна (горад)|Колпіна]]) і [[Ленінградская вобласць|Ленінградскую вобласць]] (раёны — [[Гатчынскі раён|Гатчынскі]], [[Воласаўскі раён|Воласаўскі]], частка [[Тосненскі раён|Тосненскага]]).

== Гісторыя ==
Да [[Абласная рэформа Петра I|стварэння губернскай сістэмы]] гэтая тэрыторыя была часткай [[Водская пяціна|Водскай пяціны]] [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлі]]&lt;ref&gt;[[Канстанцін Аляксеевіч Няволін|Неволин К. А.]] [http://elibrary.karelia.ru/book.shtml?levelID=004002&amp;id=2570&amp;cType=2 О пятинах и погостах новгородских в XVI веке, с приложением карты. Санкт-петербург: Тип. императорской Академии Наук, 1853]&lt;/ref&gt; і [[Шведская Інгерманландыя|Шведскай Інгерманландыі]] і была з большага заселена [[Фіна-угры|фіна-ўгорскімі плямёнамі]], як то [[водзь]] і [[іжора]]. (Вялікая доля фіна-ўгорскіх народаў сярод насельніцтва павета назіралася і ў пачатку XX стагоддзя&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Царское Село}}&lt;/ref&gt;.)

=== У складзе Расійскай імперыі ===
1 студзеня 1780 года паводле ўказу [[Кацярына II|Кацярыны II]] у складзе [[Санкт-Пецярбургская губерня|Санкт-Пецярбургскай губерні]] з часткі былога [[Капорскі павет|Капорскага павета]] быў утвораны ''Сафійскі павет'' з цэнтрам у горадзе [[Сафія (гістарычны раён)|Сафія]].

У 1796 годзе ў склад павета ўвайшла тэрыторыя скасаванага [[Раждзественскі павет|Раждзественскага павета]].

Імянным указам ад 29 жніўня (10 верасня) 1808 года горад [[Сафія (гістарычны раён)|Сафія]] і [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]] аб’ядналіся ў адзін населены пункт, з прысваеннем яму назвы [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]]. У сувязі з гэтым '''Сафійскі павет''' быў перайменаваны ў '''Царскасельскі'''.

Сур’ёзную ролю ў жыцці і развіцці павета адыгрывала наяўнасць у ім імператарскіх рэзідэнцый (у [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўску]], [[Гатчына|Гатчыне]] і [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]). Так, у 1836 годзе была пабудавана першая ў Расіі і шостая ў свеце&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://encspb.ru/object/2804002026 |title=Царскосельская железная дорога. Энциклопедия Санкт-Петербурга |access-date=8 мая 2023 |archive-date=11 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111131741/http://www.encspb.ru/object/2804002026 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; — [[Царскасельская чыгунка]], а Царскае Сяло стала першым цалкам [[электрычная сетка|электрыфікаваным]] горадам у [[Еўропа|Еўропе]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://encspb.ru/object/2804000645 |title=Царское Село. Энциклопедия Санкт-Петербурга |access-date=8 мая 2023 |archive-date=13 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913051616/http://encspb.ru/object/2804000645 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Пры савецкай уладзе ===
Да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] ў склад павета ўваходзілі горад [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]], пазаштатныя гарады [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўск]], [[Гатчына]], [[Краснае Сяло (горад)|Краснае Сяло]], [[Колпіна (горад)|Колпіна]], 15 валасцей. У 1917—1918 гадах у павеце было створана 11 новых валасцей: Веніёкская (цэнтр — г. [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўск]]), Воханаўская (цэнтр — ст. [[Елізавеціна (Гатчынскі раён)|Елізавеціна]]), Вырыцкая (цэнтр — пас. [[Вырыца]]), Інгерынская (цэнтр — в. [[Войскарава (вёска)|Войскарава]]), Каліцінская (цэнтр — в. [[Каліціна (пасёлак, Ленінградская вобласць)|Каліціна]]), Краснаборская (цэнтр — станцыя [[Красны Бор (Тосненскі раён)|Папоўка]]), Маскоўска-Славянская (цэнтр — с. [[Маскоўская Славянка]]), Нова-Пятроўская (цэнтр — в. Нова-Пятроўская), Саблінская (цэнтр — пас. [[Ульянаўка (Ленінградская вобласць)|Сабліна]]), Сіверская (цэнтр пас. [[Сіверскі|Сіверская]]), Цярлеўская вол. (цэнтр — в. [[Цярлева]]).

Пасля пераназвання [[Пушкін (горад)|Царскага Сяла]] ў [[Пушкін (горад)|Дзецкае Сяло]] 20 лістапада 1918 года павет атрымаў назву ''Дзецкасе́льскі''.

28 студзеня 1919 года Сіверская воласць ліквідавана, далучана да Раждзественскай. У канцы 1919 года Пакроўская і Веніёкская воласці былі аб’яднаны ў Пакроўска-Веніёкскую (ці Пакроўскую) воласць. 31 ліпеня 1920 года ў выніку аб’яднання замест існых 24 валасцей у павеце засталося 16 валасцей, з [[Лужскі павет|Лужскага павета]] перадазена Глебаўская воласць&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://classif.spb.ru/sprav/np_lo/11_Petergof.htm |url-status = dead |title = Даведнік гісторыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Ленінградскай вобласці |accessdate = 2013-06-10 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311104834/http://classif.spb.ru/sprav/np_lo/11_Petergof.htm |archivedate = 2014-03-11 }}&lt;/ref&gt;.

14 лютага 1923 года адбылося аб’яднанне Дзецкасельскага і [[Пецяргофскі павет|Пецяргофскага паветаў]] у адзіны [[Троцкі павет (РСФСР)|Троцкі павет]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://history-gatchina.ru/article/komm.htm |title=Юбілей гатчынскіх камуністаў |access-date=8 мая 2023 |archive-date=26 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231444/http://history-gatchina.ru/article/komm.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Адміністрацыйны падзел ==
У 1890 годзе ў склад павета ўваходзіла 15 валасцей&lt;ref&gt;[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11473-37-s-peterburgskaya-guberniya-1890-statistika-rossyskoy-imperii-16-vyp-12#mode/inspect/page/6/zoom/7 Волости и гмины 1890 года. 37. С.-Петербургская губерния]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! № п/п !! Воласць !! Валасное праўленне !! Колькасць паселішчаў !! Насельніцтва
|-
| 1 || align=left| Гатчынская || сл. [[Гатчына|Аляксандраўск]] || 83 || 8302
|-
| 2 || align=left| [[Дудэргоф]]ская || сяд. Абразцовая Сядзіба || 49 || 5676
|-
| 3 || align=left| Іжорская || с. [[Ям-Іжора|Ям]] || 20 || 4892
|-
| 4 || align=left| Колпінская || кол. [[Пасёлак Тэльмана (Ленінградская вобласць)|Верхняя]] || 2 || 1046
|-
| 5 || align=left| Кошалеўская || в. [[Пушкін (горад)|Кошалева]] || 22 || 4356
|-
| 6 || align=left| Краснасельская || с. [[Краснае Сяло (горад)|Краснае Сяло]] || 7 || 2528
|-
| 7 || align=left| Лісінская || в. [[Лісіна-Корпус|Ненікюль]] || 41 || 4895
|-
| 8 || align=left| Мозінская || в. [[Раманаўка (Гатчынскі раён)|Раманава]] || 39 || 4470
|-
| 9 || align=left| Пакроўская || сл. [[Пакроўская (Ленінградская вобласць)|Пакроўская]] || 20 || 4536
|-
| 10 || align=left| Пулкаўская || с. [[Пулкава (Санкт-Пецярбург)|Пулкава]] || 22 || 7345
|-
| 11 || align=left| Раждзественская || в. [[Выра]] || 35 || 8632
|-
| 12 || align=left| Сосніцкая || в. [[Сосніцы (Ленінградская вобласць)|Сосніцы]] || 27 || 4918
|-
| 13 || align=left| Стараскворыцкая || в. [[Скворыцы]] || 78 || 4365
|-
| 14 || align=left| Тосненская || сл. [[Тосна]] || 5 || 2843
|-
| 15 || align=left| Фёдараўская || сл. [[Фёдараўскае (Ленінградская вобласць)|Фёдараўская]] || 6 || 1593
|}

У 1913 годзе ў склад павета ўваходзіла таксама 15 валасцей&lt;ref&gt;{{кніга
 |аўтар         = 
 |загаловак      = Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія
 |адказны = 
 |спасылка        = http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=391
 |месца         = Кіевъ
 |выдавецтва  = Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ
 |год           = 1913
 |том           = 
 |старонак       = 
 |старонкі      = 
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

У 1923 годзе ў склад Дзецкасельскага павета ўваходзіла 17 валасцей:
* Воханаўская — ст. [[Елізавеціна (Гатчынскі раён)|Елізавеціна]]
* Вырыцкая — пас. [[Вырыца]]
* Гатчынская — г. [[Гатчына]]
* Глебаўская — в. [[Несцяркова (Ленінградская вобласць)|Несцяркова]]
* Дудэргофская — пас. [[Дудэргоф]]
* Іжорская — ст. [[Красны Бор (Тосненскі раён)|Папоўка]]
* Каліцінская — в. [[Каліціна (вёска, Ленінградская вобласць)|Каліціна]]
* Краснасельская — гор. [[Краснае Сяло (горад)|Красны]]
* Лісінская — в. [[Лісіна-Корпус]]
* Мозінская — в. [[Раманаўка (Гатчынскі раён)|Раманаўка]]
* Пакроўска-Веніёкская — с. [[Пакроўская (Ленінградская вобласць)|Пакроўская]]
* Раждзественская — ст. [[Сіверская]]
* Слуцкая — гор. [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Слуцк]]
* Сосніцкая — в. [[Сосніцы (Ленінградская вобласць)|Сосніцы]]
* Стараскворыцкая — в. [[Скворыцы]]
* Тосненская — п. [[Тосна]]

== Насельніцтва ==
Паводле даных перапісу [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпена]] 1848 года ў Царскасельскім павеце пражывалі: [[іжора]] — 367 чал., [[эўрэмейсы]] — 7222 чал., [[савакоты]] — 19 795 чал., [[немцы]] — 1530 чал., [[цыгане]] — 10 чал. Усяго 28 924 чалавекі нацыянальных меншасцей, рускае насельніцтва гэтым перапісам не ўлічвалася&lt;ref&gt;[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924028570624;view=1up;seq=126 ''Peter von Köppen'' Erklärender Text zu der ethnographischen Karte des St. Petersburger Gouvernements, St-Peterburg. 1867. С. 41]&lt;/ref&gt;.

Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] ў павеце пражывала 149 845&lt;ref name=&quot;Дэмаскоп Weekly&quot;/&gt; чал. У тым ліку [[рускія]] — 65,5 %, фіны ([[фіны|фінляндскія]] і [[Інгерманландцы|інгерманландскія]]) — 25,7 %, [[эстонцы]] — 2,5 %. [[Стараверства|Старавераў]] — 1461 чалавек&lt;ref&gt;[https://ethnomuseum.ru/files/PDF/Shegren/sh3.pdf ''Королькова Л. В.'' Материалы к этноконфессиональной карте Ленинградской области. Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. «Европейский Дом». СПб. 2009. С. 15]&lt;/ref&gt;. У [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]] пражывалі 22 480 чалавек, у пазаштатных гарадах [[Гатчына|Гатчыне]] і [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўску]] — 14 824 і 5113 чалавек адпаведна.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Царское Село}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Паветы Санкт-Пецярбургскай губерні]]
[[Катэгорыя:Царскасельскі павет]]</text>
      <sha1>15pqvzpg7em6u2j5pqgorasmi800xjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2019</title>
    <ns>0</ns>
    <id>742465</id>
    <revision>
      <id>5172537</id>
      <parentid>4769755</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3400" sha1="4bfcawie19q32pmoi3u1rtyug72r7rh" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|час               = 
|назва1            = 
|назва             = 28-ы [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|жаночы чэмпіянат Расіі па футболе]]
|лагатып           = 
|памер             = 
|подпіс            = 
|удзельнікаў       = 8
|гарады            = 6
|стадыёны          = 8
|чэмпіён           = [[ЖФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]
|разоў             = 1
|2 месца           = [[ЖФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|3 месца           = [[ЖФК Кубаначка Краснадар|Кубаначка (Краснадар)]]
|дублёры           = 
|гульняў           = 82
|галоў             = 223
|імя забітых галоў = 
|гледачоў          =  
|бамбардзір        = {{Сцяг|Расія}} [[Нэлі Віталеўна Кароўкіна]] 
|бгалоў            = 20
|імя гола          = 
|лепшы             = 
|папярэдні сезон   = [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2018|2018]]
|наступны сезон    = [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2020|2020]]
}}

'''Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2019''' (28-ы [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|жаночы чэмпіянат]] [[Расія|Расіі]] па футболе) — чэмпіянат Расіі па футболе сярод расійскіх жаночых каманд 2019 года.

== Турнірная табліца ==
{{ФутболТабліца}}
{{ФТкаманда|1|[[ЖФК ЦСКА Масква|ЦСКА Масква]]|18|2|1|52|8|}}
{{ФТкаманда|2|[[ЖФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў Масква]]|14|2|5|50|12|}}
{{ФТкаманда|3|[[ЖФК Кубаначка Краснадар|Кубаначка Краснадар]]|10|5|6|22|22|}}
{{ФТкаманда|4|[[ЖФК Зорка-2005 Перм|Зорка-2005 Перм]]|9|4|8|31|20}}
{{ФТкаманда|5|[[ЖФК Разань-ПДВ|Разань-ПДВ]]|8|7|6|25|20|}}
{{ФТкаманда|6|[[ЖФК Чартанава Масква|Чартанава Масква]]|5|5|11|25|37}}
{{ФТкаманда|7|[[ЖФК Енісей Краснаярск|Енісей Краснаярск]]|3|3|15|16|44}}
{{ФТкаманда|8|[[ЖФК Тарпеда Іжэўск|Тарпеда Іжэўск]]|1|4|16|8|66}}
{{ФТканец}}

== Бамбардзіры ==
* [[Нэлі Віталеўна Кароўкіна]] ([[ЖФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў]]) — 20

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://wfl.rfs.ru/tournament/1004389 Афіцыйны сайт — CУПЕР ЛІГА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230923095429/https://wfl.rfs.ru/tournament/1004389 |date=23 верасня 2023 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын]]
[[Катэгорыя:Спорт у Расіі ў 2019 годзе]]
[[Катэгорыя:2019 год у жаночым футболе]]</text>
      <sha1>4bfcawie19q32pmoi3u1rtyug72r7rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ценявыя хвалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>742705</id>
    <revision>
      <id>5172193</id>
      <parentid>4580860</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2529" sha1="p4hi5tkqc2wge8kmur28l5wck5i4vyy" xml:space="preserve">{{машынны пераклад}}
'''Ценявыя хвалі''' — вядомыя таксама як '''бягучыя цені''', слабакантрасная аптычная атмасферная з’ява, якое часам відаць на фоне светлых плоскасцяў за 1-3 хвіліны да поўнай фазы і пасля поўнай фазы [[Сонечнае зацьменне|сонечнага зацьмення]] . Ценявыя хвалі ўяўляюць светлыя і цёмныя лініі (хвалі), рух якіх відаць на фоне светлых паверхняў. Ценявыя хвалі — следства асвятлення атмасферы тонкім [[Сонца|сонечным]] сярпом прыблізна за 1-2 хвіліны да і пасля поўнай фазы сонечнага зацьмення. З-за малых кутніх памераў сонечнага сярпа праламленне прамянёў у атмасферы ў выніку турбулентнасці выклікае флуктуацыі інтэнсіўнасці светлавога струменя ад Сонца. Гэтыя флуктуацыі і бачныя на фоне светлых паверхняў, накшталт таму, як бачныя гарачыя цеплавыя патокі ад гарэлак або вогнішча. Доктарам Stuart Eves з Surrey Satellite Technology Limited (SSTL) вылучана гіпотэза, што ценявыя хвалі могуць быць выкліканыя інфрагукам.

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20080116230131/http://shadowbands.hit.bg/eng/index.htm Падрабязнае даследаванне ценявых хваль]
* [http://www.strickling.net/shadowbands.htm Ценявыя хвалі падчас зацьмення 21 чэрвеня 2001 года]
* [http://www.science-frontiers.com/sf077/sf077a04.htm Eclipse shadow-band anomalies]
* [https://web.archive.org/web/20120806181402/http://www.earthview.com/tutorial/effects.htm Effects During a Total Solar Eclipse]
* [http://www.liv.ac.uk/~ggastro/ES.obs.html Shadow Bands During Total Solar Eclipse 26th February 1998] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610102434/http://www.liv.ac.uk/~ggastro/ES.obs.html |date=10 чэрвеня 2012 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Зацьменні]]</text>
      <sha1>p4hi5tkqc2wge8kmur28l5wck5i4vyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чалавек-бензапіла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744054</id>
    <revision>
      <id>5172354</id>
      <parentid>5113409</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58133" sha1="qz2y3fwpmbw9feawhx8al9q1hz3at2h" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Nihongo|'''«Чалавек-бензапіла»'''|チェンソーマン}} — [[Манга (мастацтва)|манга]], напісаная і праілюстраваная Тацукі Фудзімота. Першая частка публікавалася ў часопісе Shueisha ''Weekly Shonen Jump'' з 3 снежня 2018 па 14 снежня 2020 года&lt;ref name=&quot;Hodgkins1&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-11-01/chainsaw-man-manga-enters-final-stage/.165798|title=Chainsaw Man Manga Enters 'Final Stage'|author=Hodgkins, Crystalyn|website=[[Anime News Network]]|date=2020-11-01|access-date=2021-03-30}}&lt;/ref&gt; , а другая частка публікуецца ў анлайн-часопісе''Shonen Jump+'' выдавецтва Shueisha з 13 ліпеня 2022 года. На красавік 2023 года яе часткі сабраны ў чатырнаццаць танкабонаў. Прэм’ера адаптацыі ў фармаце [[Анімэ|анімэ-тэлесерыяла]], знятага студыяй MAPPA, адбылася 11 кастрычніка і скончылася 27 снежня 2022 года.

Па стане на студзень 2023 года тыраж мангі перавысіў 23 мільёны экзэмпляраў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ja|url=https://twitter.com/animateumeda/status/1610562553696092160|title=https://twitter.com/animateumeda/status/1610562553696092160|author=Animateumeda|website=Twitter|date=04.01.2023|access-date=2023-01-05}}&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе манга атрымала 66-ю прэмію «Сегакукан» у катэгорыі «сёнэн»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-11-30/chainsaw-man-teasing-master-takagi-san-duel-masters-nominated-for-66th-shogakukan-manga-awards/.166856|title=Chainsaw Man, Teasing Master Takagi-san, Duel Masters Nominated for 66th Shogakukan Manga Awards|author=Hodgkins, Crystalyn|website=[[Anime News Network]]|date=2020-11-30|access-date=2021-03-30}}&lt;/ref&gt;, а таксама прэмію Harvey Awards у катэгорыі «Лепшая манга» у 2021 і 2022 годзе. «Чалавек-бензапіла» быў у цэлым добра прыняты крытыкамі, якія высока ацанілі яго апавяданне і персанажаў і асабліва вылучылі сцэны гвалту ў кантэксце гісторыі.

У Паўночнай Амерыцы Viz Media апублікавала першыя тры часткі ў лічбавым часопісе ''Weekly Shonen Jump'' у рамках ініцыятывы «Jump Start». Shueisha таксама стымулявала публікацыю серыі на англійскай мове ў дадатку і сайце Manga Plus, пачынаючы са студзеня 2019 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2019-01-27/everything-you-need-to-know-about-manga-plus-by-shueisha/.142401|title=Everything You Need to Know about MANGA Plus by Shueisha|author=Morrissy, Kim|website=[[Anime News Network]]|date=2019-01-27|access-date=2021-03-30}}&lt;/ref&gt;. У лютым 2020 года Viz Media абвясціла аб лічбавым і друкаваным рэлізе мангі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-02-14/viz-licenses-remina-moriarty-the-patriot-fly-me-to-the-moon-more-manga/.156474|title=Viz Licenses Remina, Moriarty the Patriot, Fly Me to the Moon, More Manga (Updated)|author=Sherman, Jennifer|website=[[Anime News Network]]|date=2020-02-14|access-date=2021-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==

=== Свет ===
Гісторыя разгортваецца ў свеце, дзе {{Nihongo|''дэманы''|悪魔|Акума}}&lt;span style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;)&lt;/span&gt; нараджаюцца з чалавечых страхаў. Звычайна дэманы небяспечныя і маюць злыя намеры. Іх сіла прапарцыйная страху, якія яны выклікаюць. Дэманы могуць заключаць кантракты з людзьмі, дзе ў абмен на ахвяру, якую прыносіць чалавек, апошні можа заклікаць дэмана да таго часу, пакуль не скончыцца тэрмін дзеяння кантракту або Дэман яго не скасуе.

Людзі, якія спецыялізуюцца на паляванні і найманні д’ябальскіх стварэнняў, званыя {{Nihongo|''паляўнічымі на дэманаў''|デビルハンター}}. Дэманы паходзяць з пекла і існуюць у цыкле паміж Зямлёй і пеклам: яны мігруюць на зямлю, калі іх забіваюць у пекле, і наадварот. У пекле насяляюць надзвычай магутныя дэманы, якія ўвасабляюць першабытныя страхі, якіх ніколі не забівалі. Перараджэнне кантралюецца {{Nihongo|''Дэманам Пекла''|地獄の悪魔}}.

Пры пэўных умовах дэман можа усяліцца ў цела мёртвага чалавека, набыўшы частку яго ўспамінаў і асобы — такая істота называецца {{Nihongo|''апантаным''|魔人}}. У рэдкіх выпадках апантаны можа захаваць сваю асобу і збалансаваць кантроль над целам са сваім насельнікам, з якім можа напрамую мець зносіны. Па чутках, дэманы, якія маюць гуманоідную форму па сваёй прыродзе, добразычлівыя да людзей.

Падзеі адбываюцца ў 1997 годзе, у альтэрнатыўнай часовай лініі, дзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] усё яшчэ існуе. Многія падзеі, такія як [[Халакост]], [[СНІД]] і стварэнне [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], былі сцёртыя з гісторыі і цалкам спынілі сваё існаванне з-за паглынання адпаведных ім дэманаў Дэманам-бензапілой, і толькі магутная група дэманаў, вядомая як Чатыры Вершніка (Заваёва, Вайна, Голад, Смерць), памятае зыходныя падзеі.

=== Аркі ===

==== Частка 1 — Бюро грамадскай бяспекі ====
Дэндзі — малады чалавек, які жыве ў беднасці і спрабуе пакрыць доўг свайго нябожчыка бацькі якудзы, працуючы паляўнічым на дэманаў, якому дапамагае сабака Поціта, Дэман-бензапіла і верны кампаньён. Дэндзі здраджваюць якудза, якія забіваюць яго за кантракт з Дэманам-зомбі. Поціта заключае кантракт з Дэндзі, зліваючыся з ім у форму гібрыда чалавека і дэмана, пры ўмове, што дэндзі выканае свае мары. Так Дэндзі становіцца чалавекам-бензапілой: ён выцягвае стартар з грудзей і пераразае ўсіх якудза. Пасля гэтага да яго звяртаецца каманда ўрадавых паляўнічых на дэманаў — Бюро грамадскай бяспекі на чале з Макімай, якая пераконвае яго ўступіць у іх шэрагі. Зачараваны яе дабрынёй і знешнасцю, Дэндзі далучаецца да іх і становіцца напарнікам апантанай крыві Паўэр і Акі Хаякавы. Макіма абяцае Дэндзі, што выканае любое яго жаданне, калі ён заб’е Дэмана-агнястрэла, вінаватага ў смерці мільёнаў людзей па ўсім свеце.

Праз некалькі місій група Дэндзі сутыкаецца з іншым гібрыдам — самурайскім мячом, помслівым якудза, відаць, саюзнікам Дэмана-агнястрэлу, які заключыў кантракт з Дэманам-катанай. Той атакуе падраздзяленне са сваёй партнёркай Аканэ Саватары, якая заключыла кантракт з Дэманам-змяёй. Макіме і паляўнічай на дэманаў Кабэні Хігасіяме атрымоўваецца выжыць і адбіць засаду, але атрад губляе ў выніку атакі многіх сваіх супрацоўнікаў, у тым ліку настаўніка Акі і сябра Кабэні. Каб адпавядаць таварышам па сіле, Дэндзі і Пауэр пачынаюць навучанне ў Кісібэ, дасведчанага паляўнічага на дэманаў, які не давярае Макіме. У той жа час Акі заключае кантракт з Дэманам-будучыні, які прадракае яму «жудасную смерць». Падраздзяленне пачынае контратаку супраць самурайскага мяча, захопліваючы яго, але Дэман-змяя пажырае Аканэ перш, чым яна паспявае выдаць якую-небудзь інфармацыю пра Дэмана-агнястрэла.

Праз некаторы час Дэндзі заводзіць раман з дзяўчынай па імі Рэджэ, якая на самай справе з’яўляецца гібрыдам-шпіёнам Савецкага Саюза, пасланым забраць сэрца Дэмана-бензапілы. У адказ на шчырасць Дэндзі дзяўчына прапануе яму разам збегчы, але хлопец вагаецца. Рэджэ ў лютасці атакуе бюро з дапамогай Дэмана-тайфуну. Дэндзі змагаецца з ёй і ўціхамірвае буянства дзяўчыны, прымаючы яе прапанову. Перш чым героі паспяваюць ажыццявіць свае планы ў жыццё, Макіма таемна захоплівае Рэдзэ. Дэндзі ж мяркуе, што тая кінула яго. Бітва Рэдзэ і Дэндзі раскрывае свету існаванне апошняга.

Па меры таго, як усё больш сродкаў масавай інфармацыі пачынаюць асвятляць працу Дэндзі ў якасці чалавека-бензапілы, на яго нацэльваюцца замежныя групы забойцаў: кітайская паляўнічая і былая напарніца Кісібэ Цюаньсі; таямнічы вораг Макімы па мянушцы «Санта-Клаўс»; тры «несмяротных» амерыканскіх брата і руская жанчына, настаўляе вучня. Дэндзі абсталяваны аховай, уключаючы Хірафумі Ёсідай, паляўнічым на дэманаў з прыватнага сектара. З братамі атрад хутка разбіраецца, Санта-Клаўс ж выкарыстоўвае сілы Дэмана-лялькі для нападу вялікім полчышчам. Сапраўдным «Санта-Клаўсам» аказваецца руская жанчына, і ўсе перамяшчаюцца ў пекла, дзе іх адольвае Дэман-цемра. Санта-Клаўс заключае кантракт з дэманам цемры і паведамляе, што яе нанялі, каб забіць Макіму. Макіма забірае групу з пекла, а Цюансі, якая апынулася гібрыдам, дапамагае Дэндзі перамагчы Санта-Клаўса. Макіма абезгалоўлівае Цюаньсі і знішчае рэшткі яе гарэма. Пасля інцыдэнту некалькі паляўнічых на дэманаў выходзяць у адстаўку, уключаючы Кабэні Хігасіяма.

Пасля таго, як Дэндзі папраўляецца, Макіма паведамляе яму, што дэман-агнястрэл ужо нейтралізаваны і многія краіны кантралююць яго часткі. Пакуль Акі моліць Макіму забяспечыць бяспеку Паўэр і Дэндзі, прэзідэнт [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]], у абмен на год жыцця кожнага амерыканца, загадвае дэману-агнястрэлу атакаваць Японію і забіць Макіму. Высвятляецца, што Макіма — Дэман-заваёва. Яна супрацьстаіць Дэману-агнястрэлу і перамагае, перад гэтым вымусіўшы Акі заключыць з ёй кантракт. Акі гіне ў бітве, і Дэман-агнястрэл забірае яго цела, ператвараючы юнака ў апантанага. Дэндзі і Паўэр падвяргаюцца нападу дэмана-агнястрэла, але з дапамогай мірных жыхароў Дэндзі забівае яго. Адыход Акі, які ажыццяўляе ў рэчаіснасці «жудасную смерць», прадказаную Дэманам-будучыні, спусташае галоўнага героя.

Макіма запрашае прыгнечанага тым, што адбылося, Дэндзі ў свой дом. У гэты момант адрываецца сапраўдны твар Макімы — першапачаткова якая здавалася прыязнай, яна раптам забівае Паўэр, якая прыйшла павіншаваць Дэндзі з днём нараджэння, прама на яго вачах. Атрымліваючы асалоду ад узрушэннем маладога чалавека, Макіма пагражае забраць усё, што ён любіць. У дадатак да ўсяго дэман раскрывае Дандзі ісціну: менавіта ён забіў свайго бацьку, пасля падавіўшы гэтую падзею ў сваёй памяці. Гэта ставіць пад пагрозу анулявання кантракт Дэндзі з Поціта. У гэты момант Кісібэ здзяйсняе скаардынаваную атаку на Макіму, якая заклікае чалавека-бензапілу выратаваць яе. Кіруючы целам Дэндзі, Поціта прымае сваю сапраўдную форму. Макіма тлумачыць свае мэты: выкарыстоўваць здольнасці Поціта, якія пераўтвараюць рэальнасць, для стварэння лепшага свету; з гэтай мэтай ўрад надзяліў яе неўміручасцю. Змагаючыся з чалавекам-бензапілой пры дапамозе адурманеных гібрыдаў, сярод якіх самурайскі Меч, Рэдзэ і Цюаньсі, Макіма атрымлівае перамогу, паколькі ўзрослая папулярнасць Дэндзі моцна аслабіла Поціта. Па просьбе Поціта Паўэр часова адраджаецца як Дэман крыві з рэшткаў сваёй крыві ўнутры Дэндзі і збягае з чалавекам-бензапілой. Паўэр аднаўляе волю Дэндзі да жыцця цаной сваёй, прымушаючы яго даць абяцанне знайсці яе, калі яна перарадзіцца ў пекле.

Натхнёны грамадскай падтрымкай, Дэндзі ў апошні раз супрацьстаіць Макіме і перамагае яе, выкарыстоўваючы бензапілу, якую ён зрабіў з крыві Паўэр, каб абыйсці яе неўміручасць. Ён гатуе і з’ядае яе цела. Пазней Кісібэ паказвае адроджанага Дэмана-заваёвы — цяпер гэта маленькая дзяўчынка па імі Наюта. Ён просіць Дэндзі даглядаць за ёй, і Поціта падтрымлівае гэтую думку ў сне Дэндзі. Пазней Дэндзі паступае ў старэйшую школу і працягвае змагацца з дэманамі на вачах у грамадскасці.

==== Частка 2 — Школа ====
Аса Мітака — старшакласніца-інтраверт, якая наведвае Чацвёртую усходнюю старэйшую школу. У дзяўчыны праблемы з пошукам свайго месца ў грамадстве пасля смерці маці ад рук Дэмана-тайфуну. Аднойчы, выпадкова забіўшы гадаванца свайго класа Дэмана-курыцу {{Nihongo|'''Кукаре́ку'''|コケピー|Кокэпи:}}, яна сутыкаецца са старастай, якая заключыла кантракт з Дэманам-правасуддзем. Тая спрабуе забіць Асу, але яе ратуе Дэман-вайна. Ён з’яўляецца ў вобразе птушкі і заключае з Асай кантракт: дэман атрымлівае кантроль над целам Асы і ратуе ёй жыццё, але дзяўчына павінна будзе дапамагаць дэману ўліцца ў чалавечае грамадства. Адпусціць АСК дэман абяцае пасля забойства чалавека-бензапілы: ён хоча вярнуць Дэмана-ядзерную зброю, якога паглынуў Поціта. Аса і дэман, які назваўся імем Ёр, далучаюцца да школьнага гуртка паляўнічых на дэманаў, дзе становяцца таварышамі Хірафумі Ёсіды і Юка, таварыскай вучаніцы, якая хутка знаходзіць агульную мову з Мітакай.

Тым часам Дэндзі адаптаваўся да новага жыцця ў якасці старшакласніка, наведваючы чацвёртую ўсходнюю, і выкарыстоўвае сваю новаздабытую славу супергероя для прыцягнення жанчын, спадзеючыся аднойчы «выпадкова» раскрыць сваю асобу чалавека-бензапілы. Ёсіда сочыць за ім у рамках сваёй уласнай місіі. Ведаючы, што Дэндзі адчайна мае патрэбу ў дзяўчыне, Ёсіда знаёміць Дэндзі і Асу, спрабуе раскрыць ёй, што ён-чалавек-бензапіла, але беспаспяхова.

Аса выяўляе, што Юко таксама заключыла кантракт з Дэманам-правасуддзем і плануе адпомсціць усім, хто здзекаваўся над Асай. Выкарыстоўваючы дэманічныя здольнасці Ёр, Аса супрацьстаіць Юко, але выпадкова забівае яе. У гэты момант да Юко падыходзіць незнаёмка і ажыўляе яе, ператвараючы ў гіганцкага дэмана, які робіць пагром у школе. Дэндзі нападае на Юко, але ёй атрымліваецца уцячы. Знявечаная Юко развітваецца з Асай і бяжыць па дапамогу, але гіне ад рук таямнічай фігуры, якая прадставілася чалавекам-бензапілой.

Неўзабаве пасля таго, што здарылася Аса і Ёр сутыкаюцца з Харукі Ісэўмі, старастай гуртка паляўнічых на дэманаў і старшынёй вучнёўскага савета, які праяўляе цікавасць да яе і незнаёмцы. Харукі сцвярджае, што з’яўляецца чалавекам-бензапілой, у якасці доказу дэманструючы Асе звісаючы стартар, прымацаваны да грудзей. Паверыўшы яму, Ёр наракае Асе знайсці таго, каго яна можа забіць і ператварыць у зброю. Мітака прыходзіць да таго, што Дэндзі ідэальная мэта, і запрашае яго на спатканне. Падчас іх спаткання ззаду пакінутай у адзіноце Асы раптам з’яўляецца тая самая незнаёмка, якая на гэты раз называецца Дэманам-голадам і часова раздзірае сувязь дзяўчыны з Ёр, з-за чаго з Дэманам-вечнасцю, зачыненым у акварыуме людзям даводзіцца разбірацца самастойна, але ў выніку Аса пазнае, што Ісэўмі не чалавек-бензапіла, а яго стартар — падробка.

Аса працягвае спробы зблізіцца з Дэндзі і зрабіць яго сваім хлопцам, бо Ёр умее ствараць зброю з усяго, што Аса лічыць сваім, але ёй не атрымліваецца пераканаць сябе ў тым, што ён яе хлопец, да таго ж Наюта праяўляе ўласніцтва і перашкаджае ёй, хоць пазней усё ж прызнае, што Аса можа дапамагчы Дэндзі пераадолець комплексы, і просіць яго выратаваць дзяўчыну ад Дэмана-падзення, які напаў на яе. У працэсе бітвы дэман зацягвае іх у пекла, дзе яго разразае напалову пасля зніклы другі чалавек-бензапіла. Героі збягаюць з пекла, але Дэман-падзенне ўсё ж скормлівае іх чарвякаватаму дэману. Тады яго розум захоплівае Наюта, і ён выплёўвае іх. Дэман-голад, і тая што замовіла Дэману-падзенне забойства Асы для вызвалення Ёр, адпраўляе яго назад у пекла і прапануе Наюце як Дэману-заваёве саюз для процідзеяння, згодна з прадказанню [[Настрадамус]]а, канцу света ў ліпені 1999 года, калі ўсе людзі, як лічыцца, памруць і застануцца толькі дэманы.

Арганізацыяй, у якой складаецца Ёсіда, аказваецца царква чалавека-бензапілы. Пасля апошняй сутычкі частка публікі патрабуе ўсталяваць над чалавекам-бензапілой кантроль, адбываюцца сутыкненні пратэстоўцаў з царквой. Пагражаючы разлучыць Дэндзі з Наютай, Ёсіда забараняе яму ператварацца ў чалавека-бензапілу, і яго маску прымае на сябе адзін з царкоўнікаў. Па савету Дэмана-голаду Ёр і Аса пачынаюць адцягваць увагу публікі на сябе, забіваючы многіх дэманаў, чым яшчэ больш саслабляюць Дэндзі.

== Персанажы ==

=== Асноўныя персанажы ===

* {{Nihongo|'''Дэндзі'''|デンジ}} — галоўная дзейная асоба мангі і анімэ, 16-17 гадоў. Яшчэ дзіцём ён успадкаваў ад бацькі пазыкі ў якудза, якія дагэтуль спрабуе аддаць, працуючы паляўнічым на дэманаў у пары з памочнікам — сабакам-дэманам Поціта. З прычыны здрады з боку якудза Дэндзі забіваюць, але дзякуючы падпісанню кантракта з Поціта (які фактычна замяняе сабой сэрца Дэндзі) малады чалавек перараджаецца і робіцца {{Nihongo|'''Чалавекам-бензапілой'''|チェンソーマン}}. Пазней уступае ва ўрадавую арганізацыю паляўнічых на дэманаў — Бюро грамадскай бяспекі. Дэндзі паказаны дурнаватым, безыніцыятыўным і сексуальна заклапочаным юнаком, які пры ўсім пры гэтым у асобныя моманты паказвае спачуванне і самаадданасць. Галоўнымі сваімі мэтамі ён пазначае «лёгкае жыццё» і блізкасць з дзяўчынай; апошняе з’явілася матывам уступу ў шэрагі Бюро. Па меры развіцця сюжэту паступае ў Чацвёртую ўсходнюю старэйшую школу.
* {{Nihongo|'''Поціта'''|ポチタ}} — сабака-кампаньён Дэндзі, {{Nihongo|'''Дэман-бензапіла'''|チェンソーの悪魔}}, некалі былы першым Чалавекам-бензапілой. Дзякуючы сваёй унікальнай здольнасці паглынаць сілы дэманаў (і таксама іх саміх) вядомы як «Дэман-Якога-Баяцца-Усё-Дэманы».
* {{Nihongo|'''Аса Мітака'''|三鷹 アサ}} — замкнёная старшакласніца, якая наведвае Чацвёртую ўсходнюю старэйшую школу. Ад усіх трымаецца асабняком і не прапусціць магчымасці абразіць іншых. Сілкуе глыбокую нянавісць у адносінах да дэманаў з-за забойства маці Дэманам-тайфунам. Быўшы на мяжы жыцця і смерці пасля нападу старасты, што склала кантракт з Дэманам-правасуддзем, Аса сама змушана скласці кантракт з Дэманам-вайной. Такім чынам дзяўчына робіцца гібрыдам чалавека і апантанага.

=== Бюро грамадскай бяспекі ===

==== Людзі ====

* {{Nihongo|'''Акі Хаякава'''|早川 アキ}} — супрацоўнік Бюро грамадскай бяспекі, які працуе ў аддзеле Макімы. Вытрыманы і надзейны малады чалавек. З атачальнымі трымае сябе холадна, аднак у кампаніі блізкіх людзей «мякчэе», выяўляючы чуласць і клопат. Мае на мэце адпомсціць Дэману-агнястрэлу за забойства сям’і. Па гэтай жа прычыне спачатку наадрэз адмаўляецца мірыцца з больш «прыземленымі» жаданнямі Дэндзі, з-за чаго хлопцы нярэдка ўступаюць у сваркі. Пазней, аднак, абодва наладжваюць сяброўскія адносіны. Быццам склаў кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-лісам'''|狐の悪魔}}: па дамове за выкарыстанне сілы дэмана Хаякава павінен аддаваць яму частку свайго цела.
* {{Nihongo|'''Кісібэ'''|岸辺}} — самы дасведчаны супрацоўнік Бюро грамадскай бяспекі. Цынічны мужчына сярэдніх гадоў. Не давярае Макіме. Займаўся навучаннем Дэндзі і Паўэр.
* {{Nihongo|'''Хімэно'''|姫野}} — супрацоўніца Бюро грамадскай бяспекі, першая напарніца Акі Хаякавы. Дзяўчына з павязкай на воку. Мае кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-прывідам'''|幽霊の悪魔}}.
* {{Nihongo|'''Кабэні Хігасіяма'''|東山 コベニ}} — дваццацігадовая супрацоўніца Бюро грамадскай бяспекі, якая ўступіла ў шэрагі паляўнічых на дэманаў з-за патрэбы карміць вялікую сям’ю. Па выглядзе нясмелая і баязлівая, яна дэманструе дзіўныя рэфлексы, хуткасць і спрыт. Па-майстэрску валодае нажамі.
* {{Nihongo|'''Хіракадзу Араі'''|荒井 ヒロカズ}} — супрацоўнік Бюро грамадскай бяспекі, які працуе ў тым жа аддзеле, што Хімэно і Кабэні Хігасіяма.
* {{Nihongo|'''Мітыка Тэнда'''|天童 ミチコ}} — супрацоўніца кіёцкага аддзялення Бюро грамадскай бяспекі.
* {{Nihongo|'''Ютара Куросэ'''|黒瀬 ユウタロウ}} — супрацоўнік кіёцкага аддзялення Бюро грамадскай бяспекі.

==== Апантаныя / Дэманы ====

* {{Nihongo|'''Паўэр'''|パワー}} — шалапутная супрацоўніца Бюро грамадскай бяспекі, {{Nihongo|'''Апантаная Крыві'''|血の魔人}}. Інфантыльную і эгаістычную, Паўэр цікавяць толькі сутычкі, у якіх яна бярэ ўдзел, і іншыя асабістыя патрэбы. Лічыць сябе пераўзыходный над усімі іншымі паляўнічымі на дэманаў, бо сама з’яўляецца дэманам. Не падтрымвае ні боку людзей, ні боку д’яблаў — адкрыта заяўляе, што «застанецца з тым, хто выйграе». Адзіная аддуха для Паўэр — падабраная котка {{Nihongo|'''Мяўка'''|ニャーコ}}, пра якую апантаная з трапятаннем клапоціцца. Нягледзячы на грубіянства і паталагічную лжывасць, Паўэр вельмі самотная, што асабліва бачна па падзеях з Дэманам-цемрай. Па ходзе сюжэта Паўэр развівае моцныя сяброўскія сувязі са сваімі напарнікамі Дэндзі і Акі Хаякавам.
* {{Nihongo|'''Анёл'''|天使の悪魔}} — дэман, які ўвасабляе страх людзей перад анёламі. Паўстае ў абліччы маладога чалавека андрагіннага выгляду. Валодае здольнасцю выпампоўваць жыццё з кожнага, хто да яго дакранецца. Не адчувае адмоўных пачуццяў да людзей і таму імкнецца трымацца ад іх на адлегласці, каб не нашкодзіць сваёй сілай. Робіцца другім напарнікам Акі Хаякавы і пасля наладжвае з ім добрыя адносіны. Да асноўных падзей жыў у вёсцы.
* {{Nihongo|'''Бім'''|ビーム}} — супрацоўнік Бюро грамадскай бяспекі, {{Nihongo|'''Апантаны-акула'''|サメの魔人}}. Эмацыйна няўстойлівы і вельмі ініцыятыўны дэман. Нейкі час працаваў у пары з Дэндзі, якому неаднаразова паказваў сваё захапленне.
* {{Nihongo|'''Галгалі'''|ガルガリ}} — адзін з самых ветлівых і таварыскіх супрацоўнікаў Бюро грамадскай бяспекі. {{Nihongo|'''Апантаны Гвалту'''|暴力の魔人}}, які, па іроніі лёсу, больш за ўсіх імкнецца да мірных шляхоў урэгулявання канфліктаў. Носіць маску чумнога доктара, якая выпускае газ, які стрымвае сілу Галгалі ў выпадку выйсця яе з-пад кантролю. У адрозненне ад большасці апантаных, Галгалі атрымалася захаваць рэшткі чалавечага мозгу, з прычыны чаго ён помніць шмат што са свайго мінулага. Добра ладзіць з Кабэні Хігасіямай.
* {{Nihongo|'''Прынсі'''|プリンシ}} / {{Nihongo|'''Дэман-павук'''|蜘蛛の悪魔}} — дэман, які ўвасабляе страх людзей перад павукамі. З’яўляецца ў абліччы паўчалавека-паўпавука з васьмю нагамі. Падначальваецца толькі Макіме.

=== Чатыры Вершнікі ===
{{Nihongo|Чатыры Вершнікі|４人の騎士}} — група магутных дэманаў, назва якой адсылае да Чатырох вершнікаў Апакаліпсіса. Яны адзіныя, хто помніць пра існаванне дэманаў, паглынутых Дэманам-бензапілой. Кожны з Чатырох Вершнікаў утойвае асабістую крыўду на Дэмана-бензапілу і плануе скарыстаць яго смерць у сваіх мэтах.

* {{Nihongo|'''Дэман-заваёва'''|支配の悪魔}} / {{Nihongo|'''Макіма'''|マキマ}} — загадкавая маладая кабета, якая ўзначальвае 4-ы аддзел Бюро грамадскай бяспекі і ўзяла Дэндзі ў Бюро на ролю «гадунца». Макіма разумная, хітрая і вытрыманая — яна лёгка маніпулюе ўсімі навокал, у прыватнасці Дэндзі, цягу якога актыўна скарыстоўвае. Нават шляхетныя падахвочванні Макімы здаюцца неадназначнымі.

:: {{Nihongo|'''Наюта'''|ナユタ}} — бягучае ўвасабленне Дэмана-заваёвы. Звонку ўяўляе сабой маленькую дзяўчынку з такімі ж «спіральнымі» вачамі, як у Макімы. Была знойдзена Кісібэ ў Кітаі. Знаходзіцца пад апекай Дэндзі.

* {{Nihongo|'''Дэман-вайна'''|戦争の悪魔}} / {{Nihongo|'''Ёр'''|ヨル}} — некалі магутны дэман, які ўвасабляе першабытны страх людзей перад вайной. Пасля паглынання Дэманам-бензапілой вельмі саслабла, што і з’явілася яе галоўным матывам месці. Спачатку прымала аблічча леляка. Па складанні кантракта з Асай заняла яе цела. У адрозненне ад ашчаднай, цынічнай Макімы, Ёр схільная да спачування і ў цэлым паводзіць сябе больш чалавечна.
* {{Nihongo|'''Дэман-голад'''|飢餓の悪魔}} / {{Nihongo|'''Кіга'''|キガ}} — дэман, які ўвасабляе першабытны страх людзей перад голадам. Паўстае ў абліччы старшакласніцы, якая наведвае кружок паляўнічых на дэманаў. Ставіцца да Ёр як да «сястры».
* {{Nihongo|'''Дэман-смецть'''|死の悪魔}} — дэман, які ўвасабляе першабытны страх людзей перад смерцю. Не з’яўляўся ў манзе фізічна, але згадваўся Макімай як адзін з Вершнікаў, які імкнуўся знішчыць іншых Вершнікаў.

=== Прыватныя арганізацыі ===

==== Японія ====

* {{Nihongo|'''Самурайскі Меч'''|サムライソード}} — унук якудза, які забіў Дэндзі, вядомы таксама як «Чалавек-катана». Меркавана працуе на Дэмана-агнястрэла. Як і ў Дэндзі, у якога сэрца Поціта, у Самурайскага Мяча — сэрца {{Nihongo|'''Дэмана-катаны'''|刀の悪魔}}, з якім ён склаў кантракт. Імкнецца адпомсціць Дэндзі за смерць дзеда.
* {{Nihongo|'''Аканэ Саватары'''|沢渡 アカネ}} — былая супрацоўніца Бюро грамадскай бяспекі, якая цяпер працуе на якудза. З’яўляецца ў пары з Самурайскім Мячом і аддае яму загады. Мае кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-змяёй'''|ヘビの悪魔}}.
* {{Nihongo|'''Хірафумі Ёсіда'''|吉田 ヒロフミ}} — прыватны паляўнічы на дэманаў, наняты для абароны Дэндзі ў якасці асабістага целаахоўніка на час, пакуль за Чалавекам-бензапілой палююць міжнародныя кілеры. Мае кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-васьміногам'''|蛸の悪魔}}. Выконваючы заданне па ахове Дэндзі, паступае разам з ім у Чацвёртую ўсходнюю старэйшую школу. З часам уступае ў кружок паляўнічых на дэманаў.

==== Кітай ====

* {{Nihongo|'''Цюаньсі'''|クァンシ}} — былая напарніца Кісібэ і адна з кілераў, пасланых знішчыць Дэмана-бензапілу. З’яўляецца гібрыдам, што склаў кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-арбалетам'''|弓矢の悪魔}}. Не выяўляе адменнага запалу ў пошуках Дэмана-бензапілы і аддае перавагу паляванню баўленне часу ў коле асабістага гарэма апантаных. Паводле слоў Санта-Клаўса, з’яўляецца самым першым паляўнічым на дэманаў.
* {{Nihongo|'''Лун'''|ロン}} — апантаная з гарэма Цюаньсі. Здольная кантраляваць агонь.
* {{Nihongo|'''Піньці'''|ピンツイ}} — апантаная з гарэма Цюаньсі. Жыццярадасная асоба, якая ўвесь час забяспечвае Цюаньсі марнымі фактамі.
* {{Nihongo|'''Цугіхагі'''|ツギハギ}} — апантаная з гарэма Цюаньсі. Заўсёды маўклівая. Па ўсім целе мае шнары.
* {{Nihongo|'''Косма'''|コスモ}} — {{Nihongo|'''Апантаная Космасу'''|宇宙の魔人}} з гарэма Цюаньсі.

==== Савецкі Саюз ====

* {{Nihongo|'''Рэдзэ'''|レゼ}} — юная афіцыянтка, якая праяўляе цікавасць да Дэндзі. У рэчаіснасці з’яўляецца шпіёнам Савецкага Саюза, пасланым забіць Дэндзі. І хоць сама Рэдзэ сцвярджае, што яе пачуцці да Дэндзі — гульня, мусібыць, што малады чалавек ёй неабыякавы. Рэдзэ — гібрыд, што склаў кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-бомбай'''|爆弾の悪魔}}.
* {{Nihongo|'''Санта-Клаўс'''|サンタクロース}} — адна з наймітаў, якія палююць за Дэндзі. Спачатку паўстае ў выглядзе пажылога немца, аднак пасля высвятляецца, што Санта-Клаўс — гэта штосці накшталт калектыўнага розуму, што прымае аблічча рускай жанчыны. З’яўляецца ў суправаджэнні свайго «вучня» па імі {{Nihongo|'''Толька'''|トーリカ}} (які таксама з’яўляецца часткай гэтага розуму). У Санта-Клаўса заключаны кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-лялькай'''|人形の悪魔}}, што дае ёй магчымасць ператвараць людзей у сваіх марыянетак. Адправіла Дэндзі і некалькіх іншых паляўнічых у Пекла на з’ядзенне Дэману-цемры ў надзеі знайсці сілу, здольную забіць Макіму.

==== Злучаныя Штаты Амерыкі ====

* Браты {{Nihongo|'''Альда'''|アルド}}&lt;span style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;アルド&lt;/span&gt; ''Аруда'')&lt;/span&gt;, {{Nihongo|'''Джоўі'''|ジョーイ}}&lt;span style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;ジョーイ&lt;/span&gt; ''Дзе:і'')&lt;/span&gt; і іх трэці неназваны брат — прыватныя паляўнічыя з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Самы старэйшы з братоў, па ўсёй бачнасці, з’яўляецца лідарам троіцы і мае кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-скурай'''|皮の悪魔}}&lt;span style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;皮の悪魔&lt;/span&gt; ''Кава-але Акума'')&lt;/span&gt;, што дазваляе ўсім траім выдаваць сябе за іншых людзей. Двое з трох братоў схільныя да ганарыстасці і неабдуманых учынкаў, а вось трэці — Альда — больш стрыманы і асцярожны.

=== Чацвёртая усходняя старэйшая школа ===

* {{Nihongo|'''Харука Ісэўмі'''|伊勢海 ハルカ}} — кіраўнік кружка паляўнічых на дэманаў і старшыня студэнцкага савета. Сцвярджае, што з’яўляецца Чалавекам-бензапілой, і на грудзях мае такі ж стартар, як у Дэндзі. Дзіваваты тып са схільнасцю да эпатажных выхадак.
* {{Nihongo|'''Юка'''|ユウコ}} — таварыская і жыццярадасная старшакласніца, якая пасябравала з Асай Мітакай. Разам з Асай і Ёсіфумі знаходзіцца ў кубку паляўнічых на дэманаў. Склала кантракт з {{Nihongo|'''Дэманам-правасуддзем'''|正義の悪魔}} і знайшла здольнасць чытаць думкі іншых. Са здабыццём гэтага кантракта зведаў змены і характар дзяўчыны: яна стала неразумнай і здольнай забіць кожнага, хто ў яе разуменні пахіснуў «правасуддзе».
* {{Nihongo|'''Сэйгі Акоку'''|亜国 セイギ}} — адзін з чальцоў кружка паляўнічых на дэманаў. Малады чалавек, які захапляецца аднаборствамі.

== Медыя ==

=== Манга ===
«Чалавек-бензапіла» быў напісаны і праілюстраваны Тацукі Фудзімота. Першая частка мангі, {{Nihongo|«Бюро грамадскай бяспекі»|公安編}}&lt;span style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;公安編&lt;/span&gt; ''Да: ан-хэн'')&lt;/span&gt;, выходзіла ў штотыднёвым часопісе ''Weekly Shonen Jump'' выдавецтва Shueisha з 3 снежня 2018 года па 14 снежня 2020&lt;ref name=&quot;Hodgkins1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2018-11-25/shonen-jump-magazine-launches-3-new-manga-in-december/.139892|title=Shonen Jump Magazine Launches 3 New Manga in December|first=Karen|last=Ressler|website=[[Anime News Network]]|date=2018-11-25|access-date=2019-12-14}}{{Cite web|lang=ja|url=https://natalie.mu/comic/news/310548%7C|title=「ファイアパンチ」の藤本タツキが描くダークヒーロー譚、ジャンプで始動|website=[[Natalie]]|date=2018-12-03|access-date=2020-07-08}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-12-06/chainsaw-man-manga-ends-on-december-14-with-important-announcement/.167132|title=Chainsaw Man Manga Ends on December 14 With 'Important Announcement'|first=Crystalyn|last=Hodgkins|website=[[Anime News Network]]|date=2020-12-06|access-date=2020-12-06}}{{Cite web|lang=ja|url=https://www.oricon.co.jp/news/2179155/full/|title=漫画『チェンソーマン』第1部完結、第2部がジャンプ+に掲載へ TVアニメ化など新情報続々|website=[[Oricon]]|date=2020-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213222330/https://www.oricon.co.jp/news/2179155/full/|archive-date=2020-12-13|access-date=2021-03-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Shueisha сабралі свае кіраўніка ў адзінаццаць асобных танкабонаў, якія выходзілі з 4 сакавіка 2019 года па 4 сакавіка 2021 года.

14 снежня 2020 года пасля завяршэння серыі ў штотыднёвым часопісе ''Weekly Shonen Jump'' было абвешчана пра пачатак другой часткі ў онлайн-часопісе ''Shonen Jump+''. 19 снежня 2020 года было абвешчана, што другая частка будзе называцца {{Nihongo|«Школа»|学校編}}&lt;span style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;学校編&lt;/span&gt; ''Гакко: — хэн'')&lt;/span&gt; і раскажа пра прыгоды Дэндзі ў школе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.monstersandcritics.com/anime/chainsaw-man-part-2-manga-ending-weekly-shonen-jump-mappa-chainsaw-man-anime/|title=Chainsaw Man Part 2 School Arc (Gakko-hen): Manga ending on Weekly Shonen Jump, MAPPA’s Chainsaw Man anime announced|author=Frye, Patrick|website=[[Monsters and Critics]]|date=2020-12-19|access-date=2020-12-19|archive-date=14 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214193734/https://www.monstersandcritics.com/anime/chainsaw-man-part-2-manga-ending-weekly-shonen-jump-mappa-chainsaw-man-anime/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2020-12-19/chainsaw-man-manga-2nd-part-to-feature-school-arc/.167630|title=Chainsaw Man Manga's '2nd Part' to Feature 'School Arc'|author=Hodgkins, Crystalyn|website=[[Anime News Network]]|date=2020-12-19|access-date=2020-12-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Анімэ ===
14 снежня 2020 года было абвешчана, што манга атрымае адаптацыю: анімэ-тэлесерыял вытворчасці MAPPA. У мангі была сцэнічная прэзентацыя на Jump Festa ’21 як частка серыі сцэнічных прэзентацый Jump Studio, якія праходзілі онлайн ў 19-20 снежня 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2020-11-16/jump-festa-event-to-host-stage-presentation-for-chainsaw-man-manga/.166336|title=Jump Festa Event to Host Stage Presentation for Chainsaw Man Manga|first=Crystalyn|last=Hodgkins|website=[[Anime News Network]]|date=2020-11-16|access-date=2020-11-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2020-12-14/fully-online-jump-festa-2021-event-schedule-released/.167255|title=Fully Online Jump Festa 2021 Event Schedule Released|first=Choo Sum|last=Lee|website=[[Anime News Network]]|date=2020-12-14|access-date=2020-12-14}}&lt;/ref&gt;. Першы трэйлер анімэ-серыяла быў паказаны на мерапрыемстве mappa Stage 2021 — 10th Anniversary, які адбыўся 27 чэрвеня 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ja|url=https://natalie.mu/comic/news/424749|title=MAPPA10周年記念イベント、参加作品に「チェンソーマン」が追加決定|website=[[Natalie (website)|Natalie]]|date=2021-04-16|publisher=Natasha, Inc.|access-date=2021-04-16|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421101945/https://natalie.mu/comic/news/424749|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2021/04/15-1/chainsaw-man-tv-anime-to-get-1st-trailer-at-mappa-stage-in-june|title=Chainsaw Man TV Anime to Get 1st Trailer at MAPPA Stage Event in June|first=Daryl|last=Harding|website=[[Crunchyroll]]|date=2021-04-17|access-date=2021-04-17}}&lt;/ref&gt;. Над анімэ працавалі: Рю Накаяма (рэжысёр), Макота Накадзона (галоўны рэжысёр эпізоду), Хіросі Сэка (сцэнар), Кадзутака Сугіяма (дызайн персанажаў) і Кіетака Асіяма (дызайн дэманаў).

==== Саўндтрэк ====
Музыка напісана Кэнсукэ Усіа&lt;ref&gt;[https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=23843 Chainsaw Man (TV) — Anime News Network:W]&lt;/ref&gt;. Першы [[Міні-альбом|EP]] [[саўндтрэк]] (эпізоды 1—3) выйшаў 26 кастрычніка 2022 года; другі EP (эпізоды 4—7) выйшаў 23 лістапада 2022 года; трэці EP (эпізоды 8—12) выйшаў 28 снежня 2022 года&lt;ref&gt;[https://natalie.mu/music/news/498959 「チェンソーマン」サントラ配信スタート、ジャケットにデンジとポチタ — 音楽ナタリー]&lt;/ref&gt;.[[Музычны альбом|Поўнафарматны альбом]] ''Chainsaw Man Original Soundtrack Complete Edition — chainsaw edge fragments —'' выйшаў 23 студзеня 2023 года&lt;ref&gt;[https://natalie.mu/music/news/501839 「チェンソーマン」アニメ劇伴を網羅したコンプリートCD発売 — 音楽ナタリー]&lt;/ref&gt;.Пачатковую тэму пад назвай «Kick Back» выканаў Кэнсі Енэдзу. Кожны эпізод змяшчае унікальны эндзінг&lt;ref&gt;[https://www.crunchyroll.com/anime-news/2022/09/19/chainsaw-man-releases-new-trailer-announces-opening-12-ending-themes-and-additional-cast Chainsaw Man Releases New Trailer, Announces Opening, 12 Ending Themes and Additional Cast]&lt;/ref&gt;.

=== Ранобэ ===
Раман {{Nihongo|''Chainsaw Man: Buddy Stories''|チェンソーマン　バディ・ストーリーズ|4=даслоўна «Чалавек-бензапіла: Гісторыі прыяцеляў»}}, напісаны Сакаку Хісікава і праілюстраваны Тацукі Фудзімота, выйшаў 4 лістапада 2021&lt;ref&gt;[https://j-books.shueisha.co.jp/books/chainsawman_buddystories.html チェンソーマン バディ・ストーリーズ — JUMP j BOOKS]&lt;/ref&gt;. Ранобэ змяшчае тры гісторыі пра «сяброўскіх адносінах» паміж Паўэр і Дэндзі; Кісібэ і Цюаньсі ў часы, калі тыя былі напарнікамі; Хімэно і Акі, калі тыя пазнаёміліся&lt;ref&gt;[https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-09-06/chainsaw-man-manga-gets-novel-on-november-4/.177061 Chainsaw Man Manga Gets Novel on November 4 — News — Anime News Network]&lt;/ref&gt;.

=== Тэатральная пастаноўка ===
29 снежня 2022 года было абвешчана, што манга атрымае адаптацыю ў выглядзе тэатральнай пастаноўкі ''Chainsaw Man Stage Play'', аўтарам і рэжысёрам якой стане Фумія Мацудзакі. Прэм’ера адбудзецца ў [[Токіа]] і [[Кіёта]] з верасня па кастрычнік 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-12-29/chainsaw-man-manga-gets-stage-play-adaptation-next-september/.193456|title=Chainsaw Man Manga Gets Stage Play Adaptation Next September|first=Joanna|last=Cayanan|website=[[Anime News Network]]|date=December 29, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229140737/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-12-29/chainsaw-man-manga-gets-stage-play-adaptation-next-september/.193456|archive-date=December 29, 2022|access-date=December 29, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Іншыя медыя ===
Кампанія Good Smile выпускае фігуркі-нэндроіды, заснаваныя на персанажах мангі, пачынаючы з кастрычніка 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/12/14/good-smile-teases-chainsaw-man-nendoroids-for-denji-and-power|title=Good Smile Teases Chainsaw Man Nendoroids for Denji and Power|first=Joseph|last=Luster|website=[[Crunchyroll]]|date=2020-12-14|access-date=2020-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ja|url=https://natalie.mu/comic/news/414102|title=「チェンソーマン」デンジがねんどろいどに、変身後の頭部や相棒のポチタも付属|website=[[Natalie (website)|Natalie]]|date=2021-01-28|access-date=2021-01-28|archive-date=28 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128044351/https://natalie.mu/comic/news/414102|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Выстаўка ''Chainsaw Man Manga Exhibition'' прайшла ў галерэі Space Hachikai у раёне Tower Records (Сібуя) з 12 чэрвеня па 4 ліпеня 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ja|url=https://natalie.mu/comic/news/430901|title=「チェンソーマン」展が渋谷タワレコで、リアルチェンソーマンや早川家のリビングも|website=[[Natalie (website)|Natalie]]|date=2021-06-03|access-date=2021-06-03|archive-date=3 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603043518/https://natalie.mu/comic/news/430901|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{rq|grammar|wikify|infobox}}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://chainsawman.dog/ Афіцыйны сайт Анімэ]{{Ref-ja}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Манга]]
[[Катэгорыя:Анімэ]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>qz2y3fwpmbw9feawhx8al9q1hz3at2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745411</id>
    <revision>
      <id>5172534</id>
      <parentid>4618033</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5870" sha1="t5kp0gszxtn354xm93kle2bqdgkz52q" xml:space="preserve">'''Вышэйшая ліга Расіі''' — гэта нацыянальная жаночая ліга Расіі, першы розыгрыш якой быў праведзены ў сезоне 1992. Першым чэмпіёнам стаў маскоўскі «[[ЦСКА Масква(жаночы баскетбольны клуб)|ЦСКА]]».

== Пераможцы ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
!Год||Чэмпіён||2 месца||3 месца
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]||[[МБА (жаночы баскетбольны клуб)|МБА]] [[Масква]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[МБА (жаночы баскетбольны клуб)|МБА]] [[Масква]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]||[[МБА (жаночы баскетбольны клуб)|МБА]] [[Масква]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|2014/2015]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|2013/2014]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]||[[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама]] [[Курск]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]|| [[Спарта&amp;К]] [[Віднае (горад)|Віднае]] ||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]|| [[Спарта&amp;К]] [[Віднае (горад)|Віднае]] ||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]|| [[Спарта&amp;К]] [[Віднае (горад)|Віднае]] ||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]
|-
|[[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]]||[[УГМК Екацярынбург|УГМК]] [[Екацярынбург]]|| [[Спарта&amp;К]] [[Віднае (горад)|Віднае]] ||[[Надзежда Арэнбург|Надзежда]] [[Арэнбург]]
|}
Спарта&amp;К

== Спасылкі ==
* [https://russiabasket.ru/competitions/828/chempionat-rossii-premer-liga Афіцыйная старонка Расійскай Федэрацыі Баскетбола]{{Недаступная спасылка}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Баскетбол у Расіі}}

[[Катэгорыя:Жаночы баскетбол у Расіі| ]]</text>
      <sha1>t5kp0gszxtn354xm93kle2bqdgkz52q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цывія Любеткін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>747292</id>
    <revision>
      <id>5172221</id>
      <parentid>5112450</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8720" sha1="8r4ndasvdm7ekv3kh77wat9i0wq92yp" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
'''Цывія Любеткін''' або '''Цвія Любеткін''', псеўданім '''Цалі́на''' (צביה לובטקין , {{Lang-pl|Cywia Lubetkin}}; {{ВДП}}) — яўрэйская грамадская дзеячка [[Варшаўскае гета|Варшаўскага гета]], адна з лідараў {{нп3|Паўстанне ў Варшаўскім гета|паўстання ў Варшаўскім гета|ru|Восстание в Варшавском гетто}}, адзіная жанчына ў кіраўніцтве {{нп3|Яўрэйская баявая арганізацыя|Яўрэйскай баявой арганізацыі|ru|Еврейская боевая организация}}, удзельніца {{нп3|Яўрэйскі супраціў у перыяд Халакоста|яўрэйскага супраціву|ru|Еврейское сопротивление в период Холокоста}} падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], адна з заснавальнікаў кібуца {{нп3|Лахамей-ха-гетаот||ru|Лохамей-ха-Гетаот}}.

== Біяграфія ==
Цывія Любеткін нарадзілася 9 лістапада 1914 года ў Быцені каля Слоніма. У юнацкім узросце далучылася да руху {{нп3|Сацыялістычны сіянізм|сацыялістычнага сіянізму|ru|Социалистический сионизм}}, пазней — да моладзевай сіянісцкай арганізацыі Дрор, стаўшы ў 1938 годзе членам яе выканаўчага камітэта. У верасні 1939 года нелегальна перабралася ў [[Варшава|Варшаву]], каб далучыцца там да яўрэйскага падполля. У Варшаве выйшла замуж за {{нп3|Іцхак Цукерман|Іцхака Цукермана|ru|Цукерман, Ицхак}}.

У 1942 годзе Цывія Любеткін удзельнічала ў стварэнні сіянісцкага левага {{нп3|Антыфашысцкі блок|Антыфашысцкага блока|ru|Антифашистский блок}}, Яўрэйскай баявой Арганізацыі, Варшаўскага яўрэйскага грамадскага савета, Яўрэйскага нацыянальнага камітэта. Цывія Любеткін уваходзіла ў каардынацыйную раду, якая аб’ядноўвала несіянісцкую арганізацыю {{Не перакладзена 3|Усеагульны яўрэйскі працоўны Бунд||en|General Jewish Labour Bund in Poland}} і Яўрэйскі нацыянальны камітэт. Гэты Каардынацыйны савет займаўся фінансаваннем яўрэйскай баявой арганізацыі.

Цывія Любеткін была адным з байцоў яўрэйскай баявой арганізацыі, хто выжыў пасля Варшаўскага паўстання ў гета. Пасля падаўлення паўстання яна з дапамогай {{нп3|Сімха Ратайзен-Ротэм|Сімхі Ратайзера-Ротэма|ru|Ратайзер-Ротем, Симха}} ў складзе групы з 34 байцоў перабралася праз каналізацыю за межы гета. У жніўні 1944 года Цывія Любеткін, у яўрэйскай групе супраціву ў складзе [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], удзельнічала ў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]].

Пасля вайны Цывія Любеткін прыняла ўдзел у стварэнні падпольнай арганізацыі {{нп3|Брыха||ru|Бриха}}, якая займалася нелегальным перавозам яўрэяў, якія выжылі ў Халакосце, на тэрыторыю [[Брытанскі мандат у Палесціне|падмандатнай Палесціны]]. У 1946 годзе яна перабралася ў Палесціну, дзе заснавала разам з мужам Іцхакам Цукерманам кібуц {{нп3|Лахамей-ха-гетаот||ru|Лохамей-ха-Гетаот}} і {{нп3|Бейт Лахамей-ха-гетаот|дом-мемарыял змагароў гета|ru|Бейт Лохамей ха-геттаот}}.

У 1961 годзе Цывія Любеткін выступала сведкай на працэсе супраць [[Адольф Эйхман|Адольфа Эйхмана]].

Памерла 11 ліпеня 1978 года ад раку лёгкіх&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://isr-news.ru/news/istoriya/2667-segodnya-den-pamyati-evreyskoy-geroini-civii-lyubetkin.html|title=Сегодня день памяти еврейской героини Цивии Любеткин|website=Новости Израиля на русском языке, события в Израиле и мире|access-date=2025-12-08|archive-date=12 ліпеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160712232117/http://isr-news.ru/news/istoriya/2667-segodnya-den-pamyati-evreyskoy-geroini-civii-lyubetkin.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, выкліканага шматгадовым курэннем, на 65 годзе жыцця. Паводле завяшчання на магільнай пліце выбіта толькі імя «Цывія».

== Сям’я ==
* Муж Іцхак Цукерман — адзін з лідараў Варшаўскага паўстання, яўрэйскі палітычны і грамадскі дзеяч
** Сын Шыман Цукерман — інжынер-электрык
*** Унучка — {{нп3|Роні Цукерман|||Roni Zuckerman}} — першая баявая лётчыца ў ізраільскіх ВПС

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Алесь Белы. [https://nashaniva.com/314579 Цывія Любеткін, яўрэйская гераіня з Быценя. Да 80-годдзя паўстання ў Варшаўскім гета] // Наша Ніва 17.04.2023 
* Цивия Любеткин «В дни гибели и восстания» (1982) ([https://vtoraya-literatura.com/publ_3274.html pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230830062545/https://vtoraya-literatura.com/publ_3274.html |date=30 жніўня 2023 }})
* Gutman, Israel, Zivia Lubetkin, Encyclopedia of the Holocaust, New York: Macmillan (1990), vol.3, стр. 606—607
* Lubetkin, Ziviah. (sic) Die letzten Tage des Warschauer Gettos. pp.&amp;nbsp;47, illus. Berlin: VVN-Verlag, 1949 (from: Commentary (magazine) , New York. Also in: Neue Auslese. ed. Alliierter Informationsdienst, Berlin, no. 1, 1948, p.&amp;nbsp;1 — 13
* Lubetkin, Zivia. Aharonim `al ha-homah. (Ein Harod, 1946/47)
* Lubetkin, Zivia. Bi-yemei kilayon va-mered. pp.&amp;nbsp;89. Tel-Aviv, 1953
* Lubetkin, Zivia. In the days of destruction and revolt. [translated from the Hebrew by Ishai Tubbin; revised by Yehiel Yanay; biographical index by Yitzhak Zuckerman; biographical index translated by Debby Garber]. Pp.&amp;nbsp;338, illus. Tel Aviv: Hakibbutz Hameuchad Pub. House: Am Oved Pub. House, 1981

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20120214102215/http://www.nizkor.org/hweb/people/e/eichmann-adolf/transcripts/Sessions/Session-025-01.html Свидетельство Цивии Любеткин на процессе против Адльфа Эйхмана]
* [https://web.archive.org/web/20160712232117/http://isr-news.ru/news/istoriya/2667-segodnya-den-pamyati-evreyskoy-geroini-civii-lyubetkin.html Внучка Цивии Любеткин стала первой боевой летчицей в израильских ВВС Цивии Любеткин]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-08-30}}

{{DEFAULTSORT:Любеткін Цывія}}
[[Катэгорыя:Сацыялісты Ізраіля]]
[[Катэгорыя:Сацыялісты Польшчы]]
[[Катэгорыя:Постаці сіянізму]]
[[Катэгорыя:Мемарыялізацыя Халакоста]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Варшаўскага паўстання]]</text>
      <sha1>8r4ndasvdm7ekv3kh77wat9i0wq92yp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эль-Чава-дэль-Оча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751589</id>
    <revision>
      <id>5172499</id>
      <parentid>5056907</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 1971 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2645" sha1="5umbb6vuwxmdlpsjuesnzafw6y3qot0" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Тэлеперадача|фота=ElChavo poster.jpg|серыі=312}}
'''«Эль-Чава-дэль-Оча»''' ({{Lang-es|El Chavo del Ocho}}) — [[Мексіка|мексіканскі]] камедыйны тэлесерыял вытворчасці тэлеканала «Canal 8», які выйшаў у эфір летам 20 чэрвеня 1971 года.

== Персанажы ==

* '''Эль-Чава''' ({{Lang-es|El Chavo}}, [[Раберта Гомес Баланьяс]]) — пратаганіст серыяла, 8-гадовы хлопчык.
* '''Кіко''' ({{Lang-es|Quico}}, [[Карлас Віллагран]]) — 9-гадовы хлопчык.
* '''Ла Чіліндріна''' ({{Lang-es|La Chilindrina}}, [[Марыя Антаньета дэ лас Ньевес]]) — 8-гадовая дзяўчынка, сяброўка Эль-Чава і Кіко.
* '''Дон Рамон''' ({{Lang-es|Don Ramón}}, [[Рамон Вальдэс]]) — бацька Чіліндріны.
* '''Донья Фларында''' ({{Lang-es|Doña Florinda}}, [[Фларында Меза]]) — маці Кіко.
* '''Попіс''' ({{Lang-es|Popis}}, [[Фларында Меза]]) — пляменніца Донья Фларынды.
* '''Прафесар Джырафалес''' ({{Lang-es|Profesor Jirafales}}, [[Рубен Агіррэ]]) — элементарны настаўнік.
* '''Сеньёр Барріга''' ({{Lang-es|Señor Barriga}}, [[Эдгар Вівар]]) — уладальнік Ла Весіндада.
* '''Ньёньё''' ({{Lang-es|Ñoño}}, [[Эдгар Вівар]]) — сын Сеньёр Баррігы.
* '''Донья Клатыльдэ «Ла бруха дэль 71»''' ({{Lang-es|Doña Clotilde &quot;La bruja del 71&quot;}}, [[Анхелінес Фернандэс]]) — адзінокая жанчына.
* '''Гадзінес''' ({{Lang-es|Godínez}}, [[Арасіа Гомес Баланьяс]]) — вельмі разумны хлопчык.
* '''Хайміто «Эль Картэра»''' ({{Lang-es|Jaimito &quot;El Cartero&quot;}}, [[Рауль Падылья]]) — стары пяшчотны мужчына.

== Зноскі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|http://www.chavodel8.com/|lang=es}}
* {{Imdb title|0229889}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-10-28}}

[[Катэгорыя:Тэлесерыялы Мексікі]]
[[Катэгорыя:Сітуацыйная камедыя]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1970-х]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы 1971 года]]</text>
      <sha1>5umbb6vuwxmdlpsjuesnzafw6y3qot0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753274</id>
    <revision>
      <id>5172233</id>
      <parentid>5170864</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5172233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1166" sha1="7zqoqjq3fncsgdb78oeqtxkleln9zs5" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Падветраныя астравы|2026-07-28T08:49:30Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Брэнта (рака)|2026-07-28T07:51:23Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Касня (рака)|2026-07-25T10:19:26Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Фустат|2026-07-23T13:00:15Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Пальміра (Калумбія)|2026-07-23T07:19:06Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Трубеж (прыток Акі)|2026-07-22T11:52:26Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Зутэрмер|2026-07-22T07:08:33Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Східам|2026-07-22T06:47:54Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Схі|2026-07-22T06:42:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ахім|2026-07-21T11:24:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Альфельд|2026-07-21T10:09:30Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7zqoqjq3fncsgdb78oeqtxkleln9zs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5172229</id>
      <parentid>5171816</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+7 новых</comment>
      <origin>5172229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1979" sha1="2rtug01p67jhydgnxo7s5f0m2l74a89" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч|2026-07-28T13:39:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Мэнуха Альперын|2026-07-28T12:46:20Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Паддубічы|2026-07-28T11:34:45Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Анатоль Сяргеевіч Падгайскі|2026-07-28T10:42:44Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сцяпан Падбайла|2026-07-28T08:32:25Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Віктаравіч Невяроўскі|2026-07-28T08:11:26Z|null}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Мікалаевіч Падалінскі|2026-07-28T07:38:15Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Платон Мікалаевіч Пагарэльскі|2026-07-27T11:28:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мікалай Пятровіч Новік|2026-07-26T21:49:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Баляслаў Шышкевіч|2026-07-26T17:34:34Z|Sh.aliaksei}}
{{Новы артыкул|Тадэвуш Міцінскі|2026-07-26T11:00:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Арн Рапапорт|2026-07-25T20:36:11Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Станіслава Вадзімаўна Гліннік|2026-07-25T14:27:01Z|MocnyDuham}}
{{Новы артыкул|Павел Уладзіміравіч Мар’еўскі|2026-07-25T12:09:26Z|MocnyDuham}}
{{Новы артыкул|Геральдычная рада «Пагоня»|2026-07-24T16:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Дзяніс Валер’евіч Юрчак|2026-07-24T15:42:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2rtug01p67jhydgnxo7s5f0m2l74a89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чынгэлтэй (лінгвіст)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753997</id>
    <revision>
      <id>5172439</id>
      <parentid>4718802</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3213" sha1="96ykmnd3v4rp132ca5hj8q4vsmsh0sb" xml:space="preserve">{{вучоны}}
'''Чынгэлтэй''' (12 чэрвеня 1924 — 27 снежня 2013&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chinanews.com/cul/2014/01-04/5697347.shtml|title=中国现代蒙古学奠基人清格尔泰逝世|publisher=中国新闻网}}&lt;/ref&gt;; таксама '''Chinggeltei''' і '''Chenggeltei''' {{Кітайская|清格爾泰|清格尔泰|Qīnggè'ěrtái}}) — кітайскі лінгвіст-манголазнавец, прафесар Універсітэта Унутранай Манголіі ў [[Хух-Хота]], [[Унутраная Манголія]], [[Кітай]]. Адзін з заснавальнікаў гэтага ўніверсітэта і яго першы віцэ-рэктар.

Унёс вялікі ўклад у вывучэнне моў [[Мангольскія народы|мангольскіх народаў]] Кітая (у тым ліку ўдзельнічаў у сумеснай экспедыцыі з савецкай і расійскай манголазнаўцай [[Буляш Хайчыеўна Тадаева|Б. Х. Тадаевай]]), пісьмова-мангольскай мовы, і, асабліва, у дэшыфроўку [[Кіданьская пісьменнасць|кіданьскага пісьма]].

== Выбраныя працы ==
* 《蒙文文法》, 内蒙古日报社, 1949 . The first modern scientific grammar of the Mongolian language published in China
** Translated to English as Chinggaltai (1952), A grammar of the Mongol language, Hong Kong: The Evangelical Alliance Mission, OCLC 252252646
** Reprinted as Chinggaltai (1963), A grammar of the Mongol language, New York: Ungar, OCLC 1920867
** Translated to Cyrillic-orthography Mongolian as Монгол хэлний зүй: зургаадугаар дэвтэр, National University of Mongolia, 2007, OCLC 317393560
** John C. Street gave the 1963 English version a scathing review, criticising its «linguistic inanities» and «clumsy obfuscations».&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Street|1963}}&lt;/ref&gt;
* 《契丹小字研究》 [Study of the Lesser Khitan Script], Chinese Social Sciences Press, 1985, OCLC 16717597

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{h|Street|1963|3=Street, John C. (1963), Book Reviews: A Grammar of the Mongol Language, Slavic Review Т. 22 (4): 785—786, OCLC 478987841
* 贾拉森 [Jalsan]; 巴达玛敖德斯尔 [Badma-odsar], ed. (August 1997), 《论文与纪念文集：清格尔泰教授执教50周年纪念文集》, Inner Mongolia University Press, ISBN 7-81015-764-7}}
* 金東昭 [Kim Dong-so] (1991), 金啓宗과 淸格爾泰―中國의 두 元老 알타이語學者 [Jin Qizong and Chinggeltei ―Two Chinese Altaists], Journal of the Altaic Society of Korea Т. 3 (1): 45-56, [http://www.reportnet.co.kr/detail/371/370386.html]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180913002541/http://www.reportnet.co.kr/detail/371/370386.html |date=13 верасня 2018 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-12-06}}

[[Катэгорыя:Вучоныя Кітая]]
[[Катэгорыя:Манголазнаўцы]]</text>
      <sha1>96ykmnd3v4rp132ca5hj8q4vsmsh0sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бук-М2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754207</id>
    <revision>
      <id>5172473</id>
      <parentid>4821826</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Ракетная зброя]]; дададзена [[Катэгорыя:Ракетная зброя Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4315" sha1="8vdt3b71e6jy8u6uk1uy6txuw3ujej6" xml:space="preserve">[[File:BUK-M2E, MAKS Airshow 2009.jpg|міні|Бук-М2Э]]
'''Бук-М2''' (індэкс — '''9K317''', паводле класіфікацыі МА ЗША і НАТА — '''SA-17 ''Grizzly''''' («[[Мядзведзь грызлі|Грызлі]]»)) — [[Зенітны ракетны комплекс|зенітны ракетны комплекс (ЗРК)]]. Распрацаваны ў НДІ прыборабудавання імя Ціхамірава.

Прызначаны для знішчэння самалётаў стратэгічнай і тактычнай авіяцыі, верталётаў, у тым ліку завісаючых, крылатых ракет і іншых аэрадынамічных лятальных аб’ектаў, ва ўсім дыяпазоне іх магчымага прымянення, тактычных балістычных і авіяцыйных ракет. Можа прымяняцца для супрацьпаветранай абароны войск (вайсковых аб’ектаў) у розных формах баявых дзеянняў, адміністрацыйна-прамысловых абектаў і тэрыторый краіны&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.niip.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=17:-q-2q-9317&amp;catid=9:2011-07-06-06-33-50&amp;Itemid=9|title=Многоцелевой зенитный ракетный комплекс средней дальности «Бук-М2»|author=АО &quot;НИИП имени В.В. Тихомирова&quot;|website=Зенитное направление разработок|publisher=Сайт НИИ Приборостроения имени В.В. Тихомирова|archive-url=https://www.webcitation.org/6GqJa3Hq0?url=http://www.niip.ru/index.php?option=com_content|archive-date=2013-05-24|access-date=2015-06-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Элементы комплексу «Бук-М2» выкананы на шасі ГМ-569 вытворчасці ААТ «Мыцішчынскі машынабудаўнічы завод»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mmzavod.ru/?page_id=24|title=«Бук-М2» на шасси ГM-569|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910000450/http://mmzavod.ru/?page_id=24|archive-date=2016-09-10|access-date=2013-06-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Элементы комплексу «Бук-М2Э» (экспартная мадыфікацыя) па жаданні заказчыкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nvo.ng.ru/armament/2012-05-18/8_almaz_antey.html|title=Длинная рука &quot;Алмаз–Антея&quot;|author=Виктор Мясников|website=Интервью с заместителем генерального директора концерна по заказам и поставкам Виталием КНЯЗЕВЫМ и начальником управления по научно-техническому развитию, системным и прикладным исследованиям Сергеем ДРУЗИНЫМ|date=2012-05-18|publisher=«Независимое военное обозрение». Независимая газета|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920065257/http://nvo.ng.ru/armament/2012-05-18/8_almaz_antey.html|archive-date=2016-09-20|access-date=2015-06-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt; выконваюцца на шасі МЗКЦ-69221 вытворчасці Volat (ААТ «[[Мінскі завод колавых цягачоў]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://volatdefence.com/katalog/363/|title=Семейство унифицированных корпусных шасси МЗКТ-6922|website=Комплексные решения для перевода вооружения с гусеничных платформ на колёсные|publisher=МЗКТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909144834/http://www.volatdefence.com/katalog/363|archive-date=2016-09-09|access-date=2015-06-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Супрацьпаветраная абарона]]
[[Катэгорыя:Ракетная зброя Расіі]]</text>
      <sha1>8vdt3b71e6jy8u6uk1uy6txuw3ujej6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2021/2022</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761525</id>
    <revision>
      <id>5172506</id>
      <parentid>4710713</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2843" sha1="mlw5i7elsdfjzjy0hvcb7n3qz81xkc1" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|лагатып         = 
|памер           = 
|подпіс          = 
|час             =  
|назва           = 
|удзельнікаў     = 6
|гарады          = 5
|стадыёны        = 
|чэмпіён         = [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]
|разоў           = 11
|2 месца         = [[Прыбужжа Брэст]]
|3 месца         = [[Жамчужына Палесся]]
|дублёры         = 
|гульняў         =
|галоў           =
|гледачоў        = 
|бамбардзір      =  
|бгалоў          =  
|лепшы           = 
|папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]]
|наступны сезон  = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]
}}
'''Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2021/2022''' — 31-ы [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па валейболе сярод жанчын]].

== Выніковае размеркаванне месцаў ==

{|class=&quot;standard&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! colspan=&quot;10&quot;| Выніковае размеркаванне месцаў
|-
|bgcolor=&quot;gold&quot;| 1. [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] ''(11 раз)''
|-
|bgcolor=&quot;silver&quot;| 2. [[Прыбужжа Брэст]]
|-
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| 3. [[Жамчужына Палесся]]
|-
| 4. [[Камунальнік-МДУ]]
|-
| 5. [[Мінчанка-2 (валейбольны клуб)|Мінчанка-2]]
|-
| 6. [[Камунальнік-ГрДУ]]
|}
{{-}}
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://bvf.by/chempionat-rb/minchanka-stala-devyatikratnoj-chempionkoj-respubliki-belarus/ «Минчанка» стала девятикратной чемпионкой Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230329223959/https://bvf.by/chempionat-rb/minchanka-stala-devyatikratnoj-chempionkoj-respubliki-belarus/ |date=29 сакавіка 2023 }}
* [https://bvf.by/wp-content/uploads/documents/reglament-2020-2025-1.pdf РЕГЛАМЕНТ]
{{Валейбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|2022]]
[[Катэгорыя:2021 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:2022 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2021 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2022 годзе]]</text>
      <sha1>mlw5i7elsdfjzjy0hvcb7n3qz81xkc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вясна на Зарэчнай вуліцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764437</id>
    <revision>
      <id>5172451</id>
      <parentid>4990599</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* У ролях */</comment>
      <origin>5172451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2655" sha1="5nc7n0uc38p4q95n0v8fy69ny9863k0" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Вясна на Зарэчнай вуліцы»''' — савецкі мастацкі фільм, зняты ў 1956 годзе рэжысёрамі [[Фелікс Яфімавіч Міронер|Феліксам Міронерам]] і [[Марлен Мартынавіч Хуцыеў|Марленам Мартынавічам Хуцыевым]]. Адзін з самых папулярных фільмаў 1950-х гадоў, у кінапракаце СССР сабраў 30,12 млн гледачоў.

== Сюжэт ==
У горад, дзе знаходзіцца буйны металургічны камбінат, прыязджае выпускніца педінстытута Таццяна Сяргееўна Леўчанка. У гарадскім аддзеле адукацыі яна атрымлівае накіраванне ў вячэрнюю школу рабочай моладзі, дзе вучыцца сталявар, ударнік працы Аляксандр Саўчанка. Гісторыя яго няпростых пачуццяў да маладой настаўніцы з’яўляецца асновай сюжэту карціны.

Сканчаецца фільм эпізодам, у якім Саўчанка адказвае на пытанне экзаменацыйнага білета, што такое шматкроп’е: «Шматкроп’е ставіцца ў канцы сказа ці цэлага апавядання, калі ён не скончаны і шмат чаго яшчэ засталося наперадзе…» У заключным кадры пасля слова «Канец» стаіць шматкроп’е, з чаго вынікае, што сюжэт фільма атрымае працяг.

У фільме «Лёгкае жыццё» (1964) у эпізодзе сустрэчы выпускнікоў (плакат перад аўдыторыяй абвяшчае: «Тут збіраюцца філолагі ўзору 1956 г.») выкладчык выклікае Таню Леўчанку, на што яна адказвае: «А я не Леўчанка, я зараз Саўчанка», з чаго можна выказаць здагадку, што Таццяна Сяргееўна з Аляксандрам у выніку ажаніліся, хоць фільмы напроста адзін з адным не звязаныя.
== У ролях ==
* [[Ніна Георгіеўна Іванова]]
* [[Уладзімір Леанідавіч Гуляеў]]
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>5nc7n0uc38p4q95n0v8fy69ny9863k0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ААС (арганізацыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765373</id>
    <revision>
      <id>5172382</id>
      <parentid>4746946</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5172382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1723" sha1="6sce0bv79c9av2sraq1yg2zabfif5e6" xml:space="preserve">{{значэнні2|ААС}}{{Арганізацыя}}
'''ААС''' (OAS — {{lang-fr|Organisation de l'armée secrète}}) — ультраправая арганізацыя, якая ўзнікла ў [[1961]] годзе ў [[Францыя|Францыі]] і [[Алжыр]]ы ў час вызваленчай вайны алжырскага народа (1954—1962). Каб не дапусціць абвяшчэння незалежнасці Алжыра, учыніла там у красавіку 1961 года путч, пасля правалу якога разгарнула крывавы тэрор супраць Французскай рэспублікі. 8 верасня 1961 года арганізавала замах на генерала [[Шарль дэ Голь|Шарля дэ Голя]]. Пасля падпісання Эвіянскіх пагадненняў большасць французскага насельніцтва, нягледзячы на пагрозы ААС, тэрмінова пакінула Алжыр. 20 красавіка 1962 года ў Алжыры арыштаваны адзін з кіраўнікоў ААС генерал [[Рауль Салан]], што пазбавіла арганізацыю цэнтралізаванага кіраўніцтва. Пасля атрымання Алжырам незалежнасці ААС перамясцілася ў Францыю і суседнія з ёю краіны, неўзабаве была абясшкоджана.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1}}

{{ізаляваны артыкул|date=2024-05-22}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі Францыі]]</text>
      <sha1>6sce0bv79c9av2sraq1yg2zabfif5e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абсанс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765414</id>
    <revision>
      <id>5172384</id>
      <parentid>4747775</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="916" sha1="nbibyv7glme77nabxmpmpca7v3hq8p3" xml:space="preserve">{{Хвароба}}

'''Абсанс''' ({{lang-fr|absence}} — «адсутнасць»&lt;ref name=pr&gt;{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.14&lt;/ref&gt;) — адна з разнавіднасцей эпілептычнага прыпадку — [[эпілепсія]] з бяссутаргавымі (нематорнымі) параксізмамі. Абсанс, а дакладней абсансы, для якіх характэрна вялікая разнастайнасць клінічных праяў, — гэта арганічнае захворванне [[галаўны мозг|галаўнога мозгу]] рознай этыялогіі, схільнае да хранічнага цячэння пры адсутнасці адэкватнага лячэння.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Эпілепсія]]</text>
      <sha1>nbibyv7glme77nabxmpmpca7v3hq8p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2013/2014</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771686</id>
    <revision>
      <id>5172504</id>
      <parentid>5029394</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12426" sha1="jzmms7titwi67cgur1bebpd0c530zw7" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|лагатып         = 
|памер           = 
|подпіс          = 
|час             =  
|назва           = 
|удзельнікаў     = 8
|гарады          = 7
|стадыёны        = 
|чэмпіён         = [[Прыбужжа Брэст]]
|разоў           = 3
|2 месца         = [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]
|3 месца         = [[Атлант Баранавічы]]
|дублёры         = 
|гульняў         =
|галоў           =
|гледачоў        = 
|бамбардзір      =  
|бгалоў          =  
|лепшы           = 
|папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]]
|наступны сезон  = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2014/2015|2014/2015]]
}}
'''Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2013/2014''' — 23-ы [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па валейболе сярод жанчын]].

== Клубы-ўдзельнікі ==
* «[[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]]» ([[Гродна]]),
* «[[Атлант Баранавічы|Атлант]]» ([[Баранавічы]]),
* «[[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]» ([[Мінск]]),
* «[[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]]» ([[Магілёў]]),
* «[[Жамчужына Палесся]]» ([[Мазыр]]),
* «[[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]]» ([[Брэст (аэрапорт)|Брэст]]),
* «Марыта» ([[Мінск]]) (Алімпія, [[Мінская вобласць]] ?),
* [[Надзея Гомель (валейбольны клуб)|Надзея-Гомельдрэў]] ([[Гомель]]).

== Рэгулярны чэмпіянат ==
* 5 кастрычніка 2013 [[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]] — [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — 0:3 (22:25, 23:25, 22:25)
* 6 кастрычніка 2013 [[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]] — [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — 2:3 (18:25, 25:22, 25:23, 17:25, 9:15)
* 18 студзеня 2014 [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — [[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]] — 3:2 (20:25, 23:25, 25:23, 25:22, 15:3)
* 19 студзеня 2014 [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — [[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]]- 3:2 (25:18, 25:19, 24:26, 22:25, 17:15)

=== 10 тур ===
* [[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]] — [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — 2:3 (25:19, 23:25, 25:22, 25:27, 7:15), 0:3 (19:25, 23:25, 11:25)
* «Марыта» ([[Мінск]]) — [[Жамчужына Палесся]] — 0:3 (19:25, 9:25, 13:25), 0:3 (24:26, 21:25, 20:25)
* [[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]] — [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]] — 3:0 (27:25, 25:11, 25:19), 3:0 (25:15, 25:14, 25:21)
* [[Надзея Гомель (валейбольны клуб)|Надзея-Гомельдрэў]] — [[Атлант Баранавічы]] — 0:3 (14:25, 22:25, 17:25), 0:3 (9:25, 21:25, 10:25)

=== 11 тур ===
* [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — [[Атлант Баранавічы]]- 3:2 (25:21, 22:25, 19:25, 25:23, 15:6), 0:3 (17:25, 16:25, 18:25).
* [[Жамчужына Палесся]] — [[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]] — 3:2 (17:25, 17:25, 25:22, 25:18, 15:7), 3:2 (25:21, 19:25, 22:25, 25:19, 15:7)
* [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]] — [[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]] — 2:3 (20:25, 25:22, 20:25, 25:15, 14:16), 1:3 (14:25, 25:11, 12:25, 23:25)
* «Марыта» ([[Мінск]]) — [[Надзея Гомель (валейбольны клуб)|Надзея-Гомельдрэў]] — 3:0 (25:15, 25:11, 25:20), 3:0 (25:8, 27:25, 25:22)

=== 14 тур ===
* [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — [[Жамчужына Палесся]] — 3:1 (25:15, 11:25, 33:31, 25:21)
* [[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]] — [[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]] — 1:3 (23:25, 25:17, 15:25, 23:25)
* [[Надзея Гомель (валейбольны клуб)|Надзея-Гомельдрэў]] — [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]] — 1:3 (25:18, 20:25, 15:25, 13:25)
* [[Атлант Баранавічы]] — «Марыта» ([[Мінск]]) 3:0 (25:18, 25:19, 25:14)

== Турнірная табліца ==
{| class=&quot;standard&quot;
!№||Каманды || Гульняў || Перамогі || Паражэнні || Ачкі
|-
|1
|[[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]
|22	
|18
|4
|50
|-
|2
|[[Жамчужына Палесся]]
|22
|18
|4
|50
|-
|3
| [[Атлант Баранавічы]]
|22
|15
|7
|44
|-
|4
| [[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]]
|22
|12
|10
|43
|-
|5
|[[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]]
|22
|14
|8
|42
|-
|6
|[[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]]
|22
|7
|15
|22
|-
|7
|«Марыта» ([[Мінск]])
|21
|3
|18
|9
|-
|8
|[[Надзея Гомель (валейбольны клуб)|Надзея-Гомельдрэў]]
|21
|0
|21
|1
|}

== Плэй-оф ==

=== 1/4 фінала ===
* [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — [[Надзея Гомель (валейбольны клуб)|Надзея-Гомельдрэў]] — 3:0
* 3:0 (25:11, 25:11, 25:14)
* 3:0 (25:23, 25:13, 25:12)
* 3:0 (25:10, 25:21, 25:18)
* [[Атлант Баранавічы]] — [[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]] — 3:1
* 3:0 (25:19, 25:12, 25:23)
* 3:2 (25:22, 25:11, 18:25, 23:25, 15:6)
* 2:3 (15:25, 25:16, 25:27, 25:21, 16:18),
* 3:1 (20:25, 25:14, 25:13, 25:16)
* [[Жамчужына Палесся]] — [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]] — 3:0
* 3:0 (25:21, 25:15, 25:22)
* 3:1 (14:25, 25:22, 25:18, 25:15)
* 3:2 (23:25, 25:17, 25:20, 19:25, 15:10)
* [[Прыбужжа Брэст]] — «Марыта» ([[Мінск]]) — 3:0
* 3:0 (25:18, 25:21, 25:21)
* 3:0 (25:22, 25:18, 25:21)
* 3:2 (15:25, 21:25, 25:12, 25:21, 15:12)

=== За 1-е месцы ===
* [[Прыбужжа Брэст]] — [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]] — 3:1
* 1:3 (21:25, 23:25, 25:19, 23:25)
* 3:2 (25:17, 25:21, 20:25, 23:25, 15:12)
* 3:0 (25:22, 25:16, 28:26)
* 3:0 (25:21, 25:21, 25:21)

=== За 3-е месцы ===
* [[Атлант Баранавічы]] — [[Жамчужына Палесся]] — 3:1
* 0:3 (15:25, 22:25, 26:28)
* 3:1 (21:25, 25:18, 25:17, 25:18)
* 3:0 (25:22, 26:24,25:21),
* 3:2 (25:22, 22:25, 23:25, 25:17, 15:11);

=== За 5-е месцы ===
* [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]] — [[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]] — 2:2
* 0:3 (20:25, 24:26, 21:25)
* 3:2 (25:20, 20:25, 16:25, 25:14, 15:11)
* 3:2 (18:25, 12:25, 25:20, 25:23, 15:12),
* 0:3 (23:25, 20:25, 21:25)

=== За 7-е месцы ===
* [[Надзея Гомель (валейбольны клуб)|Надзея-Гомельдрэў]] — «Марыта» ([[Мінск]]) — 3:0
* 3:0 (25:20, 25:21, 25:12)
* 3:1 (10:25, 25:19, 25:12, 25:14)
* 3:0 (25:7, 25:13, 25:12)

== Выніковае размеркаванне месцаў ==

{|class=&quot;standard&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! colspan=&quot;10&quot;| Выніковае размеркаванне месцаў
|-
|bgcolor=&quot;gold&quot;| 1. [[Прыбужжа Брэст]] ''(3 раз)''
|-
|bgcolor=&quot;silver&quot;| 2. [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]
|-
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| 3. [[Атлант Баранавічы]]
|-
| 4. [[Жамчужына Палесся]]
|-
| 5. [[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]]
|-
| 6. [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]]
|-
| 7. [[Надзея Гомель (валейбольны клуб)|Надзея-Гомельдрэў]]
|-
| 8. «Марыта» ([[Мінск]])
|}
{{-}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://women.volleybox.net/pl/women-belarussian-league-2014-15-o7030 Belarussian League 2013/14] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240808195944/https://women.volleybox.net/pl/women-belarussian-league-2014-15-o7030 |date=8 жніўня 2024 }}
* [https://sportgomel.by/62-главная/новости/главные-новости/451-вся-надежда-–-на-«надежду».html Вся надежда — на «Надежду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190910070350/http://sportgomel.by/62-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/451-%D0%B2%D1%81%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%C2%BB.html |date=10 верасня 2019 }}
* [https://vcminsk.com/blog/2014/04/20/minchanka-zavoevala-serebryanye-medali/ МИНЧАНКА&quot; ЗАВОЕВАЛА СЕРЕБРЯНЫЕ МЕДАЛИ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250112122040/https://vcminsk.com/blog/2014/04/20/minchanka-zavoevala-serebryanye-medali/ |date=12 студзеня 2025 }}
* [https://vcminsk.com/blog/2014/04/11/priglashaem-bolelshhikov-na-reshayushhie-igry-zhenskogo-chempionata-belarusi-po-volejbolu/ ПРИГЛАШАЕМ БОЛЕЛЬЩИКОВ НА РЕШАЮЩИЕ ИГРЫ ЖЕНСКОГО ЧЕМПИОНАТА БЕЛАРУСИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250113093418/https://vcminsk.com/blog/2014/04/11/priglashaem-bolelshhikov-na-reshayushhie-igry-zhenskogo-chempionata-belarusi-po-volejbolu/ |date=13 студзеня 2025 }}
* [https://vcminsk.com/blog/2014/03/23/minchanka-sygraet-s-atlantom/ «МИНЧАНКА» СЫГРАЕТ С «АТЛАНТОМ».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230925031702/https://vcminsk.com/blog/2014/03/23/minchanka-sygraet-s-atlantom/ |date=25 верасня 2023 }}
* [https://vcminsk.com/blog/2014/02/22/minchanka-vyigrala-regulyarnyj-chempionat/ «МИНЧАНКА» ВЫИГРАЛА РЕГУЛЯРНЫЙ ЧЕМПИОНАТ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250113134740/https://vcminsk.com/blog/2014/02/22/minchanka-vyigrala-regulyarnyj-chempionat/ |date=13 студзеня 2025 }}
* [https://vcminsk.com/blog/2014/02/02/minchanka-legko-proigrala-atlantu-no-sohranila-liderstvo/ «МИНЧАНКА» ЛЕГКО ПРОИГРАЛА «АТЛАНТУ», НО СОХРАНИЛА ЛИДЕРСТВО.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230921180152/https://vcminsk.com/blog/2014/02/02/minchanka-legko-proigrala-atlantu-no-sohranila-liderstvo/ |date=21 верасня 2023 }}
* [https://vcminsk.com/blog/2014/01/26/stroitel-vyigral-pervyj-krug-minchanka-prodolzhaet-lidirovat-posle-igr-s-chempionom-2/ «СТРОИТЕЛЬ» ВЫИГРАЛ ПЕРВЫЙ КРУГ, «МИНЧАНКА» ПРОДОЛЖАЕТ ЛИДИРОВАТЬ ПОСЛЕ ИГР С ЧЕМПИОНОМ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230530035521/https://vcminsk.com/blog/2014/01/26/stroitel-vyigral-pervyj-krug-minchanka-prodolzhaet-lidirovat-posle-igr-s-chempionom-2/ |date=30 мая 2023 }}
{{Валейбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|2014]]
[[Катэгорыя:2013 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:2014 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2014 годзе]]</text>
      <sha1>jzmms7titwi67cgur1bebpd0c530zw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Motorola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773826</id>
    <revision>
      <id>5172332</id>
      <parentid>5117088</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cicihwahyuni6</username>
        <id>132701</id>
      </contributor>
      <origin>5172332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4315" sha1="0apqgaqe8ti7osl9qa58xq33lp7n39s" xml:space="preserve">{{Кампанія}}

'''Motorola, Inc.''' — былая амерыканская транснацыянальная тэлекамунікацыйная кампанія, знаходзілася ў Шаумбургу, штат [[Ілінойс]]. Была заснавана ў 1928 годзе як '''Galvin Manufacturing Corporation''' братамі Полам і Джозэфам Галвінамі.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.motorolasolutions.com/en_us/about/company-overview/history/explore-motorola-heritage/sound-motion.html|title=Car Radio – Sound in Motion|website=Motorola Solutions|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609045942/https://www.motorolasolutions.com/en_us/about/company-overview/history/explore-motorola-heritage/sound-motion.html|archive-date=9 чэрвеня 2021|access-date=6 красавіка 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кампанія змяніла назву на Motorola у 1947 годзе.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Harry Mark Petrakis, The Founder’s Touch: The Life of Paul Galvin of Motorola (Chicago: McGraw-hill, 1965), 58-93&lt;/ref&gt; Страціўшы 4,3 мільярда долараў з 2007 па 2009 гады, Motorola была падзелена на дзве незалежныя публічныя кампаніі, Motorola Mobility і Motorola Solutions, у студзені 2011 года.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704111504576059863418814674.html|work=The Wall Street Journal|access-date=4 студзеня 2011|title=Motorola Is Split Into Two|first=Spencer E.|last=Ante|date=5 студзеня 2011|archive-date=6 студзеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110106033238/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704111504576059863418814674.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Рэарганізацыя была праведзена так, што Motorola Solutions стала юрыдычнай правапераемніцай Motorola, Inc., а Motorola Mobility аддзялілася як новая кампанія.&lt;ref name=&quot;split&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/finance/quote/MSI:NYSE|title=Motorola Solutions Inc: NYSE:MSI quotes &amp; news – Google Finance|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903055623/http://www.google.com/finance?q=NYSE:MSI|archive-date=3 верасня 2011|access-date=12 ліпеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Motorola распрацоўвала і прадавала бесправадное сеткавае абсталяванне, такое як базавыя станцыі сотавай перадачы і ўзмацняльнікі сігналу. Таксама сярод прадуктаў Motorola былі тэлепрыстаўкі, лічбавыя відэарэгістратары і сеткавае абсталяванне, якое выкарыстоўвалася для забеспячэння відэавяшчання, камп’ютарнай тэлефаніі і [[Тэлебачанне высокай выразнасці|тэлебачання высокай выразнасці]].

Падраздзяленне Motorola па распрацоўцы [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]] было піянерам у гэтай галіне. Яно стварыла першы сапраўды мабільны тэлефон DynaTAC і першы раскладны мабільны тэлефон MicroTAC. У сярэдзіне 2000-х гадоў быў вельмі папулярны раскладны мабільны тэлефон Motorola RAZR. Пазней кампанія працавала над смартфонамі з мабільнай аперацыйнай сістэмай [[Android]]. Падчас рэарганізацыі падраздзяленне па распрацоўцы мабільных тэлефонаў стала часткай Motorola Mobility.

== Гл. таксама ==
* [[Ericsson]]
* [[Cisco]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Тэлекамунікацыйныя кампаніі ЗША| ]]
[[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі ЗША]]</text>
      <sha1>0apqgaqe8ti7osl9qa58xq33lp7n39s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774477</id>
    <revision>
      <id>5172284</id>
      <parentid>5164577</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Усходні кірунак */</comment>
      <origin>5172284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89180" sha1="ivqm4rox51i9mzcwcwm700dw47vgiym" xml:space="preserve">'''[[Знешняя палітыка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''' была цесна звязана з палітыкай унутранай і мела тры асноўныя кірункі — заходні, усходні і паўднёвы{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. Прыярытэты палітыкі мяняліся. У XIV стагоддзі дзяржава вяла напружаную барацьбу з нямецкімі ордэнамі і татарскімі ханствамі. У канцы XIV—XVI стст. высвятляліся адносіны з Польшчай, вырашалася праблема вялікалітоўска-польскага саюза ([[Крэўская унія]] 1385 года). Іншым важным кірункам сталі адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], галоўным канкурэнтам у аб’яднанні зямель былой [[Русь|Русі]]. У сярэдзіне XVI ст. дзяржава аслабла і ўжо не магла супрацьстаяць Маскве. Больш за тое, паўстала пагроза існаванню Вялікага Княства Літоўскага. Міжнародныя абставіны падштурхоўвалі Княства да цяснейшага аб’яднання з Польшчай і падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе. [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] і Вялікае княства Літоўскае ўтварылі [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] і далей праводзілі ў асноўным агульную знешнюю палітыку{{sfn|Новик|2011|с=92—93}}. Аднак літоўская шляхта неаднаразова здзяйсняла крокі на міжнароднай арэне без узгаднення з палякамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-60}}.

== Гісторыя ==

=== 1250-я — 1377 год ===
Пры першых вялікіх князях, пачынаючы з [[Міндоўг]]а, знешнепалітычная палітыка характарызавалася канфліктамі з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], якое было занепакоена ўзмацненнем новай дзяржавы, сабраўшы кааліцыю, куды ўвайшлі [[яцвягі]], [[жамойты]], [[Лівонскі ордэн|лівонцы]] і [[палачане]]. Каб разбурыць альянс, Міндоўг пачаў перамовы з лівонцамі, прыняўшы ў 1252 годзе [[каталіцтва]]. Аднак пазней, калі супраць рыцараў паўсталі [[прусы]] і прапанавалі літоўцам аб’яднацца ў барацьбе з немцамі, ён перайшоў у [[Язычніцтва|паганства]]. Таксама ўдалося заключыць мірнае пагадненне з Галіцкім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і дынастычны шлюб паміж яго сынам [[Шварн Данілавіч|Шварнам]] і дачкой Міндоўга. Няўдалы паход антылівонскай кааліцыі 1261 года вымусіў Міндоўга вярнуцца ў каталіцтва і ў саюзе са Шварнам ажыццявіць паспяховы ваенны паход супраць [[Мазовія|Мазовіі]]. Акрамя таго, літоўскі князь здзейсніў ваенныя набегі на ўладанні галіцка-валынскіх князёў і на саюзны ім [[Бранск]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Предпосылки зарождения Великого княжества Литовского. Дипломатия Миндовга}}{{sfn|История Литвы|2013|с=29—34}}.

Наступны ўладар — [[Транята]], быў на стальцы вельмі кароткі час і пра яго дзейнасць нічога не вядома. Трэці уладар — [[Войшалк]], імкнуўся не абвастраць адносіны з крыжакамі і Галіцка-Валынскім княствам. Ён прызнаў сябе васалам брата Данілы Галіцкага, валынскага князя [[Васілька Раманавіч]]а, а Шварна запрасіў «дапамагаць» у кіраванні падуладнымі землямі. У 1266 годзе Войшалк падпарадкаваў Дзяволтаўскую і Нальшанскую землі. Пры [[Трайдзень|Трайдзене]] пачынаецца канфрантацыя з [[Валынскае княства|Валынскім княствам]], падтрыманым ардынцамі, а з Галіцкім усталяваліся сяброўскія адносіны. Акрамя таго, ён ажыццявіў паспяховы паход на польскі [[Люблін]]. Далей князь заключае дынастычны шлюб паміж сваёй дачкой Гаўдэмундай (пры хрышчэнні яна прыняла імя Соф’я) і князем [[Плоцк]]а Баляславам. На балтыйскім кірунку князь падтрымліваў сяброўскія адносіны з яцвягамі і арганізаваў паход на [[Латгалія|латгальскія землі]] крыжакоў. [[Віцень]] яшчэ больш сканцэнтраваўся на барацьбе з рыцарамі і правёў шэраг паходаў у Прусію і Лівонію{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}.

У другой палове XIII ст. сумесная барацьба супраць крыжакоў спрыяла збліжэнню Вялікага Княства Літоўскага з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}.

Пры [[Гедзімін]]е большая частка сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] была ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Як звычайна для таго часу, Гедзімін для атрымання розных пераваг выкарыстаў дынастычныя шлюбы. Так, яго сын [[Альгерд]] узяў шлюб з дачкой віцебскага князя [[Марыя Віцебская|Марыяй]] і пасля смерці цесця і жонкі ўспадкаваў Віцесбкае княства. Прыкладна такая самая сітуацыя склалася з ішным сынам Гедзіміна — [[Любарт]]ам, і ўспадкаваннем прынамсі часткі Галіцка-Валынскага княства. Магчыма, нейкім чынам трапіла пад кантроль Гедзіміна і Кіеўская зямля, прынамсі некаторыя крыніцы называюць кіеўскага князя Фёдара братам Гедзіміна. Пры гэтым аднак перамога ў [[Бітва на рацэ Ірпень|бітве на рацэ Ірпень]] у 1324 годзе, вынікам якой быццам быў пераход паўднёвых зямель пад кантроль Гедзіміна, лічыцца толькі позняй легендай. Важнае месца ў знешняй палітыцы Гедзіміна займала барацьба за [[Пскоў]] з [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]]. На ўсходнім напрамку кіраўнік устанавіў дружалюбныя адносіны са [[Смаленск]]ам і [[Цвер]]у. Выдаў дачку Марыю замуж за цвярскога князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]]. Нармалізацыя адносін з Цверу ўскладніла адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], якая супернічала з Цверу за права ажыццяўляць кантроль над [[Вялікае княства Уладзімірскае|Паўночна-Усходняй Руссю]]. Маскоўскія князі імкнуліся распаўсюдзіць сваю ўладу на Цвер, Смаленск і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]. У балтыйскім рэгіёне ў гэты час Гедзімін працягваў ваяваць з крыжакамі. На гэтым фоне дзяржава пачынае збліжацца з палякамі. У 1325 годзе была дасягнута дамоўленасць аб заключэнні дынастычнага шлюбу паміж дачкой вялікага князя літоўскага [[Альдона|Альдонай (Ганнай)]] і сынам польскага караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава]] [[Казімір III Вялікі|Казімірам]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества литовского при князе Гедимине (1316—1341 гг.)}}.

Пашырэнне Літвы дазволіла ёй стаць удзельніцай буйных палітычных камбінацый і пануючай сілай свайго рэгіёну. Палітыка дзяржавы станавілася прыкметнай у маштабе ўсёй Еўропы, што заклала асновы для паглыблення кантактаў з Заходняй Еўропай. У краіну сталі прыязджаць нямецкія каланісты, яе наведвалі заходнія манахі. Акрамя таго, Гедзімін заявіў [[Ян XXII|папе Іаану XXII]] пра жаданне хрысціцца ў каталіцтва. Аднак гэтым планам перашкодзіла праваслаўная і жамойцкая знаць{{sfn|История Литвы|2013|с=34—36}}.

Пры сумесным праўленні [[Альгерд]]а і [[Кейстут]]а ў вялікалітоўска-польскіх адносінах адбыўся крызіс з-за канфлікту вакол [[Валынь|Валыні]]. Працягваецца барацьба з крыжакамі. На ўсходнім напрамку працягваецца курс па пашырэнні ўплыву на рускіх землях, умацоўваюцца кантакты са Смаленскам, а Альгерд бярэ ў жонкі цвярскую князёўну [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяну]]. У гэты ж час літоўскі князь заяўляў, што «ўся Русь павінна належаць Літве». Яшчэ мацней абвастраецца канкурэнцыя з Масквой, што прыводзіць да ваеннага супрацьстаяння. Канфрантацыя назіралася і ў адносінах з наўгародцамі. На паўднёвым кірунку праводзіцца актыўнае наступленне на ардынскія ўладанні. Пасля [[Бітва на Сініх Водах|бітвы на Сініх Водах 1362 года]] значная частка сучасных украінскіх зямель пераходзіць пад кантроль Княства{{sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества Литовского в 1341—1377 гг. Дипломатия Ольгерда}}.

=== 1377—1569 гады ===

==== Заходні кірунак ====
Першапачатковы прыярытэт заходняга напрамку быў абумоўлены той акалічнасцю, што тут у канцы XIV — сярэдзіне XV ст. знаходзіліся агрэсіўныя суседзі, знешнепалітычная актыўнасць якіх наўпрост пагражала суверэнітэту ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141}}.

У XIV — пачатку XV ст. галоўным ворагам Вялікага Княства Літоўскага былі немцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] і Лівонскага ордэнаў{{sfn|Новик|2011|с=87}}. На фоне [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскай вайны паміж Ягайлам і Вітаўтам]] нямецкія рыцары падтрымалі фракцыю апошняга, у ходзе падпісанага [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавора ў 1398 годзе]]. Адным з умоў была саступка Ордэну правоў на [[Жамойць]] у абмен на ваенную дапамогу з боку рыцараў. Кульмінацыяй канфрантацыі стала [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна 1409—1411 гг.]], падчас якой крыжакі пацярпелі паражэнне і адмаўляліся ад Жамойці і яцвяжскіх зямель на карысць ВКЛ. Далейшыя падзеі паказалі, што Ордэн яшчэ быў здольны супраціўляцца. Новы канфлікт з крыжакамі ўспыхнуў ужо ў 1414 г., а ў 1422 г. пачалася [[Голубская вайна|чарговая вайна]], якая завяршылася падпісаннем [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]]. Згодна з яго ўмовамі ордэн канчаткова саступіў ВКЛ Жамойць і [[Дайнава (рэгіён)|Судавію]]. Мельнскі дагавор паклаў пачатак нармалізацыі ўзаемаадносін з Тэўтонскім ордэнам. Пасля яго ВКЛ на афіцыйным узроўні ўстрымліваўся ад удзелу ў войнах [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]] супраць немцаў. Пасля секулярызацыі Тэўтонскага ордэна ў 1525 г., ВКЛ заключыла дагавор з [[Герцагства Прусія|Княствам Прусіяй]], якое пацвярджала ўмовы Мельнскага пагаднення. У 1545 г. адбылася асабістая сустрэча караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ Аўгуста]] з прускім князем [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхтам]] у [[Вільнюс|Вільні]], на якой былі ўрэгуляваны памежныя, мытныя і гандлёвыя пытанні. У тым жа годзе былі зроблены спробы па выпраўленні мяжы паміж ВКЛ і Прусіяй. У наступны перыяд вялікалітоўска-прускія адносіны развіваліся як добрасуседскія{{sfn|Николаева|2020|с=143—144}}.

Канфлікты з немцамі шмат у чым прывялі да збліжэння з Польшчай{{sfn|История Литвы|2013|с=17}} і заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ў 1385 годзе. Палякі выступалі натуральным саюзнікам на заходнім кірунку. Унія з каралеўствам умацавала міжнародныя пазіцыі ВКЛ, забяспечыла адносны спакой на яго заходніх межах, дазволіла аб’яднаць намаганні дзяржаў супраць агульных праціўнікаў. З іншага боку, у гэты ж час Польшча не спыняла намаганняў ператварыць польска-вялікалітоўскі дынастычны саюз у рэальнае міждзяржаўнае аб’яднанне, што ў канчатковым выніку выльецца ў стварэнне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Эфектыўнасць двухбаковага супрацоўніцтва асабліва ўзрастала там, дзе супадалі дзяржаўныя інтарэсы краін. Самым яскравым прыкладам стала перамога ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе над тэўтонскімі рыцарамі. Аднак у пастаянных кроках польскага боку аб уніі ў форме інкарпарацыі існавала рэальная небяспека для захавання дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141—142}}{{sfn|История Литвы|2013|с=44}}.

З [[Чэшскае княства|Чэхіяй]] і [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыяй]] дзяржава была звязана дынастычнымі уніямі (1471 і 1492, адпаведна). Аднак разлічваць на іх рэальную дапамогу было цяжка па прычыне адлегласці і амаль поўнай адсутнасці агульнасці інтарэсаў на міжнароднай арэне. У лепшым выпадку можна было разлічваць на іх дыпламатычную падтрымку. Але пасля спынення мясцовай лініі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]] (заснавальнік — вялікі князь літоўскі [[Ягайла]]) нават гэта стала праблематычным. Кантакты са [[Швецыя]]й актывізаваліся ў канцы XV — пачатку XVI ст. у сувязі з распрацоўкай праекта вялікалітоўска-польска-шведскай персанальнай уніі, якая мела антымаскоўскую накіраванасць. Аднак смерць караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] ў 1506 г. паклала канец гэтым планам. Актывізаваць сувязі са Швецыяй атрымалася толькі з пачаткам [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў]].{{sfn|Николаева|2020|с=142—143}}

Назіраліся адзінкавыя кантакты з [[Каралеўства Францыя|Францыяй]], якая спрабавала перашкодзіць пашырэнню ўплыву ў [[Еўропа|Еўропе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і кіруючай там дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Кіруючая ў ВКЛ і Польшчы дынастыя Ягелонаў таксама вяла барацьбу з Габсбургамі за кантроль над Венгрыяй і Чэхіяй, таму разглядалася французскімі [[Валуа]] ў якасці патэнцыйнага саюзніка. Вынікам узаемадзеяння былі кантакты, якія ад імя ВКЛ ажыццяўлялі польскія дыпламаты. У 1500 г. у [[Буда (Будапешт)|Будзе]] быў заключаны польска-венгерска-французскі палітычны саюз, які на працягу года павінен быў быць распаўсюджаны і на ВКЛ. Аднак дадзены саюз не быў рэалізаваны. Аналагічны лёс быў і ў пагаднення 1524 года караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] і французскага караля [[Францыск I|Францыска І]]{{sfn|Николаева|2020|с=141—147}}.

Свяшчэнная Рымская імперыя разглядалася ўладарнымі коламі Княства як палітычны праціўнік. Канфрантацыя была выкліканая супрацьстаяннем Ягелонаў і Габсбургаў. Свяшчэнная Рымская імперыя спрабавала разарваць польска-вялікалітоўскую унію праз рэалізацыю праекта каралеўскай каранацыі вялікага князя [[Вітаўт]]а, падтрымлівала антыпольскі настроенага вялікага князя [[Свідрыгайла]]. Пасля Прэсбургска-Венскага кангрэса 1515 года пачаўся перыяд нармалізацыі. Былі наладжаны і дынастычныя кантакты: першай і трэцяй жонкамі караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта ІІ Аўгуста былі дочкі імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І Габсбурга]] [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)|Лізавета]] (1543) і [[Кацярына Аўстрыйская|Кацярына]] (1553). Аднак з пачаткам Лівонскай вайны адносіны зноў пагоршыліся{{sfn|Николаева|2020|с=148}}.

Важным момантам усёй палітыкі ВКЛ на заходнім кірунку стаў [[З’езд у Луцку|Луцкі з’езд 1429 года]], дзе сабраліся манархі шэрагу дзяржаў. Вялікі князь [[Вітаўт]] правядзеннем сустрэчы прадэманстраваў значэнне дзяржавы на міжнароднай арэне, а таксама дамагаўся сваёй каранацыі. Гэты план падтрымалі Свяшчэнная Рымская імперыя і тэўтонцы, імкнучыся стварыць процівагу падужэлай Польшчы. З’езд лагічным чынам завяршыў складаны палітычны шлях Вітаўта, які павінен быў ператварыць дзяржаву ў каралеўства. Аднак праект быў сарваны з-за смерці гаспадара. Тым не менш, літоўская дзяржава здолела ліквідаваць найвялікшыя небяспекі, узаконіць сваё існаванне, увайсці ў Еўропу, далучыцца да яе і ўтрымацца ў ёй{{sfn|История Литвы|2013|с=56}}.

==== Усходні кірунак ====
З канца XV стагоддзя адбывалася паступовая пераарыентацыя знешняй палітыкі ВКЛ на ўсходні кірунак, які стаў найбольш прыярытэтным. Тут адбыліся вялікія змены, якія пацягнулі з’яўленне новай геапалітычнай сітуацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнееўрапейскім рэгіёне]]. Калі на пачатку ВКЛ падтрымлівала кантакты з суверэннымі [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] і Наўгародскай землямі, [[Цвярское княства|Цвярскім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]], [[Разанскае княства|Разанскім]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] вялікімі княствамі і кангламератам т. зв. «[[Вярхоўскія княствы|вярхоўскіх княстваў]]», дзе кіравалі прадстаўнікі Чарнігаўскай галіны дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], то да канца XV ст. галоўным і адзіным самастойным суб’ектам тут засталося Маскоўскае Вялікае Княства, межы якога ўшчыльную падышлі да межаў Літвы{{sfn|Николаева|2020|с=148—149}}.

Да канца кіравання вялікага князя літоўскага Вітаўта дзяржава ператварылася ў несумненнага лідара ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне і праводзіла актыўную палітыку па «[[Аб’яднанне Русі|збіранню рускіх зямель]]». У 1404 г. было цалкам уключана ў склад ВКЛ Смаленскае Вялікае Княства. Да сярэдзіны 1520-х гг. уладу Вітаўта прызналі «вярхоўскія княствы» і Разанскае Вялікае Княства, яго ўплыў узмацніўся ў Пскове, [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], Цвяры і нават у [[Масква|Маскве]], асабліва пасля смерці зяця Вітаўта вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля І]] у 1425 годзе. Княства максімальна пашырыла свае межы, набыўшы значны міжнародны аўтарытэт. Аднак пераемнікі Вітаўта на троне [[Свідрыгайла|Свідрыгайла Альгердавіч]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]], уцягнутыя ў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|дынастычны канфлікт і барацьбу за ўладу]], не змаглі працягваць экспансіянісцкую палітыку на ўсходнім кірунку, а кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] наогул адмовіўся ад наступальнай агульнарускай праграмы, паставіўшы на першае месца сваю дынастычную палітыку ў Чэхіі і Венгрыі. Дадзеныя абставіны не прамінуў выкарыстаць асноўны сапернік ВКЛ у барацьбе за «рускія землі» Маскоўскае Вялікае Княства{{sfn|Николаева|2020|с=147}}.

З геапалітычнага пункту гледжання да канца XV ст. ваенна-палітычная ініцыятыва ў рэгіёне перайшла ад ВКЛ, якое ўжо не мела неабходнага патэнцыялу для ўтрымання сваёй велізарнай тэрыторыі, да Маскоўскага Вялікага Княства. Іх супрацьстаянне немінуча вяло да адкрытых ваенных дзеянняў. Прычым вялікі князь маскоўскі [[Іван III Васільевіч]] падрыхтаваўся да іх пачатку значна лепш, стварыўшы антыягелонскую кааліцыю, у якую разам з Маскоўскай дзяржавай увайшлі яшчэ [[Крымскае ханства]] і [[Малдаўскае княства]]. Акрамя таго, з канца XV ст. маскоўскі вялікі князь Іван ІІІ абвясціў сябе абаронцам інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва ВКЛ, умяшаўшыся тым самым ва ўнутраныя справы заходняга суседа. Сапраўды, праваслаўе не было ў ВКЛ пануючым, а толькі цярпімым веравызнаннем, але цярпімасць гэтая была досыць шырокай і адкрытага гвалту над праваслаўнымі ў ВКЛ у дадзены перыяд не было{{sfn|Николаева|2020|с=149}}. Такім чынам, з канца XV ст. адносіны Літвы і Масковіі абвастрыліся{{sfn|Новик|2011|с=89}}.

У 1487 г. у Маскву прыехаў служыць «са сваімі вотчынамі» князь [[Іван Міхайлавіч Варатынскі (старэйшы)|І. М. Перамышльскі]], у 1489 г. — князь [[Дзмітрый Фёдаравіч Варатынскі|Д. Ф. Варатынскі]] і тры князі з роду Бяляўскіх. Перайшлі на бок Масквы князі Мажайскія, Лукомскія і інш. Канфрантацыя паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ прывяла спачатку да [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|неабвешчанай прыгранічнай вайны 1487—1494 гг.]], у выніку якой была зламаная ўся літоўская памежная паласа з Маскоўскай дзяржавай. У 1492 годзе, пасля смерці вялікага князя літоўскага Казіміра, Іван III здзейсніў некалькі паспяховых паходаў на землі ВКЛ. Новы вялікі князь літоўскі Аляксандр Казіміравіч спяшаўся завяршыць вайну. Былі дасягнуты мірная і шлюбная дамоўленасці. Іван III выдаў сваю дачку [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алену]] за Аляксандра Казіміравіча. Па мірнай дамоўленасці да Маскоўскага княства адышлі [[Вяземскае княства]] і частка вярхоўскіх княстваў. За Іванам III было прызнана права на Ноўгарад, Пскоў, Цвер, Разань. За маскоўскім васпанам замацаваўся тытул «вялікага князя ўсяе Русі». Аднак супярэчнасці паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не былі ліквідаваныя. Іван III рыхтаваўся да вайны. Прычынай паслужыў пераход шэрагу буйных феадалаў ВКЛ у межы Маскоўскай дзяржавы. Іван III прыняў іх на службу і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|ў 1500 г. абвясціў вайну ВКЛ]], якая{{sfn|Новик|2011|с=90}}, як і наступныя канфлікты [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]] гадоў, скончылася поспехам для Масквы{{sfn|Новик|2011|с=92}}.

==== Паўднёвы кірунак ====
{{Гл. таксама|Адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Дунайскімі княствамі}}
На паўднёвым напрамку сваёй знешняй палітыкі ВКЛ кантактавала з татарскімі ордамі і Малдаўскім княствам. Панаванне [[Залатая Арда|Залатой Арды]] над землямі Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Русі перашкаджала планам [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] па збіранню рускіх зямель, што абумовіла канфлікты паміж Княствам і Ардой. Вітаўт актыўна ўмяшаваўся ў грамадзянскую вайну ў Ардзе і іграў на ўнутраных супярэчнасцях, каб тым самым падарваць магутнасць суседа. Шмат у чым менавіта дзеянні Вітаўта паспрыялі распаду Залатой Арды. Аднак гэта стварыла толькі новыя праблемы, бо цяпер на паўднёвым кірунку колькасць контрагентаў ВКЛ павялічылася, і цяпер замест адной дзяржавы даводзілася працаваць з трыма — [[Вялікая Арда|Вялікай Ардой]], Крымскім ханствам і, эпізадычна, [[Нагайская Арда|Нагайскай ардой]]{{sfn|Николаева|2020|с=150}}.

З Вялікай Ардой атрымалася ўсталяваць саюзніцкія адносіны. Дзве дзяржавы разам супрацьстаялі Маскве. Адносіны з Крымскім ханствам эвалюцыянавалі ад добрасуседскіх да варожых, а затым няўстойлівых. Прычынай таму паслужыла пераарыентацыя пры [[Хаджы-Гірэй|Хаджы Гірэі]] і [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэі]] ў палітыцы ханства з Літвы на Маскву. У 1480 годзе быў заключаны маскоўска-крымскі саюз, які меў антылітоўскую накіраванасць і паклаў пачатак рэгулярным набегам [[Крымска-нагайскія набегі на Вялікае Княства Літоўскае|крымскіх татараў на паўднёвыя землі ВКЛ]]. Пік нападаў прыйшоўся на канец XV — пачатак XVI стагоддзя. Улады ВКЛ актыўна выкарыстоўвалі як ваенныя, так і дыпламатычныя метады для абароны паўднёвых рубяжоў. Выкарыстоўвалі яны і прамы подкуп у грашовым альбо таварным эквіваленце{{sfn|Николаева|2020|с=150—153}}{{sfn|Новик|2011|с=88—89}}.

З Малдовай, за выключэннем адзінкавых інцыдэнтаў, напрыклад, на мяжы 1393—1394 гг. і ў 1495 г., захоўваліся мірныя адносіны. Своеасаблівай кропкай адліку, якая паўплывала на характар вялікалітоўска-малдаўскіх адносін, можна лічыць 26 верасня 1387 г., калі малдаўскі гаспадар [[Пётр I Мушат]] прынёс васальную прысягу каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Уладзіславу ІІ Ягайлу, яго жонцы полькай каралеве [[Ядвіга Анжуйская|Ядвізе]] і Кароне Каралеўства Польскага. Ва ўладарства гаспадара [[Штэфан I Мушат|Штэфана І]], жонкай якога была невядомая сваячка Ягайлы, Малдова падтрымлівала барацьбу Кароны і Княства з татарамі. Больш за тое, гаспадар удзельнічаў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]]. Гаспадар [[Аляксандр I Добры]] ажаніўся з сястрой Вітаўта Рымгайле. Аднак праз год з невядомых прычын яны развяліся, афіцыйнай прычынай была трэцяя ступень сваяцтва мужа і жонкі. Пазней гэты эпізод быў згладжаны шлюбам старэйшага сына гаспадара Аляксандра [[Ілля I|Іллі]] з [[Марыя Гальшанская|Марыяй Гальшанскай]], сястрой каралевы [[Соф’я Гальшанская|Соф’і]], чацвёртай жонкі Ягайлы{{sfn|Николаева|2020|с=156—157}}.

У XVI стагоддзі вялікалітоўска-малдаўскія кантакты значна саслаблі, што было звязана з падзеннем міжнароднага прэстыжу Малдавіі, якая ўсё больш трапляла ў залежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У 1540-я гады яны сталі наогул адзінкавымі і тычыліся ў асноўным дробных памежных канфліктаў{{sfn|Николаева|2020|с=160}}.

=== 1569—1795 гады ===
ВКЛ неаднаразова адмаўлялася выконваць палажэнні Люблінскай уніі аб правядзенні сумеснай знешняй палітыкі. У 1573 г. прадстаўнікі Літвы без папярэдняй кансультацыі з палякамі прапанавалі маскоўскаму цару [[Фёдар Іванавіч|Фёдару Іванавічу]] сваю падтрымку ў заняцці прастола Рэчы Паспалітай пры ўмове вяртання [[Усвяты|Усвят]], Азярышча, Полацка і Смаленска і захавання свабод і прывілеяў шляхты. У тым жа годзе літоўская шляхта адмовіліся ад накіравання ў [[Парыж]] адзінай дэлегацыі для запрашэння на прастол [[Генрых III (кароль Францыі)|Генрыха Валуа]], паслаўшы ў Францыю самастойную дэлегацыю на чале з маршалкам надворным [[Мікалай Радзівіл Сіротка|Мікалаем Радзівілам Сіроткай]]. Дэлегацыя ВКЛ даставіла новаму манарху акт, які пацвярджаў яго правы на літоўскі вялікакняскі прастол. Таксама самастойна прадстаўнікі Літвы наведвалі Генрыха пасля яго ўцёкаў у 1574 г., высвятляючы пытанне аб магчымасці яго вяртання. У 1575 г. прадстаўнікі княства без кансультацый з палякамі правялі перамовы з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]], які прэтэндаваў на прастол Паспалітай. У 1587 г. адпаведныя перамовы былі праведзены з маскоўскім царом Фёдарам Іванавічам{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-59}}.

Місія Сіроткі была сур’ёзнай: заявіць пры французскім двары не толькі словамі, але і сваімі паводзінамі, што ён прадстаўляе суверэнную дзяржаву — Вялікае Княства Літоўскае. Падчас візіту ў Парыжы ў яго адбыўся канфлікт з палякамі, якія не жадалі, каб літвіны выступалі асобна ад іх. Сіротка заявіў: «''Каб ўладару нашаму, абранаму кіраўніку, не падалося, што наша дзяржава горшая за вашу Польшчу, каб я, як ягоны пасланнік, слухаючы прысвячэнні і віншаванні ад імя польскай кароны, не стаяў сярод вас як слуп''»{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}.

У студзені 1627 г. са згоды [[Гетман вялікі літоўскі|вялікага гетмана літоўскага]] [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] [[Аляксандр Гасеўскі]], які камандаваў літоўскім войскам, заключыў перамір’е з камандуючым шведскай арміяй [[Понтус Дэлагардзі|Понтусам Дэлагардзі]]. Дадзенае перамір’е было заключана без узгаднення з палякамі і разглядалася як заключанае толькі ад імя літоўцаў{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}.

Найбуйнейшай акцыяй Літвы ў галіне міжнародных адносін стала спроба разрыву уніі з Польшчай, прадпрынятая ў 1655 г. 10 жніўня на сустрэчы ў [[Рыга|Рызе]] пасол Г. Любянецкі, накіраваны вялікім гетманам літоўскім [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]], і шведскі генерал [[Магнус Юліус Дэлагардзі|Магнус Дэлагардзі]] склалі праект дамовы аб пераходзе ВКЛ пад пратэкцыю Швецыі. Перамовы былі працягнутыя ў ваенным лагеры Радзівіла ў [[Кейданы|Кейданах]] і завяршыліся 18 жніўня падпісаннем дамовы ад імя [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай рады]]. Дакумент прадугледжваў стварэнне шведска-літоўскага ваенна-палітычнага саюза пры захаванні адміністрацыі, законаў, казны і войска ВКЛ. Вялікім князем літоўскім станавіўся шведскі кароль [[Карл X Густаў]]. Аднак ініцыятыва Радзівіла не атрымала шырокай грамадскай падтрымкі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}.

Палякі былі вымушаныя лічыцца з імкненнем літоўскай эліты захаваць асаблівы статус у сферы знешняй палітыкі. Яе меркаванне прымалася пад увагу перш за ўсё ў адносінах Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай. Кантакты з Масквой уваходзілі ў кампетэнцыю літоўскай канцылярыі ў Вільні, дзе рыхтавалася адпаведная дыпламатычная дакументацыя. Так, напрыклад, у 1582 г. пры заключэнні [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскага міру]] дэлегацыя Рэчы Паспалітай практычна цалкам складалася з ліцвінскай шляхты. З другой чвэрці XVII ст. значнасць прадстаўнікоў ВКЛ у складзе дэлегацый стала зніжацца і на першы план сталі выходзіць палякі. Гэта выклікала незадаволенасць у літоўскай шляхты, якая дамагалася строгага ўліку сваіх інтарэсаў на перамовах з маскавітамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}.

Менш значнай была роля дыпламатыі ВКЛ у кантактах з дзяржавамі Еўропы, Асманскай імперыяй і Крымскім ханствам, паколькі гэтыя кірункі ўваходзілі ў сферу кампетэнцыі польскай дыпламатыі. Аднак такі парадак зусім не азначаў поўнага адхілення Вільна ад еўрапейскай палітычнага жыцця. У першай палове XVII ст. прадстаўнікі ВКЛ наведвалі з місіямі рознага роду [[Рым]], [[Нідэрланды]], Францыю. Падчас наведвання Францыі ў 1640 г. ваяводам смаленскім [[Крыштоф Гасеўскі|Крыштофам Гасеўскім]] адбыўся дыпламатычны скандал. Перавысіўшы паўнамоцтвы, дадзеныя яму каралём [[Уладзіслаў IV|Уладзіславам IV]], Гасеўскі ўступіў у перамовы з [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|кардыналам Рышэлье]] і заключыў пагадненне, якое абавязвала Рэч Паспалітую разарваць адносіны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Учынак пасла выклікаў незадаволенасць караля Уладзіслава IV, які адмовіўся зацвердзіць Парыжскае пагадненне{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}.

У XVIII ст. значнасць ВКЛ у міжнародных зносінах працягвала зніжацца. Згадка пра тое, што Рэч Паспалітая з’яўляецца «дзяржавай двух народаў», стала знікаць з дыпламатычных дакументаў, у міжнароднай дыпламатычнай практыцы яе сталі разглядаць як польскую дзяржаву. Аднак у сілу свайго геапалітычнага становішча ВКЛ яшчэ працягвала аказваць уплыў. Менавіта ліцвіны звярнуліся ў 1715 г. да [[Пётр I|Пятра I]] з просьбай аб пасярэдніцтве ў справе ўрэгулявання ўзаемаадносін з [[Каралеўства Саксонія|Саксоніяй]]. У другой палове XVIII ст. асобныя прадстаўнікі магнацкіх родаў ВКЛ, якія выступалі з пазіцый абароны сваіх вузкасаслоўных інтарэсаў, звярталіся па падтрымку да [[Кацярына II|Кацярыны II]]{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}.

== Арганізацыя ==
=== Развіццё знешнепалітычнай працы===
Першапачаткова кантроль над знешняй і ўнутранай палітыкай меў выключна [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь]]. У далейшым дзяржава паступова набывала статус абмежаванай манархіі. Сярод прычын гэтаму — адмена абласных княжанняў і ўвядзенне сістэмы намесніцтва, што садзейнічала колькаснаму росту і палітычнаму ўзвышэнню [[шляхта|шляхты]], якая не хацела неабмежаванай улады васпана і дамагалася большых правоў для сябе. Іх зацікаўленасць ва ўдзеле ў знешняй палітыцы была звязана з магчымасцю бяспошліннага вывазу за мяжу лесу, збожжа, жывёлы і ўвозу імпартных тавараў{{sfn|Новик|2011|с=80—81}}.

У XIV ст. пры вялікім князі літоўскім узнікае дарадчы орган — Дума. Яна паступова трансфармавалася ў вышэйшы орган выканаўчай улады краіны, стаўшы [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай паноў (паны-рады)]]. Адным з членаў органа быў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]]. Да яго кампетэнцый, акрамя ўсяго іншага, адносілася адпраўка пасольстваў і забеспячэнне іх бяспекі, а таксама падрыхтоўка міжнародных дагавораў. Найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі абмяркоўваліся на [[сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальным сойме]]{{sfn|Новик|2011|с=81—82}}.

Артыкул 10 акту Люблінскай уніі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага прадугледжваў, што «ніякія саюзы, трактаты і мірныя ўмовы не павінны надалей здзяйсняцца і заключацца з іншымі народамі і ніякія амбасады не павінны быць пасыланыя па важных справах у чужыя краіны без агульнага ведама і савета абодвух народаў». Фармальна кіраўніцтва знешняй палітыкай знаходзілася ў руках [[кароль Рэчы Паспалітай|манарха]], які з’яўляўся кіраўніком дзвюх дзяржаў — каралём польскім і вялікім князем літоўскім. Цэнтральным органам, які ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва дыпламатычнай дзейнасцю ў канцы XVI—XVII ст., была канцылярыя гасудара. Кіраўнік каралеўскай канцылярыі — канцлер — займаўся фарміраваннем пасольстваў і накіраваннем іх за мяжу, кіраваў складаннем дыпламатычных дакументаў і падпісваў іх, прымаў данясення паслоў. У некаторых выпадках ён мог прымаць замежныя пасольствы ад імя караля{{sfn|Тихомиров|1998|с=52}}.

Часткова знешняя палітыка ўваходзіла і ў кампетэнцыі [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]]. Дэпутаты маглі выслухоўваць паслоў замежных дзяржаў і абмяркоўваць важныя знешнепалітычныя праблемы. У XVII ст. сейм атрымаў выключнае права сцвярджаць мірныя дагаворы і саюзы, вырашаць пытанні, звязаныя з дыппрадстаўніцтвамі, удзельнічаць у складанні дыпламатычных дакументаў. Сейм сцвярджаў кандыдатуры паслоў і кантраляваў іх дзейнасць{{sfn|Тихомиров|1998|с=53}}.

=== Роля канцлера і канцылярыі ===
Вялікакняскай канцылярыяй ствараўся ўвесь комплекс дыпламатычных дакументаў. Іх можна падзяліць на дзве групы. Першая група — гэта ўласна дыпламатычныя дакументы, да якіх можна аднесці даверчыя граматы, міжнародныя дагаворы, перапіску з замежнымі апанентамі, адказы замежным паслам. Другая група — дакументы, неабходныя для забеспячэння працы пасольстваў, або дакументы паслоў — інструкцыі, «небяспечныя» граматы, справаздачы і дзённікі (дыярушы) паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Пасля падпісання Люблінскай уніі паміж канцылярыямі ВКЛ і Польшчы ўсталяваўся падзел сфер дзейнасці. У кампетэнцыі вялікакняскай канцылярыі знаходзіліся адносіны з Маскоўскай дзяржавай і Інфлянтамі. Канцлер і [[Падканцлер літоўскі|падканцлер ВКЛ]], раней — члены Рады ВКЛ, у якасці міністраў увайшлі ў склад Сената Рэчы Паспалітай. У іх падпарадкаванні знаходзіліся практычна ўсе дзяржаўныя справы, у тым ліку і пытанні знешняй палітыкі. Фактычна з’яўляючыся міністрамі замежных спраў, яны непасрэдна кіравалі дыпламатычнай службай. Круг паўнамоцтваў канцлераў у сферы дыпламатыі быў досыць шырокі. Яны як члены рады Сената прымалі непасрэдны ўдзел у распрацоўцы інструкцый паслам. Затым на падставе распрацаваных рэкамендацый супрацоўнікі канцылярыі рыхтавалі неабходную для пасольства дакументацыю. Падрыхтаваныя дакументы падпісваліся канцлерам, і ставілася друк адпаведнай канцылярыі. Пасля выканання місіі паслы прадстаўлялі канцлеру справаздачу аб перамовах і заключанае імі пагадненне. У выпадках працяглых перамоваў яны адпраўлялі канцлеру рапарты аб іх ходзе{{sfn|Лазоркина|2008|с=43—44}}.

Часам канцлеры самі прымалі ўдзел у перамовах. У шэрагу выпадкаў яны асабіста ўзначальвалі дыпмісіі. Канцлеры ВКЛ падтрымлівалі актыўныя кантакты са службовымі асобамі іншых дзяржаў, прымалі замежных паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}.

У дыпрабоце таксама былі задзейнічаны вялікія [[пісар|пісары]]. Іх маглі прызначаць у ролі вялікіх паслоў або ў якасці камісараў памежных камісій{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}.

=== Арганізацыя працы пасольств ===
[[Пасольства|Пасольствы]] адпраўляліся па рашэнні Сейма або ў перыяд паміж яго пасяджэннямі — па рашэнні манарха і сенатараў-рэзідэнтаў. Адпаведна пасольская дакументацыя рыхтавалася альбо спецыяльнай соймавай камісіяй, альбо сенатарамі-рэзідэнтамі. Асаблівае месца сярод пасольскіх дакументаў займалі інструкцыі. Звычайна ва ўступнай частцы інструкцыі вызначаўся ранг пасольства, а менавіта: ад чыйго імя яно адпраўлялася — толькі ад караля ці караля і Рэчы Паспалітай. Змяшчаліся звесткі аб рангу пасольства і асобах, прызначаных у якасці паслоў, пералік даручэнняў, якія павінны быць выкананы ў ходзе місіі. У выпадку адпраўлення вялікіх пасольстваў, асабліва ў Маскоўскую дзяржаву, інструкцыі былі дэталёвымі. У іх уключаліся вітальныя прамовы для ўсіх паслоў на ўрачыстай аўдыенцыі, дзе яны павінны былі выступаць па чарзе, а таксама правілы цырыманіялу на прыёме{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Асобна агаворвалася працэдура ўручэння падарункаў, калі такія былі прадугледжаныя. Далей у інструкцыях вынікалі пералікі пытанняў, якія павінны былі быць вырашаны ў ходзе перамоваў. У выпадках ратыфікацыі раней падпісаных дагавораў асобна разглядаўся кожны пункт дагавора. У дыпламатычных місіях у Маскоўскую дзяржаву паслы абавязаны былі строга сачыць за выкананнем цырыманіялу і, такім чынам, захаваннем прэстыжу дзяржавы{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Канчатковы тэкст інструкцый складаўся ў канцылярыях на падставе падрыхтаваных рэкамендацый. Як правіла, канцылярыі рыхтавалі асобна дакументы для паслоў Польшчы і ВКЛ. У асобных выпадках паслам дзяржавы выдавалася толькі адна інструкцыя з канцылярыі ВКЛ. Інструкцыі падпісваліся прадстаўнікамі Польшчы і ВКЛ{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Польскія даследчыкі адзначаюць, што ў адносінах з дзяржавамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Асманская імперыя|Турцыі]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] канцылярыя ВКЛ прымала менш актыўны ўдзел. Аднак дыпламатычныя кантакты з Маскоўскай дзяржавай і Швецыяй знаходзіліся пад пільнай увагай княства{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Акрамя інструкцый канцылярыямі рыхтаваліся дакументы, якія пацвярджаюць паўнамоцтвы паслоў на правядзенне перамоў і заключэнне адпаведных пагадненняў. Сярод іх адрозніваюцца два тыпу — даверчыя граматы (kredens) і лісты паўнамоцныя (plenipotencja). Часцей за ўсё дакументы выдаваліся каралём Рэчы Паспалітай. У іх заключаліся звесткі самага агульнага характару, такія як падстава для адпраўлення дадзенага пасольства, імёны прызначаных паслоў і просьба верыць ім ва ўсім, пра што яны будуць казаць ад імя караля і Рэчы Паспалітай. Ідэнтычная была форма складання лістоў паўнамоцных{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}.

Пасля вяртання паслы прадстаўлялі справаздачу аб выкананні даручанай ім місіі. Як правіла, такія выніковыя дакументы складаліся ў форме справаздач або дзённікаў. Часам гэта былі вусныя справаздачы перад манархам або на Сойме. Спецыяльнай пастановы, якая абавязвае паслоў і камісараў даваць справаздачу, не існавала. Толькі ў асобных выпадках у інструкцыях згадваецца аб прадстаўленні справаздачы аб пасольстве. Пытанне аб тым, хто і калі прымаў рашэнне аб прадстаўленні справаздачы (і ў якой форме: вусна або пісьмова), усталяваць вельмі складана. У кожным асобным выпадку дзейнічалі асаблівыя прычыны{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}.

Як правіла, справаздачы і дзённікі складаліся з некалькіх частак. Так, у пачатку дзённіка апісвалася падарожжа паслоў, аказаны ім прыём у дарозе, паказваліся суправаджаючыя асобы. У наступнай частцы дзённіка або справаздачы ўтрымліваліся звесткі аб урачыстым прыёме ў сталіцы, калі такі быў прадугледжаны. На ўрачыстым прыёме, як правіла, уручаліся дары. Складаліся спецыяльныя рэестры, якія зачытваліся дзякамі на аўдыенцыі. Далей падрабязна апісваўся ход перамоваў. Гэтая частка была самай шырокай. У завяршальнай частцы дзённіка апісвалася працэдура ратыфікацыі заключанага пагаднення. Як правіла, гэта была такая ж урачыстая цырымонія, як і пры прыёме паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}.

Пры гэтым дыпламатычныя паездкі былі вельмі небяспечнымі, асабліва ў Крыме. Часам паслы гінулі, іх маглі затрымаць, абрабаваць, заключыць у турму{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip su Krymo chanatu, Kazanės totoriais – taip pat galiojo maskvėniškų pasiuntinybių stilius?}}.

=== Мовы дыпламатычнай працы ===
Асноўнай канцылярскай мовай была [[старабеларуская мова|старабеларуская]] (яна ж стараўкраінская і заходнеруская, у сучаснікаў — у «руські язык/мова»). У новых палітычных умовах, якія склаліся пасля заключэння Люблінскай уніі, [[польская мова]] і [[Культура Польшчы|культура]] ў асяроддзі магнатаў і шляхты ВКЛ сталі прэстыжнымі. Паступова пачаўся працэс актыўнага выцяснення старабеларускай мовы з дзелавога пісьменства княства. У XVII стагоддзі польская мова стала пранікаць у тэксты дакументаў. З сярэдзіны стагоддзя акты, напісаныя на старабеларускай мове, становяцца рэдкімі. Гэты працэс завяршыўся ў 1697 годзе прыняццем пастановы соймам Рэчы Паспалітай аб замене яго польскім у дзяржаўным выкарыстанні{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}.

У першай палове XVII стагоддзя ў дыпламатычнай практыцы ВКЛ досыць часта сустракаюцца дакументы для паслоў і камісараў Рэчы Паспалітай, напісаныя на старабеларускай мове. У другой палове XVII стагоддзя такія дакументы сустракаюцца радзей{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}

Аднак у дыпламатычных адносінах з Маскоўскай дзяржавай працягвала выкарыстоўвацца старабеларуская мова. У 1646 годзе маскоўскія паслы асабліва настойвалі на яго выкарыстанні ў перапісцы караля Рэчы Паспалітай і маскоўскага цара: «''Здаўна павялося, што граматы каралеўскія да вялікага ўладару пішуцца беларускім лістом, і цяпер, міма звычаяў, па-польску пісаць не падыходзіць, ды ў парубежных ваяводаў і перакладчыкаў няма''». Гэта было звязана з тым, што ў польскім варыянце царскі тытул пісаўся няправільна і выклікаў неаднаразовыя скаргі і прэтэнзіі з боку ўсходніх суседзяў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46—47}}. Разам з тым старабеларуская заставалася ва ўжытку ў адносінах з Крымскім ханствам{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip susikalbėdavome su totoriais?}}. 

У шэрагу выпадкаў назіралася, калі ў дакументах на польскай мове прысутнічалі [[беларусізмы|беларускія ўкрапванні]]{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}.

У той жа час у дыпламатычнай практыцы ВКЛ актыўна выкарыстоўвалася і [[лацінская мова]], перш за ўсё ў адносінах з [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянтамі]] і Швецыяй{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}.

Тым не менш, на якой бы мове не вялася дакументацыя, ад дыпламатаў патрабавалі веданне польскай, старабеларускай, [[нямецкая мова|нямецкай]] і латыні{{sfn|Valatka|2012|loc=Šiais laikais dėl vienos užsienio kalbos ministrams Lietuvoje iškyla  problemų, o kiek kalbų privalėjo mokėti LDK didikas XVI–XVII a.?}}.

== Гістарыяграфія ==
Найбольш вывучанымі аспектамі знешняй палітыкі ВКЛ з’яўляюцца ўзаемаадносіны з Маскоўскай дзяржавай, пераважна тэма барацьбы за валоданне памежнымі тэрыторыямі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. Астатнія ж аспекты знешняй палітыкі закраналіся не вельмі глыбока, магчыма, акрамя адносін з Крымскім ханствам, Польшчай і Лівоніяй{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. Цяжкасці пры вывучэнні тэмы ўзнікае з-за таго, што дыпламатычныя крыніцы раскіданыя па архівах розных краін. Апроч таго, перашкаджае таксама моўны бар’ер, бо для працы гісторыку неабходна ведаць шмат моў{{sfn|Valatka|2012|loc= Paradoksas: lyg ir daug popierių išlikę, o mažai studijų turime. Kodėl?}}. Ёсць і іншая праблема — фінансаванне, паколькі праца гісторыка ў архівах замежных краін абыходзіцца дорага{{sfn|Valatka|2012|loc=Kitaip sakant, ne kiekvienas jaunas istorikas gali tyrinėti LDK diplomatijos istoriją?}}.

У канцы XX ст. па тэме выйшла праца [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскага]] «Литовско-русский сейм», прысвечаная даследаванню гісторыі ўзнікнення, станаўлення і развіцця гэтага дзяржаўна-палітычнага інстытута, высвятленню яго функцый і прэрагатыў, а таксама ўплыву рашэнняў сеймаў на ўнутры- і знешнепалітычнае жыццё дзяржавы. Адначасна выйшлі і дзве невялікія працы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] «Заметки о крымских делах в Метрике Литовской» і «Литовские упоминки татарским ордам. Скарбовая книга Метрики Литовской 1502–1509 гг.», прысвечаныя ўзаемаадносінамі з татарамі. У пачатку ХХ ст. праблемы знешняй палітыкі ВКЛ сталі прадметам вывучэння ў манаграфіях польскіх даследчыкаў [[Оскар Галецкі|О. Галецкага]], [[Людвік Фінкель|Л. Фінкеля]] і іншых{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}.

У [[міжваенны перыяд|інтэрбелум]] у [[СССР]] даследванне гісторыі ВКЛ значна скарацілася. Але ў пасляваеннай гістарыяграфіі сітуацыя змянілася. У прыватнасці, аднавілася вывучэнне маскоўска-ліцвінскіх адносін XV–XVI стст. З пачатку 50-х гг. ХХ ст. у савецкай гістарыяграфіі надоўга зацвердзілася тэндэнцыйная канцэпцыя падзей, якія прывялі да пераходу часткі ўсходніх зямель ВКЛ пад кантроль Масковіі на мяжы XV–XVI стст. Сутнасць яе была ў наступным: славянскае насельніцтва ВКЛ ужо ў XV ст. «пакутавала» ад прыгнёту каталіцызму і «імкнулася» перайсці пад уладу Маскоўскай дзяржавы і на мяжы XV–XVI стст., дзякуючы паспяховай палітыцы маскоўскага кіраўніцтва, «аб’ядналася» нарэшце з адзінавернымі братамі. Гэта версія была прадстаўлена ў манаграфіі [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч|К. В. Базілевіча]] «Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в.»{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}.

Пазней з’явіліся новыя даследаванні па гэтай тэме. Так, [[Ігар Барысавіч Грэкаў|І. Б. Грэкаў]] у працы «Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV–XVI вв.» разглядаў пытанні ўзаемаадносін паміж краінамі Усходняй Еўропы, у тым ліку ўзаемаадносіны ВКЛ са сваімі суседзямі. Адбітак панаваўшых у савецкай гістарыяграфіі наратываў нясе на сабе праца Г. Л. Харашкевіч «Русское государство в системе международных отношений конца XV – начала XVI в.», прысвечаная ўсебаковаму агляду эканамічных, палітычных, культурных сувязяў Маскоўскай дзяржавы азначанага перыяду, закранаючы ў тым ліку і адносіны з ВКЛ. Прычыны і сутнасць маскоўска-ліцвінскіх супярэчнасцяў падрабязна разглядаюцца ў працы [[Аляксандр Аляксандравіч Зімін|А. А. Зіміна]] «Россия на рубеже XV–XVI столетий». У гэты ж час малдаўскія даследчыкі выпусцілі шэраг прац, якія былі прама ці ўскосна прысвечаны асвятленню ліцвінска-малдаўскіх адносін{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}.

Пачатак 80-х гг. ХХ ст. быў адзначаны выхадам дысертацыйнага даследавання літоўскага гісторыка [[Эгідыюс Банёніс|Э. Банёніса]], прысвечанага вывучэнню праблемы пасольскай службы ВКЛ сярэдзіны XV ст. – 1569 г. Яго праца стала па сутнасці пачатковым крокам у даследаванні такіх важнейшых пытанняў, маючых непасрэднае дачыненне да знешняй палітыкі, як арганізацыя пасольскай службы і дыпламатыя ВКЛ. Высновы, да якіх прыйшоў аўтар, ішлі ў разрэз з панаваўшым у  ой час пунктам гледжання, згодна з якім знешняя палітыка і дыпламатыя ВКЛ атаясамлівалася са знешняй палітыкай і дыпламатыяй Польшчы, звязанай з ім персанальнай уніяй. Літоўскі даследчык пераканаўча абверг такое меркаванне, даказаўшы існаванне самастойнага курса ВКЛ у міжнароднай палітыцы і асобнай ад польскай сферы дзейнасці яго дыпламатыі{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}.

Тым часам у польскай гістарыяграфіі ў міжваенны час асаблівую цікавасць прадстаўляла праблема міжнародных адносін ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе ў XVI ст. Прычынай была праводзімая польскімі ўладамі палітыка адраджэння польскай дзяржавы на Усходзе, мэтай якой была рэалізацыя «[[ягелонская ідэя|ідэі ягелонскай]]» і «гістарычная місія» Польшчы ва Усходняй Еўропе. У 30–40-я гг. ХХ ст. у Польшчы выйшаў шэраг прац абагульняючага характару, сярод іх вылучаюцца дзве працы [[Людвік Калянкоўскі|Л. Калянкоўскага]], у якіх на вялікім фактычным матэрыяле разглядаліся пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ канца XIV–XVI ст. Яго пяру належаў і спецыяльны артыкул, прысвечаны праблеме ўзаемаадносін Ягелонскай манархіі з Крымам{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўзаемаадносіны Ягелонаў з Маскоўскай дзяржавай апынуліся па-за рамкамі праблематыкі работ польскіх гісторыкаў; падвергнуўся крытыцы і тэзіс аб «гістарычнай місіі» на Усходзе. Аднак высокі ўзровень распрацаванасці праблем міжнародных адносін у польскай гістарыяграфіі дазволіў падрыхтаваць шэраг фундаментальных калектыўных прац па гісторыі знешняй палітыкі і дыпламатыі Польшчы. Так, у 1982 г. пад рэдакцыяй [[Марыян Біскуп|М. Біскупа]] выйшаў першы том «Гісторыі дыпламатыі Польшчы», дзе ўтрымлівалася інфармацыя па знешняй палітыкі ВКЛ. Для гэтага выдання, як і для даваенных польскіх даследчыкаў, было характэрна атаясамленне ўсходняй мяжы Кароны з усходняй мяжой ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. Сярод іншых прац польскіх гісторыкаў можна адзначыць даследаванне [[Юліюш Бардах|Ю. Бардаха]], які зрабіў спробу разгледзець напружаны характар узаемаадносін Вільні з Маскоўскай дзяржавай скрозь прызму дзейнасці разведвальнай службы Княства. У 1976 г. выйшла і сінтэтычная праца [[Марцэлі Косман|М. Космана]] «Historia Białorusi», у якой былі закрануты пытанні знешняй палітыкі ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}.

Адносна заходняй гістарыяграфіі пасляваеннага перыяду вызначыліся нямецкія спецыялісты. Класічнай стала праца [[Хорст Ябланоўскі|Х. Ябланоўскага]] «Westrussland zwischen Wilna und Moskau», якая выйшла ў 1955 г. Вучоны паказаў, што ў тым канкрэтным часе на тэрыторыі так званай [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] прамаскоўскай арыентацыі насельніцтва не існавала, што ўзаемаадносіны паміж рознымі канфесіямі, а таксама паміж уладай і праваслаўнай царквой у ВКЛ характарызаваліся талерантнасцю. Такія высновы ішлі ў разрэз з меркаваннямі афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй таго час{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}.

У канцы 80-х гг. ХХ ст. у сацыялістычных дзяржавах пачаўся перагляд старых поглядаў. Новы падход па ліцвінска-маскавіцкіх адносінах знайшоў адлюстраванне ў нарысе [[Станіслаў Уладзіміравіч Думін|С. В. Думіна]] «Другая Русь (Великое княжество Литовское и Русское)». У ім упершыню ў савецкай гістарыяграфіі былі выказаны думкі, якія аспрэчвалі многія стэрэатыпы, у тым ліку ставіўся пад сумненне тэзіс пра імкненне славянскага насельніцтва да Масквы{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. У 1990 г. выйшла 3-е выданне працы Е. Ахманьскага «Historia Litwy», у якім адзначалася, што войны Княства з Масквой з канца XV ст. прымусілі ВКЛ шукаць збліжэнне з Польшчай{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}.

З канца 80-х гг. ХХ ст. да даследавання праблемы знешняй палітыкі і міжнароднага становішча ВКЛ далучыліся і беларускія гісторыкі. Адным з першых быў [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. П. Грыцкевіч]], у працах якога разглядаліся разнастайныя аспекты міжнароднай палітыкі ВКЛ, у тым ліку адносіны з Маскоўскай дзяржавай, Крымскім ханствам, Польшчай, Святой Рымскай імперыяй і іншыми. Пасля атрымання Рэспублікай Беларусь дзяржаўнага суверэнітэту пачалося больш глыбокае даследаванне пытанняў знешняй палітыкі, у тым ліку пытанняў узаемаадносін ВКЛ з суседнімі дзяржавамі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. У 1997 г. [[Уладзімір Ільіч Канановіч|У. І. Канановічам]] была абаронена кандыдацкая дысертацыя па гісторыі дыпламатычных зносін ВКЛ па тэме «Дыпламатыя Вялікага Княства Літоўскага ў 1480 – першай чвэрці XVI ст.: (Адносіны з Вялікім княствам Маскоўскім і Крымскім ханствам)». Агульнае асвятленне знешнепалітычнай праблематыкі часоў ВКЛ можна знайсці ў першай частцы выдання «Нарысы гісторыі Беларусі», падрыхтаванага [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]]{{sfn|Мікалаева|2015|с=153}}.

У 2012 годзе польскі гісторык Д. Каладзечык апублікаваў працу, які змяшчае большую частку дыпламатычных дакументаў па літвінска-татарскім адносінам{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{H|Николаева|2020|Николаева, Л. В. Внешняя политика Великого Княжества Литовского в конце XIV–середине XVI в.: основные направления в геополитической перспективе / Л. В. Николаева // Межкультурные исследования. – 2020. − № 5. – С. 140–174.}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}}
* {{H|Тихомиров|2006|Тихомиров А.В., ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И ДИПЛОМАТИЯ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО В XIII – XIV ВВ. [Электронный ресурс]: электрон. данные. - Москва: Научная цифровая библиотека PORTALUS.RU, 09 апреля 2006.}}
* {{h|Тихомиров|1998|Тихомиров, А. В. Внешнеполитический механизм и организация дипломатической службы Речи Посполитой и Великого княжества Литовского в 1569 - 1795 гг // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1998. — № 3}}
* {{h|Мікалаева|2015|Адлюстраванне знешняй палітыкі Вялікага княства Літоўскага перыяду канца XV ― сярэдзіны XVI ст. у гістарычных даследаваннях XX ст. / Л. В. Мікалаева // Научные труды Республиканского института высшей школы. — Минск, 2007―. — 2015. ― Вып. 15, ч. 1. ― С. 147―155}}
* {{h|Лазоркина|2008|Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. / Ольга Лазоркина // Журнал международного права и международных отношений : научное издание / учредитель Международное общественное объединение по научно-исследовательским и информационно-образовательным программам &quot;Развитие&quot;. — 2008. ― № 1. ― С. 43―48}}
* {{h|История Литвы|2013|А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. История Литвы. — Eugrimas, 2013. — ISBN 978-609-437-207-0.}}
* {{h|Valatka|2012|Rimvydas Valatka. „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės diplomatijos istorija – žavi, bet neparašyta“ // Baltų žinyčios vartai. — gruodžio 30, 2012.}}

{{Вялікае Княства Літоўскае}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>ivqm4rox51i9mzcwcwm700dw47vgiym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>40 Wall Street</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776078</id>
    <revision>
      <id>5172383</id>
      <parentid>4901204</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5172383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1300" sha1="jzzklhia6ktl2a1hypgnv654pnoccea" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''40 Wall Street''' — 70-павярховы [[небаскроб]] на вуліцы [[Уол-стрыт]] у [[Нью-Ёрк]]у, таксама вядомы пад назвай The Trump Building. Будаўніцтва будынка працягвалася 11 месяцаў і было завершана ў 1930 годзе.

Вышыня будынка па шпілі — 282,5 м. Небаскроб на працягу непрацяглага часу з’яўляўся самым высокім будынкам свету, але гэты тытул у яго забраў небаскроб [[Крайслер-білдынг]], пабудаваны ў тым жа годзе ў тым жа горадзе.

Раней небаскроб называўся Bank of Manhattan Trust building. Сваю сучасную назву атрымаў у 1996 годзе пасля пакупкі яго [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{ізаляваны артыкул|date=2024-10-31}}

[[Катэгорыя:Небаскробы Манхэтэна]]
[[Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 250 да 299 метраў]]
[[Катэгорыя:1930 год у ЗША]]</text>
      <sha1>jzzklhia6ktl2a1hypgnv654pnoccea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чукоцкая разная косць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777452</id>
    <revision>
      <id>5172427</id>
      <parentid>4876156</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11620" sha1="mxt96pn2b4ph7zq3v7hwg9p6sctvb2j" xml:space="preserve">'''Чукоцкая разная косць''' — від [[Народнае рамяство|народнага мастацтва]], здаўна распаўсюджаны ў [[Чукчы|чукчаў]] і [[Эскімосы|эскімосаў]] паўночна-ўсходняга ўзбярэжжа [[Чукоцкі паўвостраў|Чукоцкага паўвострава]] і [[Астравы Дзіяміда|астравоў Дыяміда]]; пластычна выразныя фігуркі жывёл, людзей, скульптурныя групы з [[Морж|маржовага]] ікла; гравіраваныя і рэльефныя выявы на маржовых іклах і бытавых прадметах.

== Гісторыя ==

=== Старажытныя часы ===
Разьба па косці на Чукотцы мае шматвяковую гісторыю. [[Старажытная берынгаморская культура]] адрозніваецца скульптурай і бытавымі прадметамі з [[Анімалістыка|анімалістычнымі]] матывамі, выкананымі з косткі і ўпрыгожанымі рэльефнай разьбой і крывалінейным арнаментам. У наступны, пунукскій перыяд, які доўжыўся прыкладна да пачатку другога тысячагоддзя, скульптура набывае геаметрызаваны характар, крывалінейны арнамент змяняецца строгім прамалінейным.

=== XIX стагоддзе ===
У XIX стагоддзі з’яўляецца сюжэтная гравіроўка на косці, якая мае вытокі ў [[Пегтымельскія петрагліфы|Пегтымельскіх петрагліфах]] і рытуальных малюнках на дрэве.
[[Файл:Пеликен.JPG|thumb|left|[[Пелікен]]. Чукотка. 20-е гады XX стагоддзя.]]
У канцы XIX — на пачатку XX стагоддзя, у выніку развіцця гандлю з амерыканскімі і еўрапейскімі купцамі і кітабоямі, з’яўляюцца ўпрыгожаныя разьбой сувенірныя прадметы, якія прызначаліся для збыту.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:Резная кость.JPG|thumb|Чукоцкая разьба па маржовай косткі. 20-я гады XX стагоддзя.]]
Для пачатку XX стагоддзі ўласціва з’яўленне маржовых іклоў з гравіраванымі на іх выявамі.

У 1930-я гады промысел паступова засяроджваецца ва [[Уэлен]]е, [[Наукан]]е і [[Дзежнёва (Чукоцкая аўтаномная акруга)|Дзежнёве]]. У 1931 годзе ва Уэлене адкрылі стацыянарную [[Уэленская кастарэзная майстэрня|кастарэзную майстэрню]]. Першым яе кіраўніком стаў [[Выквытагнын]] (1898—1968), адзін з вядучых майстроў промыслу.

У 1932 годзе, пры [[Бальшавікі|бальшавіцкай]] уладзе, Чукоцкім Інтэгралсаюзам было створана пяць кастарэзных арцеляў у паселішчах [[Старое Чапліна|Чапліна]], [[Сірэнікі (Чукоцкая аўтаномная акруга)|Сірэнікі]], Наукане, Дзежнёве і Уэлене.

Створаныя ў 1920—1930 гадах фігуры [[Морж|маржоў]], [[нерпа]]ў, белых мядзведзяў статычныя па форме, але выразныя. Ужо ў 1930-я гады з’явіліся скульптуры, у якіх разьбяры імкнуліся да перадачы характэрных поз, адыходзячы ад сімвалічнага, статычнага вобраза. Гэтая тэндэнцыя ўзмацнілася ў наступныя гады. У 1960—1980-я гады ў чукоцкай разьбе пераважалі скульптурныя групы.

== Узаемадзеянне з заходняй традыцыяй ==
Многія мастакі, якія прыязджалі ў [[Магаданская вобласць|Магаданскую вобласць]] і знаёміліся з мясцовай мастацкай традыцыяй, выкарыстоўвалі характэрныя рысы чукоцкай і эскімоскай нацыянальнай разьбы па косці ў сваіх працах у дэкаратыўна-прыкладным мастацтве: А. В. Вашковец&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Толоконцева О. А., Роньжина Л. Д.|загаловак = Прекрасного след. Художники Магаданской области|адказны = |выданне = |месца = Масква|выдавецтва = |год = 2002|старонкі = 132|старонак = |isbn = |ref=Толоконцева, Роньжина}}&lt;/ref&gt;, Ю. І. Гусеў{{sfn|Толоконцева, Роньжина|2002|с=142}}, А. С. Дзікараў{{sfn|Толоконцева, Роньжина|2002|с=146}}, Ю. П. Ісаеў{{sfn|Толоконцева, Роньжина|2002|с=149}}, Я. П. Крамарэнка{{sfn|Толоконцева, Роньжина|2002|с=168}}, А. І. Макараў{{sfn|Толоконцева, Роньжина|2002|с=178}}.

У выяўленчым мастацтве ўласцівыя прыёмы: пабудова з асобных фрагментаў агульнай апавядальнай кампазіцыі, перспектыва па прынцыпе «што далей, то вышэй», кругавая кампазіцыя, запаволены, але ўнутрана напружаны рытм малюнка — адным з першых яго выкарыстаў [[Дзмітрый Апанасавіч Бруханаў|Дзмітрый Бруханаў]] у жанры кніжнай ілюстрацыі і станковай гравюры. Упершыню мастак выкарыстаў матывы нацыянальнага чукоцкага мастацтва ў другім варыянце ілюстрацый да аўтабіяграфічнага рамана [[Юрый Сяргеевіч Рытхэу|Юрыя Рытхэу]] «Час таплення снягоў» ({{lang-ru|«Время таяния снегов»}}, 1960)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Тимашева  Л. Е.|загаловак = Дмитрий Брюханов. Заслуженный художник РСФСР|адказны = |выданне = |месца = Магадан|выдавецтва = |год = 1969|старонкі = |старонак = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, пабудову кампазіцыі па ўзоры выяў, выразаных на біўнях маржа, выкарыстоўваў Віктар Кошалеў у серыях [[афорт]]аў «Спартыўныя гульні Чукоткі» (''«Спортивные игры Чукотки»''), «Белы дзень ва Уэлене» (''«Белый день в Уэлене»''), «Зямля і Мора» (''«Земля и Море»''), «Білібіна» (''«Билибино»''), «Уэленскія гульні» (''«Уэленские игры»''){{sfn|Толоконцева, Роньжина|2002|с=165}}. Асобныя элементы чукоцкага нацыянальнага мастацтва прымяніў і Уладзімір Істомін у цыклах [[Аўталітаграфія|аўталітаграфій]] «Чукоцкія і эскімоскія нацыянальныя святы» (''«Чукотские и эскимосские национальные праздники»''), «Свята Кіта» (''«Праздник Кита»'') і ў [[трыпціх]]у афортаў «Паўночная паэма» (''«Северная поэма»''){{sfn|Толоконцева, Роньжина|2002|с=150}}. У [[Шаўкаграфія|шаўкаграфіі]] і жывапісе на палатне, выкананых у абстрактным стылі, арнаментыку традыцыйнага мастацтва народаў Чукоткі выкарыстаў [[Канстанцін Барысавіч Кузьміных|Канстанцін Кузьміных]]{{sfn|Толоконцева, Роньжина|2002|с=14}}.

== Вядомыя разьбяры ==
{{калонкі}}
* [[Ае (кастарэз)|Ае]]
* [[Аромкэ]]
* [[Міхаіл Вуквол]]
* [[Выквытагнын]]
* [[Галгымо]]
* [[Іван Іванавіч Сейгутэгін]]
* [[Тукай (кастарэз)|Тукай]]
* [[Хухутан]]
* [[Вера Эмкуль]]
{{калонкі/канец}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чукотское и эскимосское искусство из собрания Загорского государственного историко-художественного музея-заповедника, Ленінград: «Художник РСФСР», 1981
* Неповторимая красота Чукотки. Чукотско-эскимосская резная кость из коллекции В. А. Тишкова, Масква: [[Музей Усходу|Дзяржаўны музей Усходу]].
* «Загадочный мир древних граффити». Маргарита Кирьяк (Дикова). Анадырь, 2013 ([https://web.archive.org/web/20140407093907/http://www.nemnogosvetlee.ru/news/110 Чукчи дорисовались: 80 граффити подшили в отдельное дело])
* {{артыкул |аўтар= Василевский, Б.|загаловак= Когда огурец пахнет корюшкой|спасылка= http://www.rp-net.ru/book/OurAutors/vasilevskiy/Vasilevskiy_B.A._Kogda_ogurets_pahnet_koryushkoy.pdf|мова=ru |выданне= Мир Севера|тып= журнал|год= 2010|том= |нумар= 1|старонкі= 23—29|doi= |issn=}} (пра вядомых чукоцкіх кастарэзаў і іхнія працы)
* {{артыкул |аўтар= Василевский, Б.|загаловак=Улыбка северного бога|спасылка=http://www.rp-net.ru/book/OurAutors/vasilevskiy/Ulybka_severnogo_boga.pdf|мова=ru |выданне= Вокруг света|тып= журнал|год=1971|нумар= 6|старонкі= 54—57|doi= |issn=}}

== Спасылкі ==
* {{ref-ru}} [http://www.ethnonet.ru/lib/0804-05.html Гармония и красота древнего искусства (Чукотско-эскимосская резьба по кости)]{{Недаступная спасылка}}, «Этно-Журнал» // ethnonet.ru

[[Катэгорыя:Дробная пластыка]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Расіі]]
[[Катэгорыя:Рэльефы]]</text>
      <sha1>mxt96pn2b4ph7zq3v7hwg9p6sctvb2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2011/2012</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780032</id>
    <revision>
      <id>5172501</id>
      <parentid>5029390</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3433" sha1="jsqcw65te0iv8ovf45dmts9y3kayiuz" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|лагатып         = 
|памер           = 
|подпіс          = 
|час             =  
|назва           = 
|удзельнікаў     = 6
|гарады          = 6
|стадыёны        = 
|чэмпіён         = [[Атлант Баранавічы|Атлант-БарДу Баранавічы]]
|разоў           = 6
|2 месца         = [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]]
|3 месца         = [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]
|дублёры         = 
|гульняў         =
|галоў           =
|гледачоў        = 
|бамбардзір      =  
|бгалоў          =  
|лепшы           = 
|папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]]
|наступны сезон  = [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]]
}}
'''Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2011/2012''' — 21-ы [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па валейболе сярод жанчын]].

== Турнірная табліца ==
{| class=&quot;standard&quot;
!№||Каманды || Гульняў || Перамогі || Паражэнні || Ачкі
|-
|1
|[[Атлант Баранавічы|Атлант-БарДу Баранавічы]]
|23	
|20
|3
|59
|-
|2
|[[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]
|23
|14
|9
|44
|-
|3
| [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]]
|22 
|11
|11
|34
|-
|4
| [[Камунальнік-ГрДУ|Нёман-ГрДУ]]
|22 
|10
|12
|28
|-
|5
|[[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]]
|22 
|6
|16
|19
|-
|6
|[[Жамчужына Палесся]]
|22
|5
|17
|14
|}
 
== Выніковае размеркаванне месцаў ==

{|class=&quot;standard&quot; align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
! colspan=&quot;10&quot;| Выніковае размеркаванне месцаў
|-
|bgcolor=&quot;gold&quot;| 1. [[Атлант Баранавічы|Атлант-БарДу Баранавічы]] ''(6 раз)''
|-
|bgcolor=&quot;silver&quot;| 2. [[Камунальнік-МДУ|Камунальнік]]
|-
|bgcolor=&quot;#cc9966&quot;| 3. [[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]
|-
| 4.  
|-
| 5. [[Жамчужына Палесся]]
|-
| 6. 
|}
{{-}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://women.volleybox.net/ru/women-belarussian-league-2011-12-o7033 Belarussian League 2011/12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250107080136/https://women.volleybox.net/ru/women-belarussian-league-2011-12-o7033 |date=7 студзеня 2025 }} 
* [https://web.archive.org/web/20120128175033/http://vcminsk.com/turnir/ Турнирная таблица]
{{Валейбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|2011]]
[[Катэгорыя:2011 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:2012 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2011 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2012 годзе]]</text>
      <sha1>jsqcw65te0iv8ovf45dmts9y3kayiuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беспарадкі ў Егіпце (2013)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780271</id>
    <revision>
      <id>5172329</id>
      <parentid>5016888</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Катэгорыя:Пратэсты 2012 года]]; +[[Катэгорыя:Пратэсты 2013 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11054" sha1="pwj6zlz7g5ieesfwbcmlsgw43gby1gs" xml:space="preserve">[[Файл:Tahrir_Square_on_November_27_2012_(Evening).jpg|міні|Пратэстоўцы на {{Не перакладзена 5|Плошча Тахрыр|плошчы Тахрыр|ru|Площадь Тахрир}} 27 лістапада 2012 года]]
'''Пратэ{{Націск}}сты ў [[Егіпет|Егі{{Націск}}пце]]''' пачаліся [[22 лістапада]] [[2012]] года&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Egyptians take anti-Morsi protests to presidential palace|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/egyptians-take-antimorsi-protests-to-presidential-palace-8385721.html|last1=McCrumen|first1=Stephanie|last2=Hauslohner|first2=Abigail|publisher=[[The Independent]]|date=2012-12-05|access-date=2012-12-05|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925180935/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/egyptians-take-antimorsi-protests-to-presidential-palace-8385721.html|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Пратэстоўцы запатрабавалі адстаўкі нядаўна абранага прэзідэнта [[Мухамед Мурсі|Мухамеда Мурсі]], пасля таго як Мурсі падпісаў {{Не перакладзена 5|Дэкларацыя|канстытуцыйную дэкларацыю|ru|Декларация}}, якая пазбаўляе суды права распускаць верхнюю палату [[Парламент Егіпта|парламент]] і Канстытуцыйную асамблею, а таксама дазваляе прэзідэнту краіны выдаваць «любыя {{Не перакладзена 5|Дэкрэт|дэкрэты|ru|Декрет}}, накіраваныя на абарону рэвалюцыі», якія не могуць быць аспрэчаныя ў судзе. Дзеянні Мурсі выклікалі абурэнне [[Апазіцыя|апазіцыі]], якая абвінаваціла прэзідэнта ў [[Узурпацыя|узурпацыі ўлады]] і аднаўленні [[Дыктатар|дыктатуры]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/11/26/promise/|title=Мурси объяснил расширение своих полномочий нуждами демократии|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122122520/https://lenta.ru/news/2012/11/26/promise/ |archivedate=22 студзеня 2021 |lang=ru}}.&lt;/ref&gt;. Загінулі прынамсі шэсць чалавек і не менш за {{Num|650|}} атрымалі раненні.

Ў [[Александрыя|Александрыі]] сутыкненні адбыліся [[14 снежня]]. Спроба апазіцыянераў сарваць {{Не перакладзена 5|Джума-намаз|пятнічную пропаведзь|ru|Джума-намаз}} ў [[Мячэць|мячэці]] перарасла ў сутыкненне, у выніку якога пацярпелі дзясяткі чалавек. Праціўнікі прэзідэнта пайшлі на гэтае супрацьстаянне, бо [[імам]]ы ў казаннях праводзілі пра-прэзідэнцкую лінію&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=983810&amp;cid=9|title=В египетской Александрии пятничная проповедь переросла в массовые беспорядки|publisher=Вести.ру|date=2012-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121217234725/http://www.vesti.ru/doc.html?id=983-810|archivedate=2012-12-17|access-date=2012-12-14|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[25 студзеня]] 2013 года ў [[Каір]]ы на {{Не перакладзена 5|Плошча Тахрыр|плошчы Тахрыр|ru|Площадь Тахрир}} адбылася масавая акцыя пратэсту праціўнікаў улады Мухамеда Мурсі. Лідары апазіцыі і актывісты моладзевых рухаў задоўга да 25 студзеня заклікалі адзначыць гадавіну звяржэння ранейшага прэзідэнта краіны [[Хосні Мубарак]]а дэманстрацыямі пратэсту супраць цяперашняга прэзідэнта краіны Мухамеда Мурсі, якога яны абвінавачваюць у здрадзе рэвалюцыйных ідэалаў, і яго паплечнікаў «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]». Пратэстоўцы выйшлі на плошчу з тымі ж самымі лозунгамі, з якімі яны выходзілі на плошчу два гады таму: «Хлеб, свабода, сацыяльная справядлівасць». Сярод дэманстрантаў знаходзіліся многія з тых, хто ў 2011 годзе змагаўся супраць ранейшай улады. Але таксама пачалі паступаць паведамленні, што падцягнуліся прыхільнікі Хосні Мубарака, якія, зразумела, таксама агрэсіўна настроеныя супраць Мурсі. Напярэдадні дэманстрацыі пратэстоўцы спрабавалі прарвацца да будынка ўрада. Для прадухілення гэтага паліцыя ўжыла {{Не перакладзена 5|Слёзатачывы газ|слёзатачывы газ|ru|Слезоточивый газ}}. Дэманстранты адказалі закідваннем паліцэйскіх камянямі і бутэлькамі з гаручай сумессю. У выніку на наступны дзень у Каіры быў уведзены рэжым надзвычайнай сітуацыі, у цэнтр горада была сцягнутая бронетэхніка&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Пятницкая С.|url=http://www.kp.ru/online/news/1350386/|title=Годовщина революции в Египте: Каир опять в огне и дыму|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130128092231/http://www.kp.ru/online/news/1350386/ |archivedate=28 студзеня 2013 |publisher=Комсомольская правда|date=2013-01-25|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1 лютага]] у Каіры некалькі тысяч праціўнікаў улады прэзідэнта Мухамеда Мурсі выйшлі на дэманстрацыю з патрабаваннем неадкладнай яго адстаўкі. У гэты дзень увечары дэманстранты атакавалі прэзідэнцкі палац «Аль-Ітыхадыя» і спрабавалі яго падпаліць. Паліцыя для разгону дэманстрантаў ужыла слёзатачывы газ і [[вадамёт]]ы. Паведамлялася як мінімум аб адным забітым і дзясятках параненых. Кіраўнік службы хуткай дапамогі Егіпта паведамляў пра {{Num|54|параненых}}&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Пятницкая С.|url=http://www.kp.ru/online/news/1356833/|title=Беспорядки в Каире: есть жертвы и пострадавшие.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514220642/http://www.kp.ru/online/news/1356833/ |archivedate=14 мая 2013 |publisher=Комсомольская правда|date=2013-02-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ліпень 2013 ==
{{Асноўны артыкул|Ваенны пераварот у Егіпце (2013)}}
Пратэсты ўспыхнулі з новай сілай 30 чэрвеня, у гадавіну абрання прэзідэнтам краіны [[Мухамед Мурсі|Мухамеда Мурсі]]. Напал выступаў дасягнуў максімальнага ўзроўню з часу кульмінацыі «арабскай вясны» 2011 года. На бок паўстанцаў перайшлі армія і паліцыя, ключавыя міністры адмовіліся працаваць у дзеючым урадзе. 3 ліпеня Мухамеду Мурсі быў забаронены выезд з краіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ria.ru/arab_eg/20130703/947428623.html |title=Президенту Египта запрещен выезд из страны |access-date=2013-07-04 |archive-date=2013-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130706201834/http://ria.ru/arab_eg/20130703/947428623.html |lang=ru }}&lt;/ref&gt;, пазней армія апавясціла, што ён больш не з’яўляецца прэзідэнтам&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ria.ru/arab_eg/20130703/947458166.html |title=Армия Египта уведомила Мурси, что он больше не является президентом |access-date=2013-07-04 |archive-date=2013-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928024258/http://ria.ru/arab_eg/20130703/947458166.html |lang=ru }}&lt;/ref&gt;. Часова абавязкі кіраўніка дзяржавы перайшлі да кіраўніка Вышэйшага канстытуцыйнага суда; дзеянне Канстытуцыі было прыпынена&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://russian.rt.com/article/11735|title=Египетская армия сместила Мухаммеда Мурси и приостановила действие Конституции|date=2013-07-03|publisher=[[RT]]|access-date=2013-07-03|archive-date=2013-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130706190752/http://russian.rt.com/article/11735|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 4 ліпеня Мурсі ўзяты пад варту&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2013/07/04/mursi/ |title=Отстраненный от власти президент Египта взят под стражу | publisher=Lenta.ru |access-date=2020-05-05 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311023629/https://lenta.ru/news/2013/07/04/mursi/ |lang=ru }}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==

* {{Cite news|author=Густерин П.|url=http://www.tribuna.ru/news/world/bratya_musulmane_ostalis_bez_egipta/|title=Братья-мусульмане остались без Египта|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824003748/http://www.tribuna.ru/news/world/bratya_musulmane_ostalis_bez_egipta/|archivedate=24 жніўня 2013|lang=ru}}
{{Арабская вясна}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2025-01-10}}

[[Катэгорыя:Палітыка Егіпта]]
[[Катэгорыя:2012 год у Егіпце]]
[[Катэгорыя:Пратэсты 2012 года]]
[[Катэгорыя:Пратэсты 2013 года]]</text>
      <sha1>pwj6zlz7g5ieesfwbcmlsgw43gby1gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяўгеніевы дзеі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788316</id>
    <revision>
      <id>5172280</id>
      <parentid>5007751</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Візантыйская літаратура]]; дададзена [[Катэгорыя:Літаратура Візантыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2393" sha1="fhq71l3syh87mwpuw5p8yb3f6bgawer" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор
|Выява = [[File:Digenis Akritas Athens.jpg]]
|Подпіс выявы = Урывак рукапісу паэмы пра Дыгеніса Акрыта ([[Нацыянальная бібліятэка Грэцыі]])
}}
'''«Дзяўгеніевы дзеі»''' ({{lang-el|Διγενῆς Ἀκρίτης}}, {{lang-ru|Девгениево деяние}}) — [[Кіеўская Русь|старажытнаруская]] перакладная аповесць, адаптацыя [[Візантыя|візантыйскага]] эпасу пра волата [[Дыгеніс Акрыт|Дыгеніса Акрыта]]. Твор на аснове візантыйскай легенды распавядае пра барацьбу памежных вояў з [[мусульмане|мусульманамі]] і ўвасабляе гераічныя ідэалы візантыйскага [[хрысціянства]]. На Русі эпас быў перакладзены ў [[XI]]—[[XII]] стст. і ўспрымаўся не як выдумка, а як праўдзівая гісторыя. У перакладзе ён атрымаў фальклорныя, казачныя рысы і бытаваў у рукапісах аж да [[XVIII]] ст. Твор змяшчае міфалагічныя матывы, характэрныя для [[усходнія славяне|ўсходнеславянскай]] традыцыі.

== Літаратура ==
* {{кніга|адказны = Рэд.: ''[[В. А. Чамярыцкі]]''|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў|выданне = 2-е выданне|месца = Мн.|выдавецтва = [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год = 2007|том = 1|старонкі = 26}}

{{Commons category|Digenes Akritas}}
{{Помнікі старажытнарускай літаратуры XI—XIII стагоддзяў}}

[[Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Хрысціянская літаратура]]
[[Катэгорыя:Літаратура Візантыі]]</text>
      <sha1>fhq71l3syh87mwpuw5p8yb3f6bgawer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Савелій Віктаравіч Крамараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788400</id>
    <revision>
      <id>5172271</id>
      <parentid>5119859</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="920" sha1="kcibnvkzce9t5wm2pg3mlx0kagqdb68" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Савелій Віктаравіч Крамараў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і амерыканскі кінаакцёр; [[Заслужаны артыст РСФСР]] (1974).

== Фільмаграфія ==
* 1962 — [[Без страху і папроку]]
* 1965 — [[Горад майстроў]]
* 1971 — [[Джэнтльмены ўдачы]]
* 1972 — [[Вялікі перапынак]]
* 1973 — [[Іван Васілевіч мяняе прафесію]]
* 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]]
* 1977 — [[Гэтыя неверагодныя музыкі, або Новыя сны Шурыка]]
* 1984 — [[Масква на Гудзоне]]
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Крамараў Савелій Віктаравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]</text>
      <sha1>kcibnvkzce9t5wm2pg3mlx0kagqdb68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чырвонамайск (Хойніцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789024</id>
    <revision>
      <id>5172443</id>
      <parentid>5103439</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6048" sha1="533jh91o2c0qmawhnf44orztkfyrdbz" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь|статус=[[Пасёлак]]|беларуская назва=Чырвонамайск|вобласць=Палеская|раён=Хойніцкі|сельсавет=Тульгавіцкі|lat_min=47|lat_deg=51|lat_sec=44|lon_deg=29|lon_min=36|lon_sec=47}}

'''Чырвонама́йск'''&lt;ref&gt;''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' [https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Jauhien_Rapanovic.Slounik_nazvau_nasielenych_punktau.pdf.zip/Jauhien_Rapanovic.Slounik_nazvau_nasielenych_punktau_Homielskaj_voblasci.pdf Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці] / Я. Н. Рапановіч; Рэд. [[П. П. Шуба]]. — [[Мінск]]: [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1986. — 240 с. (ст. 179). Сустракаецца таксама варыянт '''Чырвонаармейск, м.'''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: [[Гомельская вобласць]]: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]]. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. &lt;nowiki&gt;ISBN 985-458-131-4&lt;/nowiki&gt; (DJVU)..&lt;/ref&gt; ([[Руская мова|руск.]]: ''Красномайск''&lt;ref&gt;Встречаются названия — ''Красномайский, Чирвономайск, Чирвоноармейск.''&lt;/ref&gt;) — былы пасёлак у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. Ў складзе [[Тульгавіцкі сельсавет|Тульгавіцкага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Размяшчаўся за 3 км на захад ад вёскі [[Тульгавічы]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Тульгавічы на мапе Ф. Ф. Шубэрта. Сярэдзіна XIX ст.png|міні|232x232пкс|Карта Ф. Ф. Шуберта. XIX ст.]]
З 1926 года ў складзе [[Тульгавіцкі сельсавет|Тульгавіцкага сельсавета]] [[Юравіцкі раён|Юравіцкага раёна]], з 1931 года — [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], з 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. 

У 1930 годзе ў [[Тульгавічы|Тульгавічах]] утвораны калгас «''Чырванамайск''» ({{Lang-ru|«Красноармейск»}}). 

Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў пасёлку было 28 двароў, 16 дамоў, пражывала 79 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5045|title=Чирвономайск. Информация о деревне|access-date=12 чэрвеня 2025|archive-date=12 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250612205713/http://db.narb.by/search/5045|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

У маі [[1943|1943 года]] нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі вёску, знішчылі 28 двароў. 

У 1975 годзе на месцы спаленага пасёлка ўстаноўлена стэла&lt;ref&gt;Без срока давности. [[Беларусь]]: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. [[Гомельская вобласць|Гомельская область]]. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — [[Мінск|Минск]]: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 504.&lt;/ref&gt;.

Пасля вайны паселішча не аднаўлялася&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hoiniki.by/?p=61490|title=Спаленыя вёскі: Зялёны Гай, Перавессе, Чырвонамайск — так ніколі і не адрадзіліся|website=Хойніцкія навіны|access-date=11 чэрвеня 2025|archive-date=2 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402061621/http://www.hoiniki.by/?p=61490|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Памятныя мясціны ==
У [[1975|1975 годзе]] на месцы спаленага пасёлка ўстаноўлена стэла (дарога [[Тульгавічы]]—[[Ломыш (вёска)|Ломыш]]).

== Гл. таксама ==

* [[Зялёны Гай (Хойніцкі раён)]]
* [[Перавессе (Хойніцкі раён)]]

== Крыніцы ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
== Спасылкі ==

* [https://retromap.ru/14194016_z13_51.795504,29.613132 Красномайск (Красномайский) на старой карте].
* [https://milglory.gomel.museum.by/node/57756 Красномайск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220925060518/http://milglory.gomel.museum.by/node/57756 |date=25 верасня 2022 }}. [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы|Гомельский областной музей военной славы]].
{{Commons|Category:}}

[[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Хойніцкага раёна|*]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Хойніцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Хойніцкага раёна]]</text>
      <sha1>533jh91o2c0qmawhnf44orztkfyrdbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнтральны навуковы архіў НАН Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>792175</id>
    <revision>
      <id>5172264</id>
      <parentid>5033687</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9278" sha1="3als5nx88mx6uv6of93mb3zbek10rec" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны архіў}}
'''Цэнтральны навуковы архіў НАН Беларусі''' — [[архіў]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], самастойнае навукова-метадычнае падраздзяленне [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАНБ]]. Размяшчаецца па адрасе [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 66, кабінет 432, Фонд археалагічнай навуковай дакументацыі (ФАНД) ЦНА — па [[Акадэмічная вуліца (Мінск)|Акадэмічнай вуліцы]], 1, кабінет 225&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://history.by/central_scientific_archive_of_the_national_academy_of_sciences_of_belarus/|title=Цэнтральны навуковы архіў НАН Беларусі {{!}} IГ НАНБ|access-date=2025-09-10|archive-date=14 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250914221452/http://history.by/central_scientific_archive_of_the_national_academy_of_sciences_of_belarus/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Арганізаваны ў пачатку 1930-х гг. На працягу сваёй гісторыі акадэмічны архіў неаднаразова рэарганізоўваўся і змяняў сваю падпарадкаванасць, з’яўляючыся папераменна структурным падраздзяленнем [[Фундаментальная бібліятэка АН БССР|Фундаментальнай бібліятэкі АН БССР]] і Апарата [[Прэзідыум АН БССР|Прэзідыума АН БССР]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

З снежня 1987 г. Цэнтральны навуковы архіў — самастойнае навукова-метадычнае падраздзяленне [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]]. Са студзеня 2021 г. уваходзіць у склад цэнтра гісторыі навукі і архіўнай справы Інстытута гісторыі НАН Беларусі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Загадчыкі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ==
* 1952—1972 — [[А. С. Цыганкоў]]
* 1972—1996 — [[М. І. Бялоў]]
* 1996—2007 — [[М. М. Смалянінаў]]
* 2007—2008 — [[А. У. Шынкевіч]]
* 2008—2020 — [[М. У. Глеб]]
* 2021—2022 — [[Д. А. Крэнт]]
* 2022—2024 — [[І. Ф. Фокіна]]
* з 2024 — [[Кірыл Ігаравіч Шыкунец]]

== Кірункі дзейнасці ==
Асноўныя кірункі дзейнасці архіва&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:
* Прыём і пастаноўка на архіўны ўлік матэрыялаў структурных падраздзяленняў і арганізацый НАН Беларусі;
* Метадычная дапамога арганізацыям НАН Беларусі ў арганізацыі справаводчага працэсу;
* Арганізацыя працы па выкарыстанню дакументальных матэрыялаў архіва ў сацыяльна-прававых, культурна-асветніцкіх і навуковых мэтах;
* Стварэнне і ўдасканаленне ўліковай і навукова-даведачнай дакументацыі да архіўных фондаў.

== Фонды ==
Па стане на 1 студзеня 2022 г. у архіве налічваецца 103 фонды і 58 948 адзінак захавання. Храналагічныя межы асноўнага дакументальнага масіву — 1922—2018 г., хоць маюцца асобныя дакументы, якія храналагічна адносяцца да XVIII—XIX стст. Большая частка дакументаў прадстаўлена матэрыяламі [[справаводства]] інстытутаў, іншых устаноў і падраздзяленняў Апарата Прэзідыума Акадэміі навук&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Найбольшую каштоўнасць прадстаўляюць матэрыялы, якія назбіраліся ў [[міжваенны час]]. Большая частка падобных матэрыялаў захоўваецца ў фондах № 1 ([[Прэзідыум Акадэміі навук Беларусі|Прэзідыум]]), 3 ([[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытут гісторыі]]), 14 ([[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|Інстытут эканомікі]]), 23 ([[Інстытут біялогіі АН БССР|Інстытут біялогіі]]), 54 ([[Інстытут аграглебазнаўства НАНБ|Інстытут аграглебазнаўства]]), 62 ([[Беларуская навука (выдавецтва)|Выдавецтва «Навука і тэхніка»]]), 67 ([[Інстытут беларускай культуры]]), 68 ([[Камісія па вывучэнні Заходняй Беларусі]]), 72 ([[Інстытут нацыянальных меншасцей АН БССР|Інстытут нацыянальных меншасцей]]) і інш.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

На захаванні ў ЦНА НАН Беларусі маецца шэраг асабістых фондаў беларускіх навукоўцаў, чыя навуковая і службовая дзейнасць была цесна звязана з Акадэміяй навук. Па стане на 1 студзеня 2022 г. апісаны і пастаўлены на архіўны ўлік асабістыя фонды акадэміка [[У. М. Перцаў|У. М. Перцава]] (Ф. 3а), акадэміка [[Б. І. Сцяпанаў|Б. І. Сцяпанава]] (Ф. 114), кандыдата гістарычных навук [[М. У. Токараў|М. У. Токарава]] (Ф. 3д). Не вылучаны ў якасці асобных фондаў, але прадстаўляюць несумнеўны інтарэс матэрыялы асабістага паходжання акадэміка [[А. В. Лыкаў|А. В. Лыкава]] (матэрыялы ўлічаны па фонду № 56 «Інжынерна-фізічны часопіс») і акадэміка [[М. М. Сірата|М. М. Сіраты]] (матэрыялы ўлічаны па фонду № 46 «НПЦ па матэрыялазнаўству»). Значным інфармацыйным патэнцыялам валодае калекцыя асабістых спраў (Ф. 2), якая налічвае больш за 20 000 адзінак захавання&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

З 2014 г. у падпарадкаванне архіва перададзена ўнікальнае сховішча дакументальных матэрыялаў па гісторыі [[Археалогія ў Беларусі|археалагічнага вывучэння Беларусі]] — Фонд археалагічнай навуковай дакументацыі (былы [[Архіў археалагічнай навуковай дакументацыі Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]). Па стане на 1 чэрвеня 2021 г. па ФАНДу ўлічана 5448 адзінак захавання за 1924—2017 гг. Матэрыялы фонду прадстаўлены археалагічнымі справаздачамі, палявымі дзённікамі, рукапісамі асобных прац па археалогіі Беларусі і справаводчай дакументацыяй структурных падраздзяленняў археалагічнага профілю Інстытута гісторыі НАН Беларусі. У склад фонду ўваходзіць шэраг асабістых фондаў беларускіх археолагаў, якія, аднак, патрабуюць дадатковай архіўнай апрацоўкі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://history.by/be/central_scientific_archive_of_the_national_academy_of_sciences_of_belarus/ Афіцыйная старонка на сайце  НАН Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260108002203/http://history.by/be/central_scientific_archive_of_the_national_academy_of_sciences_of_belarus/ |date=8 студзеня 2026 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Архівы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Інстытут гісторыі НАНБ]]
[[Катэгорыя:1930-я ў Мінску]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1930-я гады]]</text>
      <sha1>3als5nx88mx6uv6of93mb3zbek10rec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чумадрыха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>794898</id>
    <revision>
      <id>5172428</id>
      <parentid>5058575</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6053" sha1="mk9bblfl9lkg854rk1rsj6w1yyc060t" xml:space="preserve">{{фарматаванне}}
{{няма крыніц}}
{{танец}}
'''Чумадрыха''' — [[беларускі народны танец]] з прыпеўкамі.

Згаданы ў некаторых літаратурных творах ХІХ ст. Напрыклад, ва «[[Успаміны квестара|Успамінах квестара]]» [[Ігнацы Ходзька]] апісвае як танчылі Чумадрыху ўдзельнікі шляхецкага сейміка ва Ушачах у 1780-я гады:

&lt;blockquote&gt;А пасля заспявалі курдэша і чумадрыху. Вытрымаць ужо было немагчыма. Чумадрыха — гэта мелодыя з запалам: заткнуўшы палы за пас, пахапалі нашы браты дзяўчат ад валторнаў ды ў скокі. Я гэтак зрабіць не мог з-за прэзентабельнасці ваяводы, аднак жа хоць на месцы, але падскокваў: бо і ў галаве шумела, і, скажу, даліпан, цяжка было стрымацца. Сам ваявода, надзвычай пацешаны, поўны гаманец кінуў на валторну, а па ягоным прыкладзе столькі таляраў і злотых пасыпалася, што цяжка і палічыць. Жменямі дзяўчаты збіралі грошы; бо і заслужылі! Няхай ім… Пан Бог дапамагае!&lt;/blockquote&gt;

Магчыма, была варыянтам полькі. Назва танцу, магчыма, азначае славянскую міфалагічную істоту невялікага памеру, падобную да скандынаўскіх троляў. Магчыма, да яе звяртаюцца ў кожным рэфрэне: ''Эх, чу-чумадра-а-а, чумадрыха весела!''

Танец з аналагічным рэфрэнам танчыць шляхта ў п'есе «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], куплеты ў прыпеўках, якія спявае персанаж Куторга, адлюстроўваюць мясцовыя пінскія рэаліі:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
Нашы Пінскі акаліцы -
Жыцце хоць цару, царыцы!
Ўсяго досыць — прызірніся:
Еж, пі, хоць расперажыся.

Ёсць гарэлка, луста хлеба,
Уюны і сушона рыба.
Чаго ж болей людзям трэба?
Пінчуку тут даў Бог неба!

Як збяром дабро дачыста,
Завязём на торг да места,
Тады квартаю чырвонцы,
Гарцам мерым карбавонцы.

Дзяўчаты нашы, як лані,
Харашэйшы як ясны пані.
Зіркне катора — маспане! -
Сэрца з-пад жыбра дастане.
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

Варыянт прыпевак (з няпэўнай крыніцы — «Дзецідзяцей»?):

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
Мы жывем на акаліцы,
Як цары і як царыцы.
Ці ў нас гора, ці ў нас ліха,
Скачам польку-чумадрыху!
Эх, чу-чумадра-а-а, эх, чу-чумадра-а-а,
Эх, чу-чумадра-а-а, чумадрыха весела!

Тых палацаў, што ў сталіцы,
Хай царквы у нас няма,
Ды затое ёсць карчма!
Хай няма на акаліцы
Тых законаў, што ў сталіцы,
Так і будзем жыць да скону
Без ніякага закону!
Эх, чу-чумадра-а-а, ой, чу-чумадра-а-а,
Эх, чу-чумадра-а-а, чумадры-і-іха!

Ёсць гарэлка, луста хлеба.
Што яшчэ народу трэба?
Што пасеем, то пажнём,
Намалоцім і прап’ём!
Хай няма на акаліцы
Тых гулянак, што ў сталіцы,
Ды затое ёсць работа --
Ціскаць дзевак каля плота!
Эх, чу-чумадра-а-а, ой, чу-чумадра-а-а,
Эх, чу-чумадра-а-а, эй, чу-чу-ма-дры-ха!

Мы жывем на акаліцы --
Не палякі, не расійцы.
А расійцы ці палякі
Нам да дупы, нам да…

Эх, чу-чумадра-а-а, ой, чу-чумадра-а-а,
Эх, чу-чумадра-а-а!..&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Спасылкі ==
* https://khblit.narod.ru/arhiu/lib/chodz-kwest-1.htm -- «Успаміны квестара»
* https://znanija.com/task/54639774 -- апісанне чумадрыхі — міфалагічнай істоты
* https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html -- «Пінская шляхта»
* https://lyricstranslate.com/fa/chumadrykha-%D1%87%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D0%B0-chumadrykha-%D1%87%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D0%B0.html  — тэкст прыпевак, паходжанне цьмянае. Магчыма, сучасны навароб. (рэпертуару «Дзецідзяцей»?)
* https://zzz.fm/song/34434686/detidetej_-_chumadryha/{{Недаступная спасылка}} -- Фармат: mp3 Детидетей Чумадрыха Продолжительность: 02:32
* https://open.spotify.com/track/2tbopsBW39N5ou2CxGHC14 - песня Чумадра (здаецца ўкраінская? можа быць цыганскага паходжання?)

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2025-11-19}}

[[Катэгорыя:Беларускія народныя танцы]]</text>
      <sha1>mk9bblfl9lkg854rk1rsj6w1yyc060t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Музычныя калектывы Францыі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>795570</id>
    <revision>
      <id>5172333</id>
      <parentid>5062926</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="8cy40e94czstj6vv1g43mpg6b0jpa0s" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле краін|Францыя]]
[[Катэгорыя:Музыка Францыі]]</text>
      <sha1>8cy40e94czstj6vv1g43mpg6b0jpa0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Музычныя калектывы Пуэрта-Рыка</title>
    <ns>14</ns>
    <id>796302</id>
    <revision>
      <id>5172334</id>
      <parentid>5111759</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="7go0uxccjbnobxvpwnkd9z990bflkw8" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле краін|Пуэрта]]
[[Катэгорыя:Музыка Пуэрта-Рыка]]
{{Commonscat|Musical groups from Puerto Rico}}</text>
      <sha1>7go0uxccjbnobxvpwnkd9z990bflkw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорныя пантэры (партыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797020</id>
    <revision>
      <id>5172420</id>
      <parentid>5103391</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19374" sha1="dyzd3lwctzdvmam7m7lk5kq2qim8ldn" xml:space="preserve">
{{Партыя
| назва партыі = Партыя самаабароны &lt;br&gt; «Чорныя Пантэры»
| назва на мове арыгінала = {{lang-en|Black Panther Party for Self-Defense}}
| абрэвіятура = BPP
| лагатып = Blackpanterpartylogo.jpg
| шырыня лагатыпа = 200px
| лідар = Х'юі Ньютан
| заснавальнік = Х'юі Ньютан і Бобі Сіл
| дата заснавання = [[кастрычнік]] [[1966 год]]а
| штаб-кватэра = [[Окленд]], [[Каліфорнія]]
| ідэалогія = [[чорны нацыяналізм]], [[афрацэнтрызм]], [[панафрыканізм]], [[рэвалюцыйны нацыяналізм]], [[рэвалюцыйны сацыялізм]], [[антыімперыялізм]], [[антырасізм]], [[мааізм]], [[вуманізм]]
| дэвіз = Мы за спыненне вайны; але вайну можна спыніць толькі вайной; і каб адкласці зброю, трэба ўзяць яго ў рукі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.geocities.com/CollegePark/Classroom/9912/blackpantherparty.html |title=MIA: History: USA: The Black Panther Party |archive-url=https://web.archive.org/web/20021114045357/http://www.geocities.com/CollegePark/Classroom/9912/blackpantherparty.html |archive-date=2002-11-14 |access-date=2002-11-14 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}'''Партыя самаабароны «Чорныя Пантэры»''' ({{Lang-en|Black Panther Party for Self-Defense}}  ) — амерыканская [[Леворадикализм|леварадыкальная]] арганізацыя [[Афраамерыканцы|афраамерыканцаў]], якая ставіла сваёй мэтай прасоўванне грамадзянскіх правоў чарнаскурага насельніцтва. Была актыўная ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з сярэдзіны 1960-х па 1970-я гады.

Заснаваная ў [[Окленд (Каліфорнія)|Оклендзе]], [[Каліфорнія]], Х'юі Ньютанам і Бобі Сілам у кастрычніку [[1966|1966 года]], арганізацыя ў процівагу вучэнню [[Марцін Лютэр Кінг|Марціна Лютэра Кінга]] выступала за ўзброены супраціў сацыяльнай [[Агрэсія (палітыка)|агрэсіі]] ў інтарэсах афраамерыканскай справядлівасці. З цягам часу яе мэты і філасофія радыкальна мяняліся. У той час, як лідэры арганізацыі былі перакананымі рэвалюцыйнымі сацыялістамі — [[Мааізм|мааістамі]], паслядоўнікамі [[Эрнэста Гевара|Чэ Гевары]] і Франца Фанона, рэпутацыя чорных радыкалаў прыцягвала прыхільнікаў мноства іншых плыняў&lt;ref&gt;Jessica Christina Harris. Revolutionary Black Nationalism: The Black Panther Party. Journal of Negro History, Vol. 85, No. 3 (Summer, 2000), pp. 162—174&lt;/ref&gt;. У сувязі з гэтым было складана дасягнуць ідэалагічнага кансэнсусу. Некаторыя з сяброў партыі адкрыта выказваліся супраць поглядаў, якіх прытрымліваліся яе лідэры.

Партыя дзейнічала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з [[1966]] па [[1982|1982 год]], маючы аддзяленні ў многіх буйных гарадах і міжнародныя аддзяленні ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Алжыр|Алжыры]]&lt;ref&gt;Jessica Christina Harris. Revolutionary Black Nationalism: The Black Panther Party. Journal of Negro History, Vol. 85, No. 3 (Summer, 2000), pp. 162—174&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jessica Christina Harris. Revolutionary Black Nationalism: The Black Panther Party. Journal of Negro History, Vol. 85, No. 3 (Summer, 2000), pp. 162—174&lt;/ref&gt;.

Значны ўплыў на станаўленне партыі аказала кніга Роберта Ўільямса {{Не перакладзена|Негры с оружием|«Негры с оружием»|en|Negroes with Guns}}  і пропаведзяў [[Малкальм Ікс|Малькольма Ікса]], дзе прасоўвалася праграма ўзброенай самаабароны і партызанская барацьба супраць урада [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]&lt;ref&gt;Jessica Christina Harris. Revolutionary Black Nationalism: The Black Panther Party. Journal of Negro History, Vol. 85, No. 3 (Summer, 2000), pp. 162—174&lt;/ref&gt;.

Вядомымі ініцыятывамі «Чорных пантэр» былі бясплатныя сняданкі чарнаскурым дзецям з бедных сем'яў, патруляванне чорных кварталаў і ўзброеныя канфлікты з паліцыянтамі. &quot;У вас ёсць зброя і ў нас ёсць зброя&quot;, – абвяшчаў іх знакаміты лозунг.

== Легенда ==
Шасцёра маладых чарнаскурых, якія толькі што скончылі школы ці каледжы, стварылі «Чорныя пантэры», партыю ўзброенай абароны ад паліцыянтаў&lt;ref&gt;Jessica Christina Harris. Revolutionary Black Nationalism: The Black Panther Party. Journal of Negro History, Vol. 85, No. 3 (Summer, 2000), pp. 162—174&lt;/ref&gt;. Першым рэкрутам новай партыі стаў шаснаццацігадовы падлетак Бобі Хатан ({{Lang-en|Bobby Hutton}}).

Рэвалюцыйнасць «Чорных пантэр» выявілася ва ўсім, пачынаючы з філасофіі «абуджэння свядомасці» (фармулёўка Х'юі Ньютана ) і заканчваючы спецыфікай уніформы : чорнай скураной курткі ў спалучэнні з блакітнай кашуляй, чорнымі штанамі і чорным берэтам. У выбары [[Эмблема|сімвала]] сваёй новай арганізацыі, маладыя людзі спыніліся на выяве чорнай пантэры:
{{Cquote|Пантэра бо лютае жывёла. Разам з тым яна ніколі не стане нападаць першай, пакуль яе не загоняць у кут. У гэтым выпадку пантэра здзяйсняе кідок&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://leftdv.narod.ru/basik/revolucionnoe_samoubiystvo.html#sozdanie |title=Хьюи П. Ньютон Революционное самоубийство |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420191817/http://leftdv.narod.ru/basik/revolucionnoe_samoubiystvo.html#sozdanie |archive-date=2008-04-20 |access-date=2009-03-05 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.}}
Члены арганізацыі распачалі безнадзейную спробу вытруціць з гета гандляроў какаінам, што ўцягнула іх у крывавы ланцуг мафіёзных разборак&lt;ref name=&quot;История развития Хип-хоп культуры&quot;&gt;{{Cite web|url=http://worldhh.narod.ru/history2.html|title=История развития Хип-хоп культуры|archive-url=https://web.archive.org/web/20090808073550/http://worldhh.narod.ru/history2.html|archive-date=2009-08-08|access-date=2009-04-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Менавіта з падачы «Чорных пантэр» за амерыканскімі паліцыянтамі трывала замацавалася мянушка {{Не перакладзена|Спіс звязаных з паліцыяй слэнгавых тэрмінаў|«свіння»|en|List of police-related slang terms}}.
{{Cquote|Але самая вялікая Наша Перамога заключалася ў тым эфекце, які слова „свіння“ зрабіла на паліцэйскіх. Ім вельмі не спадабалася, калі іх сталі абзываць свіннямі, яны і цяпер гэтага не пераносяць. Як толькі за імі замацавалася Новая &quot;мянушка „, паліцэйскія правялі кампанію ў сваю абарону з выкарыстаннем лозунгаў накшталт &quot;свінні прыгожыя&quot;, ды яшчэ начаплялі на сябе значкі ў выглядзе свінак. Але гэтыя намаганні пайшлі прахам. Мы хочам сказаць, што, калі паліцыянты не хочуць быць свіннямі, то яны павінны спыніць жорстка абыходзіцца з усімі няшчаснымі ў свеце. Ніякія лозунгі не зменяць думкі людзей. Тут можа дапамагчы толькі змяненне ў паводзінах&lt;ref&gt;[[Хьюи Перси Ньютон]], [http://leftdv.narod.ru/basik/revolucionnoe_samoubiystvo.html Революционное самоубийство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080420191817/http://leftdv.narod.ru/basik/revolucionnoe_samoubiystvo.html |date=20 красавіка 2008 }}&lt;/ref&gt;.}}
Лозунг {{Не перакладзена|Улада народу (лозунг)|«Уся ўлада народу»|en|Power to the people (slogan)}} , пазней апеты [[Джон Ленан|Ленанам]], — таксама прадукт творчасці Чорных пантэр&lt;ref&gt;Jessica Christina Harris. Revolutionary Black Nationalism: The Black Panther Party. Journal of Negro History, Vol. 85, No. 3 (Summer, 2000), pp. 162—174&lt;/ref&gt;. Іншай адметнай асаблівасцю партыі былі пасады, скапіяваныя з дзяржаўных: прэм'ер-міністр, капітан, міністр фінансаў і інш.

Партыя стварыла праграму 10 пунктаў, дакумент, які патрабуе «Зямлю, хлеб, жыллё, адукацыю, адзенне, справядлівасць і мір», а таксама вызваленне чарнаскурых ад ваеннай службы&lt;ref&gt;Jessica Christina Harris. Revolutionary Black Nationalism: The Black Panther Party. Journal of Negro History, Vol. 85, No. 3 (Summer, 2000), pp. 162—174&lt;/ref&gt; і стала іконай [[Контркультура|контркультуры]] [[1960|1960-]] х. Чорныя пантэры маральна падтрымлівалі ідэю «чорнага расізму». У 1969 годзе паліцыя правяла буйнамаштабныя акцыі па знішчэнні «Чорных пантэр» з прычыны пастаянных перастрэлак паміж імі, у выніку якой у 48 перастрэлках загінула 10 чорных і 12 паліцэйскіх. Паліцыя арыштавала 469 «пантэр». Кіраўнік ФБР заявіў, што «Чорныя пантэры» ўяўляюць сабой &quot;самую сур'ёзную пагрозу ўнутранай бяспецы краіны&quot;. А лідэр Чорных пантэр, {{Не перакладзена 3|Х'юі Персі Ньютан|Х'юі Персі Ньютан|ru|Ньютон, Хьюи Перси}}, загінуў 22 жніўня 1989 года ў міжсобіцы ад рук чарнаскурага члена «Чорнай сям'і», наркагандляра Тайрана Робінсана.  

«Пантэры» падарылі [[Рэп|рэпу]] ключавыя словы палітычнай рыторыкі: яны ўзялі з [[растафары]] паняцце «Babylon» (Вавілон), абазваўшы гэтым свет белага істэблішменту&lt;ref name=&quot;История развития Хип-хоп культуры&quot;/&gt;.

Характэрна, што ў партыю амаль усё сваё жыццё ўваходзіла маці [[Тупак Шакур|Тупака Шакура]], {{Не перакладзена 3|Афені Шакур|Афені Шакур|ru|Шакур, Афени}}. У юнацтве поглядаў «Чорных пантэр» прытрымліваўся і сам Тупак. Ён сам не раз згадваў пра гэта, і, акрамя таго, гэта пацвярджаецца татуіроўкай у выглядзе пантэры ў яго на целе. Іх дзейнасць гэтак жа падтрымлівалі такія сталыя легендамі людзі, як [[Джэніс Джоплін]] і [[Джон Ленан|Джон Ленан.]]{{Няма АК|11|6|2021}}.

== Праграма ==
[[Файл:Black_Panther_65-27_HD_2Mbps.webm|справа|міні|300x300пкс| [[Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі (ЗША)|Нацыянальныя архівы ЗША]]. Кіраўнікі партыі «Чорных пантэр» Х'юі Ньютан, {{Не перакладзена 3|Элдрыдж Клівер|Элдрыдж Клівер|ru}} і {{Не перакладзена 3|Бобі Сіл|Бобі Сіл|ru}} распавядаюць аб сваёй 10-бальнай праграме, прапанаванай імі адміністрацыі ЗША і якая забяспечвае поўную занятасць, годнае жыллё і адукацыю, спыненне [[Полицейский произвол|паліцэйскага самавольства]] і вызваленне неграў ад службы ў войску. «Чорныя пантэры» маршыруюць ва ўніформе. Студэнты спяваюць, апладзіруюць і нясуць транспаранты пратэстнага зместу. Паліцыянты забяспечваюць кантроль за парадкам на маршы.]]
Арганізацыя ў 1966 годзе сфармулявала асноўныя мэты, якія былі ўключаны ў 10 наступных пунктаў:

* Мы імкнемся да свабоды. Мы хочам атрымаць права самім вызначаць лёс цемнаскурай абшчыны.
* Мы імкнемся да поўнай занятасці для нашага народа.
* Мы імкнемся спыніць эксплуатацыю цемнаскурай абшчыны капіталістамі.
* Мы імкнемся забяспечыць нашаму народу дастойнае жыллё, прыдатнае для пражывання людзей.
* Мы хочам забяспечыць для нашага народа адукацыю, якая ў поўнай меры магла б раскрыць сапраўдную прыроду культурнага заняпаду белага амерыканскага грамадства. Мы хочам вучыцца нашай сапраўднай гісторыі, каб кожны чорны ведаў сваю сапраўдную ролю ў сучасным грамадстве.
* Мы выступаем за тое, каб усе цемнаскурыя мужчыны вызваляліся ад вайсковай службы.
* Мы імкнемся неадкладна пакласці канец жорсткасці паліцыі і несправядліваму забойству цемнаскурых грамадзян.
* Мы выступаем за вызваленне ўсіх цемнаскурых зняволеных у турмах горада, акругі, штата і федэральных установах.
* Мы патрабуем таго, каб лёс цемнаскурых абвінавачаных вырашалі грамадзяне, роўныя іх сацыяльнаму статусу і цемнаскурыя абшчыны, як гэта прадпісана ў [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыі ЗША]].
* Мы хочам зямлі, хлеба, жылля, адукацыі, адзення, справядлівасці і свету.

== Лідэры партыі ==

* {{Не перакладзена 3|Бобі Сіл|Бобі Сіл|ru}}
* {{Не перакладзена 3|Х'юі П. Ньютан|Х'юі П. Ньютан|ru}}

== Глядзіце таксама ==

* {{Не перакладзена|Рэвалюцыйная Народная Канстытуцыйная Канвенцыя|Канстытуцыйная канвенцыя «Чорных пантэр»|en|Revolutionary People's Constitutional Convention}}
* {{Не перакладзена 3|Партыя белых пантэр|Партыя белых пантэр|ru}}
* [[Black Lives Matter]]
* {{Не перакладзена 3|Чорныя пантэры (Ізраіль)|Чорныя пантэры (Ізраіль)|ru}}
* [[Анджэла Дэвіс]]
* {{Не перакладзена 3|Мумія Абу-Джамал|Мумія Абу-Джамал|ru}}
* Джордж Джэксан
* {{Не перакладзена 3|Брыгада Джорджа Джэксана|Брыгада Джорджа Джэксана|ru}}

== Нататкі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20130624095500/http://www.blackpanther.org/index.html Афіцыйны сайт]
* [http://studies.agentura.ru/tr/panteri/ Чорныя пантэры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110731072332/http://studies.agentura.ru/tr/panteri/ |date=31 ліпеня 2011 }}
* [http://magazines.gorky.media/nlo/2003/64/zav10.html Марыя Заўялава Доктар прапісаў кровапусканне: рыторыка гвалту і афраамерыканская літаратура 1960-х гадоў]{{Недаступная спасылка}}
* [https://web.archive.org/web/20070810042017/http://www.mk.ru/blogs/idmk/2005/04/12/mk-daily/51764/ Інтэрв'ю з Фрэдэрыкай Ньютан, удавой заснавальніка «Чорных пантэр» Х'юі П. Ньютана.]
[[Катэгорыя:Гісторыя сацыялізму]]
[[Катэгорыя:Палітыка ЗША]]
[[Катэгорыя:Гісторыя ЗША]]
[[Катэгорыя:Афраамерыканцы]]
[[Катэгорыя:Антыфашысцкія рухі і арганізацыі]]
[[Катэгорыя:Антырасізм]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>dyzd3lwctzdvmam7m7lk5kq2qim8ldn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Газель (страфа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797474</id>
    <revision>
      <id>5172275</id>
      <parentid>5074980</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Турэцкая літаратура]]; дададзена [[Катэгорыя:Літаратура Турцыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2859" sha1="g5s589ngrxicm638p0o526mfjlvb6jx" xml:space="preserve">{{значэнні|Газель (значэнні)}}
'''Газе́ль''' (ад {{lang-ar|غَزَل‎‎}}, ''ġazal'') — форма [[лірыка|лірычнага]] [[верш]]а, распаўсюджаная ў паэзіі народаў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]а{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1997|с=431}}.

== Структура ==
Газель складаецца, як правіла, не менш чым з 3 і не больш чым з 12 [[Бейт (літаратура)|двухрадкоўяў]] ([[бейт]]аў), якія звязаны паміж сабой [[манарама]]й па схеме ''аа, ба, ва, га...'' У апошнім бейце звычайна ўпамінаецца імя або [[псеўданім]] аўтара верша{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1997|с=431}}.

== Гісторыя ==
Газель узнікла з персідскай народнай лірычнай песні. Росквіту гэты жанр дасягнуў у творчасці класічных паэтаў Усходу: [[Саадзі]], [[Хафіз Шыразі|Хафіза]], [[Джамі]], [[Нізамі Гянджэві|Нізамі]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1997|с=431}}.

З [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] форма газелі пранікла ў еўрапейскую паэзію, дзе яе выкарыстоўвалі [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|І.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Гётэ]], [[Апанас Апанасавіч Фет|А.&amp;nbsp;Фет]], [[Валерый Якаўлевіч Брусаў|В.&amp;nbsp;Брусаў]], [[Іван Якаўлевіч Франко|І.&amp;nbsp;Франко]]. У [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] вядома «Кактэбельская газель» [[Сцяпан Іванавіч Ліхадзіеўскі|С.&amp;nbsp;Ліхадзіеўскага]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1997|с=431}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|том=4|старонкі=431|артыкул=Газель|ref=Беларуская энцыклапедыя}}

{{Арабская літаратура}}
{{Вершаваныя формы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Строфіка]]
[[Катэгорыя:Літаратура на азербайджанскай мове]]
[[Катэгорыя:Арабска-персідская метрыка]]
[[Катэгорыя:Персідская літаратура]]
[[Катэгорыя:Літаратура Турцыі]]</text>
      <sha1>g5s589ngrxicm638p0o526mfjlvb6jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнтр гісторыі і культуры Акцябрскага раёна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798363</id>
    <revision>
      <id>5172239</id>
      <parentid>5081051</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10218" sha1="6i7uvcnbxdvf4duhvby4wudl30wtd03" xml:space="preserve">{{Музей|назва=Цэнтр гісторыі і культуры Акцябрскага раёна|заснаваны=[[ліпень]] [[1967]]|дата адкрыцця=[[1 студзеня]] [[1968]]|месцазнаходжанне=[[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]]|адрас=247319, [[Рэспубліка Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], г. п.[[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]], вул. Савецкая, 2}}

'''Цэнтр гісторыі і культуры Акцябрскага раёна''' — [[музей]] у [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскім]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.gov.by/ru/cik_okt/|title=ГУК «Центр истории и культуры Октябрьского района»|website=Октябрьский райисполком|access-date=11 студзеня 2026|archive-date=20 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420223912/https://oktiabrskiy.gov.by/ru/cik_okt/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
У ліпені 1967 года заснаваны '''музей Народнай Славы''', які быў адкрыты для наведвальнікаў з 1 студзеня 1968 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.museum.by/|title=Государственное учреждение культуры «Центр истории и культуры Октябрьского района»|access-date=11 студзеня 2026|archive-date=7 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107022303/https://oktiabrskiy.museum.by/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://museums.by/muzei/tsentr-istorii-i-kultury-oktyabrskogo-rayona/|title=Центр истории и культуры Октябрьского района|website=museums.by}}&lt;/ref&gt;. Меў тры экспазіцыйныя залы, больш за 1500 прадметаў асноўнага фонду. Экспазіцыя адлюстроўвала гісторыю раёна з дарэвалюцыйных часоў да нашых дзён.

У 1990 годзе пачала сваю дзейнасць '''[[Карцінная галерэя імя Леаніда Ніканоравіча Дробава|галерэя]]''', у 2002 годзе прысвоена імя [[Леанід Ніканоравіч Дробаў|Леаніда Никаноравіча Дробава]] — беларускага мастацтвазнаўцы і жывапісца. У яе фондах сабраны калекцыі жывапісу, графікі, скульптуры, фотадакументаў, друкаваных выданняў&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.museum.by/node/67597|title=Филиал «Картинная галерея имени Дробова Л.Н.»|access-date=11 студзеня 2026|archive-date=8 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260108065140/https://oktiabrskiy.museum.by/node/67597|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З мэтай эфектыўнасці арганізацыі навукова-даследчай работы, збору і апрацоўкі экспанатаў, рэалізацыі тэматыка-экспазіцыйнага плана, пашырэння кола дзейнасці ўстаноў музейнага тыпу ў лістападзе 1995 года музей народнай Славы рэарганізаваны ў '''Цэнтр гісторыі і культуры'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

На базе музея працуе гісторыка-краязнаўчае аб’яднанне «Спадчына» і клуб гісторыкаў.

У 2013 годзе на базе музея прайшоў абласны семінар «Музей і традыцыйная культура Беларусі».

Функцыянуе &quot;Востраў «Добры» — мемарыяльны комплекс «Партызанскія зямлянкі» ва ўрочышчы Дзвесніца (музей пад адкрытым небам).

== Фонды ==
На 1 студзеня 2024 года асноўны фонд музея складае 2 734 прадметы, навукова-дапаможны — 1 268&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Філіялы ==

* '''Філіял «[[Карцінная галерэя імя Леаніда Ніканоравіча Дробава]]»''' (г. п. [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]], вул. Фрунзэ, 6)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Дэманстратыўная плошча залаў складае 127 м² і налічвае 484 музейных прадметаў, з якіх 359 складаюць асноўны фонд і 125 — навукова-дапаможны. У галерэі праходзяць культурна-масавыя мерапрыемствы, сярод якіх тэматычныя выставы жывапісу і скульптуры, забаўляльныя праграмы для дзяцей і іншае&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У карціннай галерэі пастаянна дзейнічае выстава работ [[Леанід Ніканоравіч Дробаў|Дробава Л. Н.]], а таксама экспануюцца работы іншых мастакоў Беларусі, мясцовых майстроў дэкаратыўна-прыкладнога і выяўленчага мастацтва.

== Экспазіцыі ==

* ''«Зямля нашых продкаў».'' Ахоплівае працяглыя межы часу ад каменнага веку да XIX стагоддзя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.museum.by/node/67620|title=«Земля наших предков»|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekskursii.by/?Muzei_Belarusi=102061_Oktyabrskiy_centr_istorii_i_kultury|title=Музей Октябрьский центр истории и культуры}}&lt;/ref&gt;.

* ''«Рудабелка — край партызанскі».'' Апавядае пра партызанскі рух у гады Грамадзянскай і Вялікай Айчыннай войнаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.museum.by/node/67622|title=«Рудобелка – край партизанский»|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* ''«Рудабелка рэвалюцыйная»''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.museum.by/node/69875|title=«Рудобелка революционная»|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''.''
* ''«Святыні вакол нас»''. Калекцыя абразоў «Святыні вакол нас» прадстаўляе 12 асноўных хрысціянскіх святаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.museum.by/node/67625|title=«Святыни вокруг нас»|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* ''«''Беларуская хата». Уяўляе сабой побыт беларускага селяніна канца XVIII—XIX ст.ст.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.museum.by/node/67623|title=«Беларуская хата»|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

У фондах захоўваюцца матэрыялы, прысвечаныя [[Ціхан Піменавіч Бумажкоў|Ц. П. Бумажкову]], [[Фёдар Іларыёнавіч Паўлоўскі|Ф. І. Паўлоўскаму]] і інш.

Побач з музеем размешчаны экспанат у выглядзе [[Пушка|пушкі]].

== Калекцыя ==

* ''Фотадакументы'' ''—'' у калекцыі шмат фатаграфій, дакументаў, якія распавядаюць аб устанаўленні Савецкай улады ў [[Рудабелка|Рудабелцы]], трагічных падзеях Вялікай Айчыннай вайны і г. д.
* ''Прадметы побыту'' ''—'' у калекцыі прадметы побыту, якімі карысталіся мясцовыя жыхары ў канцы XIX — пач. XX ст.ст.
* ''Адзенне'' ''—'' у калекцыі беларускае народнае адзенне, партызанскае адзенне, піянерская форма, форма піянерважатай, форма воінаў-інтэрнацыяналістаў.
* ''Фалерыстыка'' ''—'' у калекцыі ордэна і медаля ветэранаў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], значкі.
* ''Нумізматыка'' ''—'' у калекцыі манеты СССР і г. д.

== Крыніцы ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Літаратура ==

* Туристическая энциклопедия Беларуси. — [[Мінск|Минск]], 2007.
* Музеі Гомельшчыны // Полымя. — 2010. — № 8. — С. 181—188. (3Ок1714)
* [[Спіс музеяў Беларусі|Музеі Беларусі]] = Museums of Belarus : інфармацыя аб музеях сістэмы [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].
* [[Культура Беларусі]] : энцыклапедыя : [у 6 т.]. — [[Мінск]], 2013. — Т. 4.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://probelarus.by/belarus/sight/museums/1466582524.html Центр истории и культуры Октябрьского района (Музей народной славы в Октябрьском)].

[[Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Культура Акцябрскага раёна]]
[[Катэгорыя:Славутасці Акцябрскага раёна]]
[[Катэгорыя:Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]]</text>
      <sha1>6i7uvcnbxdvf4duhvby4wudl30wtd03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чачэрскі раённы выканаўчы камітэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798761</id>
    <revision>
      <id>5172398</id>
      <parentid>5082596</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T02:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4909" sha1="9bpg6gfcy9wp8bhhhclyvgp8tsqgmcf" xml:space="preserve">{{Орган выканаўчай улады
|назва               = Чачэрскі раённы выканаўчы камітэт
|скарачэнне          = 
|арыгінальная назва  = 
|арыгінальная назва1 =
|арыгінальная назва2 =
|краіна              = Рэспубліка Беларусь
|друк                =
|шырыня пячаткі      =
|подпіс пячаткі      =
|выява               = 
|шырыня выявы        = 
|подпіс выявы        = 
|эмблема             = 
|шырыня эмблемы      =
|подпіс эмблемы      = 
|дата стварэння      = 
|папярэднік1         = 
|папярэднік2         = 
|папярэднік3         = 
|дата скасавання     =
|пераемнік           =
|падпарадкаванне     = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]]
|штаб-кватэра        = 247152, [[Гомельская вобласць]], г. [[Чачэрск]], [[Вуліца Леніна (Чачэрск)|вул. Леніна]], 2&lt;ref name=&quot;header&quot;&gt;{{cite web|url=https://chechersk.gov.by/|title=Чечерский районный исполнительный комитет|publisher=Чачэрскі раённы выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-16|lang=ru|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|region_code         = BY
|бюджэт              =
|імя міністра1       =
|функцыя міністра1   =
|імя міністра2       =
|функцыя міністра2   =
|імя главы1          = [[Сяргей Мікалаевіч Гайкоў]]
|пасада главы1       = [[Старшыня Чачэрскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]]
|імя главы2          =
|пасада главы2       =
|вышэйстаячае ведамства =
|падведамны орган1   =  
|падведамны орган2   =
|дакумент1           = 
|сайт                = [https://chechersk.gov.by/ chechersk.gov.by]
|раздзел заўваг =
|карта =
|шырыня карты =
|подпіс карты =
}}

'''Чачэрскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Чачэрскі раённы Савет дэпутатаў|Чачэрскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі&lt;ref name=&quot;pravo&quot;&gt;[https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]&lt;/ref&gt;. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Чачэрск|Чачэрска]], на [[Вуліца Леніна (Чачэрск)|вуліцы Леніна]], 2&lt;ref name=&quot;header&quot;/&gt;.

== Старшыні ==
* з 30 чэрвеня 2025 — [[Сяргей Мікалаевіч Гайкоў]]&lt;ref name=&quot;pres2025&quot;&gt;{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/prinatie-kadrovyh-resenij-1751277424|title=Принятие кадровых решений|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2025-06-30|accessdate=2026-01-16|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{афіцыйны сайт|https://chechersk.gov.by|Чачэрскага раённага выканаўчага камітэта}}

{{Выканаўчыя камітэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі Чачэрска]]
[[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Чачэрскі раён]]</text>
      <sha1>9bpg6gfcy9wp8bhhhclyvgp8tsqgmcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аб'ект 685</title>
    <ns>0</ns>
    <id>800946</id>
    <revision>
      <id>5172381</id>
      <parentid>5095472</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9920" sha1="46uw63utbpbbmzel6agfqzsq59jaezp" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
{{Танк|База, мм=|Назва=Аб'ект 685|Класіфікацыя=лёгкі танк|Маса=16,5|Кампаноўка=класічная|Экіпаж=3|Распрацоўнік={{Сцяг|СССР}}Курганскі машынабудаўнічы завод|Гады вытворчасці=1975|Колькасць=1|Даўжыня=7200|Даўжыня з гарматай, мм=9451|Шырыня=3150|Вышыня=2250|Клірэнс=450|Тып брані=супрацькульная|Калібр і марка гарматы=100-мм 2А48-1|Тып гарматы=наразная|Боекамплект гарматы=40|Прыцэлы=тэлескапічны|Кулямёт=1 х 7,62-мм ПКТ|Магутнасць рухавіка, к. с.=400|Хуткасць па шашы, км/г=70|Хуткасць па перасечанай мясцовасці, км/г=10|Запас ходу па шашы, км=600|Удзельная магутнасць, к.с./т=24,2|Тып падвескі=тарсіённая, з тэлескапічнымі гідраамартызатарамі на 1, 2 і 6 катках|Пераадольваецца ўздым=30}}'''Аб’ект 685''' — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] вопытны дэсантны [[Лёгкі танк|лёгка]] плавучы [[танк]].

''Аб’ект 685'' распрацоўка Курганскага машынабудаўнічага заводу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.skbm.ru/rus/|title=Официальный сайт ОАО «СКБМ»|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114182307/http://www.skbm.ru/rus/|archive-date=2012-11-14|access-date=2012-02-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. '''Серыйна не рабіўся.''' Вопытны лёгкі плавае танк, распрацаваны ў [[1975|1975 годзе]] ў Курганскім канструктарскім бюро пад кіраўніцтвам [[Благонравов А.А.|Благанравава А.]] [[Благонравов А.А.|А.]]. На ўзбраенне не прыняты і серыйна не рабіўся. Усе напрацоўкі па гэтым танку былі пасля выкарыстаны пры праектаванні &quot; Аб’екта 688 &quot; і пазней [[БМП-3]].

== Гісторыя ==
У 1972 годзе па замове ГАБУМА (Галоўнага бранятанкавага ўпраўлення) на Курганскі машынабудаўнічы завод паступіла заданне аб распрацоўцы на канкурснай аснове новага лёгкага танка. Машына меркавалася як замена састарэламу да таго часу плаваючаму танку [[ПТ-76]]. Праектныя работы вяліся ў рамках конкурсу паралельна з перспектыўнымі мадэлямі «Аб’ект 788» і «Аб’ект 934», кожная з якія мела свае інавацыйныя канструктыўныя асаблівасці. Створаныя доследныя ўзоры былі прадэманстраваны высокапастаўленым ваенным — маршалу бранятанкавых войскаў А. Х. Бабаджаняну і начальніку ГАБУМА Н. М. Паўлаву. Аднак, нягледзячы на цікавасць з боку ваенных, далейшыя работы па гэтай машыне былі спынены. Прычынамі маглі стаць змены ў тактычных патрабаваннях, абмежаванасць фінансавання або перавага, аддадзеная іншым праектам. Гэтая гісторыя стала яшчэ адным прыкладам шматлікіх перспектыўных, але незавершаных распрацовак у савецкай бранятанкавай школе..

== Апісанне канструкцыі ==
Аб’ект 685 сканструяваны па класічнай кампанавальнай схеме. Танк меў кандыцыянер, сістэму калектыўнай абароны ад паражаючых фактараў і абсталяванне для самаакопвання. Таксама танк быў прыстасаваны да дэсантавання парашутным спосабам.&lt;ref name=&quot;o-685&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|title=Опытный лёгкий танк «Объект 685»|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://archive.today/20130417202230/http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|archive-date=2013-04-17|access-date=2012-02-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Бранявы корпус і вежа ===
Корпус і вежа вырабляліся з лістоў лёгкага бранявога [[Тытан (хімічны элемент)|тытанавага]] [[Сплаў|сплава]]. Лабавая браня танка вытрымлівала 23-мм снарады.&lt;ref name=&quot;o-685&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|title=Опытный лёгкий танк «Объект 685»|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://archive.today/20130417202230/http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|archive-date=2013-04-17|access-date=2012-02-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Узбраенне ===
У якасці асноўнага ўзбраення выкарыстоўвалася 100-мм [[Артылерыя|наразная гармата]] 2А48-1, якая абсталёўвалася гідраўлічным стабілізатарам і аўтаматам зараджання. [[Боепрыпас|Боекамплект]] складаўся з 40 стрэлаў. У якасці дадатковага ўзбраення быў устаноўлены 7,62-мм кулямёт [[Кулямёт Калашнікава|ПКТ]] з боекамплектам 2000 патронаў. Акрамя яго ў машыне былі размешчаны 4 [[Пераносны зенітна-ракетны комплекс|ПЗРК]] &quot;[[Страла-2]] &quot;, для супрацьстаяння паветраным цэлям.&lt;ref name=&quot;o-685&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|title=Опытный лёгкий танк «Объект 685»|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://archive.today/20130417202230/http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|archive-date=2013-04-17|access-date=2012-02-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Таксама на машыне былі ўсталяваныя 8 гранатамётаў сістэмы пастаноўкі дымавой заслоны 902В «Хмара», для стральбы 81-мм дымавымі гранатамі.

=== Рухавік і трансмісія ===
У якасці асноўнага рухавіка выкарыстоўваўся шматпаліўны рухавік 2В-06-2 з прамежкавым астуджэннем паветра і газатурбінным наддувам. Механічная трансмісія і рухавік уяўлялі сабой адзіны блок. Большасць вузлоў былі ўніфікаваны з [[БМП-1]].&lt;ref name=&quot;o-685&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|title=Опытный лёгкий танк «Объект 685»|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://archive.today/20130417202230/http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|archive-date=2013-04-17|access-date=2012-02-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Хадавая часць ===
Шасі мела арыгінальную канструкцыю, падвеска была тарсіённая з усталяванымі тэлескапічнымі гідраамартызатарамі на 1, 2 і 6 катках. Для прадухілення скідання гусеніц пры павароце танка, на кіроўным коле быў усталяваны абмежавальны дыск. &lt;ref name=&quot;o-685&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|title=Опытный лёгкий танк «Объект 685»|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://archive.today/20130417202230/http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|archive-date=2013-04-17|access-date=2012-02-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Для руху па вадзе ў корпусе шасі мелася два вадамётных рухавіка. &lt;ref name=&quot;o-685&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|title=Опытный лёгкий танк «Объект 685»|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://archive.today/20130417202230/http://www.sudden-strike.ru/news/detail.php?ID=4259|archive-date=2013-04-17|access-date=2012-02-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Экзэмпляры, якія захаваліся ==
На дадзены момант ([[2010|2010 год]]) экземпляр, які захаваўся, знаходзіцца ў Танкавым музеі ў горадзе [[Кубінка]].

{{ізаляваны артыкул|date=2026-02-05}}

[[Катэгорыя:Танкі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Няздзейсненыя праекты]]</text>
      <sha1>46uw63utbpbbmzel6agfqzsq59jaezp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этнаграфічная мяжа паміж беларусамі і літоўцамі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803339</id>
    <revision>
      <id>5172208</id>
      <parentid>5116104</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5172208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45392" sha1="pljebm0z8335vhykehk1v25zh633n9x" xml:space="preserve">[[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|thumb|Моўная сітуацыя на [[Віленшчына|Віленшчыне]] ў пачатку XX стагоддзя паводле даследаванняў Алойзаса Відугірыса. Зафіксавана складаная зона сутыкнення беларускіх (ружовы), літоўскіх (зялёны) і польскіх (жоўты) гаворак.]]
'''Этнаграфі́чная мяжа́ памі́ж белару́самі і літо́ўцамі''' — гістарычна зменлівая зона этнакультурнага і моўнага кантакту паміж [[беларусы|беларусамі]] і [[літоўцы|літоўцамі]], а таксама працэс яе навуковага, статыстычнага і картаграфічнага вызначэння ў даследаваннях XIX — пачатку XX стагоддзя. З-за працяглага суіснавання абодвух народаў у межах адной дзяржавы, а таксама з прычыны складанага перапляцення [[Канфесія|канфесійных]] і [[Мова|моўных]] фактараў, правядзенне дакладнай мяжы паміж імі ўяўляла сабой адну з найскладанейшых задач для [[Этнаграфія|этнографаў]] і [[Статыстыка|статыстыкаў]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].

== Гістарычныя перадумовы і праблемы ідэнтыфікацыі ==
На пачатку XIX стагоддзя праблема дакладнага вызначэння этнічнай мяжы паміж двума народамі практычна не ўздымалася. Пасля далучэння беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі ў выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] уся гэтая тэрыторыя (так званы [[Паўночна-Заходні край]]) традыцыйна ўспрымалася як гістарычная «[[Літва (зямля)|Літва]]», а яе жыхары часта атаясамліваліся з [[палякі|палякамі]] з-за моцнага [[Паланізацыя|польскага культурнага ўплыву]]{{sfn|Камзолава|2020|с=496}}. У 1802 годзе расійскі навуковец [[Васіль Міхайлавіч Севяргін|В. М. Севяргін]], які падарожнічаў праз [[Шаўлі]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Гродна]] і [[Мінск]], у сваіх нататках падрабязна апісваў мясцовых жыхароў, называў розныя этнічныя групы ([[палякі]], [[яўрэі]], [[латышы]]), аднак ні разу не ўжыў тэрміны «літоўцы» ці «беларусы» ў дачыненні да асноўнага насельніцтва краю{{sfn|Севергин|1803|с=II}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=377}}.

Галоўнай праблемай для даследчыкаў стала тое, што на працягу сямі стагоддзяў беларусы і літоўцы жылі ў аднолькавых палітычных абставінах у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], з прычыны чаго выразная мяжа паміж імі амаль згубілася{{sfn|Корева|1861|с=V}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=380}}. Асабліва моцна гэта выяўлялася на тэрыторыі гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]] і ў этнакантактных зонах. Аўтар «Рассказов о Литве и литовцах» пад крыптанімам «[[Г. Р.]]» напрыканцы XIX стагоддзя так апісваў мясцовую этнічную невыразнасць{{sfn|Г. Р.|1896|с=4}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=380-381}}:
{{Цытата|У некаторых месцах [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] часта пра чалавека нельга сказаць, хто ён — літовец ці беларус: барады не носіць, [[Каталіцтва|каталік]], адзенне літоўскага крою, а [[беларуская мова|гаворка ў яго беларуская]] з дамешкам [[паланізм|польскіх слоў]], ды і прозвішча — які-небудзь Гайдун, Чыжык — зусім не літоўскае. {{арыгінальны тэкст|ru|В некоторых местах Виленской губернии часто о человеке нельзя сказать, кто он – литовец или белорус: бороды не носит, католик, платье покроя литовскаго, а речь у него белорусская с примесью польских слов, да и фамилия – какой-нибудь Гайдун, Чижик – совсем не литовская.}}}}

Даследчыкі і [[Фалькларыстыка|фалькларысты]] часта адзначалі надзвычайнае падабенства культуры і побыту двух народаў. Такое бачанне тоеснасці сялян доўгі час выклікала свядомае нежаданне мясцовых [[Інтэлігенцыя|інтэлігентаў]], якія настальгавалі па часах Вялікага Княства Літоўскага, вынаходзіць і супрацьпастаўляць адзін «этнаграфічны» народ іншаму, што руйнавала б канцэпцыю адзінай «палітычнай нацыі» мясцовай [[шляхта|шляхецкай]] эліты&lt;ref name=&quot;Vnuk&quot;&gt;Внукович Ю. И. «Главное, здесь Литва уже выделена от Руси». Конструирование отличительности литовцев и белорусов в этнографическом дискурсе XIX века // Этнокультурная идентичность: феноменология и вариативность в контекстах истории XIX—XXI веков: Материалы Девятнадцатых Международных Санкт-Петербургских этнографических чтений. — СПб.: Российский этнографический музей. — 2020. — С. 70—75.&lt;/ref&gt;. Этнограф [[Рамуальд Падбярэскі|Р. Падбярэскі]] ў 1844 годзе, апісваючы літоўцаў, што жылі ў [[Лепельскі павет|Лепельскім павеце]], акцэнтаваў увагу менавіта на іх падабенстве да беларусаў, вылучаючы толькі нязначныя адрозненні ў вопратцы і тыпе барады{{sfn|Podbereski|1844|с=472}}. Значна пазней [[Адам Ганоры Кіркор|А. Кіркор]] у выданні «[[Живописная Россия]]» таксама сцвярджаў, што абрады (напрыклад, [[дажынкі]]), адзенне, знешні выгляд і нават стаўленне да нашэння [[Барада|барады]] ў літоўцаў і беларусаў амаль аднолькавыя{{sfn|Семенов|1882|с=23-26}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=392}}.

Калі ж з развіццём нацыянальных рухаў паўстала неабходнасць вылучэння «чыстых» нацыянальных тэрыторый, не закранутых знешнім уплывам, літоўскія дзеячы ў якасці ідэальнага рэгіёна абралі [[Жамойць|Жмудзь]], каларыт якой дазваляў максімальна адмежавацца ад славянскіх суседзяў. У беларусаў падобную ролю «чыстых» рэгіёнаў пазней выконвалі [[Беларускае Палессе|Палессе]] і [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Падзвінне]]&lt;ref name=&quot;Vnuk&quot; /&gt;. Разам з тым, пытанне прыналежнасці змешанай [[Віленшчына|Віленшчыны]] заставалася вострым.

== Першыя спробы картаграфічнага і статыстычнага размежавання ==
Інтэнсіўны пошук «сапраўднай этнаграфічнай мяжы» разгарнуўся ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Адным з першых, хто паспрабаваў аддзяліць «уласную Літву» ад славянскіх зямель, быў гісторык [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбут]]. Аднак ён значна спрасціў сабе задачу і правёў межы рассялення літоўцаў пераважна па добра бачных прыродных аб’ектах — рэках, азёрах і балотах{{sfn|Narbutt|1856|с=268-270}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=382}}.
[[Файл:Этнографическая карта Европейской России (1851). Беларусь.jpg|thumb|Літоўскае-беларускае памежжа на «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1851)|Этнаграфічнай карце Еўрапейскай Расіі]]» 1851 года.]]

У 1851 годзе акадэмік [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпен]] выдаў першую навуковую [[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1851)|этнаграфічную карту еўрапейскай часткі імперыі]]. Даследчык прызнаваўся, што найбольшыя цяжкасці ў яго выклікала менавіта вызначэнне межаў рассялення літоўцаў, якія ён беспаспяхова спрабаваў высветліць яшчэ з 1827 года{{sfn|Кеппен|1852|с=14}}. Каб вырашыць гэтую задачу, П. І. Кепен сабраў звесткі з 277 [[Рымска-каталіцкая царква|рымска-каталіцкіх]] і былых [[Уніяцтва|уніяцкіх]] парафій [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Курляндская губерня|Курляндскай]] губерняў пра мясцовых жыхароў і іх размоўную мову. Гэта дазволіла яму вылучыць на карце агульнае «латышска-літоўскае племя», якое моцна кантраставала з нерасфарбаваным фонам рассялення ўсіх «рускіх» (да якіх афіцыйная расійская навука тады адносіла і беларусаў){{sfn|Унуковіч|2020|с=384}}.

== Крытэрыі размежавання: веравызнанне ці мова? ==
[[Файл:Ethnic composition of the westernmost parts of the Russian Empire, Erckert, 1863. Western Belarus.jpg|thumb|Літоўскае-беларускае памежжа ў «[[Этнаграфічны атлас заходнерускіх губерняў|Этнаграфічным атласе заходнерускіх губерняў]]» 1863 года.|злева]]
У 1860-я гады актуалізавалася праблема выбару галоўнага крытэрыю для размежавання этнасаў. Стваральнік «[[Этнаграфічны атлас заходнерускіх губерняў|Этнаграфічнага атласа заходнерускіх губерняў]]» (1863) палкоўнік [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Р. Ф. Эркерт]] лічыў самым правільным падыходам падзел на аснове веравызнання. Ён прапаноўваў лічыць рускімі (куды ўключаліся і беларусы) усіх [[Праваслаўе|праваслаўных]], а палякамі — усіх [[Каталікі|каталікоў]]{{sfn|Эркерт|1864|с=6-8}}. Р. Ф. Эркерт катэгарычна адмаўляў існаванне «каталіцкага беларуса», сцвярджаючы, што такі чалавек сам лічыць сябе палякам, а сваю беларускую мову называе проста «[[Простая мова (група дыялектаў)|простай]]»{{sfn|Камзолава|2020|с=498}}. У сваім атласе ён вылучыў літоўцаў у асобную катэгорыю, падзяліўшы іх на ўласна літоўцаў і [[Жамойты|жмудзінаў]]{{sfn|Унуковіч|2020|с=385}}.

[[Файл:Ethnographic map of Vilno governorate of Russian empire - made by an officer A. Koreva - 1861 AD.jpg|thumb|Этнаграфічная карта [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], складзеная афіцэрам Генеральнага штаба А. Коравам у 1861 годзе. Мяжа паміж балтамі і славянамі праведзена пераважна паводле канфесійнай прыкметы.]]

Аналагічны падыход выкарыстоўваўся і іншымі дзеячамі. Адразу пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] урадам былі выдадзены тэндэнцыйныя этнаграфічныя атласы [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|А. Ф. Рыціха]], якія паказвалі этнічную структуру насельніцтва зыходзячы выключна з канфесійнай прыналежнасці. Больш за тое, у гэтых даследаваннях прысутнічала палітызаваная маніпуляцыя данымі: калі ў версіі атласа 1863 года ў ліку каталікоў Заходняга краю ўказвалася 175 997 «беларусаў» і «[[Чарнарусы|чарнарусаў]]» і 853 706 «літоўцаў», то ў публікацыі 1864 года, не змяняючы агульную колькасць каталікоў, А. Ф. Рыціх прывёў ужо 444 173 «беларуса» і толькі 585 530 «літоўцаў». Дзеля абгрунтавання «рускасці» краю колькасць беларусаў-каталікоў была наўмысна павялічана за кошт літоўцаў&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — С. 191—192.&lt;/ref&gt;.

Такі канфесійны падыход сутыкаўся са значнымі праблемамі на практыцы. Капітан [[А. Карэва]] адзначаў, што ў межах [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], якія гістарычна належалі Літве, сустракаліся цэлыя каталіцкія прыходы, населеныя славянамі. Мясцовыя сяляне былі каталікамі і захоўвалі літоўскія звычаі, але пры гэтым размаўлялі па-беларуску{{sfn|Корева|1861|с=287}}. Падобная сітуацыя прыводзіла да вострай крытыкі спроб правесці выразную мяжу толькі па рэлігіі. Даследчык [[Сільвестр Лаўрэнцьевіч Шалковіч|С. В. Шалковіч]] (пад псеўданімам ''Белорус''), крытыкуючы карту [[М. Ф. Мірковіч]]а, настойваў на існаванні пераходных зон{{sfn|Белорус|1884|с=83-91}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=382-383}}:
{{Цытата|Ад станцыі [[Еўе]] на поўнач і на поўдзень сустракаецца яшчэ змешанае народанасельніцтва: ёсць вёскі, якія гавораць па-беларуску, ёсць вёскі, якія гавораць па-літоўску; але ёсць вёскі, якія гавораць на той і на іншай мове аднолькава. Мы лічым, што гэтыя апошнія вёскі варта лічыць сапраўднай этнаграфічнай мяжой паміж Літвой і Беларуссю, таму што ў іх да гэтага часу прадстаўлена скрыжаванне двух плямён. {{арыгінальны тэкст|ru|От станции Евье на Север и на Юг встречается еще смешанное народонаселение: есть деревни, говорящие по белорусски, есть деревни, говорящие по литовски; но есть деревни, говорящие на том и другом языке безразлично. Нам кажется, что эти последния деревни следует считать настоящей этнографической границей между Литвой и Белоруссией, потому что в них до сих пор представляется скрещение двух племен.}}}}

У навуковых колах другой паловы XX стагоддзя праблема этнічнай і моўнай мяжы ў Вялікім Княстве Літоўскім таксама заставалася аб'ектам дыскусій. Беларускі даследчык [[Дзяніс Валер’евіч Лісейчыкаў|Д. В. Лісейчыкаў]], абапіраючыся на пратаколы генеральных візітацый уніяцкіх цэркваў (канца XVII — паловы XVIII стагоддзя), прапанаваў вызначаць лінію рассялення славян і балтаў з дапамогай канфесійнага крытэрыю. Ён выказаў думку, што мяжа шчыльнага рассялення «рускай» (беларускай) этнаканфесійнай супольнасці супадала з тэрыторыяй, на якой функцыянавалі парафіі «[[Грэчаскі абрад|грэчаскага абраду]]» (уніяцкія і праваслаўныя). Паводле яго высноў, у разглядаемы перыяд гэта мяжа праходзіла па лініі: [[Асвея]] — [[Друя]] — [[Браслаў]] — [[Казяны]] — [[Мядзел]] — [[Смаргонь]] — [[Крэва]] — [[Валожын]] — [[Рубяжэвічы]] — [[Лаўрышава]] — [[Ліда]] — [[Малое Мажэйкава]] — [[Гродна]] — [[Сапоцкін]], гэта значыць знаходзілася прыкладна за 70 км на ўсход і 90 км на поўдзень ад Вільні. Пры гэтым даследчык адзначыў існаванне шэрагу беларускіх (рускіх) анклаваў сярод балтаў, такіх як [[Дрысвяты]], [[Ілукстэ]], [[Екабпілс]] і [[Гальшаны|Гальшаны]]{{sfn|Liseichykau|2017|с=131}}. Падобны канфесійны падыход быў характэрны і для прац польскага даследчыка [[Ежы Ахманскі|Е. Ахманскага]], які на падставе даных аб сетцы «старакаталіцкіх» парафій XVI стагоддзя праводзіў мяжу бліжэй да цэнтра Вялікага Княства Літоўскага, прасоўваючы яе аж да [[Дрыса|Дрысы]], [[Докшыцы|Докшыц]] і [[Дзятлава]]{{sfn|Liseichykau|2017|с=125, 131}}.

== Статыстычныя казусы і замацаванне моўнага прынцыпу ==
У 1861 годзе афіцэр Генеральнага штаба [[Міхаіл Восіпавіч Лябёдкін|М. В. Лябёдкін]] апублікаваў артыкул па статыстыцы Заходняга краю, які абапіраўся на так званыя «[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|парафіяльныя спісы]]» 1857—1858 гадоў. Гэтыя звесткі, сабраныя мясцовымі святарамі, утрымлівалі вялікую блытаніну паміж [[этнонім]]ам «[[літоўцы]]» і гістарычным [[палітонім]]ам «[[літвіны]]» (пад якім часта разумеліся беларусы-каталікі або наогул усе жыхары былога ВКЛ). У выніку М. В. Лябёдкін налічыў звыш 418 тысяч літоўцаў у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], звыш 201 тысячы ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і нават 64 тысячы ў [[Мінская губерня|Мінскай]] губерні{{sfn|Лебедкин|1861|с=142-145}}. Больш за тое, ён «знайшоў» дзясяткі тысяч літоўцаў на тэрыторыі [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]] губерняў (Украіна), што выклікала здзіўленне ў пазнейшых даследчыкаў{{sfn|Унуковіч|2020|с=389}}. Аўтары «[[Геаграфічна-статыстычны слоўнік Расійскай імперыі|Географическо-статистического словаря Российской империи]]» на чале з [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнавым-Цян-Шанскім]] пазней адмовіліся ад гэтых лічбаў, паказаўшы, што прыходскія святары разумелі пад «літоўцамі» беларусаў{{sfn|Камзолава|2020|с=499}}.

Самаідэнтыфікацыя мясцовага насельніцтва істотна ўскладняла працу статыстыкаў. Нават у канцы XIX стагоддзя ў заходніх паветах Беларусі мясцовыя каталікі часта называлі сябе «літвінамі». У матэрыялах перапісаў і «парафіяльных спісах» святары запісвалі сваіх прыхаджан як «літоўцаў, якія гавораць беларускай мовай» ([[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]]) або «літоўцаў на Русі» ([[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]]){{sfn|Церашковіч|2004|с=83-84}}.

Каб вырашыць гэтую блытаніну, у 1880-х гадах аўтарытэтны даследчык-літуаніст [[Эдуард Аляксандравіч Вольтэр|Э. А. Вольтэр]] прапанаваў выкарыстоўваць выключна моўны прынцып для вызначэння літоўцаў падчас статыстычных даследаванняў. Ён заклікаў адрозніваць «Літву ў гісторыка-геаграфічным значэнні» ад «Літвы этнаграфічнай» і лічыць літоўцам толькі таго, хто ў хатнім побыце гаворыць па-літоўску{{sfn|Вольтер|1886|с=133}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=389-390}}.

[[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|Этнаграфічная карта беларускага племені (паводле моўнага крытэрыю), складзеная [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903).]]

Гэты падыход быў канчаткова замацаваны патрыярхам беларусазнаўства [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскім]] на пачатку XX стагоддзя. Пры стварэнні сваёй знакамітай «[[Этнаграфічная карта беларускага племені|Этнаграфічнай карты беларускага племені]]» (1903) ён паклаў у аснову выключна мову. Я. Ф. Карскі пісаў, што ўсе тыя «літоўцы» Віленскай губерні, якія на той момант гаварылі толькі па-беларуску, былі аднесены ім да беларусаў{{sfn|Карский|1903|с=4}}. На фарміраванне «лініі Карскага» таксама аказалі ўплыў даследаванні польскага мовазнаўца [[Ян Аляксандр Карловіч|Я. А. Карловіча]], які яшчэ ў канцы XIX стагоддзя вывучаў распаўсюджванне літоўскіх гаворак і адзначаў, што этнаграфічная мяжа праходзіць значна далей на захад, пакідаючы тэрыторыі сучаснай Віленшчыны славянскімі{{sfn|Liseichykau|2017|с=123}}.

У ходзе [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі|Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)]] быў канчаткова замацаваны моўны прынцып як аснова ідэнтыфікацыі. Гэта дазволіла больш дакладна вызначыць этнаграфічную мяжу ў складанай кантактнай зоне. Перапіс паказаў, што жыхары, якія ўказалі [[беларуская мова|беларускую мову]] роднай, абсалютна пераважалі ў чатырох паветах Віленскай губерні: [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім]] (86,4 %), [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім]] (80,7 %), [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] (79,6 %) і Лідскім (72,4 %)&lt;ref&gt;Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / А. А. Каваленя [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 150.&lt;/ref&gt;. У [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім павеце]] беларускамоўныя складалі 47,5 %, а ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] — 26 % (пры гэтым яны ўтваралі шырокае кола вёсак вакол горада Вільні). У самой жа [[Вільня|Вільні]] 40 % насельніцтва роднай мовай назвала [[ідыш|яўрэйскую (ідыш)]]; 30,1 % — [[польская мова|польскую]]; 20,9 % — [[руская мова|рускую]]; 4,3 % — беларускую; 2,1 % — [[літоўская мова|літоўскую]]&lt;ref&gt;''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — С. 76.&lt;/ref&gt;. Гэтыя статыстычныя даныя значна адрозніваліся ад папярэдніх ацэнак і сфарміравалі сучаснае разуменне этнаграфічнай мяжы паміж беларусамі і літоўцамі{{sfn|Унуковіч|2020|с=390-391}}.

== Дакладная лакалізацыя мяжы ў даследаваннях ==
Нягледзячы на складнасць этнаканфесійнай сітуацыі, даследчыкі другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя ўсё ж змаглі акрэсліць фізічную лінію этнаграфічнай мяжы паміж беларусамі і літоўцамі, якая змянялася ў залежнасці ад абраных крытэрыяў. Акрамя канфесійнага і лінгвістычнага аналізу, некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі антрапанімічныя і археалагічныя метады. Напрыклад, гісторыкі і археолагі, напрыклад, [[Леанід Васільевіч Аляксееў|Л. В. Аляксееў]] і [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. К. Краўцэвіч]], спрабавалі вызначыць дакладную мяжу рассялення плямён у Сярэднявеччы на падставе тыпаў пахаванняў і тапонімаў, акрэсліваючы яе прыблізна ўздоўж лініі Асвея — [[Дзісна]] — Валожын — [[Слонім]]{{sfn|Liseichykau|2017|с=124}}. 

У 1863 годзе [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Р. Ф. Эркерт]], абапіраючыся пераважна на канфесійны падыход і прылічваючы беларусаў-каталікоў да палякаў, правёў дэмаркацыйную лінію паміж беларусамі і «літвінамі» (літоўцамі) даволі далёка на ўсход — прыблізна па лініі [[Ліда]] — [[Ашмяны]] — [[Смаргонь]]{{sfn|Эркерт|1864|с=64}}{{sfn|Андрэеў|2022}}.

З пераходам да лінгвістычнага крытэрыю мяжа істотна ссунулася на паўночны захад. На «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)|Этнаграфічнай карце Еўрапейскай Расіі]]» (1875) [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|А. Ф. Рыціха]] мяжа беларускага этнасу ахапіла амаль усю [[Віленшчына|Віленшчыну]], праходзячы на поўнач ад [[Вільня|Вільні]] і далей на [[Швянчоніс|Свянцяны]]{{sfn|Снігірова|2023|с=70}}.

Найбольш дакладна і навукова абгрунтавана мяжа была зафіксавана на «[[Этнаграфічная карта беларускага племені|Этнаграфічнай карце беларускага племені]]» (1903), складзенай акадэмікам [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскім]]. Ён канчаткова замацаваў за тэрыторыяй, дзе панавалі беларускія гаворкі, статус беларускай этнічнай прасторы. Паводле Я. Ф. Карскага, мяжа з літоўцамі пачыналася на паўночным захадзе ад [[Гродна]] (ахопліваючы яго), ішла на поўнач праз [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкі павет]] (заходняя частка якога заставалася літоўскай), ахоплівала [[Вільня|Вільню]], [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] паветы і далей ішла на поўнач да [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Дзвінскі павет|Дзвінскага]] паветаў{{sfn|Карский|1903|с=14-15}}{{sfn|Снігірова|2023|с=70-71}}.

У 1917 годзе ў [[Петраград|Петраградзе]] выйшла другое выданне карты Я. Карскага. Калі першае выданне адлюстроўвала пераважна лінгвістычны падзел на ўнутраныя дыялекты, то ў выданні 1917 года ўнутраныя межы моўных абласцей былі прыбраныя. Карта пачала выконваць палітычную функцыю, прадстаўляючы беларускую этнаграфічную тэрыторыю як цэласную і непадзельную. Знешнія межы, у тым ліку з Літвой, былі паказаны вельмі выразна з невялікімі карэкціроўкамі{{sfn|Міхалюк|2017}}. Менавіта гэтая лінія стала асновай для [[Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі|абвяшчэння]] дзяржаўных межаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у 1918 годзе.

У 1928 годзе выдатны беларускі мовазнавец [[П. А. Бузук]] у сваёй працы «[[Спроба лінгвістычнае геаграфіі Беларусі]]» паказаў, што ў рэальнасці строгіх межаў (у выглядзе адной лініі) паміж славянскімі і балцкімі гаворкамі не існуе, бо яны ўяўляюць сабой зону пераходных гаворак і ізаглос, аднак лінія Я. Ф. Карскага ў цэлым адэкватна адлюстроўвала «сілу цягацення» мясцовых дыялектаў да беларускага цэнтра{{sfn|Бузук|1928|с=3-4}}{{sfn|Цыхун|2001}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[Дзяніс Валер’евіч Лісейчыкаў|Dzianis Liseichykau]]|загаловак=Zasięg osadnictwa ruskiej społeczności etniczno-wyznaniowej w Wielkim Księstwie Litewskim od końca XVII do połowy XVIII wieku (w świetle materiałów wizytacji generalnych cerkwi unickich)|выданне=Rocznik Lituanistyczny|год=2017|том=3|старонкі=121—133|спасылка=http://dx.doi.org/10.12775/RL.2017.3.06|ref=Liseichykau}}
* {{артыкул|аўтар=[[Юрый Унуковіч|Унуковіч Ю.]]|загаловак=Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ стагоддзі|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2020|том=12|старонкі=377—398|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2131288|ref=Унуковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Комзолова А. А.|загаловак=Национальная идентичность в статистических исследованиях Северо-Западного края Российской империи (1860-е годы)|выданне=Большая Евразия: развитие, безопасность, сотрудничество|год=2020|выпуск=3|частка=2|месца=Москва|старонкі=496—501|спасылка=https://www.academia.edu/45341771/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%B2_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_1860_%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D1%8B%D0%BF_3_%D0%A7_2_%D0%9C_2020_%D0%A1_496_501|ref=Камзолава}}
* {{кніга|спасылка=https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf|аўтар=[[П. Церашковіч|Терешкович П. В.]]|загаловак=Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы|месца=Минск|выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]]|год=2004|старонак=223|ref=Церашковіч}}
* {{кніга |аўтар=[[Васіль Міхайлавіч Севяргін|Севергин В. М.]] |загаловак=Записки путешествия по западным провинциям Российскаго государства |месца=Санкт-Петербург |год=1803 |ref=Севергин}}
* {{кніга |аўтар=Корева А. |загаловак=Виленская губерния |месца=Санкт-Петербург |год=1861 |ref=Корева}}
* {{кніга |аўтар=Г. Р. |загаловак=Рассказы о Литве и литовцах |месца=Москва |год=1896 |ref=Г. Р.}}
* {{кніга |аўтар=[[Тэадор Нарбут|Narbutt T.]] |загаловак=Oznaczenie granic Litwy właściwej od strony Słowiańszczyzny |выданне=Pomniejsze pisma historyczne |месца=Wilno |год=1856 |ref=Narbutt}}
* {{кніга |аўтар=[[Пётр Іванавіч Кёпен|Кеппен П. И.]] |загаловак=Об этнографической карте европейской России |месца=Санкт-Петербург |год=1852 |ref=Кеппен}}
* {{кніга |аўтар=[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт Р. Ф.]] |загаловак=Взгляд на историю и этнографию западных губерний России |месца=Санкт-Петербург |год=1864 |ref=Эркерт}}
* {{артыкул |аўтар=[[Сільвестр Лаўрэнцьевіч Шалковіч|Белорус]] |загаловак=Библиографическая заметка по поводу III тома Живописной России |выданне=Литовские епархиальные ведомости |год=1884 |нумар=9 |ref=Белорус}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Восіпавіч Лебёдкін|Лебедкин М.]] |загаловак=О племенном составе народонаселения Западного края Российской империи |выданне=Записки Русского географического общества |год=1861 |кніга=III |ref=Лебедкин}}
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Аляксандравіч Вольтэр|Вольтер Э. А.]] |загаловак=Об изучении литовского языка и племени |выданне=Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год |год=1886 |ref=Вольтер}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белоруссы. Т. 1: Введение в изучение языка и народной словесности |месца=Варшава |год=1903 |ref=Карский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Рамуальд Падбярэскі|Podbereski R.]] |загаловак=Listy o Białejrusi |выданне=Tygodnik Petersburski |год=1844 |нумар=79 |ref=Podbereski}}
* {{кніга|аўтар=[[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|Семенов П. П.]]|загаловак=Живописная Россия|том=3, ч. 1|частка=|месца=Санкт-Петербург, Москва|год=1882|ref=Семенов}}
* {{артыкул|ref=Андрэеў|аўтар=Андрэеў І.|загаловак=Роля картаграфіі ў фарміраванні Усходнееўрапейскіх нацый: прыклад Беларусі|год=2022|выданне=Imago.by|url=http://doi.org/10.54544/708}}
* {{артыкул|ref=Снігірова|аўтар=Снігірова Н. А.|загаловак=Спробы вызначэння і адлюстравання межаў беларускай этнамоўнай прасторы ў XІX–ХХ стагоддзях|год=2023|выданне=Мова і літаратура ў ХХІ стагоддзі|старонкі=69—73}}

* {{кніга|ref=Бузук|аўтар=[[Пётр Бузук|Бузук П.]]|загаловак=Спроба лінгвістычнае географii Беларусi. Ч. I|год=1928|частка=|месца=Менск|выдавецтва=Інстытут беларускай культуры|выпуск=1}}
* {{Кніга|ref=Цыхун|спасылка=|аўтар=[[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Цыхун Г. А.]]|загаловак=Матэрыялы навукова-краязнаўчай канфэрэнцыі &quot;Палесьсе ў ХХ ст.&quot; (1-4 чэрвеня, Беласток)|адказны=Укл. і аг. рэд. Ф.Клімука, А.Энгелькінг, В.Лабачэўская|год=2001|частка=[http://mowaznaustwa.ru/2010/09/26/g-a-cyxun-pra-zaxodnepaleskuyu-litaraturnuyu-mikramovu-praekt-m-shelyagovicha/ Пра заходнепалескую літаратурную мікрамову (праект М. Шэляговіча)]|месца=Менск|выдавецтва=Тэхналёгія|старонак=317|isbn=978-985-458-034-0}}
* {{артыкул|ref=Міхалюк|аўтар=[[Дарота Міхалюк|Міхалюк Д.]]|загаловак=Карта Беларускай Народнай Рэспублікі 1919 года Мітрафана Доўнар-Запольскага|год=2017|выданне=Imago.by|url=https://www.imago.by/artycle/530-bnr1919artykul.html}}
{{Этнічная тэрыторыя і нацыянальнае самавызначэнне беларусаў}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-03-03}}

[[Катэгорыя:Беларусы]]
[[Катэгорыя:Літоўцы]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Літвы]]</text>
      <sha1>pljebm0z8335vhykehk1v25zh633n9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172210</id>
      <parentid>5172208</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Статыстычныя казусы і замацаванне моўнага прынцыпу */</comment>
      <origin>5172210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45366" sha1="7evfxnuulay8rwuoitrjs7ss09a5fy8" xml:space="preserve">[[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|thumb|Моўная сітуацыя на [[Віленшчына|Віленшчыне]] ў пачатку XX стагоддзя паводле даследаванняў Алойзаса Відугірыса. Зафіксавана складаная зона сутыкнення беларускіх (ружовы), літоўскіх (зялёны) і польскіх (жоўты) гаворак.]]
'''Этнаграфі́чная мяжа́ памі́ж белару́самі і літо́ўцамі''' — гістарычна зменлівая зона этнакультурнага і моўнага кантакту паміж [[беларусы|беларусамі]] і [[літоўцы|літоўцамі]], а таксама працэс яе навуковага, статыстычнага і картаграфічнага вызначэння ў даследаваннях XIX — пачатку XX стагоддзя. З-за працяглага суіснавання абодвух народаў у межах адной дзяржавы, а таксама з прычыны складанага перапляцення [[Канфесія|канфесійных]] і [[Мова|моўных]] фактараў, правядзенне дакладнай мяжы паміж імі ўяўляла сабой адну з найскладанейшых задач для [[Этнаграфія|этнографаў]] і [[Статыстыка|статыстыкаў]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].

== Гістарычныя перадумовы і праблемы ідэнтыфікацыі ==
На пачатку XIX стагоддзя праблема дакладнага вызначэння этнічнай мяжы паміж двума народамі практычна не ўздымалася. Пасля далучэння беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі ў выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] уся гэтая тэрыторыя (так званы [[Паўночна-Заходні край]]) традыцыйна ўспрымалася як гістарычная «[[Літва (зямля)|Літва]]», а яе жыхары часта атаясамліваліся з [[палякі|палякамі]] з-за моцнага [[Паланізацыя|польскага культурнага ўплыву]]{{sfn|Камзолава|2020|с=496}}. У 1802 годзе расійскі навуковец [[Васіль Міхайлавіч Севяргін|В. М. Севяргін]], які падарожнічаў праз [[Шаўлі]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Гродна]] і [[Мінск]], у сваіх нататках падрабязна апісваў мясцовых жыхароў, называў розныя этнічныя групы ([[палякі]], [[яўрэі]], [[латышы]]), аднак ні разу не ўжыў тэрміны «літоўцы» ці «беларусы» ў дачыненні да асноўнага насельніцтва краю{{sfn|Севергин|1803|с=II}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=377}}.

Галоўнай праблемай для даследчыкаў стала тое, што на працягу сямі стагоддзяў беларусы і літоўцы жылі ў аднолькавых палітычных абставінах у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], з прычыны чаго выразная мяжа паміж імі амаль згубілася{{sfn|Корева|1861|с=V}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=380}}. Асабліва моцна гэта выяўлялася на тэрыторыі гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]] і ў этнакантактных зонах. Аўтар «Рассказов о Литве и литовцах» пад крыптанімам «[[Г. Р.]]» напрыканцы XIX стагоддзя так апісваў мясцовую этнічную невыразнасць{{sfn|Г. Р.|1896|с=4}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=380-381}}:
{{Цытата|У некаторых месцах [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] часта пра чалавека нельга сказаць, хто ён — літовец ці беларус: барады не носіць, [[Каталіцтва|каталік]], адзенне літоўскага крою, а [[беларуская мова|гаворка ў яго беларуская]] з дамешкам [[паланізм|польскіх слоў]], ды і прозвішча — які-небудзь Гайдун, Чыжык — зусім не літоўскае. {{арыгінальны тэкст|ru|В некоторых местах Виленской губернии часто о человеке нельзя сказать, кто он – литовец или белорус: бороды не носит, католик, платье покроя литовскаго, а речь у него белорусская с примесью польских слов, да и фамилия – какой-нибудь Гайдун, Чижик – совсем не литовская.}}}}

Даследчыкі і [[Фалькларыстыка|фалькларысты]] часта адзначалі надзвычайнае падабенства культуры і побыту двух народаў. Такое бачанне тоеснасці сялян доўгі час выклікала свядомае нежаданне мясцовых [[Інтэлігенцыя|інтэлігентаў]], якія настальгавалі па часах Вялікага Княства Літоўскага, вынаходзіць і супрацьпастаўляць адзін «этнаграфічны» народ іншаму, што руйнавала б канцэпцыю адзінай «палітычнай нацыі» мясцовай [[шляхта|шляхецкай]] эліты&lt;ref name=&quot;Vnuk&quot;&gt;Внукович Ю. И. «Главное, здесь Литва уже выделена от Руси». Конструирование отличительности литовцев и белорусов в этнографическом дискурсе XIX века // Этнокультурная идентичность: феноменология и вариативность в контекстах истории XIX—XXI веков: Материалы Девятнадцатых Международных Санкт-Петербургских этнографических чтений. — СПб.: Российский этнографический музей. — 2020. — С. 70—75.&lt;/ref&gt;. Этнограф [[Рамуальд Падбярэскі|Р. Падбярэскі]] ў 1844 годзе, апісваючы літоўцаў, што жылі ў [[Лепельскі павет|Лепельскім павеце]], акцэнтаваў увагу менавіта на іх падабенстве да беларусаў, вылучаючы толькі нязначныя адрозненні ў вопратцы і тыпе барады{{sfn|Podbereski|1844|с=472}}. Значна пазней [[Адам Ганоры Кіркор|А. Кіркор]] у выданні «[[Живописная Россия]]» таксама сцвярджаў, што абрады (напрыклад, [[дажынкі]]), адзенне, знешні выгляд і нават стаўленне да нашэння [[Барада|барады]] ў літоўцаў і беларусаў амаль аднолькавыя{{sfn|Семенов|1882|с=23-26}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=392}}.

Калі ж з развіццём нацыянальных рухаў паўстала неабходнасць вылучэння «чыстых» нацыянальных тэрыторый, не закранутых знешнім уплывам, літоўскія дзеячы ў якасці ідэальнага рэгіёна абралі [[Жамойць|Жмудзь]], каларыт якой дазваляў максімальна адмежавацца ад славянскіх суседзяў. У беларусаў падобную ролю «чыстых» рэгіёнаў пазней выконвалі [[Беларускае Палессе|Палессе]] і [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Падзвінне]]&lt;ref name=&quot;Vnuk&quot; /&gt;. Разам з тым, пытанне прыналежнасці змешанай [[Віленшчына|Віленшчыны]] заставалася вострым.

== Першыя спробы картаграфічнага і статыстычнага размежавання ==
Інтэнсіўны пошук «сапраўднай этнаграфічнай мяжы» разгарнуўся ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Адным з першых, хто паспрабаваў аддзяліць «уласную Літву» ад славянскіх зямель, быў гісторык [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбут]]. Аднак ён значна спрасціў сабе задачу і правёў межы рассялення літоўцаў пераважна па добра бачных прыродных аб’ектах — рэках, азёрах і балотах{{sfn|Narbutt|1856|с=268-270}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=382}}.
[[Файл:Этнографическая карта Европейской России (1851). Беларусь.jpg|thumb|Літоўскае-беларускае памежжа на «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1851)|Этнаграфічнай карце Еўрапейскай Расіі]]» 1851 года.]]

У 1851 годзе акадэмік [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпен]] выдаў першую навуковую [[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1851)|этнаграфічную карту еўрапейскай часткі імперыі]]. Даследчык прызнаваўся, што найбольшыя цяжкасці ў яго выклікала менавіта вызначэнне межаў рассялення літоўцаў, якія ён беспаспяхова спрабаваў высветліць яшчэ з 1827 года{{sfn|Кеппен|1852|с=14}}. Каб вырашыць гэтую задачу, П. І. Кепен сабраў звесткі з 277 [[Рымска-каталіцкая царква|рымска-каталіцкіх]] і былых [[Уніяцтва|уніяцкіх]] парафій [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Курляндская губерня|Курляндскай]] губерняў пра мясцовых жыхароў і іх размоўную мову. Гэта дазволіла яму вылучыць на карце агульнае «латышска-літоўскае племя», якое моцна кантраставала з нерасфарбаваным фонам рассялення ўсіх «рускіх» (да якіх афіцыйная расійская навука тады адносіла і беларусаў){{sfn|Унуковіч|2020|с=384}}.

== Крытэрыі размежавання: веравызнанне ці мова? ==
[[Файл:Ethnic composition of the westernmost parts of the Russian Empire, Erckert, 1863. Western Belarus.jpg|thumb|Літоўскае-беларускае памежжа ў «[[Этнаграфічны атлас заходнерускіх губерняў|Этнаграфічным атласе заходнерускіх губерняў]]» 1863 года.|злева]]
У 1860-я гады актуалізавалася праблема выбару галоўнага крытэрыю для размежавання этнасаў. Стваральнік «[[Этнаграфічны атлас заходнерускіх губерняў|Этнаграфічнага атласа заходнерускіх губерняў]]» (1863) палкоўнік [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Р. Ф. Эркерт]] лічыў самым правільным падыходам падзел на аснове веравызнання. Ён прапаноўваў лічыць рускімі (куды ўключаліся і беларусы) усіх [[Праваслаўе|праваслаўных]], а палякамі — усіх [[Каталікі|каталікоў]]{{sfn|Эркерт|1864|с=6-8}}. Р. Ф. Эркерт катэгарычна адмаўляў існаванне «каталіцкага беларуса», сцвярджаючы, што такі чалавек сам лічыць сябе палякам, а сваю беларускую мову называе проста «[[Простая мова (група дыялектаў)|простай]]»{{sfn|Камзолава|2020|с=498}}. У сваім атласе ён вылучыў літоўцаў у асобную катэгорыю, падзяліўшы іх на ўласна літоўцаў і [[Жамойты|жмудзінаў]]{{sfn|Унуковіч|2020|с=385}}.

[[Файл:Ethnographic map of Vilno governorate of Russian empire - made by an officer A. Koreva - 1861 AD.jpg|thumb|Этнаграфічная карта [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], складзеная афіцэрам Генеральнага штаба А. Коравам у 1861 годзе. Мяжа паміж балтамі і славянамі праведзена пераважна паводле канфесійнай прыкметы.]]

Аналагічны падыход выкарыстоўваўся і іншымі дзеячамі. Адразу пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] урадам былі выдадзены тэндэнцыйныя этнаграфічныя атласы [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|А. Ф. Рыціха]], якія паказвалі этнічную структуру насельніцтва зыходзячы выключна з канфесійнай прыналежнасці. Больш за тое, у гэтых даследаваннях прысутнічала палітызаваная маніпуляцыя данымі: калі ў версіі атласа 1863 года ў ліку каталікоў Заходняга краю ўказвалася 175 997 «беларусаў» і «[[Чарнарусы|чарнарусаў]]» і 853 706 «літоўцаў», то ў публікацыі 1864 года, не змяняючы агульную колькасць каталікоў, А. Ф. Рыціх прывёў ужо 444 173 «беларуса» і толькі 585 530 «літоўцаў». Дзеля абгрунтавання «рускасці» краю колькасць беларусаў-каталікоў была наўмысна павялічана за кошт літоўцаў&lt;ref&gt;''Долбилов, М. Д.'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — С. 191—192.&lt;/ref&gt;.

Такі канфесійны падыход сутыкаўся са значнымі праблемамі на практыцы. Капітан [[А. Карэва]] адзначаў, што ў межах [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], якія гістарычна належалі Літве, сустракаліся цэлыя каталіцкія прыходы, населеныя славянамі. Мясцовыя сяляне былі каталікамі і захоўвалі літоўскія звычаі, але пры гэтым размаўлялі па-беларуску{{sfn|Корева|1861|с=287}}. Падобная сітуацыя прыводзіла да вострай крытыкі спроб правесці выразную мяжу толькі па рэлігіі. Даследчык [[Сільвестр Лаўрэнцьевіч Шалковіч|С. В. Шалковіч]] (пад псеўданімам ''Белорус''), крытыкуючы карту [[М. Ф. Мірковіч]]а, настойваў на існаванні пераходных зон{{sfn|Белорус|1884|с=83-91}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=382-383}}:
{{Цытата|Ад станцыі [[Еўе]] на поўнач і на поўдзень сустракаецца яшчэ змешанае народанасельніцтва: ёсць вёскі, якія гавораць па-беларуску, ёсць вёскі, якія гавораць па-літоўску; але ёсць вёскі, якія гавораць на той і на іншай мове аднолькава. Мы лічым, што гэтыя апошнія вёскі варта лічыць сапраўднай этнаграфічнай мяжой паміж Літвой і Беларуссю, таму што ў іх да гэтага часу прадстаўлена скрыжаванне двух плямён. {{арыгінальны тэкст|ru|От станции Евье на Север и на Юг встречается еще смешанное народонаселение: есть деревни, говорящие по белорусски, есть деревни, говорящие по литовски; но есть деревни, говорящие на том и другом языке безразлично. Нам кажется, что эти последния деревни следует считать настоящей этнографической границей между Литвой и Белоруссией, потому что в них до сих пор представляется скрещение двух племен.}}}}

У навуковых колах другой паловы XX стагоддзя праблема этнічнай і моўнай мяжы ў Вялікім Княстве Літоўскім таксама заставалася аб'ектам дыскусій. Беларускі даследчык [[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Д. В. Лісейчыкаў]], абапіраючыся на пратаколы генеральных візітацый уніяцкіх цэркваў (канца XVII — паловы XVIII стагоддзя), прапанаваў вызначаць лінію рассялення славян і балтаў з дапамогай канфесійнага крытэрыю. Ён выказаў думку, што мяжа шчыльнага рассялення «рускай» (беларускай) этнаканфесійнай супольнасці супадала з тэрыторыяй, на якой функцыянавалі парафіі «[[Грэчаскі абрад|грэчаскага абраду]]» (уніяцкія і праваслаўныя). Паводле яго высноў, у разглядаемы перыяд гэта мяжа праходзіла па лініі: [[Асвея]] — [[Друя]] — [[Браслаў]] — [[Казяны]] — [[Мядзел]] — [[Смаргонь]] — [[Крэва]] — [[Валожын]] — [[Рубяжэвічы]] — [[Лаўрышава]] — [[Ліда]] — [[Малое Мажэйкава]] — [[Гродна]] — [[Сапоцкін]], гэта значыць знаходзілася прыкладна за 70 км на ўсход і 90 км на поўдзень ад Вільні. Пры гэтым даследчык адзначыў існаванне шэрагу беларускіх (рускіх) анклаваў сярод балтаў, такіх як [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]], [[Ілукстэ]], [[Екабпілс]] і [[Гальшаны|Гальшаны]]{{sfn|Liseichykau|2017|с=131}}. Падобны канфесійны падыход быў характэрны і для прац польскага даследчыка [[Ежы Ахманскі|Е. Ахманскага]], які на падставе даных аб сетцы «старакаталіцкіх» парафій XVI стагоддзя праводзіў мяжу бліжэй да цэнтра Вялікага Княства Літоўскага, прасоўваючы яе аж да [[Дрыса|Дрысы]], [[Докшыцы|Докшыц]] і [[Дзятлава]]{{sfn|Liseichykau|2017|с=125, 131}}.

== Статыстычныя казусы і замацаванне моўнага прынцыпу ==
У 1861 годзе афіцэр Генеральнага штаба [[Міхаіл Восіпавіч Лябёдкін|М. В. Лябёдкін]] апублікаваў артыкул па статыстыцы Заходняга краю, які абапіраўся на так званыя «[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|парафіяльныя спісы]]» 1857—1858 гадоў. Гэтыя звесткі, сабраныя мясцовымі святарамі, утрымлівалі вялікую блытаніну паміж [[этнонім]]ам «[[літоўцы]]» і гістарычным [[палітонім]]ам «[[літвіны]]» (пад якім часта разумеліся беларусы-каталікі або наогул усе жыхары былога ВКЛ). У выніку М. В. Лябёдкін налічыў звыш 418 тысяч літоўцаў у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], звыш 201 тысячы ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і нават 64 тысячы ў [[Мінская губерня|Мінскай]] губерні{{sfn|Лебедкин|1861|с=142-145}}. Больш за тое, ён «знайшоў» дзясяткі тысяч літоўцаў на тэрыторыі [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]] губерняў (Украіна), што выклікала здзіўленне ў пазнейшых даследчыкаў{{sfn|Унуковіч|2020|с=389}}. Аўтары «[[Геаграфічна-статыстычны слоўнік Расійскай імперыі|Географическо-статистического словаря Российской империи]]» на чале з [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнавым-Цян-Шанскім]] пазней адмовіліся ад гэтых лічбаў, паказаўшы, што прыходскія святары разумелі пад «літоўцамі» беларусаў{{sfn|Камзолава|2020|с=499}}.

Самаідэнтыфікацыя мясцовага насельніцтва істотна ўскладняла працу статыстыкаў. Нават у канцы XIX стагоддзя ў заходніх паветах Беларусі мясцовыя каталікі часта называлі сябе «літвінамі». У матэрыялах перапісаў і «парафіяльных спісах» святары запісвалі сваіх прыхаджан як «літоўцаў, якія гавораць беларускай мовай» ([[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]]) або «літоўцаў на Русі» ([[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]]){{sfn|Церашковіч|2004|с=83-84}}.

Каб вырашыць гэтую блытаніну, у 1880-х гадах аўтарытэтны даследчык-літуаніст [[Эдуард Аляксандравіч Вольтэр|Э. А. Вольтэр]] прапанаваў выкарыстоўваць выключна моўны прынцып для вызначэння літоўцаў падчас статыстычных даследаванняў. Ён заклікаў адрозніваць «Літву ў гісторыка-геаграфічным значэнні» ад «Літвы этнаграфічнай» і лічыць літоўцам толькі таго, хто ў хатнім побыце гаворыць па-літоўску{{sfn|Вольтер|1886|с=133}}{{sfn|Унуковіч|2020|с=389-390}}.

[[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|Этнаграфічная карта беларускага племені (паводле моўнага крытэрыю), складзеная [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903).]]

Гэты падыход быў канчаткова замацаваны патрыярхам беларусазнаўства [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскім]] на пачатку XX стагоддзя. Пры стварэнні сваёй знакамітай «[[Этнаграфічная карта беларускага племені|Этнаграфічнай карты беларускага племені]]» (1903) ён паклаў у аснову выключна мову. Я. Ф. Карскі пісаў, што ўсе тыя «літоўцы» Віленскай губерні, якія на той момант гаварылі толькі па-беларуску, былі аднесены ім да беларусаў{{sfn|Карский|1903|с=4}}. На фарміраванне «лініі Карскага» таксама аказалі ўплыў даследаванні польскага мовазнаўца [[Ян Аляксандр Карловіч|Я. А. Карловіча]], які яшчэ ў канцы XIX стагоддзя вывучаў распаўсюджванне літоўскіх гаворак і адзначаў, што этнаграфічная мяжа праходзіць значна далей на захад, пакідаючы тэрыторыі сучаснай Віленшчыны славянскімі{{sfn|Liseichykau|2017|с=123}}.

У ходзе [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі|Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)]] быў канчаткова замацаваны моўны прынцып як аснова ідэнтыфікацыі. Гэта дазволіла больш дакладна вызначыць этнаграфічную мяжу ў складанай кантактнай зоне. Перапіс паказаў, што жыхары, якія ўказалі [[беларуская мова|беларускую мову]] роднай, абсалютна пераважалі ў чатырох паветах Віленскай губерні: [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім]] (86,4 %), [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім]] (80,7 %), [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] (79,6 %) і Лідскім (72,4 %)&lt;ref&gt;Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / А. А. Каваленя [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 150.&lt;/ref&gt;. У [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім павеце]] беларускамоўныя складалі 47,5 %, а ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] — 26 % (пры гэтым яны ўтваралі шырокае кола вёсак вакол горада Вільні). У самой жа [[Вільня|Вільні]] 40 % насельніцтва роднай мовай назвала [[ідыш|яўрэйскую (ідыш)]]; 30,1 % — [[польская мова|польскую]]; 20,9 % — [[руская мова|рускую]]; 4,3 % — беларускую; 2,1 % — [[літоўская мова|літоўскую]]&lt;ref&gt;''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — С. 76.&lt;/ref&gt;. Гэтыя статыстычныя даныя значна адрозніваліся ад папярэдніх ацэнак і сфарміравалі сучаснае разуменне этнаграфічнай мяжы паміж беларусамі і літоўцамі{{sfn|Унуковіч|2020|с=390-391}}.

== Дакладная лакалізацыя мяжы ў даследаваннях ==
Нягледзячы на складнасць этнаканфесійнай сітуацыі, даследчыкі другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя ўсё ж змаглі акрэсліць фізічную лінію этнаграфічнай мяжы паміж беларусамі і літоўцамі, якая змянялася ў залежнасці ад абраных крытэрыяў. Акрамя канфесійнага і лінгвістычнага аналізу, некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі антрапанімічныя і археалагічныя метады. Напрыклад, гісторыкі і археолагі, напрыклад, [[Л. В. Аляксееў]] і [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. К. Краўцэвіч]], спрабавалі вызначыць дакладную мяжу рассялення плямён у Сярэднявеччы на падставе тыпаў пахаванняў і тапонімаў, акрэсліваючы яе прыблізна ўздоўж лініі [[Асвея]] — [[Дзісна]] — [[Валожын]] — [[Слонім]]{{sfn|Liseichykau|2017|с=124}}. 

У 1863 годзе [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Р. Ф. Эркерт]], абапіраючыся пераважна на канфесійны падыход і прылічваючы беларусаў-каталікоў да палякаў, правёў дэмаркацыйную лінію паміж беларусамі і «літвінамі» (літоўцамі) даволі далёка на ўсход — прыблізна па лініі [[Ліда]] — [[Ашмяны]] — [[Смаргонь]]{{sfn|Эркерт|1864|с=64}}{{sfn|Андрэеў|2022}}.

З пераходам да лінгвістычнага крытэрыю мяжа істотна ссунулася на паўночны захад. На «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)|Этнаграфічнай карце Еўрапейскай Расіі]]» (1875) [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|А. Ф. Рыціха]] мяжа беларускага этнасу ахапіла амаль усю [[Віленшчына|Віленшчыну]], праходзячы на поўнач ад [[Вільня|Вільні]] і далей на [[Швянчоніс|Свянцяны]]{{sfn|Снігірова|2023|с=70}}.

Найбольш дакладна і навукова абгрунтавана мяжа была зафіксавана на «[[Этнаграфічная карта беларускага племені|Этнаграфічнай карце беларускага племені]]» (1903), складзенай акадэмікам [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскім]]. Ён канчаткова замацаваў за тэрыторыяй, дзе панавалі беларускія гаворкі, статус беларускай этнічнай прасторы. Паводле Я. Ф. Карскага, мяжа з літоўцамі пачыналася на паўночным захадзе ад [[Гродна]] (ахопліваючы яго), ішла на поўнач праз [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкі павет]] (заходняя частка якога заставалася літоўскай), ахоплівала [[Вільня|Вільню]], [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] паветы і далей ішла на поўнач да [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Дзвінскі павет|Дзвінскага]] паветаў{{sfn|Карский|1903|с=14-15}}{{sfn|Снігірова|2023|с=70-71}}.

У 1917 годзе ў [[Петраград|Петраградзе]] выйшла другое выданне карты Я. Карскага. Калі першае выданне адлюстроўвала пераважна лінгвістычны падзел на ўнутраныя дыялекты, то ў выданні 1917 года ўнутраныя межы моўных абласцей былі прыбраныя. Карта пачала выконваць палітычную функцыю, прадстаўляючы беларускую этнаграфічную тэрыторыю як цэласную і непадзельную. Знешнія межы, у тым ліку з Літвой, былі паказаны вельмі выразна з невялікімі карэкціроўкамі{{sfn|Міхалюк|2017}}. Менавіта гэтая лінія стала асновай для [[Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі|абвяшчэння]] дзяржаўных межаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у 1918 годзе.

У 1928 годзе выдатны беларускі мовазнавец [[П. А. Бузук]] у сваёй працы «[[Спроба лінгвістычнае геаграфіі Беларусі]]» паказаў, што ў рэальнасці строгіх межаў (у выглядзе адной лініі) паміж славянскімі і балцкімі гаворкамі не існуе, бо яны ўяўляюць сабой зону пераходных гаворак і ізаглос, аднак лінія Я. Ф. Карскага ў цэлым адэкватна адлюстроўвала «сілу цягацення» мясцовых дыялектаў да беларускага цэнтра{{sfn|Бузук|1928|с=3-4}}{{sfn|Цыхун|2001}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[Дзяніс Лісейчыкаў|Dzianis Liseichykau]]|загаловак=Zasięg osadnictwa ruskiej społeczności etniczno-wyznaniowej w Wielkim Księstwie Litewskim od końca XVII do połowy XVIII wieku (w świetle materiałów wizytacji generalnych cerkwi unickich)|выданне=Rocznik Lituanistyczny|год=2017|том=3|старонкі=121—133|спасылка=http://dx.doi.org/10.12775/RL.2017.3.06|ref=Liseichykau}}
* {{артыкул|аўтар=[[Юрый Унуковіч|Унуковіч Ю.]]|загаловак=Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ стагоддзі|выданне=Białorutenistyka Białostocka|год=2020|том=12|старонкі=377—398|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/2131288|ref=Унуковіч}}
* {{артыкул|аўтар=Комзолова А. А.|загаловак=Национальная идентичность в статистических исследованиях Северо-Западного края Российской империи (1860-е годы)|выданне=Большая Евразия: развитие, безопасность, сотрудничество|год=2020|выпуск=3|частка=2|месца=Москва|старонкі=496—501|спасылка=https://www.academia.edu/45341771/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%B2_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_1860_%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D1%8B%D0%BF_3_%D0%A7_2_%D0%9C_2020_%D0%A1_496_501|ref=Камзолава}}
* {{кніга|спасылка=https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf|аўтар=[[П. Церашковіч|Терешкович П. В.]]|загаловак=Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы|месца=Минск|выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]]|год=2004|старонак=223|ref=Церашковіч}}
* {{кніга |аўтар=[[Васіль Міхайлавіч Севяргін|Севергин В. М.]] |загаловак=Записки путешествия по западным провинциям Российскаго государства |месца=Санкт-Петербург |год=1803 |ref=Севергин}}
* {{кніга |аўтар=Корева А. |загаловак=Виленская губерния |месца=Санкт-Петербург |год=1861 |ref=Корева}}
* {{кніга |аўтар=Г. Р. |загаловак=Рассказы о Литве и литовцах |месца=Москва |год=1896 |ref=Г. Р.}}
* {{кніга |аўтар=[[Тэадор Нарбут|Narbutt T.]] |загаловак=Oznaczenie granic Litwy właściwej od strony Słowiańszczyzny |выданне=Pomniejsze pisma historyczne |месца=Wilno |год=1856 |ref=Narbutt}}
* {{кніга |аўтар=[[Пётр Іванавіч Кёпен|Кеппен П. И.]] |загаловак=Об этнографической карте европейской России |месца=Санкт-Петербург |год=1852 |ref=Кеппен}}
* {{кніга |аўтар=[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт Р. Ф.]] |загаловак=Взгляд на историю и этнографию западных губерний России |месца=Санкт-Петербург |год=1864 |ref=Эркерт}}
* {{артыкул |аўтар=[[Сільвестр Лаўрэнцьевіч Шалковіч|Белорус]] |загаловак=Библиографическая заметка по поводу III тома Живописной России |выданне=Литовские епархиальные ведомости |год=1884 |нумар=9 |ref=Белорус}}
* {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Восіпавіч Лебёдкін|Лебедкин М.]] |загаловак=О племенном составе народонаселения Западного края Российской империи |выданне=Записки Русского географического общества |год=1861 |кніга=III |ref=Лебедкин}}
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Аляксандравіч Вольтэр|Вольтер Э. А.]] |загаловак=Об изучении литовского языка и племени |выданне=Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год |год=1886 |ref=Вольтер}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белоруссы. Т. 1: Введение в изучение языка и народной словесности |месца=Варшава |год=1903 |ref=Карский}}
* {{артыкул |аўтар=[[Рамуальд Падбярэскі|Podbereski R.]] |загаловак=Listy o Białejrusi |выданне=Tygodnik Petersburski |год=1844 |нумар=79 |ref=Podbereski}}
* {{кніга|аўтар=[[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|Семенов П. П.]]|загаловак=Живописная Россия|том=3, ч. 1|частка=|месца=Санкт-Петербург, Москва|год=1882|ref=Семенов}}
* {{артыкул|ref=Андрэеў|аўтар=Андрэеў І.|загаловак=Роля картаграфіі ў фарміраванні Усходнееўрапейскіх нацый: прыклад Беларусі|год=2022|выданне=Imago.by|url=http://doi.org/10.54544/708}}
* {{артыкул|ref=Снігірова|аўтар=Снігірова Н. А.|загаловак=Спробы вызначэння і адлюстравання межаў беларускай этнамоўнай прасторы ў XІX–ХХ стагоддзях|год=2023|выданне=Мова і літаратура ў ХХІ стагоддзі|старонкі=69—73}}

* {{кніга|ref=Бузук|аўтар=[[Пётр Бузук|Бузук П.]]|загаловак=Спроба лінгвістычнае географii Беларусi. Ч. I|год=1928|частка=|месца=Менск|выдавецтва=Інстытут беларускай культуры|выпуск=1}}
* {{Кніга|ref=Цыхун|спасылка=|аўтар=[[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Цыхун Г. А.]]|загаловак=Матэрыялы навукова-краязнаўчай канфэрэнцыі &quot;Палесьсе ў ХХ ст.&quot; (1-4 чэрвеня, Беласток)|адказны=Укл. і аг. рэд. Ф.Клімука, А.Энгелькінг, В.Лабачэўская|год=2001|частка=[http://mowaznaustwa.ru/2010/09/26/g-a-cyxun-pra-zaxodnepaleskuyu-litaraturnuyu-mikramovu-praekt-m-shelyagovicha/ Пра заходнепалескую літаратурную мікрамову (праект М. Шэляговіча)]|месца=Менск|выдавецтва=Тэхналёгія|старонак=317|isbn=978-985-458-034-0}}
* {{артыкул|ref=Міхалюк|аўтар=[[Дарота Міхалюк|Міхалюк Д.]]|загаловак=Карта Беларускай Народнай Рэспублікі 1919 года Мітрафана Доўнар-Запольскага|год=2017|выданне=Imago.by|url=https://www.imago.by/artycle/530-bnr1919artykul.html}}
{{Этнічная тэрыторыя і нацыянальнае самавызначэнне беларусаў}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-03-03}}

[[Катэгорыя:Беларусы]]
[[Катэгорыя:Літоўцы]]
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Літвы]]</text>
      <sha1>7evfxnuulay8rwuoitrjs7ss09a5fy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806845</id>
    <revision>
      <id>5172600</id>
      <parentid>5160984</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <comment>Дададзена абнаўленне ліпеня 2026 па працы БелРАА</comment>
      <origin>5172600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31373" sha1="jx32h71t9g8booqr6xvyibf1jblx33b" xml:space="preserve">'''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}&lt;/ref&gt;

== Прызначэнне аб'екта ==
Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Кіруючая арганізацыя ==
Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;.

Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}&lt;/ref&gt;. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}&lt;/ref&gt;

Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}&lt;/ref&gt;. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

== Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход ==
Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;

Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04}}&lt;/ref&gt; інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Узаемадзеянне з грамадствам ==
[[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;.

Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;.

Правядзенне слуханняў у выключна закрытым фармаце характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Гл. таксама ==

* [[Onkalo]]
* [[Cigéo]]
* [[Беларуская АЭС]]
* [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]]
[[Катэгорыя:Экалогія]]
[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]]
[[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]]
[[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]]</text>
      <sha1>jx32h71t9g8booqr6xvyibf1jblx33b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yeezus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807820</id>
    <revision>
      <id>5172482</id>
      <parentid>5141569</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Альбомы Def Jam Recordings]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38426" sha1="kj2yy61ysen8ni9z448fxmn8b0190qc" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом|Жанры=[[Хіп-хоп]], [[індастрыял-хіп-хоп]], [[панк-рэп]], [[альтэрнатыўны хіп-хоп]], [[эксперыментальная музыка]], [[электронная музыка]]|Год=2013|Назва=Yeezus|Тып=[[Студыйны альбом]]|Вокладка=Yeezus.jpg|Выканаўца=[[Канье Уэст|Канье Уэста]]|Выпушчаны=18 чэрвеня 2013|Запісаны=2012 — чэрвень 2013|Працягласць=40:01|Прадзюсары=[[Daft Punk]], Hudson Mohawke, [[Канье Уэст]], Lunice, Майк Дын, Symbolyc One|Мова=[[Англійская мова|англійскі]]|Лэйблы=[[Def Jam Recordings|Def Jam]], Roc-A-Fella Records|Папярэдні альбом=[[Cruel Summer (альбом GOOD Music)|Cruel Summer]]|Наступны альбом=[[The Life of Pablo]]|Храналогія=2013|Пап_год=2012|Наст_год=2016|Яшчэ={{Спіс сінглаў
  | Назва      = Yeezus
  | Тып = студыйны альбом
  | Сінгл 1       = Black Skinhead
  | Сінгл 1 дата  = 19 чэрвеня 2013
  | Сінгл 2       = Bound 2
  | Сінгл 2 дата  = 28 жніўня 2013
  }}}}'''''Yeezus''''' — шосты [[студыйны альбом]] амерыканскага рэпера і прадзюсара [[Канье Уэст|Канье Уэста]]. Ён быў выпушчаны 18 чэрвеня 2013 года на лэйблах {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}} і {{Не перакладзена 3|Roc-A-Fella Records|4=Roc-A-Fella Records}} . Для запісу пласцінкі Уэст прыцягнуў шэраг выканаўцаў, уключаючы {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майка Дына|ru|Дин, Майк (музыкальный продюсер)}}, [[Daft Punk]], Ноя Голдштэйна, {{Не перакладзена 3|Арка (музыкант)|Арку|ru|Арка (музыкант)}}, {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}} і {{Не перакладзена 3|Трэвис Скотт (рэпер)|Трэвіса Скота|ru|Трэвис Скотт (рэпер)}}  Альбом таксама змяшчае {{Не перакладзена 3|Гасцявы ўдзел|гасцявыя ўдзелы|ru|Гостевое участие}} ад {{Не перакладзена 3|Джасцін Вернан|Джасціна Вернана|ru|Вернон, Джастин}}, {{Не перакладзена 3|Chief Keef|3=ru|4=Chief Keef}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru|4=Кид Кади}}, {{Не перакладзена 3|Assassin (дыджэй)|Assassin|4=Assassin (deejay)}} , {{Не перакладзена 3|King L|4=King L}}, {{Не перакладзена 3|Чарлі Уілсан (спявак)|Чарлі Уілсана|4=Charlie Wilson (singer)}} і {{Не перакладзена 3|Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна|ru|Фрэнк Оушен}}.

За пятнаццаць дзён да выхаду Уэст заручыўся дапамогай прадзюсара {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|Рыка Рубіна|ru|Рубин, Рик}}, каб зрабіць гучанне ''Yeezus'' больш мінімалістычным. Пласцінка натхнёная мноствам жанраў, уключаючы [[індастрыял]], {{Не перакладзена 3|Эйсід-хаўс|эйсід-хаўс|ru|Эйсид-хаус}}, [[Электра (музыка)|электра]], [[Панк-рок|панк]] і {{Не перакладзена 3|Дрыл (жанр музыкі)|чыкагскі дрыл|ru|Дрилл}}. На трэках гучаць скажоныя [[Семпл|сэмплы]], напрыклад, урывак з «Strange Fruit» [[Ніна Сімон|Ніны Сымон]] у «{{Не перакладзена 3|Blood on the Leaves|4=Blood on the Leaves}}». Музычныя крытыкі палічылі Yeezus самай эксперыментальнай працай Уэста, які ахарактарызаваў яе як &quot;пратэст музыцы&quot; і выключыў трэкі, палічыўшы іх занадта меладычнымі або падобнымі на яго папярэднія працы. Лірычныя тэмы ўключаюць ўжыванне наркотыкаў, расавую палітыку, сэкс і ўзаемаадносіны.

Першапачаткова ''Yeezus'' прасоўваліся з дапамогай неортодоксальнай, мінімалістычны маркетынгавай кампаніі, якая ўключала відэапраекцыі па ўсім свеце і выступленні ў прамым эфіры на тэлебачанні. Рэлізу не папярэднічала ніводнага [[Сінгл|сінгла]]; «Black Skinhead» быў выпушчаны ў якасці вядучага сінгла ў ліпені 2013 года, а «Bound 2» — у жніўні. Уэст адправіўся ў турнэ ў падтрымку ''Yeezus'' у перыяд з кастрычніка 2013 па верасень 2014 года. ''Yeezus'' атрымаў прызнанне крытыкаў, якія палічылі яго адным з лепшых работ Уэста і высока ацанілі яго дзёрзкую рэжысуру, хоць яго адыход ад папярэдняга саўнд-ландшафту Уэста падзяліў шырокую аўдыторыю. Па версіі [[Metacritic]], гэта быў самы папулярны альбом 2013 года, які ўзначаліў шматлікія рэйтынгі па выніках года.

''Yeezus'' атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў, многія з якіх назвалі пласцінку адной з лепшых работ Уэста і высока ацанілі яе «дзёрзкасць». Альбом быў намінаваны на прэмію «[[Грэмі]]» ў катэгорыі «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы рэп-альбом|Лепшы рэп-альбом]]» у 2014 годзе . Праект дэбютаваў пад нумарам адзін у амерыканскім чарце ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru|4=Billboard 200}}'', было прададзена 327.000 копій за першы тыдзень. З тых часоў ён быў двойчы сертыфікаваны плацінавым [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыяй гуказапісвальных кампаній]] (RIAA) і названы некалькімі выданнямі адным з лепшых альбомаў 2010-х гадоў, уключаючы [[Rolling Stone]], які зусім уключыў яго ў свой спіс «{{Не перакладзена 3|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў па версіі часопіса Rolling Stone|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў|ru|500 величайших альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}}».

== Гісторыя ==
[[Файл:Paris_-_palais_du_Louvre,_pavillon_Richelieu.jpg|alt=This building is &lt;i&gt;classé au titre des [[Monuments historiques]]&lt;/i&gt;. It is indexed in the [[Base Mérimée]], a database of architectural heritage maintained by the [[French_Ministry_of_Culture]], under the reference PA00085992|справа|міні|Уэст першым пачаў працу над ''Yeezus'' у сваім асабістым лофте ў Парыжы і неаднаразова наведваў [[Луўр (музей)|Луўр]] ''(намаляваны)'' для натхнення.&lt;ref name=&quot;NewYorkTimes&quot; /&gt;]]
Пасля выхаду свайго пятага студыйнага альбома ''[[My Beautiful Dark Twisted Fantasy]]'' (2010) Канье Уэст сумесна з даўнім сябрам [[Jay-Z]] запісаў альбом ''[[Watch the Throne]]'' (2011)&lt;ref name=&quot;Christman&quot;&gt;{{cite magazine|last=Christman|first=Ed|url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1176913/jay-z-and-kanye-wests-watch-the-throne-exclusives-have-retailers-up|title=Jay-Z and Kanye West's 'Watch the Throne' Exclusives Have Retailers Up in Arms|magazine=Billboard|date=July 28, 2011|access-date=March 4, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228032504/http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1176913/jay-z-and-kanye-wests-watch-the-throne-exclusives-have-retailers-up|archive-date=February 28, 2014}}&lt;/ref&gt;. У ліпені 2012 года прадзюсар No I.D. паведаміў, што ён працаваў над шостым сольным студыйным альбомам Уэста (і сёмым у цэлым) і што ён будзе выпушчаны пасля ''[[Cruel Summer (альбом GOOD Music)|Cruel Summer]]'' (2012), сумеснай кампіляцыі удзельнікаў гуказапісвальнага лэйбла {{Не перакладзена 3|GOOD Music|4=GOOD Music}} Уэста&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1689121/kanye-west-new-solo-album.jhtml|title=Kanye West To Drop Solo LP After G.O.O.D.'s Cruel Summer|author=Markman, Rob|date=July 5, 2012|publisher=[[MTV News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524154945/http://www.mtv.com/news/articles/1689121/kanye-west-new-solo-album.jhtml|archive-date=May 24, 2013|access-date=May 20, 2013|url-status=dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. Для працы над Yeezus Уэст прыцягнуў да супрацоўніцтва некалькіх музыкаў, у тым ліку {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru|4=Кид Кади}}, {{Не перакладзена 3|Чарлі Уілсан (спявак)|Чарлі Уілсана|4=Charlie Wilson (singer)}}, {{Не перакладзена 3|Symbolyc One|S1|4=Symbolyc One}}, {{Не перакладзена 3|The Heatmakerz|4=The Heatmakerz}}, {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын|ru|Дин, Майк (музыкальный продюсер)}}, {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}, [[Skrillex]], {{Не перакладзена 3|Young Chop|4=Young Chop}}, {{Не перакладзена 3|Chief Keef|3=ru|4=Chief Keef}}, {{Не перакладзена 3|Фрэнк Оўшэн|Фрэнк Оўшэн|ru|Фрэнк Оушен}}, {{Не перакладзена 3|Odd Future|3=ru|4=Odd Future}}, {{Не перакладзена 3|Трэвис Скотт (рэпер)|Трэвіс Скот|ru|Трэвис Скотт (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}}, {{Не перакладзена 3|Cyhi the Prynce|4=Cyhi the Prynce}}, Малік Юсеф, {{Не перакладзена 3|King L|4=King L}}, {{Не перакладзена 3|John Legend|3=ru|4=John Legend}}, {{Не перакладзена 3|Джеймс Блейк (музыкант)|Джеймс Блейк|ru|Блейк, Джеймс (музыкант)}}, {{Не перакладзена 3|RZA|3=ru|4=RZA}}, {{Не перакладзена 3|Mase|3=ru|4=Mase}}, і {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru|4=Pusha T}}. У альбоме ёсць дадатковы вакал ад {{Не перакладзена 3|Джасцін Вернан|Джасціна Вернана|ru|Вернон, Джастин}}, Фрэнка Оўшэна, Kid Cudi, Chief Keef, King L,  {{Не перакладзена 3|Assassin (дыджэй)|Assassin|4=Assassin (deejay)}} і Чарлі Уілсана&lt;ref name=&quot;albumnotes2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.joerperez.com/yeezus/|title=YEEZUS {{!}} Joe Perez|first=Joe|last=Perez|website=www.joerperez.com|date=June 18, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627144319/https://www.joerperez.com/yeezus/|archive-date=June 27, 2023|access-date=July 11, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Пры стварэнні Yeezus Уэст у першую чаргу знаходзіўся пад уплывам мінімалісцкага дызайну і архітэктуры і пяць разоў наведваў выставу мэблі ў [[Луўр (музей)|Луўры]]&lt;ref name=&quot;NewYorkTimes&quot;&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html| title=Behind Kanye's Mask| work=[[The New York Times]]| date=June 11, 2013| access-date=June 13, 2013| author=Caramanica, Jon| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20130612210522/http://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html| archive-date=June 12, 2013| df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. [[Ле Карбюзье|Ле Корбюзье]] стаў яго &quot;найвялікшым натхненнем&quot;&lt;ref name=&quot;NewYorkTimes&quot; /&gt;. Уэст цесна супрацоўнічаў з архітэктарам Оанай Станеску і здзяйсняў &quot;экскурсіі&quot; па дамах Ле Корбюзье. Захоплены каментарамі Станеску аб незвычайным і радыкальным характары дызайнерскіх рашэнняў Корбюзье, Уэст ужыў гэтую сітуацыю да сваёй уласнай жыцця, адчуўшы, што &quot;недасведчаныя калегі могуць няправільна разумець візіянераў&quot;&lt;ref name=&quot;wcoverstory&quot; /&gt;. Уэст таксама сустрэўся з архітэктарам Джозэфам Дзіранам і бельгійскім дызайнерам інтэр'ераў Акселем Вервордтам і замовіў для лофта &quot;рэдкія свяцільні Ле Корбюзье, крэслы {{Не перакладзена 3|П'ер Жанэрэ|П'ера Жанэрэ|ru|Жаннере, Пьер}} і малавядомыя часопісы па бодзі-арту са Швейцарыі&quot;&lt;ref name=&quot;wcoverstory&quot; /&gt;. Уэст таксама хацеў, каб альбом адлюстраваў глыбокі ўплыў роднага горада, і слухаў {{Не перакладзена 3|Хаўс|хаўс-музыку|ru|Хаус}} 1980-х гадоў, якая больш за ўсё асацыявалася з яго родным горадам Чыкага&lt;ref name=&quot;NewYorkTimes&quot; /&gt;. Фільм [[Алехандра Хадароўскі]] «Святая гара» таксама паслужыла крыніцай натхнення для альбома і тура, які рушыў за ім&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.complex.com/style/2013/11/kanye-west-jodorowsky-holy-mountain/|title=Kanye's Holy Mountain: The Influence of Alejandro Jodorowsky on the Yeezus Tour|website=[[Complex (magazine)|Complex]]|date=November 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903035038/http://www.complex.com/style/2013/11/kanye-west-jodorowsky-holy-mountain/|archive-date=September 3, 2015|access-date=December 6, 2019|url-status=live|last1=Scarano|first1=Ross|last2=Pasori|first2=Cesar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://consequence.net/2013/11/is-kanye-wests-yeezus-an-ode-to-alejandro-jodorowskys-film-the-holy-mountain/|title=Is Kanye West's Yeezus an ode to Alejandro Jodorowsky's film The Holy Mountain?|website=[[Consequence (publication)|Consequence]]|date=November 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919230615/http://consequenceofsound.net/2013/11/is-kanye-wests-yeezus-an-ode-to-alejandro-jodorowskys-film-the-holy-mountain/|archive-date=September 19, 2015|access-date=December 6, 2019|url-status=live|last1=Kaye|first1=Ben}}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова альбом называўся ''Thank God for Drugs''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/kanye-west-yeezus-album-originally-titled-thank-god-for-drugs-2592796-2592796|title=Kanye West's 'Yeezus' was originally titled 'Thank God for Drugs'|first=Charlotte|last=Krol|website=[[NME]]|date=January 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104155411/https://www.nme.com/news/music/kanye-west-yeezus-album-originally-titled-thank-god-for-drugs-2592796-2592796|archive-date=January 4, 2020|access-date=January 4, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Спіс кампазіцый ==
{{Tracklist|extra_column=Прадзюсар(ы)|title1=On Sight|writer1={{hlist|[[Канье Уэст]]|[[Гі-Манюэль дэ Омем-Крыста]]|[[Тома Бангальтар]]|Малік Юзаф|Чэ Сміт|Ілан Рутберг|Сайдел Янг|Дэрэк Уоткінс|[[Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын]]}}|extra1={{hlist|Уэст|[[Daft Punk]]|Дын|Benji B}}|length1=2:36|title2=Black Skinhead|writer2={{hlist|Уэст|дэ Омем-Крыста|Бангальтар|Юзаф|Янг|Рутберг|[[Lupe Fiasco|Васалу Джэйка]]|Сакія Сандзіфер|Дын|Уоткінс}}|extra2={{hlist|Уэст|Daft Punk|Гольдштэйн|Бродінскі|Дын|Lupe Fiasco]]|Salem|[[Gesaffelstein]]}}|length2=3:08|title3=I Am a God|writer3={{hlist|Уэст|дэ Омем-Крыста|Бангальтар|Рос Бірчард|Джасцін Вернан|Джонс|Сміт|Рутберг|Янг|Дын|Уоткінс|Кліфтан Бейлі|Харвел Харт|Ананд Бакшы|Рахул Дэў Бірман}}|extra3={{hlist|Уэст|Дын|Daft Punk|Hudson Mohawke}}|length3=3:51|title4=New Slaves|writer4={{hlist|Уэст|[[Frank Ocean|Крыстафер Эдвін Бро]]|Янг|Бенджамін Бронфман|Джонс|Сміт|Рутберг|Сандзіфер|Луі Джонсан|Дын|Габар Прэсер|Ганна Адаміс}}|extra4={{hlist|Уэст|Бронфман|Дын|Трэвіс Скот|Гольдштэйн|Шама Джозеф|Che Pope}}|length4=4:16|title5=Hold My Liquor|writer5={{hlist|Уэст|Дын|Вернан|[[Chief Keef|Кіт Козарт]]|Рутберг|Сміт|Джонс|[[Арка (музыкант)|Алехандра Радрыгес]]|Янг|Уоткінс}}|extra5={{hlist|Дын|Уэст|[[Арка (музыкант)|Арка]]|Гольдштэйн}}|length5=5:26|title6=I'm in It|writer6={{hlist|Уэст|Вернан|Джэфры Кэмпбэл|Джош Ліры|Джонс|Янг|Сандзіфер|Рутберг|Дын|Андрэ Харыс|Джыл Скот|Бачыў Дэвіс|Карвін Хагінс|Кені Лацімор}}|extra6={{hlist|Уэст|Evian Christ|Dom Solo|Гольдштэйн|Арка|Дын}}|length6=3:54|title7=Blood on the Leaves|writer7={{hlist|Уэст|Бірчард|Рутберг|Джонс|Тоні Уільямс|Янг|Дын|Льюс Ален}}|extra7={{hlist|Уэст|Hudson Mohawke|Lunice|Карлас Бродзі|88-Keys|Дын|Арка}}|length7=6:00|title8=Guilt Trip|writer8={{hlist|Уэст|[[Kid Cudi|Скотт Мескади]]|Янг|Дин|[[Symbolyc One|Ларри Гриффин]]|[[Guru|Кит Элам]]|{{iw|K-Def|Кевин Хэнсфорд|en|K-Def}}|[[Lords of the Underground|Дюпре Келли]]|[[DJ Premier|Крис Мартин]]|[[Lords of the Underground|Эл-Терик Вардрик]]|{{iw|Marley Marl|Марлон Уилльямс|en|Marley Marl}}|[[Pusha T|Терренс Торнтон]]|{{iw|Young Chop|Тайри Питтман|en|Young Chop}}}}|extra8={{hlist|Уэст|Дын|S1|Трэвіс Скот|Ackee Juice Rockers}}|length8=4:03|title9=Send It Up|writer9={{hlist|Уэст|Джонсан|дэ Омем-Крыста|Бангальтар|Радрыгес|Майк Леві|Сандзіфер|Ab Liva|Рутберг|Дын|Майсей Дэвіс|Колін Ёрк|Лоўэл Дунбар}}|extra9={{hlist|Уэст|Daft Punk|Gesaffelstein|Brodinski|Арка|Дын}}|length9=2:58|title10=Bound 2|writer10={{hlist|Уэст|Джон Стывенс|Чарлі Уілсан|Pope|Рутбэрг|Янг|Джонс|Сандзіфер|Дын|Норман Уайтсайд|Боб Мэсі|Роберт Д'юкс|Роні Сэлф}}|extra10={{hlist|Уэст|Pope|Эрык Данчык|Гольдштэйн|No I.D.|Дын}}|length10=3:49|total_length=40:01|writing_credits=yes}}
'''Нататкі'''

* {{Sup|{{note|a|[a]}}}} сапрадзюсар
* {{Sup|{{note|b|[b]}}}} дадатковы прадзюсер
* На трэку «I Am a God» [[Бог]] паказваецца як гасцявой выканаўца; змяшчае дадатковы вакал Джасціна Вернана
* «New Slaves» змяшчае дадатковы вакал Фрэнка Оўшэна
* «Hold My Liquor» змяшчае гасцявы ўдзел Chief Keef і Джасціна Вернана
* «I'm in It» змяшчае вакал Джасціна Вернана і Assassin
* «Guilt Trip» змяшчае неадзначаныя вакал Кіда Кадзі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/54155-kid-cudi-is-annoyed-with-his-yeezus-feature/|title=Kid Cudi Is Annoyed With His ''Yeezus'' Feature|first=Carrie|last=Battan|website=[[Pitchfork]]|date=2014-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623165728/https://pitchfork.com/news/54155-kid-cudi-is-annoyed-with-his-yeezus-feature/|archive-date=2018-06-23|access-date=2019-08-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* «Send it Up» змяшчае гасцявы ўдзел King L
* «Bound 2»змяшчае дадатковы вакал Чарлі Уілсана

'''Сэмплы'''

* «On Sight» інтэрпалюе «Sermon (He'll Give Us What We Really Need)» Кіта Картэра
* «I Am a God» змяшчае [[Семпл|сэмпл]] «Forward Inna Dem Clothes», выкананай {{Не перакладзена 3|Capleton|3=ru|4=Каплетон}}; «Are Zindagi Hai Khel», выкананай Burman, {{Не перакладзена 3|Manna Dey|3=ru|4=Дей, Манна}} і {{Не перакладзена 3|Asha Bhosle|3=ru|4=Бхосле, Аша}}
* «New Slaves» змяшчае сэмпл «Gyöngyhajú lány», выкананай {{Не перакладзена 3|Omega (гурт)|Omega|ru|Omega (группа)}}
* «I'm in It» змяшчае сэмпл «Lately», выкананай Lattimore
* «Blood on the Leaves» змяшчае сэмпл «[[:ru:Strange_Fruit|Strange Fruit]]», выкананы [[Ніна Сімон|Нінай Сімон]]
* «Guilt Trip» інтэрпалюе «Chief Rocka», выкананай {{Не перакладзена 3|Lords of the Underground|3=ru|4=Lords of the Underground}}; сэмплюе «Blocka (Ackeejuice Rockers Remix)», выкананай {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru|4=Pusha T}} пры ўдзеле {{Не перакладзена 3|Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіса Скота|ru|Трэвис Скотт (рэпер)}} і {{Не перакладзена 3|Popcaan|4=Popcaan}}; 
* «Send It Up» змяшчае сэмпл «Memories», выкананай {{Не перакладзена 3|Beenie Man|4=Beenie Man}}; 
* «Bound 2» інтэрпалюе «Aeroplane (Reprise)», выкананую Wee; сэмплюе «Bound», выкананай {{Не перакладзена 3|Ponderosa Twins Plus One|4=Ponderosa Twins Plus One}}; «Sweet Nothin's», выкананай {{Не перакладзена 3|Брэнда Лі|Брэндай Лі|ru|Ли, Бренда}}

== Удзельнікі запісу ==
Інфармацыя з нататкі да альбома&lt;ref name=&quot;albumnotes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.joerperez.com/yeezus/|title=YEEZUS {{!}} Joe Perez|first=Joe|last=Perez|website=Joerperez|date=2013-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627144319/https://www.joerperez.com/yeezus/|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-09-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Тэхнічная частка ===

* {{Не перакладзена 3|Ноа Гольдштэйн|4=Noah Goldstein}} — дадатковае праграмаванне (3; гукавыя эфекты 8), {{Не перакладзена 3|Гукаінжынер|інжынэрынг|ru|Звукоинженер}} (усе), {{Не перакладзена 3|Звядзенне (музыка)|міксаванне|ru|Сведение (музыка)}} (1, 6–8)
* {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}} — кансультаванне, дадатковае праграмаванне (4)
* {{Не перакладзена 3|Арка (музыкант)|Арка|ru|Арка (музыкант)}} — кансультаванне, дадатковае праграмаванне (4)
* {{Не перакладзена 3|Young Chop|4=Young Chop}} — кансультаванне
* Кен Льюіс — шумы і вакальныя гукі (4, 6), пастаноўка хору (1)
* Tammy Infusino — вакальныя гукі (6)
* {{Не перакладзена 3|Che Pope|4=Che Pope}} — дадатковае праграмаванне (3)
* {{Не перакладзена 3|Трэвіс Скот (рэпер)|Трэвіс Скот|ru|Трэвис Скотт (рэпер)}} — дадатковае праграмаванне (3)
* Энтані Кілхофер — інжынэрынг (1–8, 10), міксаванне (4, 9)
* {{Не перакладзена 3|Эндру Доўсан (музычны прадзюсар)|Эндру Доўсан|4=Andrew Dawson (music producer)}} — інжынэрынг (1, 9)
* {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын|ru|Дин, Майк (музыкальный продюсер)}} — інжынэрынг (1–6, 8)
* Брэнт Колатала — інжынэрынг (6)
* Марк Порта — дадатковы інжынэрынг (усе)
* Хой Хуінь — дадатковы інжынэрынг (усе)
* Раўль Ле Пенек — дадатковы інжынэрынг (усе)
* Набіль Эсэмлані — дадатковы інжынэрынг (усе)
* Кейт Пэры — дадатковы інжынэрынг (усе)
* Кента Ёнесака — дадатковы інжынэрынг (1–5, 7, 8)
* Дэвід Роўленд — дадатковы інжынэрынг (1–5, 7, 8)
* Шон Оклі — дадатковы інжынэрынг (1, 2, 4–8), дадатковы міксаванне (1, 4, 6–9)
* Эрык Лін — дадатковы інжынэрынг (1, 2, 4–8), дадатковы міксаванне (1, 4, 6–9)
* Дэйв «Squirrel» Ковел — дадатковы інжынэрынг (1, 2, 4–8), дадатковы міксаванне (1, 4, 6–9)
* Джош Сміт — дадатковы інжынэрынг (1, 2, 4–8), дадатковы міксаванне (1, 4, 6–9)
* Кевін Матэла— дадатковы інжынэрынг (4)
* Мэт Арнольд — дадатковы інжынэрынг (6, 8)
* Dale — дадатковы інжынэрынг (6)
* Дэміен Просты — дадатковы інжынэрынг (7)
* {{Не перакладзена 3|Мэні Марокін|4=Manny Marroquin}} — міксаванне (2, 3, 5, 10)
* Дэлберт Баўэрс — дадатковы міксаванне (2, 3, 5, 10)
* Крыс Галанд — дадатковы міксаванне (2, 3, 5, 10)
* Кайл Рос — дадатковы міксаванне (4)
* Уры Джэмаль — інжынэрынг хору (1)
* {{Не перакладзена 3|Улада Мелер|4=Vlado Meller}} — мастэрынг
* Марк Сантанджэла — дапамога па майстарынгу
* {{Не перакладзена 3|Крыс Герынгер|4=Chris Gehringer}} — мастэрынг (2)

=== Музыкі ===

* Майк Дын — дадатковыя інструменты (гітарнае сола — 5; бас, гітара — 10)
* Крыс «Hitchcock» Чэрні — дадатковыя прылады (віяланчэлі 8)
* Дылан Вісінг — ударныя (1)
* Мэт Тэйтэльман — перкусія (1)
* Элвін Філдс — кіраўніцтва хорам (1)
* Кармэн Раман — хор (1)
* К. Ніта — хор (1)
* Джон Морган — хор (1)
* Джэсенія Пенья — хор (1)
* Роні Артыс — хор (1)
* Крышталь Брун — хор (1)
* Шон Дру хор (1)
* Наталіс Рубі Рубера хор (1)
* Ларэйн Бэры — хор (1)
* Глорыя Раян — хор (1)
* Цімека Лі — хор (1)
* Мэцью Ўільямс — музычнае кансультаванне
* {{Не перакладзена 3|Benji B|4=Benji B}}  — кансультант кампанія {{Не перакладзена 3|Donda (кампанія)|DONDA|4=Donda (company)}} 

=== Вокладка ===

* Канье Уэст — крэатыўны дырэктар, арт-дырэктар
* {{Не перакладзена 3|Вірджыл Абло|3=ru|4=Абло, Вирджил}} — мастацкае кіраўніцтва
* Мэцью Ўільямс — мастацкае кіраўніцтва
* Джасцін Сондерс — арт-дырэктар DONDA
* Джо Перэс — графічны дызайн DONDA
* Jim Joe 13 — ілюстрацыя і шрыфт для DONDA
* Тод Расэл — мастацкая вытворчасць
* Крыстэн Йенгст — арт-прадзюсаванне
* Алекс Халдзі — арт-прадзюсаванне
* Эндру Заэ — арт-прадзюсаванне
* Мерэдыт Труакс — арт-прадзюсаванне
* Тай Ліньзі — арт-прадзюсаванне
* DGS Team — арт-прадзюсаванне

== Чарты ==

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2013)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
|{{AUS}} (ARIA) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2013.htm|title=ARIA Charts&amp;nbsp;– End of Year Charts&amp;nbsp;– Top 100 Albums 2013|publisher=Australian Recording Industry Association (ARIA)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107111232/http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2013.htm|archive-date=2014-01-07|access-date=2014-01-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 65
|-
| {{BEL}} (Ultratop Flanders) &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=nl|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2013&amp;cat=a|title=ultratop.be&amp;nbsp;– Jaaroverzichten 2013|publisher=[[Ultratop]] Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20140417130753/http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2013&amp;cat=a|archive-date=2014-04-17|access-date=2014-01-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 147
|-
| {{CAN}} (Billboard) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-canadian-albums?page=3|title=Canadian Albums|website=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105083952/http://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-canadian-albums?page=3|archive-date=2014-01-05|access-date=2014-01-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 38
|-
| {{DNK}} (Hitlisten) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hitlisterne.dk/yearlist2013.asp?list=Album%20100|title=Album-Top 100 2013|publisher=[[IFPI Danmark|IFPI Denmark]]|archive-url=https://archive.today/20140131171824/http://www.hitlisterne.dk/yearlist2013.asp?list=Album%20100|archive-date=2014-01-31|access-date=2019-09-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 66
|-
| {{GBR}} (OCC) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ukchartsplus.co.uk/UKChartsPlusEOY2013.pdf|title=UK Albums Chart 2013|website=ChartsPlus|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714160149/http://www.ukchartsplus.co.uk/UKChartsPlusEOY2013.pdf|archive-date=2014-07-14|access-date=2019-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 112
|-
| {{USA}} ( [[Billboard 200]] ) &lt;ref name=&quot;Billboard 200&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-billboard-200-albums|title=2013 Year-End Charts – Billboard 200 Albums|website=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141212202750/http://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-billboard-200-albums|archive-date=2014-12-12|access-date=2015-02-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 37
|-
| {{USA}} (Billboard Top R&amp;B/Hip-Hop Albums) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-r-b-hip-hop-albums?page=1|title=2013 Year-End Charts – Billboard R&amp;B/Hip-Hop Albums|website=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707215005/http://www.billboard.com/charts/year-end/2013/top-r-b-hip-hop-albums?page=1|archive-date=2014-07-07|access-date=2013-12-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 12
|}
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2014)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
|{{AUS}} (ARIA Urban Albums) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2014/urban-albums-chart|title=Top 50 Urban Albums 2014|publisher=[[ARIA Charts]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114150728/https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2014/urban-albums-chart|archive-date=2020-01-14|access-date=2019-09-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 26
|-
| {{USA}} (Billboard Top R&amp;B/Hip-Hop Albums) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=2014 Year-End Charts - Billboard R&amp;B/Hip-Hop Albums|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227053943/http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=2014-12-27|access-date=2015-02-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 38
|}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2015)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
|{{AUS}} (ARIA Urban Albums) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2015/urban-albums-chart|title=Top 50 Urban Albums 2015|publisher=ARIA Charts|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417030424/https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2015/urban-albums-chart|archive-date=2019-04-17|access-date=2019-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 76
|}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
|{{AUS}} (ARIA Urban Albums) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2016/urban-albums-chart|title=Top 50 Urban Albums 2016|publisher=ARIA Charts|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409210120/https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2016/urban-albums-chart|archive-date=2019-04-09|access-date=2019-12-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 83
|}

== Гісторыя выпуску ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Рэгіён
! scope=&quot;col&quot; | Дата
! scope=&quot;col&quot; | Лэйбл(ы)
! scope=&quot;col&quot; | Фарматы
! scope=&quot;col&quot; | Нататкі
|-
|{{AUS}}
| rowspan=&quot;4&quot; | 18 чэрвеня 2013
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Universal Music Group|Universal]] 
| rowspan=&quot;6&quot; |{{Hlist|CD|лічбавая загрузка}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jbhifionline.com.au/music/urban-grooves/yeezus/685960|title=Yeezus – West, Kanye|publisher=JB Hi-Fi|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612002847/http://www.jbhifionline.com.au/music/urban-grooves/yeezus/685960|archive-date=2013-06-12|access-date=2013-06-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{GER}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=de|url=https://www.amazon.de/Yeezus-Kanye-West/dp/B00CV5ZPA2/|title=Yeezus: Kanye West|website=Amazon Germany|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614050151/http://www.amazon.de/Yeezus-Kanye-West/dp/B00CV5ZPA2|archive-date=2013-06-14|access-date=2013-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|  Новая Зеландыя
| Def Jam
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/nz/album/yeezus/id661389759|title=Yeezus by Kanye West|publisher=[[iTunes Store]] (New Zealand). [[Apple Inc.|Apple]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140110070036/https://itunes.apple.com/nz/album/yeezus/id661389759|archive-date=2014-01-10|access-date=2013-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{USA}} 
|{{Hlist|Def Jam|{{iw|Roc-A-Fella Records|Roc-A-Fella|en|Roc-A-Fella Records}}}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amazon.com/Yeezus-Kanye-West/dp/B00CV5ZPA2|title=Yeezus: Kanye West|website=Amazon|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624034959/http://www.amazon.com/Yeezus-Kanye-West/dp/B00CV5ZPA2|archive-date=2013-06-24|access-date=2013-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{FRA}}
| 21 чэрвеня 2013
| Universal
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref name=&quot;Amazon.fr&quot;&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.amazon.fr/Yeezus-Kanye-West/dp/B00CV5ZPA2|title=Yeezus: Kanye West|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611171832/http://www.amazon.fr/Yeezus-Kanye-West/dp/B00CV5ZPA2|archive-date=2013-06-11|access-date=2013-06-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{GBR}}
| 22 чэрвеня 2013
| Virgin EMI
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amazon.co.uk/Yeezus-Kanye-West/dp/B00CV5ZPA2|title=Yeezus: Kanye West|website=Amazon UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616073637/http://www.amazon.co.uk/Yeezus-Kanye-West/dp/B00CV5ZPA2|archive-date=2013-06-16|access-date=2013-06-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}

== Нататкі ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]]
[[Катэгорыя:Альбомы 2013 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Альбомы Roc-A-Fella Records]]
[[Катэгорыя:Альбомы Def Jam Recordings]]</text>
      <sha1>kj2yy61ysen8ni9z448fxmn8b0190qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цубаніва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808126</id>
    <revision>
      <id>5172217</id>
      <parentid>5144418</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6076" sha1="3cimw5nqj3dg6smzyfp8rlpnswaka8o" xml:space="preserve">[[Файл:Futagawa-shuku Honjin Museum - Honjin - Small garden.jpg|міні|Нават у вельмі абмежаваных умовах японцы знаходзяць месца для невялікага сада ў сваім жыллі]]
'''Цубаніва''' ({{lang-ja|坪庭/壷庭/つぼにわ}}) — малюсенькі [[японскі сад]].&lt;ref name=kyoto&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Marc P. |title=Japanese Courtyard Gardens |url=https://kyotojournal.org/gardens/tsubo-niwa-japanese-courtyard-gardens/ |website=Kyoto Journal |date=18 April 2016}}&lt;/ref&gt; Часцей за ўсё выкарыстоўваецца як квазі-[[пакаёвае садаводства]] ў [[матыя]] (японскі [[таўнхаўс]])&lt;ref name=&quot;hort&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arimoto |first1=Y. |last2=Homma |first2=Y. |last3=Furuune |first3=H. |last4=Tanaka |first4=K. |last5=Yokota |first5=J. |last6=Hara |first6=K. |title=Indoor gardens using the Himawari sunlight collection and transmission device |journal=Acta Horticulturae |date=March 1995 |issue=391 |pages=103–110 |doi=10.17660/ActaHortic.1995.391.8 |url=https://www.actahort.org/books/391/391_8.htm |url-access=subscription |access-date=21 мая 2026 |archive-date=2 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180602083510/https://www.actahort.org/books/391/391_8.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Тэрміналогія ==
Тэрмін цубаніва паходзіць ад японскіх слоў «[[цубо]]» (坪) — адзінка вымярэння 1×1 Кен; 3,3 {{м2}}.; 36 кв. футаў і «ніва» — сад.&lt;ref name=kyoto/&gt;

Іншыя варыянты напісання цуба-ніва перакладаюцца як «кантэйнерны сад», і цуба-ніва можа адрознівацца па памеры ад адзінкі вымярэння цубо.

Існуе шэраг розных тэрмінаў для апісання функцыі гарадскіх садоў. Дворыкавыя сады ўсіх памераў называюцца ''нака-ніва'', «унутраныя сады».&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mansfield |first1=Stephen |title=Mirei Shigemori: at home with stone |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2014/11/29/travel/mirei-shigemori-home-stone/ |work=Japan Times}}&lt;/ref&gt; Сады, якія называюцца {{nihongo|літаральна «праходны сад»|通り庭|тооры-ніва}}, уключаюць як ''місэ-ніва'' (сад каля ўвахода ў краму), так і ''хасіры-ніва'' (сад-калідор, часта ў асноўным крыты і выкарыстоўваецца як кухня). ''Дзэнсай-ніва'' знаходзіцца перад традыцыйным таўнхаўсам, з дадатковымі ''цуба-ніва'', часта размешчанымі ўнутры і ззаду.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Kyomachiya townhouses are full of interesting features! |url=http://why.kyoto/blog/03/16389 |accessdate=8 July 2020 |work=Why KYOTO? Magazine |publisher=Leaf Publications Co. Ltd. |date=21 March 2017 |archive-date=10 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910185138/http://why.kyoto/blog/03/16389 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
吉田家住宅 中庭.jpg|Нака-ніва (дворыкавы садок)
Edge tsubo-niwa Kyoto machiya house 2013.png|Тооры-ніва (праходны двор)
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя ==
Лічыцца, што цубаніва з'явіліся ў [[перыяд Хэйан]]. Сад можа ўключаць у сябе шмат жвіру і буйныя камяні пры мінімальнай расліннасці, а можа цалкам складацца з раслін. Звычайным з'яўляецца невялікі вадаём. Расліны павінны быць ценялюбнымі. Часам выкарыстоўваюцца штучныя расліны. Магчыма размяшчэнне ў такім садку скульптур.

Цубаніва набылі вялікую папулярнасць у пачатку XXI стагоддзя,&lt;ref name=nyt&gt;{{cite web |last1=Tanikawa |first1=Miki |title=From Japan's Urban Dwellings, Corners of Serenity |url=https://www.nytimes.com/2012/08/24/greathomesanddestinations/24iht-regarden24.html |website=The New York Times |date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; і іх можна знайсці ў многіх японскіх рэзідэнцыях, гатэлях, рэстаранах і грамадскіх будынках.&lt;ref name=Young&gt;Young, ''The Art of the Japanese Garden'', p. 126&lt;/ref&gt; Шматпавярховыя і падземныя ўнутраныя прасторы ствараюць цяжкасці для вырошчвання цубаніва. Для выхаду з сітуацыі выкарыстоўваюцца штучнае асвятленне, [[Асвятленне прызматычнымі ілюмінатарамі|анідалічнае асвятленне]], [[святлавод]]ы і іх камбінацыя.&lt;ref name=&quot;hort&quot; /&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Японскі сад]]
* [[Бансай]]
* [[Міні-парк]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Малініна Е. Е.|загаловак=Духоўна-эстэтычны феномен «сухога» каменнага сада ў прасторы будыйскага храма|выданне=Штогоднік Японія|год=2010|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/duhovno-esteticheskiy-fenomen-suhogo-kamennogo-sada-v-prostranstve-buddiyskogo-hrama|нумар=39}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Tsubo-niwa}}
* [https://www.delenka.ru/journal/article/618 Цубаніва]
{{Японскія сады}}
[[Катэгорыя:Садаводства]]
[[Катэгорыя:Японскі сад]]</text>
      <sha1>3cimw5nqj3dg6smzyfp8rlpnswaka8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Навагрудскія мучаніцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808130</id>
    <revision>
      <id>5172252</id>
      <parentid>5166672</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5172252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22594" sha1="gnqrf4fal6g7nqb28mnlv6nxyt5qpku" xml:space="preserve">[[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Саркафаг з парэшткамі навагрудскіх мучаніц у капліцы [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] ў Навагрудку.]]
'''Навагру́дскія му́чаніцы''' (''бласлаўлёная Марыя Стэла і 10 таварышак'')&amp;nbsp;— каталіцкія манахіні з [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]] (назарэцянкі), расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года ў Батароўскім лесе каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь добраахвотна прапанавалі і аддалі свае жыцці ў абмен на выратаванне 120 мясцовых жыхароў (бацькаў сем’яў), асуджаных на смерць, а таксама за жыццё адзінага ў горадзе каталіцкага святара [[Аляксандр Зянкевіч|Аляксандра Зянкевіча]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=8, 10}}.

У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь бласлаўлёнымі мучаніцамі Каталіцкага Касцёла{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11}}.

== Гісторыя місіі ў Навагрудку ==
Сёстры-назарэцянкі прыбылі ў Навагрудак 4 верасня 1929 года па запрашэнні біскупа пінскага [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунта Лазінскага]]. Іх галоўнай задачай павінна была стаць апека над мясцовым [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёлам]] (касцёлам Праабражэння Гасподняга), які на той момант патрабаваў значнага духоўнага і матэрыяльнага аднаўлення{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37}}.

З самага пачатку місія сутыкнулася з цяжкасцямі. Было высветлена, што дом, які прызначаўся для пражывання манахінь, на правах арэнды займае мясцовы [[староста]], які адмовіўся выязджаць. Таму спачатку сёстры пасяліліся ў Антавільскім завулку ў недабудаванай частцы дома, якую ім саступіла беларуская сям’я{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37, 38}}. Нягледзячы на цесныя ўмовы, яны адразу пачалі актыўную грамадскую дзейнасць: прынялі чатырох дзяўчат у інтэрнат, арганізавалі курсы рукадзелля, давалі ўрокі французскай мовы і рэлігіі, а таксама даглядалі хворых і бедных жыхароў горада. Важным было тое, што сёстры дапамагалі ўсім дзецям, у тым ліку з яўрэйскіх і татарскіх сем’яў, што спрыяла ўсталяванню згоды ў шматнацыянальным горадзе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=38, 40}}.

У 1930 годзе сёстры адкрылі агульнаадукацыйную школу ў арандаваным будынку, аднак у 1932 годзе арэнду ім скасавалі. Тады манахіні ініцыявалі ўзвядзенне ўласнага будынка. Дзякуючы іх энергіі і дапамозе мясцовага грамадства, з лютага па верасень 1933 года быў пабудаваны новы, драўляны, двухпавярховы і ўзорна абсталяваны [[Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|школьны будынак]]. Навучальная ўстанова хутка стала адным з важных цэнтраў культурнага і рэлігійнага жыцця Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=40}}.

== Перыяд акупацый (1939—1943) ==
З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Савецкае ўварванне ў Польшчу|прыходам савецкіх войскаў]] у верасні 1939 года місія сясцёр апынулася пад пагрозай. Новыя ўлады канфіскавалі будынак школы і пераўтварылі яе ў савецкую дзесяцігодку. Сёстрам было загадана зняць манаскія хабіты (апрануць свецкую вопратку). Каб мець магчымасць заставацца бліжэй да свайго былога кляштара, некаторыя з іх уладкаваліся працаваць прыбіральшчыцамі ў савецкай школе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}.

Неўзабаве іх пазбавілі жылога дома, пакінуўшы толькі гаспадарчыя пабудовы і частку агарода. Вясной 1940 года савецкія ўлады адабралі і гэтыя рэшткі маёмасці. Сёстры былі вымушаныя рассеяцца па прыватных кватэрах у мясцовых жыхароў, працуючы ў шпіталі або выконваючы хатнюю працу ў іншых сем’ях{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}. У гэты складаны час кіраўніцтва супольнасцю ўзяла на сябе сястра [[Адэля Мардасевіч|Марыя Стэла (Адэля Мардасевіч)]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=41}}.

З пачаткам [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ўлетку 1941 года сёстрам дазволілі вярнуць манаскія хабіты, аднак іх школу занялі спачатку нямецкія салдаты, а пасля мясцовы паліцэйскі батальён (так званыя «[[рагулеўцы]]»). Калабаранты выселілі сясцёр і з кляштарнага дома, прымусіўшы іх жыць у халодным і пустым былым яўрэйскім доме па вуліцы 3 Мая{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=46, 48}}. Нягледзячы на тэрор, назарэцянкі працягвалі сваю місію: яны штодзённа прыбіралі Фарны касцёл, дапамагалі адзінаму мясцоваму ксяндзу Аляксандру Зянкевічу і рыхтавалі дзяцей да [[Першая Камунія|Першай Камуніі]], якая ўпотай прайшла ўвесну [[1943]] года{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=49, 50}}.

== Мучаніцтва ==
Улетку 1943 года Навагрудчына трапіла пад жорсткую карную [[Аперацыя «Герман»|аперацыю «Герман»]], якую праводзілі [[гестапа]] і паліцыя бяспекі. У ноч з 17 на 18 ліпеня ў горадзе адбыліся масавыя арышты: было затрымана каля 120 чалавек, пераважна бацькаў мясцовых сем’яў, з мэтай іх далейшага расстрэлу{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=51}}.

Усведамляючы маштаб трагедыі для горада, настаяцельніца сястра Марыя Стэла ад імя ўсёй супольнасці выказала гатоўнасць ахвяраваць жыццямі манахінь дзеля выратавання арыштаваных. Яна сказала ксяндзу Зянкевічу: {{цытата|Мой Божа, калі патрэбна ахвяра з жыцця, няхай хутчэй расстраляюць нас, чым тых, хто мае сем'і...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 52}}}}

Неўзабаве пакаранне смерцю для арыштаваных было заменена: 24 ліпеня іх вывезлі на прымусовыя працы ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. Большасць з іх шчасліва перажыла вайну{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53, 137}}.

Аднак тэрор не спыніўся, і ўзнікла рэальная пагроза арышту і расстрэлу адзінага ў акрузе каталіцкага святара — Аляксандра Зянкевіча. Сястра Стэла зноў звярнулася да яго са словамі: {{цытата|Мой Божа, ксёндз капелан з'яўляецца значна больш патрэбным на гэтым свеце, чым мы, таму мы молімся цяпер аб тым, каб Бог хутчэй забраў нас, чым ксяндза, калі патрэбна далейшая ахвяра...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53}}}}.

31 ліпеня 1943 года ўвечары адзінаццаць сясцёр атрымалі загад з’явіцца ў камісарыят гестапа. 12-я манахіня, сястра [[Малгажата Банась]], якая працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы, па загаду настаяцельніцы засталася пільнаваць гаспадарку і касцёл{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=54, 55}}. Сёстры, апранутыя ў поўныя манаскія хабіты, правялі ноч у склепе камісарыята ў бесперапыннай малітве. Раніцай 1 жніўня каля 5 гадзін раніцы іх вывезлі на грузавіку ў [[Батароўскі лес]] (прыкладна за 5 км ад горада). Сясцёр расстралялі і закапалі ў агульнай магіле. Паводле сведчанняў відавочцаў, яны прынялі смерць на каленях, а настаяцельніца перад расстрэлам благаславіла кожную з манахінь{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=60, 61, 62}}.

== Спіс і кароткія біяграфіі мучаніц ==
Усе адзінаццаць расстраляных сясцёр належалі да [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]]. Большасць з іх паходзіла з простых сялянскіх або рамесных сем’яў з розных рэгіёнаў міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] і [[Беларусь|Беларусі]]. У Навагрудку яны выконвалі разнастайныя штодзённыя абавязкі: ад настаўніцтва да працы ў кухні і пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 11}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Манаскае імя
! Свецкае імя
! Гады жыцця
! Месца нараджэння
! Род дзейнасці ў Навагрудку
|-
| Марыя Стэла ад Найсвяцейшага Сакраменту
| [[Адэля Мардасевіч]]
| 1888—1943
| в. [[Цясноўка]], [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскі павет]]
| Настаяцельніца супольнасці. Да вайны працавала выхавацелькай у інтэрнаце, эканомкай і медсястрой{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=12, 13}}.
|-
| Марыя Імельда ад Езуса Гостыі
| [[Ядвіга Караліна Жак]]
| 1892—1943
| [[Асвенцім]]
| Да вайны настаўнічала ў агульнаадукацыйнай школе. У час акупацыі была сакрыстыянкай у Фарным касцёле{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=14}}.
|-
| Марыя Раймунда ад Езуса і Марыі
| [[Ганна Какаловіч]]
| 1892—1943
| в. [[Барванішкі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]]
| Дапамагала ў пральні, кухні і агародзе. Пры савецкай уладзе працавала прыбіральшчыцай у школе і вяла буфет{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=15}}.
|-
| Марыя Даніэля ад Езуса і Марыі Беззаганнай
| [[Элеанора Анеля Юзвяк]]
| 1895—1943
| в. [[Поіздава|Паіздава]], [[Падляшша]]
| Займалася школьнай кухняй і манаскай трапезнай. Даглядала гасцей і ксяндза-капелана{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=16}}.
|-
| Марыя Канута ад Езуса ў Гетсіманіі
| [[Юзэфа Хробат]]
| 1896—1943
| в. [[Рачын]], [[Вялюньскі павет]]
| Выконвала абавязкі ў кляштарнай кухні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=17}}.
|-
| Марыя Сергія ад Маці Божай Балеснай
| [[Юлія Рапей]]
| 1900—1943
| в. [[Рагожына]], [[Аўгустоўскі павет]]
| Працавала ў кухні і дапамагала ў гаспадарцы. Вылучалася вялікай пабожнасцю і пакорай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=18}}.
|-
| Марыя Гвідона ад Божай Міласэрнасці
| [[Гелена Церпка]]
| 1900—1943
| [[Гранавец]], [[Адалянаўскі павет]]
| Апякавалася гаспадаркай і кляштарным агародам{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=19}}.
|-
| Марыя Канізія
| [[Яўгенія Мацкевіч]]
| 1903—1943
| [[Сувалкі]]
| Да вайны працавала настаўніцай. Падчас нямецкай акупацыі таемна выкладала польскую мову, гісторыю і рыхтавала дзяцей да Першай Камуніі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=20, 21}}.
|-
| Марыя Феліцыта
| [[Паўліна Баравік]]
| 1905—1943
| в. [[Рудна]], [[Люблінскае ваяводства]]
| Дапамагала іншым сёстрам у прыбіранні школы і кляштара{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=22}}.
|-
| Марыя Геліядора
| [[Леакадзія Матушэўская]]
| 1906—1943
| [[Старая Гута]], [[Свецкі павет]]
| Займалася прыбіраннем і дзяжурыла на школьнай браме. У час нямецкай акупацыі працавала ткачыхай і швачкай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=23}}.
|-
| Марыя Барамея
| [[Вераніка Нармантовіч]]
| 1916—1943
| в. [[Верцялішкі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет]]
| Самая маладая з мучаніц. Працавала пераважна ў кляштарнай пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=24}}.
|}

== Лёс ацалелых ==
Пасля трагедыі жывымі засталіся толькі дзве асобы, непасрэдна звязаныя з навагрудскай місіяй: 12-я сястра Малгажата і ксёндз Аляксандр Зянкевіч.
* '''Сястра [[Малгажата Банась]]''' — адзіная назарэцянка, якая пазбегла расстрэлу дзякуючы таму, што працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы і выканала загад настаяцельніцы застацца ўдома. Менавіта яна неўзабаве пасля расстрэлу ўпотай адшукала свежую магілу ў Батароўскім лесе і здолела ідэнтыфікаваць целы сясцёр (пазнаўшы адну з іх па нумары на адзенні). Сястра Малгажата захавала магілу, а пасля вайны засталася жыць у савецкім Навагрудку пры Фарным касцёле, падтрымліваючы рэлігійнае жыццё мясцовых каталікоў аж да сваёй смерці ў 1966 годзе. Цяпер у Каталіцкім Касцёле ідзе асобны працэс яе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=55, 58, 149}}.
* '''Ксёндз [[Аляксандр Зянкевіч]]''' — капелан сясцёр і рэктар Фарнага касцёла. Дзякуючы папярэджанню мясцовых жыхароў і дапамозе парафіян, ён здолеў схавацца ад гестапа. Пасля заканчэння вайны святар кіраваў эксгумацыяй парэшткаў мучаніц. Усё сваё далейшае жыццё ён быў перакананы, што выратаваўся выключна дзякуючы самаахвярнасці сясцёр. Стаўшы душпастырам ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]], ён шмат зрабіў для ўшанавання іх памяці і ініцыяваў зборы ацалелых жыхароў Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=34, 35, 66, 67}}.

== Эксгумацыя і ўшанаванне памяці ==
19 сакавіка 1945 года, неўзабаве пасля вызвалення Навагрудка ад нямецкай акупацыі, з дазволу новых улад адбылася ўрачыстая эксгумацыя. Парэшткі адзінаццаці сясцёр былі перанесены з лесу і пахаваны ў агульнай магіле каля муроў Фарнага касцёла Праабражэння Гасподняга{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=67, 100}}. У верасні 1991 года парэшткі былі ўзняты з магілы і ўрачыста перанесены ўнутр касцёла, дзе цяпер захоўваюцца ў спецыяльным саркафагу ў капліцы Маці Божай Навагрудскай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=108}}. На месцы іх першапачатковага расстрэлу і пахавання ў Батароўскім лесе быў усталяваны мемарыяльны крыж{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=115}}.

У 1991 годзе Каталіцкі Касцёл пачаў афіцыйны працэс беатыфікацыі навагрудскіх мучаніц. 5 сакавіка 2000 года Папа Рымскі [[Ян Павел II]] на [[Плошча Святога Пятра|плошчы Святога Пятра]] ў [[Рым]]е ўрачыста абвясціў 11 сясцёр-назарэцянак бласлаўлёнымі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11, 27, 104}}.

Сёння іх памяць ушаноўваецца не толькі ў Беларусі, але і сярод беларускай і польскай дыяспар. Узнік феномен «Навагрудскай сям’і» — супольнасці нашчадкаў тых жыхароў, якія былі выратаваны ад смерці дзякуючы ахвяры сясцёр. Яны штогод збіраюцца разам, каб ушанаваць памяць мучаніц. Акрамя таго, гістарычны будынак школы, дзе сёстры працавалі ў даваенны час, быў вернуты Кангрэгацыі назарэцянак і пераўтвораны ў сучасны кляштар{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=35, 76, 77}}.

== Літаратура ==
* {{кніга |загаловак=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek – pamięć, świadectwa, łaski |месца=Rzym |выдавецтва=Zgromadzenie Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu |год=2015 |старонак=152 |isbn=978-83-936328-4-8 |ref=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]]
[[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў час Другой сусветнай вайны ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя]]</text>
      <sha1>gnqrf4fal6g7nqb28mnlv6nxyt5qpku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172253</id>
      <parentid>5172252</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс і кароткія біяграфіі мучаніц */</comment>
      <origin>5172253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22575" sha1="r02h5dfmb6juffso47xvd4sp0gk99du" xml:space="preserve">[[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Саркафаг з парэшткамі навагрудскіх мучаніц у капліцы [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] ў Навагрудку.]]
'''Навагру́дскія му́чаніцы''' (''бласлаўлёная Марыя Стэла і 10 таварышак'')&amp;nbsp;— каталіцкія манахіні з [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]] (назарэцянкі), расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года ў Батароўскім лесе каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь добраахвотна прапанавалі і аддалі свае жыцці ў абмен на выратаванне 120 мясцовых жыхароў (бацькаў сем’яў), асуджаных на смерць, а таксама за жыццё адзінага ў горадзе каталіцкага святара [[Аляксандр Зянкевіч|Аляксандра Зянкевіча]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=8, 10}}.

У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь бласлаўлёнымі мучаніцамі Каталіцкага Касцёла{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11}}.

== Гісторыя місіі ў Навагрудку ==
Сёстры-назарэцянкі прыбылі ў Навагрудак 4 верасня 1929 года па запрашэнні біскупа пінскага [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунта Лазінскага]]. Іх галоўнай задачай павінна была стаць апека над мясцовым [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёлам]] (касцёлам Праабражэння Гасподняга), які на той момант патрабаваў значнага духоўнага і матэрыяльнага аднаўлення{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37}}.

З самага пачатку місія сутыкнулася з цяжкасцямі. Было высветлена, што дом, які прызначаўся для пражывання манахінь, на правах арэнды займае мясцовы [[староста]], які адмовіўся выязджаць. Таму спачатку сёстры пасяліліся ў Антавільскім завулку ў недабудаванай частцы дома, якую ім саступіла беларуская сям’я{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37, 38}}. Нягледзячы на цесныя ўмовы, яны адразу пачалі актыўную грамадскую дзейнасць: прынялі чатырох дзяўчат у інтэрнат, арганізавалі курсы рукадзелля, давалі ўрокі французскай мовы і рэлігіі, а таксама даглядалі хворых і бедных жыхароў горада. Важным было тое, што сёстры дапамагалі ўсім дзецям, у тым ліку з яўрэйскіх і татарскіх сем’яў, што спрыяла ўсталяванню згоды ў шматнацыянальным горадзе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=38, 40}}.

У 1930 годзе сёстры адкрылі агульнаадукацыйную школу ў арандаваным будынку, аднак у 1932 годзе арэнду ім скасавалі. Тады манахіні ініцыявалі ўзвядзенне ўласнага будынка. Дзякуючы іх энергіі і дапамозе мясцовага грамадства, з лютага па верасень 1933 года быў пабудаваны новы, драўляны, двухпавярховы і ўзорна абсталяваны [[Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|школьны будынак]]. Навучальная ўстанова хутка стала адным з важных цэнтраў культурнага і рэлігійнага жыцця Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=40}}.

== Перыяд акупацый (1939—1943) ==
З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Савецкае ўварванне ў Польшчу|прыходам савецкіх войскаў]] у верасні 1939 года місія сясцёр апынулася пад пагрозай. Новыя ўлады канфіскавалі будынак школы і пераўтварылі яе ў савецкую дзесяцігодку. Сёстрам было загадана зняць манаскія хабіты (апрануць свецкую вопратку). Каб мець магчымасць заставацца бліжэй да свайго былога кляштара, некаторыя з іх уладкаваліся працаваць прыбіральшчыцамі ў савецкай школе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}.

Неўзабаве іх пазбавілі жылога дома, пакінуўшы толькі гаспадарчыя пабудовы і частку агарода. Вясной 1940 года савецкія ўлады адабралі і гэтыя рэшткі маёмасці. Сёстры былі вымушаныя рассеяцца па прыватных кватэрах у мясцовых жыхароў, працуючы ў шпіталі або выконваючы хатнюю працу ў іншых сем’ях{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}. У гэты складаны час кіраўніцтва супольнасцю ўзяла на сябе сястра [[Адэля Мардасевіч|Марыя Стэла (Адэля Мардасевіч)]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=41}}.

З пачаткам [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ўлетку 1941 года сёстрам дазволілі вярнуць манаскія хабіты, аднак іх школу занялі спачатку нямецкія салдаты, а пасля мясцовы паліцэйскі батальён (так званыя «[[рагулеўцы]]»). Калабаранты выселілі сясцёр і з кляштарнага дома, прымусіўшы іх жыць у халодным і пустым былым яўрэйскім доме па вуліцы 3 Мая{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=46, 48}}. Нягледзячы на тэрор, назарэцянкі працягвалі сваю місію: яны штодзённа прыбіралі Фарны касцёл, дапамагалі адзінаму мясцоваму ксяндзу Аляксандру Зянкевічу і рыхтавалі дзяцей да [[Першая Камунія|Першай Камуніі]], якая ўпотай прайшла ўвесну [[1943]] года{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=49, 50}}.

== Мучаніцтва ==
Улетку 1943 года Навагрудчына трапіла пад жорсткую карную [[Аперацыя «Герман»|аперацыю «Герман»]], якую праводзілі [[гестапа]] і паліцыя бяспекі. У ноч з 17 на 18 ліпеня ў горадзе адбыліся масавыя арышты: было затрымана каля 120 чалавек, пераважна бацькаў мясцовых сем’яў, з мэтай іх далейшага расстрэлу{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=51}}.

Усведамляючы маштаб трагедыі для горада, настаяцельніца сястра Марыя Стэла ад імя ўсёй супольнасці выказала гатоўнасць ахвяраваць жыццямі манахінь дзеля выратавання арыштаваных. Яна сказала ксяндзу Зянкевічу: {{цытата|Мой Божа, калі патрэбна ахвяра з жыцця, няхай хутчэй расстраляюць нас, чым тых, хто мае сем'і...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 52}}}}

Неўзабаве пакаранне смерцю для арыштаваных было заменена: 24 ліпеня іх вывезлі на прымусовыя працы ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. Большасць з іх шчасліва перажыла вайну{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53, 137}}.

Аднак тэрор не спыніўся, і ўзнікла рэальная пагроза арышту і расстрэлу адзінага ў акрузе каталіцкага святара — Аляксандра Зянкевіча. Сястра Стэла зноў звярнулася да яго са словамі: {{цытата|Мой Божа, ксёндз капелан з'яўляецца значна больш патрэбным на гэтым свеце, чым мы, таму мы молімся цяпер аб тым, каб Бог хутчэй забраў нас, чым ксяндза, калі патрэбна далейшая ахвяра...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53}}}}.

31 ліпеня 1943 года ўвечары адзінаццаць сясцёр атрымалі загад з’явіцца ў камісарыят гестапа. 12-я манахіня, сястра [[Малгажата Банась]], якая працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы, па загаду настаяцельніцы засталася пільнаваць гаспадарку і касцёл{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=54, 55}}. Сёстры, апранутыя ў поўныя манаскія хабіты, правялі ноч у склепе камісарыята ў бесперапыннай малітве. Раніцай 1 жніўня каля 5 гадзін раніцы іх вывезлі на грузавіку ў [[Батароўскі лес]] (прыкладна за 5 км ад горада). Сясцёр расстралялі і закапалі ў агульнай магіле. Паводле сведчанняў відавочцаў, яны прынялі смерць на каленях, а настаяцельніца перад расстрэлам благаславіла кожную з манахінь{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=60, 61, 62}}.

== Спіс і кароткія біяграфіі мучаніц ==
Усе адзінаццаць расстраляных сясцёр належалі да [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]]. Большасць з іх паходзіла з простых сялянскіх або рамесных сем’яў з розных рэгіёнаў міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] і [[Беларусь|Беларусі]]. У Навагрудку яны выконвалі разнастайныя штодзённыя абавязкі: ад настаўніцтва да працы ў кухні і пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 11}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Манаскае імя
! Свецкае імя
! Гады жыцця
! Месца нараджэння
! Род дзейнасці ў Навагрудку
|-
| Марыя Стэла ад Найсвяцейшага Сакраменту
| [[Адэля Мардасевіч]]
| 1888—1943
| в. [[Цясноўка]], [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскі павет]]
| Настаяцельніца супольнасці. Да вайны працавала выхавацелькай у інтэрнаце, эканомкай і медсястрой{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=12, 13}}.
|-
| Марыя Імельда ад Езуса Гостыі
| [[Ядвіга Караліна Жак]]
| 1892—1943
| [[Асвенцім]]
| Да вайны настаўнічала ў агульнаадукацыйнай школе. У час акупацыі была сакрыстыянкай у Фарным касцёле{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=14}}.
|-
| Марыя Раймунда ад Езуса і Марыі
| [[Ганна Какаловіч]]
| 1892—1943
| в. [[Барванішкі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]]
| Дапамагала ў пральні, кухні і агародзе. Пры савецкай уладзе працавала прыбіральшчыцай у школе і вяла буфет{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=15}}.
|-
| Марыя Даніэля ад Езуса і Марыі Беззаганнай
| [[Элеанора Анеля Юзвяк]]
| 1895—1943
| в. [[Паіздаў]], [[Падляшша]]
| Займалася школьнай кухняй і манаскай трапезнай. Даглядала гасцей і ксяндза-капелана{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=16}}.
|-
| Марыя Канута ад Езуса ў Гетсіманіі
| [[Юзэфа Хробат]]
| 1896—1943
| в. [[Рачын]], [[Вялюньскі павет]]
| Выконвала абавязкі ў кляштарнай кухні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=17}}.
|-
| Марыя Сергія ад Маці Божай Балеснай
| [[Юлія Рапей]]
| 1900—1943
| в. [[Рагожына]], [[Аўгустоўскі павет]]
| Працавала ў кухні і дапамагала ў гаспадарцы. Вылучалася вялікай пабожнасцю і пакорай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=18}}.
|-
| Марыя Гвідона ад Божай Міласэрнасці
| [[Гелена Церпка]]
| 1900—1943
| [[Гранавец]], [[Адалянаўскі павет]]
| Апякавалася гаспадаркай і кляштарным агародам{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=19}}.
|-
| Марыя Канізія
| [[Яўгенія Мацкевіч]]
| 1903—1943
| [[Сувалкі]]
| Да вайны працавала настаўніцай. Падчас нямецкай акупацыі таемна выкладала польскую мову, гісторыю і рыхтавала дзяцей да Першай Камуніі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=20, 21}}.
|-
| Марыя Феліцыта
| [[Паўліна Баравік]]
| 1905—1943
| в. [[Рудна]], [[Люблінскае ваяводства]]
| Дапамагала іншым сёстрам у прыбіранні школы і кляштара{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=22}}.
|-
| Марыя Геліядора
| [[Леакадзія Матушэўская]]
| 1906—1943
| [[Старая Гута]], [[Свецкі павет]]
| Займалася прыбіраннем і дзяжурыла на школьнай браме. У час нямецкай акупацыі працавала ткачыхай і швачкай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=23}}.
|-
| Марыя Барамея
| [[Вераніка Нармантовіч]]
| 1916—1943
| в. [[Верцялішкі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет]]
| Самая маладая з мучаніц. Працавала пераважна ў кляштарнай пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=24}}.
|}

== Лёс ацалелых ==
Пасля трагедыі жывымі засталіся толькі дзве асобы, непасрэдна звязаныя з навагрудскай місіяй: 12-я сястра Малгажата і ксёндз Аляксандр Зянкевіч.
* '''Сястра [[Малгажата Банась]]''' — адзіная назарэцянка, якая пазбегла расстрэлу дзякуючы таму, што працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы і выканала загад настаяцельніцы застацца ўдома. Менавіта яна неўзабаве пасля расстрэлу ўпотай адшукала свежую магілу ў Батароўскім лесе і здолела ідэнтыфікаваць целы сясцёр (пазнаўшы адну з іх па нумары на адзенні). Сястра Малгажата захавала магілу, а пасля вайны засталася жыць у савецкім Навагрудку пры Фарным касцёле, падтрымліваючы рэлігійнае жыццё мясцовых каталікоў аж да сваёй смерці ў 1966 годзе. Цяпер у Каталіцкім Касцёле ідзе асобны працэс яе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=55, 58, 149}}.
* '''Ксёндз [[Аляксандр Зянкевіч]]''' — капелан сясцёр і рэктар Фарнага касцёла. Дзякуючы папярэджанню мясцовых жыхароў і дапамозе парафіян, ён здолеў схавацца ад гестапа. Пасля заканчэння вайны святар кіраваў эксгумацыяй парэшткаў мучаніц. Усё сваё далейшае жыццё ён быў перакананы, што выратаваўся выключна дзякуючы самаахвярнасці сясцёр. Стаўшы душпастырам ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]], ён шмат зрабіў для ўшанавання іх памяці і ініцыяваў зборы ацалелых жыхароў Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=34, 35, 66, 67}}.

== Эксгумацыя і ўшанаванне памяці ==
19 сакавіка 1945 года, неўзабаве пасля вызвалення Навагрудка ад нямецкай акупацыі, з дазволу новых улад адбылася ўрачыстая эксгумацыя. Парэшткі адзінаццаці сясцёр былі перанесены з лесу і пахаваны ў агульнай магіле каля муроў Фарнага касцёла Праабражэння Гасподняга{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=67, 100}}. У верасні 1991 года парэшткі былі ўзняты з магілы і ўрачыста перанесены ўнутр касцёла, дзе цяпер захоўваюцца ў спецыяльным саркафагу ў капліцы Маці Божай Навагрудскай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=108}}. На месцы іх першапачатковага расстрэлу і пахавання ў Батароўскім лесе быў усталяваны мемарыяльны крыж{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=115}}.

У 1991 годзе Каталіцкі Касцёл пачаў афіцыйны працэс беатыфікацыі навагрудскіх мучаніц. 5 сакавіка 2000 года Папа Рымскі [[Ян Павел II]] на [[Плошча Святога Пятра|плошчы Святога Пятра]] ў [[Рым]]е ўрачыста абвясціў 11 сясцёр-назарэцянак бласлаўлёнымі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11, 27, 104}}.

Сёння іх памяць ушаноўваецца не толькі ў Беларусі, але і сярод беларускай і польскай дыяспар. Узнік феномен «Навагрудскай сям’і» — супольнасці нашчадкаў тых жыхароў, якія былі выратаваны ад смерці дзякуючы ахвяры сясцёр. Яны штогод збіраюцца разам, каб ушанаваць памяць мучаніц. Акрамя таго, гістарычны будынак школы, дзе сёстры працавалі ў даваенны час, быў вернуты Кангрэгацыі назарэцянак і пераўтвораны ў сучасны кляштар{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=35, 76, 77}}.

== Літаратура ==
* {{кніга |загаловак=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek – pamięć, świadectwa, łaski |месца=Rzym |выдавецтва=Zgromadzenie Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu |год=2015 |старонак=152 |isbn=978-83-936328-4-8 |ref=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]]
[[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў час Другой сусветнай вайны ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя]]</text>
      <sha1>r02h5dfmb6juffso47xvd4sp0gk99du</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172254</id>
      <parentid>5172253</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў час Другой сусветнай вайны ў Беларусі]]; ±[[Катэгорыя:Расстраляныя]]→[[Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22508" sha1="4ck9mmu947tnslhfyudvdqtkhyxtxz8" xml:space="preserve">[[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Саркафаг з парэшткамі навагрудскіх мучаніц у капліцы [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] ў Навагрудку.]]
'''Навагру́дскія му́чаніцы''' (''бласлаўлёная Марыя Стэла і 10 таварышак'')&amp;nbsp;— каталіцкія манахіні з [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]] (назарэцянкі), расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года ў Батароўскім лесе каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь добраахвотна прапанавалі і аддалі свае жыцці ў абмен на выратаванне 120 мясцовых жыхароў (бацькаў сем’яў), асуджаных на смерць, а таксама за жыццё адзінага ў горадзе каталіцкага святара [[Аляксандр Зянкевіч|Аляксандра Зянкевіча]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=8, 10}}.

У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь бласлаўлёнымі мучаніцамі Каталіцкага Касцёла{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11}}.

== Гісторыя місіі ў Навагрудку ==
Сёстры-назарэцянкі прыбылі ў Навагрудак 4 верасня 1929 года па запрашэнні біскупа пінскага [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунта Лазінскага]]. Іх галоўнай задачай павінна была стаць апека над мясцовым [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёлам]] (касцёлам Праабражэння Гасподняга), які на той момант патрабаваў значнага духоўнага і матэрыяльнага аднаўлення{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37}}.

З самага пачатку місія сутыкнулася з цяжкасцямі. Было высветлена, што дом, які прызначаўся для пражывання манахінь, на правах арэнды займае мясцовы [[староста]], які адмовіўся выязджаць. Таму спачатку сёстры пасяліліся ў Антавільскім завулку ў недабудаванай частцы дома, якую ім саступіла беларуская сям’я{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37, 38}}. Нягледзячы на цесныя ўмовы, яны адразу пачалі актыўную грамадскую дзейнасць: прынялі чатырох дзяўчат у інтэрнат, арганізавалі курсы рукадзелля, давалі ўрокі французскай мовы і рэлігіі, а таксама даглядалі хворых і бедных жыхароў горада. Важным было тое, што сёстры дапамагалі ўсім дзецям, у тым ліку з яўрэйскіх і татарскіх сем’яў, што спрыяла ўсталяванню згоды ў шматнацыянальным горадзе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=38, 40}}.

У 1930 годзе сёстры адкрылі агульнаадукацыйную школу ў арандаваным будынку, аднак у 1932 годзе арэнду ім скасавалі. Тады манахіні ініцыявалі ўзвядзенне ўласнага будынка. Дзякуючы іх энергіі і дапамозе мясцовага грамадства, з лютага па верасень 1933 года быў пабудаваны новы, драўляны, двухпавярховы і ўзорна абсталяваны [[Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|школьны будынак]]. Навучальная ўстанова хутка стала адным з важных цэнтраў культурнага і рэлігійнага жыцця Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=40}}.

== Перыяд акупацый (1939—1943) ==
З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Савецкае ўварванне ў Польшчу|прыходам савецкіх войскаў]] у верасні 1939 года місія сясцёр апынулася пад пагрозай. Новыя ўлады канфіскавалі будынак школы і пераўтварылі яе ў савецкую дзесяцігодку. Сёстрам было загадана зняць манаскія хабіты (апрануць свецкую вопратку). Каб мець магчымасць заставацца бліжэй да свайго былога кляштара, некаторыя з іх уладкаваліся працаваць прыбіральшчыцамі ў савецкай школе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}.

Неўзабаве іх пазбавілі жылога дома, пакінуўшы толькі гаспадарчыя пабудовы і частку агарода. Вясной 1940 года савецкія ўлады адабралі і гэтыя рэшткі маёмасці. Сёстры былі вымушаныя рассеяцца па прыватных кватэрах у мясцовых жыхароў, працуючы ў шпіталі або выконваючы хатнюю працу ў іншых сем’ях{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}. У гэты складаны час кіраўніцтва супольнасцю ўзяла на сябе сястра [[Адэля Мардасевіч|Марыя Стэла (Адэля Мардасевіч)]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=41}}.

З пачаткам [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ўлетку 1941 года сёстрам дазволілі вярнуць манаскія хабіты, аднак іх школу занялі спачатку нямецкія салдаты, а пасля мясцовы паліцэйскі батальён (так званыя «[[рагулеўцы]]»). Калабаранты выселілі сясцёр і з кляштарнага дома, прымусіўшы іх жыць у халодным і пустым былым яўрэйскім доме па вуліцы 3 Мая{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=46, 48}}. Нягледзячы на тэрор, назарэцянкі працягвалі сваю місію: яны штодзённа прыбіралі Фарны касцёл, дапамагалі адзінаму мясцоваму ксяндзу Аляксандру Зянкевічу і рыхтавалі дзяцей да [[Першая Камунія|Першай Камуніі]], якая ўпотай прайшла ўвесну [[1943]] года{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=49, 50}}.

== Мучаніцтва ==
Улетку 1943 года Навагрудчына трапіла пад жорсткую карную [[Аперацыя «Герман»|аперацыю «Герман»]], якую праводзілі [[гестапа]] і паліцыя бяспекі. У ноч з 17 на 18 ліпеня ў горадзе адбыліся масавыя арышты: было затрымана каля 120 чалавек, пераважна бацькаў мясцовых сем’яў, з мэтай іх далейшага расстрэлу{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=51}}.

Усведамляючы маштаб трагедыі для горада, настаяцельніца сястра Марыя Стэла ад імя ўсёй супольнасці выказала гатоўнасць ахвяраваць жыццямі манахінь дзеля выратавання арыштаваных. Яна сказала ксяндзу Зянкевічу: {{цытата|Мой Божа, калі патрэбна ахвяра з жыцця, няхай хутчэй расстраляюць нас, чым тых, хто мае сем'і...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 52}}}}

Неўзабаве пакаранне смерцю для арыштаваных было заменена: 24 ліпеня іх вывезлі на прымусовыя працы ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. Большасць з іх шчасліва перажыла вайну{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53, 137}}.

Аднак тэрор не спыніўся, і ўзнікла рэальная пагроза арышту і расстрэлу адзінага ў акрузе каталіцкага святара — Аляксандра Зянкевіча. Сястра Стэла зноў звярнулася да яго са словамі: {{цытата|Мой Божа, ксёндз капелан з'яўляецца значна больш патрэбным на гэтым свеце, чым мы, таму мы молімся цяпер аб тым, каб Бог хутчэй забраў нас, чым ксяндза, калі патрэбна далейшая ахвяра...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53}}}}.

31 ліпеня 1943 года ўвечары адзінаццаць сясцёр атрымалі загад з’явіцца ў камісарыят гестапа. 12-я манахіня, сястра [[Малгажата Банась]], якая працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы, па загаду настаяцельніцы засталася пільнаваць гаспадарку і касцёл{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=54, 55}}. Сёстры, апранутыя ў поўныя манаскія хабіты, правялі ноч у склепе камісарыята ў бесперапыннай малітве. Раніцай 1 жніўня каля 5 гадзін раніцы іх вывезлі на грузавіку ў [[Батароўскі лес]] (прыкладна за 5 км ад горада). Сясцёр расстралялі і закапалі ў агульнай магіле. Паводле сведчанняў відавочцаў, яны прынялі смерць на каленях, а настаяцельніца перад расстрэлам благаславіла кожную з манахінь{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=60, 61, 62}}.

== Спіс і кароткія біяграфіі мучаніц ==
Усе адзінаццаць расстраляных сясцёр належалі да [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]]. Большасць з іх паходзіла з простых сялянскіх або рамесных сем’яў з розных рэгіёнаў міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] і [[Беларусь|Беларусі]]. У Навагрудку яны выконвалі разнастайныя штодзённыя абавязкі: ад настаўніцтва да працы ў кухні і пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 11}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Манаскае імя
! Свецкае імя
! Гады жыцця
! Месца нараджэння
! Род дзейнасці ў Навагрудку
|-
| Марыя Стэла ад Найсвяцейшага Сакраменту
| [[Адэля Мардасевіч]]
| 1888—1943
| в. [[Цясноўка]], [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскі павет]]
| Настаяцельніца супольнасці. Да вайны працавала выхавацелькай у інтэрнаце, эканомкай і медсястрой{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=12, 13}}.
|-
| Марыя Імельда ад Езуса Гостыі
| [[Ядвіга Караліна Жак]]
| 1892—1943
| [[Асвенцім]]
| Да вайны настаўнічала ў агульнаадукацыйнай школе. У час акупацыі была сакрыстыянкай у Фарным касцёле{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=14}}.
|-
| Марыя Раймунда ад Езуса і Марыі
| [[Ганна Какаловіч]]
| 1892—1943
| в. [[Барванішкі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]]
| Дапамагала ў пральні, кухні і агародзе. Пры савецкай уладзе працавала прыбіральшчыцай у школе і вяла буфет{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=15}}.
|-
| Марыя Даніэля ад Езуса і Марыі Беззаганнай
| [[Элеанора Анеля Юзвяк]]
| 1895—1943
| в. [[Паіздаў]], [[Падляшша]]
| Займалася школьнай кухняй і манаскай трапезнай. Даглядала гасцей і ксяндза-капелана{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=16}}.
|-
| Марыя Канута ад Езуса ў Гетсіманіі
| [[Юзэфа Хробат]]
| 1896—1943
| в. [[Рачын]], [[Вялюньскі павет]]
| Выконвала абавязкі ў кляштарнай кухні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=17}}.
|-
| Марыя Сергія ад Маці Божай Балеснай
| [[Юлія Рапей]]
| 1900—1943
| в. [[Рагожына]], [[Аўгустоўскі павет]]
| Працавала ў кухні і дапамагала ў гаспадарцы. Вылучалася вялікай пабожнасцю і пакорай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=18}}.
|-
| Марыя Гвідона ад Божай Міласэрнасці
| [[Гелена Церпка]]
| 1900—1943
| [[Гранавец]], [[Адалянаўскі павет]]
| Апякавалася гаспадаркай і кляштарным агародам{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=19}}.
|-
| Марыя Канізія
| [[Яўгенія Мацкевіч]]
| 1903—1943
| [[Сувалкі]]
| Да вайны працавала настаўніцай. Падчас нямецкай акупацыі таемна выкладала польскую мову, гісторыю і рыхтавала дзяцей да Першай Камуніі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=20, 21}}.
|-
| Марыя Феліцыта
| [[Паўліна Баравік]]
| 1905—1943
| в. [[Рудна]], [[Люблінскае ваяводства]]
| Дапамагала іншым сёстрам у прыбіранні школы і кляштара{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=22}}.
|-
| Марыя Геліядора
| [[Леакадзія Матушэўская]]
| 1906—1943
| [[Старая Гута]], [[Свецкі павет]]
| Займалася прыбіраннем і дзяжурыла на школьнай браме. У час нямецкай акупацыі працавала ткачыхай і швачкай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=23}}.
|-
| Марыя Барамея
| [[Вераніка Нармантовіч]]
| 1916—1943
| в. [[Верцялішкі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет]]
| Самая маладая з мучаніц. Працавала пераважна ў кляштарнай пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=24}}.
|}

== Лёс ацалелых ==
Пасля трагедыі жывымі засталіся толькі дзве асобы, непасрэдна звязаныя з навагрудскай місіяй: 12-я сястра Малгажата і ксёндз Аляксандр Зянкевіч.
* '''Сястра [[Малгажата Банась]]''' — адзіная назарэцянка, якая пазбегла расстрэлу дзякуючы таму, што працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы і выканала загад настаяцельніцы застацца ўдома. Менавіта яна неўзабаве пасля расстрэлу ўпотай адшукала свежую магілу ў Батароўскім лесе і здолела ідэнтыфікаваць целы сясцёр (пазнаўшы адну з іх па нумары на адзенні). Сястра Малгажата захавала магілу, а пасля вайны засталася жыць у савецкім Навагрудку пры Фарным касцёле, падтрымліваючы рэлігійнае жыццё мясцовых каталікоў аж да сваёй смерці ў 1966 годзе. Цяпер у Каталіцкім Касцёле ідзе асобны працэс яе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=55, 58, 149}}.
* '''Ксёндз [[Аляксандр Зянкевіч]]''' — капелан сясцёр і рэктар Фарнага касцёла. Дзякуючы папярэджанню мясцовых жыхароў і дапамозе парафіян, ён здолеў схавацца ад гестапа. Пасля заканчэння вайны святар кіраваў эксгумацыяй парэшткаў мучаніц. Усё сваё далейшае жыццё ён быў перакананы, што выратаваўся выключна дзякуючы самаахвярнасці сясцёр. Стаўшы душпастырам ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]], ён шмат зрабіў для ўшанавання іх памяці і ініцыяваў зборы ацалелых жыхароў Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=34, 35, 66, 67}}.

== Эксгумацыя і ўшанаванне памяці ==
19 сакавіка 1945 года, неўзабаве пасля вызвалення Навагрудка ад нямецкай акупацыі, з дазволу новых улад адбылася ўрачыстая эксгумацыя. Парэшткі адзінаццаці сясцёр былі перанесены з лесу і пахаваны ў агульнай магіле каля муроў Фарнага касцёла Праабражэння Гасподняга{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=67, 100}}. У верасні 1991 года парэшткі былі ўзняты з магілы і ўрачыста перанесены ўнутр касцёла, дзе цяпер захоўваюцца ў спецыяльным саркафагу ў капліцы Маці Божай Навагрудскай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=108}}. На месцы іх першапачатковага расстрэлу і пахавання ў Батароўскім лесе быў усталяваны мемарыяльны крыж{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=115}}.

У 1991 годзе Каталіцкі Касцёл пачаў афіцыйны працэс беатыфікацыі навагрудскіх мучаніц. 5 сакавіка 2000 года Папа Рымскі [[Ян Павел II]] на [[Плошча Святога Пятра|плошчы Святога Пятра]] ў [[Рым]]е ўрачыста абвясціў 11 сясцёр-назарэцянак бласлаўлёнымі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11, 27, 104}}.

Сёння іх памяць ушаноўваецца не толькі ў Беларусі, але і сярод беларускай і польскай дыяспар. Узнік феномен «Навагрудскай сям’і» — супольнасці нашчадкаў тых жыхароў, якія былі выратаваны ад смерці дзякуючы ахвяры сясцёр. Яны штогод збіраюцца разам, каб ушанаваць памяць мучаніц. Акрамя таго, гістарычны будынак школы, дзе сёстры працавалі ў даваенны час, быў вернуты Кангрэгацыі назарэцянак і пераўтвораны ў сучасны кляштар{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=35, 76, 77}}.

== Літаратура ==
* {{кніга |загаловак=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek – pamięć, świadectwa, łaski |месца=Rzym |выдавецтва=Zgromadzenie Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu |год=2015 |старонак=152 |isbn=978-83-936328-4-8 |ref=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]]
[[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР]]</text>
      <sha1>4ck9mmu947tnslhfyudvdqtkhyxtxz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172255</id>
      <parentid>5172254</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эксгумацыя і ўшанаванне памяці */</comment>
      <origin>5172255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22763" sha1="mu54hm5m60ylynck9ymfl46h0rxaqlg" xml:space="preserve">[[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Саркафаг з парэшткамі навагрудскіх мучаніц у капліцы [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] ў Навагрудку.]]
'''Навагру́дскія му́чаніцы''' (''бласлаўлёная Марыя Стэла і 10 таварышак'')&amp;nbsp;— каталіцкія манахіні з [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]] (назарэцянкі), расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года ў Батароўскім лесе каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь добраахвотна прапанавалі і аддалі свае жыцці ў абмен на выратаванне 120 мясцовых жыхароў (бацькаў сем’яў), асуджаных на смерць, а таксама за жыццё адзінага ў горадзе каталіцкага святара [[Аляксандр Зянкевіч|Аляксандра Зянкевіча]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=8, 10}}.

У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь бласлаўлёнымі мучаніцамі Каталіцкага Касцёла{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11}}.

== Гісторыя місіі ў Навагрудку ==
Сёстры-назарэцянкі прыбылі ў Навагрудак 4 верасня 1929 года па запрашэнні біскупа пінскага [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунта Лазінскага]]. Іх галоўнай задачай павінна была стаць апека над мясцовым [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёлам]] (касцёлам Праабражэння Гасподняга), які на той момант патрабаваў значнага духоўнага і матэрыяльнага аднаўлення{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37}}.

З самага пачатку місія сутыкнулася з цяжкасцямі. Было высветлена, што дом, які прызначаўся для пражывання манахінь, на правах арэнды займае мясцовы [[староста]], які адмовіўся выязджаць. Таму спачатку сёстры пасяліліся ў Антавільскім завулку ў недабудаванай частцы дома, якую ім саступіла беларуская сям’я{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37, 38}}. Нягледзячы на цесныя ўмовы, яны адразу пачалі актыўную грамадскую дзейнасць: прынялі чатырох дзяўчат у інтэрнат, арганізавалі курсы рукадзелля, давалі ўрокі французскай мовы і рэлігіі, а таксама даглядалі хворых і бедных жыхароў горада. Важным было тое, што сёстры дапамагалі ўсім дзецям, у тым ліку з яўрэйскіх і татарскіх сем’яў, што спрыяла ўсталяванню згоды ў шматнацыянальным горадзе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=38, 40}}.

У 1930 годзе сёстры адкрылі агульнаадукацыйную школу ў арандаваным будынку, аднак у 1932 годзе арэнду ім скасавалі. Тады манахіні ініцыявалі ўзвядзенне ўласнага будынка. Дзякуючы іх энергіі і дапамозе мясцовага грамадства, з лютага па верасень 1933 года быў пабудаваны новы, драўляны, двухпавярховы і ўзорна абсталяваны [[Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|школьны будынак]]. Навучальная ўстанова хутка стала адным з важных цэнтраў культурнага і рэлігійнага жыцця Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=40}}.

== Перыяд акупацый (1939—1943) ==
З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Савецкае ўварванне ў Польшчу|прыходам савецкіх войскаў]] у верасні 1939 года місія сясцёр апынулася пад пагрозай. Новыя ўлады канфіскавалі будынак школы і пераўтварылі яе ў савецкую дзесяцігодку. Сёстрам было загадана зняць манаскія хабіты (апрануць свецкую вопратку). Каб мець магчымасць заставацца бліжэй да свайго былога кляштара, некаторыя з іх уладкаваліся працаваць прыбіральшчыцамі ў савецкай школе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}.

Неўзабаве іх пазбавілі жылога дома, пакінуўшы толькі гаспадарчыя пабудовы і частку агарода. Вясной 1940 года савецкія ўлады адабралі і гэтыя рэшткі маёмасці. Сёстры былі вымушаныя рассеяцца па прыватных кватэрах у мясцовых жыхароў, працуючы ў шпіталі або выконваючы хатнюю працу ў іншых сем’ях{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}. У гэты складаны час кіраўніцтва супольнасцю ўзяла на сябе сястра [[Адэля Мардасевіч|Марыя Стэла (Адэля Мардасевіч)]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=41}}.

З пачаткам [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ўлетку 1941 года сёстрам дазволілі вярнуць манаскія хабіты, аднак іх школу занялі спачатку нямецкія салдаты, а пасля мясцовы паліцэйскі батальён (так званыя «[[рагулеўцы]]»). Калабаранты выселілі сясцёр і з кляштарнага дома, прымусіўшы іх жыць у халодным і пустым былым яўрэйскім доме па вуліцы 3 Мая{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=46, 48}}. Нягледзячы на тэрор, назарэцянкі працягвалі сваю місію: яны штодзённа прыбіралі Фарны касцёл, дапамагалі адзінаму мясцоваму ксяндзу Аляксандру Зянкевічу і рыхтавалі дзяцей да [[Першая Камунія|Першай Камуніі]], якая ўпотай прайшла ўвесну [[1943]] года{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=49, 50}}.

== Мучаніцтва ==
Улетку 1943 года Навагрудчына трапіла пад жорсткую карную [[Аперацыя «Герман»|аперацыю «Герман»]], якую праводзілі [[гестапа]] і паліцыя бяспекі. У ноч з 17 на 18 ліпеня ў горадзе адбыліся масавыя арышты: было затрымана каля 120 чалавек, пераважна бацькаў мясцовых сем’яў, з мэтай іх далейшага расстрэлу{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=51}}.

Усведамляючы маштаб трагедыі для горада, настаяцельніца сястра Марыя Стэла ад імя ўсёй супольнасці выказала гатоўнасць ахвяраваць жыццямі манахінь дзеля выратавання арыштаваных. Яна сказала ксяндзу Зянкевічу: {{цытата|Мой Божа, калі патрэбна ахвяра з жыцця, няхай хутчэй расстраляюць нас, чым тых, хто мае сем'і...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 52}}}}

Неўзабаве пакаранне смерцю для арыштаваных было заменена: 24 ліпеня іх вывезлі на прымусовыя працы ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. Большасць з іх шчасліва перажыла вайну{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53, 137}}.

Аднак тэрор не спыніўся, і ўзнікла рэальная пагроза арышту і расстрэлу адзінага ў акрузе каталіцкага святара — Аляксандра Зянкевіча. Сястра Стэла зноў звярнулася да яго са словамі: {{цытата|Мой Божа, ксёндз капелан з'яўляецца значна больш патрэбным на гэтым свеце, чым мы, таму мы молімся цяпер аб тым, каб Бог хутчэй забраў нас, чым ксяндза, калі патрэбна далейшая ахвяра...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53}}}}.

31 ліпеня 1943 года ўвечары адзінаццаць сясцёр атрымалі загад з’явіцца ў камісарыят гестапа. 12-я манахіня, сястра [[Малгажата Банась]], якая працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы, па загаду настаяцельніцы засталася пільнаваць гаспадарку і касцёл{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=54, 55}}. Сёстры, апранутыя ў поўныя манаскія хабіты, правялі ноч у склепе камісарыята ў бесперапыннай малітве. Раніцай 1 жніўня каля 5 гадзін раніцы іх вывезлі на грузавіку ў [[Батароўскі лес]] (прыкладна за 5 км ад горада). Сясцёр расстралялі і закапалі ў агульнай магіле. Паводле сведчанняў відавочцаў, яны прынялі смерць на каленях, а настаяцельніца перад расстрэлам благаславіла кожную з манахінь{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=60, 61, 62}}.

== Спіс і кароткія біяграфіі мучаніц ==
Усе адзінаццаць расстраляных сясцёр належалі да [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]]. Большасць з іх паходзіла з простых сялянскіх або рамесных сем’яў з розных рэгіёнаў міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] і [[Беларусь|Беларусі]]. У Навагрудку яны выконвалі разнастайныя штодзённыя абавязкі: ад настаўніцтва да працы ў кухні і пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 11}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Манаскае імя
! Свецкае імя
! Гады жыцця
! Месца нараджэння
! Род дзейнасці ў Навагрудку
|-
| Марыя Стэла ад Найсвяцейшага Сакраменту
| [[Адэля Мардасевіч]]
| 1888—1943
| в. [[Цясноўка]], [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскі павет]]
| Настаяцельніца супольнасці. Да вайны працавала выхавацелькай у інтэрнаце, эканомкай і медсястрой{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=12, 13}}.
|-
| Марыя Імельда ад Езуса Гостыі
| [[Ядвіга Караліна Жак]]
| 1892—1943
| [[Асвенцім]]
| Да вайны настаўнічала ў агульнаадукацыйнай школе. У час акупацыі была сакрыстыянкай у Фарным касцёле{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=14}}.
|-
| Марыя Раймунда ад Езуса і Марыі
| [[Ганна Какаловіч]]
| 1892—1943
| в. [[Барванішкі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]]
| Дапамагала ў пральні, кухні і агародзе. Пры савецкай уладзе працавала прыбіральшчыцай у школе і вяла буфет{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=15}}.
|-
| Марыя Даніэля ад Езуса і Марыі Беззаганнай
| [[Элеанора Анеля Юзвяк]]
| 1895—1943
| в. [[Паіздаў]], [[Падляшша]]
| Займалася школьнай кухняй і манаскай трапезнай. Даглядала гасцей і ксяндза-капелана{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=16}}.
|-
| Марыя Канута ад Езуса ў Гетсіманіі
| [[Юзэфа Хробат]]
| 1896—1943
| в. [[Рачын]], [[Вялюньскі павет]]
| Выконвала абавязкі ў кляштарнай кухні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=17}}.
|-
| Марыя Сергія ад Маці Божай Балеснай
| [[Юлія Рапей]]
| 1900—1943
| в. [[Рагожына]], [[Аўгустоўскі павет]]
| Працавала ў кухні і дапамагала ў гаспадарцы. Вылучалася вялікай пабожнасцю і пакорай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=18}}.
|-
| Марыя Гвідона ад Божай Міласэрнасці
| [[Гелена Церпка]]
| 1900—1943
| [[Гранавец]], [[Адалянаўскі павет]]
| Апякавалася гаспадаркай і кляштарным агародам{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=19}}.
|-
| Марыя Канізія
| [[Яўгенія Мацкевіч]]
| 1903—1943
| [[Сувалкі]]
| Да вайны працавала настаўніцай. Падчас нямецкай акупацыі таемна выкладала польскую мову, гісторыю і рыхтавала дзяцей да Першай Камуніі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=20, 21}}.
|-
| Марыя Феліцыта
| [[Паўліна Баравік]]
| 1905—1943
| в. [[Рудна]], [[Люблінскае ваяводства]]
| Дапамагала іншым сёстрам у прыбіранні школы і кляштара{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=22}}.
|-
| Марыя Геліядора
| [[Леакадзія Матушэўская]]
| 1906—1943
| [[Старая Гута]], [[Свецкі павет]]
| Займалася прыбіраннем і дзяжурыла на школьнай браме. У час нямецкай акупацыі працавала ткачыхай і швачкай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=23}}.
|-
| Марыя Барамея
| [[Вераніка Нармантовіч]]
| 1916—1943
| в. [[Верцялішкі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет]]
| Самая маладая з мучаніц. Працавала пераважна ў кляштарнай пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=24}}.
|}

== Лёс ацалелых ==
Пасля трагедыі жывымі засталіся толькі дзве асобы, непасрэдна звязаныя з навагрудскай місіяй: 12-я сястра Малгажата і ксёндз Аляксандр Зянкевіч.
* '''Сястра [[Малгажата Банась]]''' — адзіная назарэцянка, якая пазбегла расстрэлу дзякуючы таму, што працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы і выканала загад настаяцельніцы застацца ўдома. Менавіта яна неўзабаве пасля расстрэлу ўпотай адшукала свежую магілу ў Батароўскім лесе і здолела ідэнтыфікаваць целы сясцёр (пазнаўшы адну з іх па нумары на адзенні). Сястра Малгажата захавала магілу, а пасля вайны засталася жыць у савецкім Навагрудку пры Фарным касцёле, падтрымліваючы рэлігійнае жыццё мясцовых каталікоў аж да сваёй смерці ў 1966 годзе. Цяпер у Каталіцкім Касцёле ідзе асобны працэс яе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=55, 58, 149}}.
* '''Ксёндз [[Аляксандр Зянкевіч]]''' — капелан сясцёр і рэктар Фарнага касцёла. Дзякуючы папярэджанню мясцовых жыхароў і дапамозе парафіян, ён здолеў схавацца ад гестапа. Пасля заканчэння вайны святар кіраваў эксгумацыяй парэшткаў мучаніц. Усё сваё далейшае жыццё ён быў перакананы, што выратаваўся выключна дзякуючы самаахвярнасці сясцёр. Стаўшы душпастырам ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]], ён шмат зрабіў для ўшанавання іх памяці і ініцыяваў зборы ацалелых жыхароў Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=34, 35, 66, 67}}.

== Эксгумацыя і ўшанаванне памяці ==
[[Файл:Место расстрела сестёр-назаретанок (1).jpg|thumb|Мемарыяльны крыж на месцы іх першапачатковага расстрэлу і пахавання ў Батароўскім лесе]]
19 сакавіка 1945 года, неўзабаве пасля вызвалення Навагрудка ад нямецкай акупацыі, з дазволу новых улад адбылася ўрачыстая эксгумацыя. Парэшткі адзінаццаці сясцёр былі перанесены з лесу і пахаваны ў агульнай магіле каля муроў Фарнага касцёла Праабражэння Гасподняга{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=67, 100}}. У верасні 1991 года парэшткі былі ўзняты з магілы і ўрачыста перанесены ўнутр касцёла, дзе цяпер захоўваюцца ў спецыяльным саркафагу ў капліцы Маці Божай Навагрудскай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=108}}. На месцы іх першапачатковага расстрэлу і пахавання ў Батароўскім лесе быў усталяваны мемарыяльны крыж{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=115}}.

У 1991 годзе Каталіцкі Касцёл пачаў афіцыйны працэс беатыфікацыі навагрудскіх мучаніц. 5 сакавіка 2000 года Папа Рымскі [[Ян Павел II]] на [[Плошча Святога Пятра|плошчы Святога Пятра]] ў [[Рым]]е ўрачыста абвясціў 11 сясцёр-назарэцянак бласлаўлёнымі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11, 27, 104}}.

Сёння іх памяць ушаноўваецца не толькі ў Беларусі, але і сярод беларускай і польскай дыяспар. Узнік феномен «Навагрудскай сям’і» — супольнасці нашчадкаў тых жыхароў, якія былі выратаваны ад смерці дзякуючы ахвяры сясцёр. Яны штогод збіраюцца разам, каб ушанаваць памяць мучаніц. Акрамя таго, гістарычны будынак школы, дзе сёстры працавалі ў даваенны час, быў вернуты Кангрэгацыі назарэцянак і пераўтвораны ў сучасны кляштар{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=35, 76, 77}}.

== Літаратура ==
* {{кніга |загаловак=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek – pamięć, świadectwa, łaski |месца=Rzym |выдавецтва=Zgromadzenie Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu |год=2015 |старонак=152 |isbn=978-83-936328-4-8 |ref=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]]
[[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР]]</text>
      <sha1>mu54hm5m60ylynck9ymfl46h0rxaqlg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172257</id>
      <parentid>5172255</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс і кароткія біяграфіі мучаніц */</comment>
      <origin>5172257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23548" sha1="1jyy9rm137r4bzvj9elwzd7xminso88" xml:space="preserve">[[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Саркафаг з парэшткамі навагрудскіх мучаніц у капліцы [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] ў Навагрудку.]]
'''Навагру́дскія му́чаніцы''' (''бласлаўлёная Марыя Стэла і 10 таварышак'')&amp;nbsp;— каталіцкія манахіні з [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]] (назарэцянкі), расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года ў Батароўскім лесе каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь добраахвотна прапанавалі і аддалі свае жыцці ў абмен на выратаванне 120 мясцовых жыхароў (бацькаў сем’яў), асуджаных на смерць, а таксама за жыццё адзінага ў горадзе каталіцкага святара [[Аляксандр Зянкевіч|Аляксандра Зянкевіча]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=8, 10}}.

У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь бласлаўлёнымі мучаніцамі Каталіцкага Касцёла{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11}}.

== Гісторыя місіі ў Навагрудку ==
Сёстры-назарэцянкі прыбылі ў Навагрудак 4 верасня 1929 года па запрашэнні біскупа пінскага [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунта Лазінскага]]. Іх галоўнай задачай павінна была стаць апека над мясцовым [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёлам]] (касцёлам Праабражэння Гасподняга), які на той момант патрабаваў значнага духоўнага і матэрыяльнага аднаўлення{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37}}.

З самага пачатку місія сутыкнулася з цяжкасцямі. Было высветлена, што дом, які прызначаўся для пражывання манахінь, на правах арэнды займае мясцовы [[староста]], які адмовіўся выязджаць. Таму спачатку сёстры пасяліліся ў Антавільскім завулку ў недабудаванай частцы дома, якую ім саступіла беларуская сям’я{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=37, 38}}. Нягледзячы на цесныя ўмовы, яны адразу пачалі актыўную грамадскую дзейнасць: прынялі чатырох дзяўчат у інтэрнат, арганізавалі курсы рукадзелля, давалі ўрокі французскай мовы і рэлігіі, а таксама даглядалі хворых і бедных жыхароў горада. Важным было тое, што сёстры дапамагалі ўсім дзецям, у тым ліку з яўрэйскіх і татарскіх сем’яў, што спрыяла ўсталяванню згоды ў шматнацыянальным горадзе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=38, 40}}.

У 1930 годзе сёстры адкрылі агульнаадукацыйную школу ў арандаваным будынку, аднак у 1932 годзе арэнду ім скасавалі. Тады манахіні ініцыявалі ўзвядзенне ўласнага будынка. Дзякуючы іх энергіі і дапамозе мясцовага грамадства, з лютага па верасень 1933 года быў пабудаваны новы, драўляны, двухпавярховы і ўзорна абсталяваны [[Будынак школы сясцёр-назарэцянак (Навагрудак)|школьны будынак]]. Навучальная ўстанова хутка стала адным з важных цэнтраў культурнага і рэлігійнага жыцця Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=40}}.

== Перыяд акупацый (1939—1943) ==
З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Савецкае ўварванне ў Польшчу|прыходам савецкіх войскаў]] у верасні 1939 года місія сясцёр апынулася пад пагрозай. Новыя ўлады канфіскавалі будынак школы і пераўтварылі яе ў савецкую дзесяцігодку. Сёстрам было загадана зняць манаскія хабіты (апрануць свецкую вопратку). Каб мець магчымасць заставацца бліжэй да свайго былога кляштара, некаторыя з іх уладкаваліся працаваць прыбіральшчыцамі ў савецкай школе{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}.

Неўзабаве іх пазбавілі жылога дома, пакінуўшы толькі гаспадарчыя пабудовы і частку агарода. Вясной 1940 года савецкія ўлады адабралі і гэтыя рэшткі маёмасці. Сёстры былі вымушаныя рассеяцца па прыватных кватэрах у мясцовых жыхароў, працуючы ў шпіталі або выконваючы хатнюю працу ў іншых сем’ях{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=42}}. У гэты складаны час кіраўніцтва супольнасцю ўзяла на сябе сястра [[Адэля Мардасевіч|Марыя Стэла (Адэля Мардасевіч)]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=41}}.

З пачаткам [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ўлетку 1941 года сёстрам дазволілі вярнуць манаскія хабіты, аднак іх школу занялі спачатку нямецкія салдаты, а пасля мясцовы паліцэйскі батальён (так званыя «[[рагулеўцы]]»). Калабаранты выселілі сясцёр і з кляштарнага дома, прымусіўшы іх жыць у халодным і пустым былым яўрэйскім доме па вуліцы 3 Мая{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=46, 48}}. Нягледзячы на тэрор, назарэцянкі працягвалі сваю місію: яны штодзённа прыбіралі Фарны касцёл, дапамагалі адзінаму мясцоваму ксяндзу Аляксандру Зянкевічу і рыхтавалі дзяцей да [[Першая Камунія|Першай Камуніі]], якая ўпотай прайшла ўвесну [[1943]] года{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=49, 50}}.

== Мучаніцтва ==
Улетку 1943 года Навагрудчына трапіла пад жорсткую карную [[Аперацыя «Герман»|аперацыю «Герман»]], якую праводзілі [[гестапа]] і паліцыя бяспекі. У ноч з 17 на 18 ліпеня ў горадзе адбыліся масавыя арышты: было затрымана каля 120 чалавек, пераважна бацькаў мясцовых сем’яў, з мэтай іх далейшага расстрэлу{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=51}}.

Усведамляючы маштаб трагедыі для горада, настаяцельніца сястра Марыя Стэла ад імя ўсёй супольнасці выказала гатоўнасць ахвяраваць жыццямі манахінь дзеля выратавання арыштаваных. Яна сказала ксяндзу Зянкевічу: {{цытата|Мой Божа, калі патрэбна ахвяра з жыцця, няхай хутчэй расстраляюць нас, чым тых, хто мае сем'і...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 52}}}}

Неўзабаве пакаранне смерцю для арыштаваных было заменена: 24 ліпеня іх вывезлі на прымусовыя працы ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. Большасць з іх шчасліва перажыла вайну{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53, 137}}.

Аднак тэрор не спыніўся, і ўзнікла рэальная пагроза арышту і расстрэлу адзінага ў акрузе каталіцкага святара — Аляксандра Зянкевіча. Сястра Стэла зноў звярнулася да яго са словамі: {{цытата|Мой Божа, ксёндз капелан з'яўляецца значна больш патрэбным на гэтым свеце, чым мы, таму мы молімся цяпер аб тым, каб Бог хутчэй забраў нас, чым ксяндза, калі патрэбна далейшая ахвяра...{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=53}}}}.

31 ліпеня 1943 года ўвечары адзінаццаць сясцёр атрымалі загад з’явіцца ў камісарыят гестапа. 12-я манахіня, сястра [[Малгажата Банась]], якая працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы, па загаду настаяцельніцы засталася пільнаваць гаспадарку і касцёл{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=54, 55}}. Сёстры, апранутыя ў поўныя манаскія хабіты, правялі ноч у склепе камісарыята ў бесперапыннай малітве. Раніцай 1 жніўня каля 5 гадзін раніцы іх вывезлі на грузавіку ў [[Батароўскі лес]] (прыкладна за 5 км ад горада). Сясцёр расстралялі і закапалі ў агульнай магіле. Паводле сведчанняў відавочцаў, яны прынялі смерць на каленях, а настаяцельніца перад расстрэлам благаславіла кожную з манахінь{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=60, 61, 62}}.

== Спіс і кароткія біяграфіі мучаніц ==
Усе адзінаццаць расстраляных сясцёр належалі да [[Кангрэгацыя сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта|Кангрэгацыі сясцёр Найсвяцейшай Сям’і з Назарэта]]. Большасць з іх паходзіла з простых сялянскіх або рамесных сем’яў з розных рэгіёнаў міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] і [[Беларусь|Беларусі]]. У Навагрудку яны выконвалі разнастайныя штодзённыя абавязкі: ад настаўніцтва да працы ў кухні і пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=10, 11}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Выява
! Манаскае імя
! Свецкае імя
! Гады жыцця
! Месца нараджэння
! Род дзейнасці ў Навагрудку
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek adelaMordosewicz.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Стэла ад Найсвяцейшага Сакраменту
| [[Адэля Мардасевіч]]
| 1888—1943
| в. [[Цясноўка]], [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскі павет]]
| Настаяцельніца супольнасці. Да вайны працавала выхавацелькай у інтэрнаце, эканомкай і медсястрой{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=12, 13}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek JadwigaKarolinaZak.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Імельда ад Езуса Гостыі
| [[Ядвіга Караліна Жак]]
| 1892—1943
| [[Асвенцім]]
| Да вайны настаўнічала ў агульнаадукацыйнай школе. У час акупацыі была сакрыстыянкай у Фарным касцёле{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=14}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek AnnaKokolowicz.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Раймунда ад Езуса і Марыі
| [[Ганна Какаловіч]]
| 1892—1943
| в. [[Барванішкі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]]
| Дапамагала ў пральні, кухні і агародзе. Пры савецкай уладзе працавала прыбіральшчыцай у школе і вяла буфет{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=15}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek EleonoraAnielaJozwik.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Даніэля ад Езуса і Марыі Беззаганнай
| [[Элеанора Анеля Юзвяк]]
| 1895—1943
| в. [[Паіздаў]], [[Падляшша]]
| Займалася школьнай кухняй і манаскай трапезнай. Даглядала гасцей і ксяндза-капелана{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=16}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek JozefaChrobot.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Канута ад Езуса ў Гетсіманіі
| [[Юзэфа Хробат]]
| 1896—1943
| в. [[Рачын]], [[Вялюньскі павет]]
| Выконвала абавязкі ў кляштарнай кухні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=17}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek JuliaRapiej.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Сергія ад Маці Божай Балеснай
| [[Юлія Рапей]]
| 1900—1943
| в. [[Рагожына]], [[Аўгустоўскі павет]]
| Працавала ў кухні і дапамагала ў гаспадарцы. Вылучалася вялікай пабожнасцю і пакорай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=18}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek HelenaCierpka.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Гвідона ад Божай Міласэрнасці
| [[Гелена Церпка]]
| 1900—1943
| [[Гранавец]], [[Адалянаўскі павет]]
| Апякавалася гаспадаркай і кляштарным агародам{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=19}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek EugeniaMackiewicz.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Канізія
| [[Яўгенія Мацкевіч]]
| 1903—1943
| [[Сувалкі]]
| Да вайны працавала настаўніцай. Падчас нямецкай акупацыі таемна выкладала польскую мову, гісторыю і рыхтавала дзяцей да Першай Камуніі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=20, 21}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek PaulinaBorowik (2).jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Феліцыта
| [[Паўліна Баравік]]
| 1905—1943
| в. [[Рудна]], [[Люблінскае ваяводства]]
| Дапамагала іншым сёстрам у прыбіранні школы і кляштара{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=22}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek LeokadiaMatuszewska.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Геліядора
| [[Леакадзія Матушэўская]]
| 1906—1943
| [[Старая Гута]], [[Свецкі павет]]
| Займалася прыбіраннем і дзяжурыла на школьнай браме. У час нямецкай акупацыі працавала ткачыхай і швачкай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=23}}.
|-
|[[Файл:Bl nowogrodek WeronikaNarmontowicz.jpg|цэнтр|frameless]]
| Марыя Барамея
| [[Вераніка Нармантовіч]]
| 1916—1943
| в. [[Верцялішкі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет]]
| Самая маладая з мучаніц. Працавала пераважна ў кляштарнай пральні{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=24}}.
|}

== Лёс ацалелых ==
Пасля трагедыі жывымі засталіся толькі дзве асобы, непасрэдна звязаныя з навагрудскай місіяй: 12-я сястра Малгажата і ксёндз Аляксандр Зянкевіч.
* '''Сястра [[Малгажата Банась]]''' — адзіная назарэцянка, якая пазбегла расстрэлу дзякуючы таму, што працавала ў шпіталі ў свецкай вопратцы і выканала загад настаяцельніцы застацца ўдома. Менавіта яна неўзабаве пасля расстрэлу ўпотай адшукала свежую магілу ў Батароўскім лесе і здолела ідэнтыфікаваць целы сясцёр (пазнаўшы адну з іх па нумары на адзенні). Сястра Малгажата захавала магілу, а пасля вайны засталася жыць у савецкім Навагрудку пры Фарным касцёле, падтрымліваючы рэлігійнае жыццё мясцовых каталікоў аж да сваёй смерці ў 1966 годзе. Цяпер у Каталіцкім Касцёле ідзе асобны працэс яе [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]]{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=55, 58, 149}}.
* '''Ксёндз [[Аляксандр Зянкевіч]]''' — капелан сясцёр і рэктар Фарнага касцёла. Дзякуючы папярэджанню мясцовых жыхароў і дапамозе парафіян, ён здолеў схавацца ад гестапа. Пасля заканчэння вайны святар кіраваў эксгумацыяй парэшткаў мучаніц. Усё сваё далейшае жыццё ён быў перакананы, што выратаваўся выключна дзякуючы самаахвярнасці сясцёр. Стаўшы душпастырам ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]], ён шмат зрабіў для ўшанавання іх памяці і ініцыяваў зборы ацалелых жыхароў Навагрудка{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=34, 35, 66, 67}}.

== Эксгумацыя і ўшанаванне памяці ==
[[Файл:Место расстрела сестёр-назаретанок (1).jpg|thumb|Мемарыяльны крыж на месцы іх першапачатковага расстрэлу і пахавання ў Батароўскім лесе]]
19 сакавіка 1945 года, неўзабаве пасля вызвалення Навагрудка ад нямецкай акупацыі, з дазволу новых улад адбылася ўрачыстая эксгумацыя. Парэшткі адзінаццаці сясцёр былі перанесены з лесу і пахаваны ў агульнай магіле каля муроў Фарнага касцёла Праабражэння Гасподняга{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=67, 100}}. У верасні 1991 года парэшткі былі ўзняты з магілы і ўрачыста перанесены ўнутр касцёла, дзе цяпер захоўваюцца ў спецыяльным саркафагу ў капліцы Маці Божай Навагрудскай{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=108}}. На месцы іх першапачатковага расстрэлу і пахавання ў Батароўскім лесе быў усталяваны мемарыяльны крыж{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=115}}.

У 1991 годзе Каталіцкі Касцёл пачаў афіцыйны працэс беатыфікацыі навагрудскіх мучаніц. 5 сакавіка 2000 года Папа Рымскі [[Ян Павел II]] на [[Плошча Святога Пятра|плошчы Святога Пятра]] ў [[Рым]]е ўрачыста абвясціў 11 сясцёр-назарэцянак бласлаўлёнымі{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=11, 27, 104}}.

Сёння іх памяць ушаноўваецца не толькі ў Беларусі, але і сярод беларускай і польскай дыяспар. Узнік феномен «Навагрудскай сям’і» — супольнасці нашчадкаў тых жыхароў, якія былі выратаваны ад смерці дзякуючы ахвяры сясцёр. Яны штогод збіраюцца разам, каб ушанаваць памяць мучаніц. Акрамя таго, гістарычны будынак школы, дзе сёстры працавалі ў даваенны час, быў вернуты Кангрэгацыі назарэцянак і пераўтвораны ў сучасны кляштар{{sfn|Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek|2015|с=35, 76, 77}}.

== Літаратура ==
* {{кніга |загаловак=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek – pamięć, świadectwa, łaski |месца=Rzym |выдавецтва=Zgromadzenie Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu |год=2015 |старонак=152 |isbn=978-83-936328-4-8 |ref=Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]]
[[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР]]</text>
      <sha1>1jyy9rm137r4bzvj9elwzd7xminso88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адэля Мардасевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808134</id>
    <revision>
      <id>5172263</id>
      <parentid>5166671</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2267" sha1="r2dicdz3u2m25n2cruyqtjgt5png2tp" xml:space="preserve">{{Рэлігійны дзеяч}}
'''Адэля Мардасевіч''' ({{lang-pl|Adela Mardosewicz}}, у манастве '''Марыя Стэла'''; {{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкая манахіня-[[Назарэцянкі|назарэцянака]], адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў 1888 годзе ў в. [[Цясноўка]] Нясвіжскага павета Расійскай імперыі. Пасля смерці маці, родзічы забралі яе ў [[Вільня|Вільню]]. Тут скончыла настаўніцкую семінарыю, якую арганізавалі назарэцянкі пад выглядам ткацкай школы. Ва ўзросце 22 гадоў уступіла ў кангрэгацыю назарэцянак. Адбывала навіцыят у Італіі, у 1913 годзе вярнулася на радзіму. Доўгі час знаходзілася ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]]. Пабывала ў Італіі ў 1921 годзе. Затым працавала ў Чэнстахове, [[Кракаў|Кракаве]], [[Вадавіцы|Вадавіцах]] і Стрыі. Выконвала функцыі выхавацелькі ў інтэрнаце, эканомкі, закрыстыянкі, вышывальніцы. Меркавана, увосень 1936 года прыбыла ў [[Навагрудак]]. Настаяцельніца супольнасці. Разам з дзесяццю іншымі манахінямі расстраляна нацыстамі ў 1943 годзе.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}}

{{DEFAULTSORT:Мардасевіч Адэля}}
[[Катэгорыя:Манашкі]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя]]</text>
      <sha1>r2dicdz3u2m25n2cruyqtjgt5png2tp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэнстахоўская панарама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808262</id>
    <revision>
      <id>5172581</id>
      <parentid>5145084</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="ae4097q407xwgvz437szl2iixnf5p2g" xml:space="preserve">{{Збудаванне
 |Статус= Дэмантавана
 |Назва= Чэнстахоўская панарама
 |Альтэрнатыўная= 
 |Катэгорыя      = 
 |Каардынаты     = {{coord|50|48|39.6|N|19|6|16.2|E|display=inline,title}}
 |Выява= Czestochowa-panorama.jpg
 |Подпіс= Будынак панарамы на паштоўцы 1915 г.
 |Пабудаваны       = 
 |Прызначэнне     =
 |Доступ         = па білетах
 |Размешчаны     = [[Польшча]], [[Чэнстахова]]
 |сцяг           = 
 |рыс            = 
 |ДапНМ          = 
 |ДапЗМ          = 
 |КомплексВ      = 
 |КомплексЗ      = 
 |Закладзены        = 1886
 |Знесены         = 1935
 |Архітэктура    = [[Неабарока]]
 |Тэхналогія     = 
 |Матэрыялы      = 
 |Аснашчэнне      = 
 |Аб'екты        = 
 |Вышыня         = 16
 |ВышыняНад      = 
 |ВышыняПад      = 
 |Даўжыня          = 
 |ДаўжыняМх        = 40
 |ДаўжыняМн        = 
 |Шырыня         = 40
 |Юрысдыкцыя     = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}&lt;br&gt;{{сцягафікацыя|Польшча|1918}}

}}
'''Чэнстахоўская панарама''' — павільён для дэманстрацыі [[Панарама (жанр)|панарам]], які існаваў у [[Чэнстахова|Чэнстахове]] ([[Польшча]]) у 1896—1935 гадах.

== Гісторыя ==
У 1895 годзе [[Петракоўская губерня|Петракоўскае губернскае]] праўленне атрымала і разгледзела станоўча праект пабудовы «[[фахверк]]авага часовага халоднага будынка для панарамы».&lt;ref&gt;[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/ru/jednostka/-/jednostka/3420517 Рашэнне аб пабудове панарамы ў г. Чэнстахове]&lt;/ref&gt; Збудаванне ў выглядзе правільнай дванаццаціграннай [[Ратонда|ратонды]] будавалася з канца лютага па чэрвень 1896 года і размясцілася на [[Алея Найсвяцейшей Панны Марыі|алеі Найсвяцейшай Панны Марыі]] недалёка ад манастыра [[Ясная Гара ў Чэнстахове|Ясная Гара]]. Ратонда была пабудавана з каменю і дрэва пад кіраўніцтвам Казіміра Малінскага.&lt;ref name=&quot;rotunda&quot;&gt;{{cite web | url = http://rotunda.panoramaczestochowy.pl/historia.html | title = Historia | author = Tomasz Haładyj | date = 2014-03-23 | lang = pl | access-date = 2014-03-23 | archive-date = 2014-03-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140320184925/http://rotunda.panoramaczestochowy.pl/historia.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Будынак, не лічачы ўваходнага партала, быў пазбаўлены архітэктурнага аздаблення. Уваход уяўляў сабой прамавугольны вестыбюль, перад якім быў шырокі круглы двор з роўным пад'ездам і газонам пасярэдзіне. Прэзентабельны, пяціпралётны [[фасад]] вестыбюля, аформлены ў стылі [[неабарока]] (у адпаведнасці з асноўным стылем Яснагорскага манастыра), падзяляўся [[Рустоўка|руставанымі]] [[Пілястра|пілястрамі]], якія завяршаліся [[антаблемент]]амі з [[Вазон (архітэктура)|вазон]]амі і [[Пінакль|пінаклямі]], а таксама трохвугольным [[франтон]]ам.

Урачыстае адкрыццё ратонды адбылося [[22 ліпеня]] [[1896]] года і прыцягнула шматлікіх паломнікаў, якія наведвалі Яснагорскі манастыр&lt;ref name=&quot;rotunda&quot; /&gt;. Да 1898 года панараму «Галгофа» адправілі для паказу ў іншыя гарады (захаваліся звесткі аб яе паказе ў [[Галгофа (панарама, Кіеў)|Кіеўскай панараме]]), замяніўшы панарамамі з іншымі сюжэтамі.

У 1907—1935 гадах будынак выкарыстоўваўся для кіназалы кінатэатра «Панарама». У дадатак да паказаў фільмаў, незадоўга да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў ратондзе арганізоўваліся баксёрскія баі, а ў 20-х гадах там паказваліся цыркавыя прадстаўленні, праводзіліся з'езды, чытанні і акадэміі.

Ратонда была знесена ў 1935 годзе з-за трухлявага стану.&lt;ref name=&quot;gw1303&quot;&gt;{{артыкул | спасылка = http://czestochowa.wyborcza.pl/czestochowa/1,35271,15615898,Atrakcja_Czestochowy_przelomu_XIX_i_XX_w__do_obejrzenia.html | загаловак = Atrakcja Częstochowy przełomu XIX i XX w. do obejrzenia w internecie | аўтар = Tomasz Haładyj | год = 2014 | выдавецтва = Gazeta.pl Częstochowa | мова = pl }}&lt;/ref&gt;

== Дэманстраваныя панарамы ==
Захаваліся згадкі пра дзве панарамы, якія выстаўляліся ў розны час:
* «Панарама ўкрыжавання Госпада Хрыста», больш вядомая як «Галгофа», інвестарам была замоўлена ў мастака Станіслава Радзіеўскага. Паколькі Чэнстахова з'яўляецца найбуйнейшым рэлігійна-паломніцкім цэнтрам Польшчы, выбар сюжэту быў відавочны.
* Панарама «аблога Чэнстаховы шведамі» [[Юзаф Рышкевіч|Юзафа Рышкевіча]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://rotunda.panoramaczestochowy.pl/ Сайт пра панараму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140319174528/http://rotunda.panoramaczestochowy.pl/ |date=19 сакавіка 2014 }}
{{Панарамы}}
[[Катэгорыя:Панарамы]]
[[Катэгорыя:Чэнстахова]]</text>
      <sha1>ae4097q407xwgvz437szl2iixnf5p2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музей Энігальдзі-Наны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808548</id>
    <revision>
      <id>5172172</id>
      <parentid>5151921</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Размяшчэнне і гісторыя стварэння */</comment>
      <origin>5172172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17305" sha1="1bqdxgesltzc59diptc17ri542qk49c" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва = Музей Энігальдзі-Наны
 |выява = Ur-Nassiriyah.jpg
 |подпіс = Археалагічныя раскопкі палаца Э-Гіг-Пар. На заднім плане — [[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат]].
 |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =57 |lat_sec =42
  |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =6 |lon_sec =19
  |region = Iraq
  |CoordScale = 
|профіль = Месапатамскія артэфакты
|заснаваны = 530-я да н.э.
|дата закрыцця = V стагоддзе да н.э.
|месцазнаходжанне= старажытны [[Ур]]
}}
'''Музей Энігальдзі-Наны''' (таксама вядомы як '''музей Бэль-Шальці-Наны''') — гістарычны аб’ект у старажытным горадзе [[Ур]] (тэрыторыя сучаснай мухафазы [[Дзі-Кар (мухафаза)|Дзі-Кар]], [[Ірак]]), які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых публічных [[Музей|музеяў]] у свеце{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Cohen|2022|p=487}}{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Quinn|2020|pp=11–12}}{{sfn|Walhimer|2015|p=6}}{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Ён датуецца прыкладна 530 годам да н. э.{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, а ягоным куратарам была прынцэса [[Энігальдзі]], вярхоўная [[Жрэцтва|жрыца]] бога Месяца [[Сін (міфалогія)|Наны]] і дачка [[Набанід]]а, апошняга цара [[Новававілонскае царства|Новававілонскага царства]]{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|McIntosh|1999|p=4}}. Музей размяшчаўся прыкладна за 150 метраў на паўднёвы ўсход ад [[Зікурат ва Уры|Вялікага зікурата ва Уры]]{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}.

== Адкрыццё ==
Музей быў выяўлены ў 1925 годзе брытанскім [[археолаг]]ам [[Чарлз Леанард Вулі|Леанардам Вулі]] падчас экспедыцыі па раскопках палацавага і храмавага комплексу Э-Гіг-Пар у ваколіцах старажытнага [[Ур]]а{{sfn|Budge|1926|p=275}}. Даследчыкі знайшлі разнастайныя артэфакты на цаглянай падлозе VI стагоддзя да н. э., прычым нават самы новы з гэтых прадметаў быў на некалькі стагоддзяў старэйшы за саму пабудову{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Наяўнасць шматмоўных гліняных этыкетак побач з аб’ектамі дазволіла Вулі зрабіць выснову, што перад ім была мэтанакіравана сабраная музейная экспазіцыя, а не выпадковы збор старажытнасцей{{sfn|Hopkins|2021|p=43}}.

== Размяшчэнне і гісторыя стварэння ==
[[Файл:Nabonidus.jpg|міні|Стэла з выявай цара Набаніда, бацькі Энігальдзі. [[Брытанскі музей]].]]
Музей размяшчаўся ў старажытным храмавым комплексе Э-Гіг-Пар. Гэты манументальны будынак, узведзены царом [[Набанід]]ам, меў памеры 95 метраў у даўжыню і 50 метраў у шырыню, быў арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Комплекс уяўляў сабой жаночы манастыр, у якім Энігальдзі кіравала як настаяцельніца жрыц Ура{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}. Там жа знаходзіліся яе жылыя памяшканні і шэраг дапаможных пабудоў{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Woolley|1954|p=235}}.

Бацька прынцэсы, цар Набанід, захапляўся даследаваннем старажытнасцей, праводзіў уласныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] і аднаўляў храмы{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, праз што ў [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]] яго часам называюць «першым археолагам»{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}{{sfn|Pryke|2019}}. Ён прывіў дачцэ цікавасць да гістарычнай спадчыны, што ў далейшым мела натхніць яе на стварэнне ўласнай адукацыйнай калекцыі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}. У 539 годзе да н. э. Новававілонскае царства была заваявана [[Кір II Вялікі|Кірам II]] і ўвайшла ў склад [[Дзяржава Ахеменідаў|Ахеменідскай дзяржавы]]. Нягледзячы на тое, што Набанід быў адхілены ад улады (і, верагодна, адпраўлены ў ганаровую высылку ў [[Карманія (гістарычная вобласць)|Карманію]]{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}), змена ўрада не паўплывала на статус Энігальдзі ва Уры. Каля 530 года да н. э. яна заснавала свой музей, які заняў адзін з пакояў манастыра{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}, і распрацавала вакол яго паўнавартасную даследчую праграму{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}. Гісторыкі мяркуюць, што калекцыянаванне і дэманстрацыя старажытных [[Рэліквія|рэліквій]] былі не проста захапленнем, а служылі мэтам захавання гістарычнай памяці і падтрымання легітымнасці дынастыі праз сувязь са слаўным мінулым [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]].

== Калекцыя і артэфакты ==
[[Артэфакт (археалогія)|Артэфакты]] былі сабраны з розных паўднёвых рэгіёнаў [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]]{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}. Узрост экспанатаў ахопліваў велізарны часавы прамежак — каля 1500 гадоў (прыкладна ад 2100 да 600 гг. да н. э.){{sfn|Pryke|2019}}. Многія з рэчаў былі выяўлены падчас раскопак самім Набанідам, некаторыя паходзілі з калекцый часоў [[Навухаданосар II|Навухаданосара II]]{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Pryke|2019}}, а частка, як мяркуецца, была знойдзена па пачынанні самой Энігальдзі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}.

Прадметы не проста захоўваліся, але былі сістэматызаваныя і размешчаныя ў пэўным парадку з адукацыйным намерам. Мяркуецца, што прынцэса асабіста адказвала за каталагізацыю і маркіроўку збору. Сярод экспанатаў вылучаліся:
* ''Касіцкі [[кудуру]]'' (межавы знак), створаны каля 1400 г. да н. э. На ім былі выразаны змяя, эмблемы розных багоў і традыцыйны тэкст праклёну для парушальнікаў межаў{{sfn|Pryke|2019}}.
* ''Фрагмент дыярытавай статуі цара [[Шульгі (Ур)|Шульгі]]'' (каля 2029–1989 гг. да н. э.). Захаваўся фрагмент рукі з надпісам, прычым, паводле ацэнак археолагаў, камень быў акуратна абрэзаны ў старажытнасці менавіта такім чынам, каб зберагчы першакрынічны тэкст{{sfn|Pryke|2019}}.
* ''Цырыманіяльная булава''.
* ''Гліняныя конусы'' з горада [[Ларса]] (каля 1700 г. да н. э.) і іншыя рытуальныя аб’екты.

Акрамя музейных экспанатаў, у суседніх пакоях Э-Гіг-Пара было знойдзена мноства іншых важных прадметаў: школьныя вучэбныя таблічкі, таблічкі з разметкай для гульняў, скульптурныя рэльефы і дзвярныя завесы. Гэта дадаткова сведчыць пра тое, што манастыр быў не толькі рэлігійным, але і буйным адукацыйным цэнтрам свайго часу{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}.

== Першыя этыкеткі і каталогі ==
[[Файл:Clay 'label' from Bel-Shalti-Nannar's museum LOC matpc.09949 (cropped).jpg|міні|справа|Адзін з гліняных цыліндраў, якімі Энігальдзі-Нана суправаджала экспанаты свайго музея. Экспанат [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]: № 119014.]]
Характэрнай асаблівасцю музея з’яўляецца наяўнасць першых у гісторыі «музейных этыкетак». Каб наведвальнікі маглі зразумець паходжанне аб’ектаў, побач з імі размяшчаліся невялікія гліняныя цыліндры. На гэтых цыліндрах быў нанесены тэкст на трох розных мовах (уключаючы [[Шумерская мова|старажытнашумерскую]]), які тлумачыў гістарычную каштоўнасць кожнага прадмета{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|Pryke|2019}}. Напрыклад, адзін з цыліндраў (цяпер захоўваецца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]) утрымліваў тлумачальны надпіс пра тое, што экспануемы аб’ект быў знойдзены сярод руін і змешчаны ў калекцыю для азнаямлення гледачоў{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}.

Акрамя таго, музей быў абсталяваны асобнымі [[Гліняныя таблічкі|таблічкамі]], якія ўтрымлівалі агульны пералік выстаўленых аб’ектаў — на сённяшні дзень яны лічацца найстаражытнейшымі з вядомых музейных каталогаў.

== Далейшы лёс ==
Далейшы лёс самой прынцэсы Энігальдзі невядомы{{sfn|Grande|2017|p=x}}. Музей спыніў сваё існаванне не пазней за 500 год да н. э.{{sfn|Grande|2017|p=x}} Гэта было звязана з рэзкім пагаршэннем кліматычных умоў у рэгіёне: змяненнем рэчышча ракі [[Еўфрат]], моцнай засухай і адступленнем водаў [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Гэтыя экалагічныя змены прывялі да імклівага заняпаду Ура пад уладай Ахеменідаў і поўнага апусцення горада{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Pryke|2019}}{{sfn|Romain|2019|p=154}}.

== Крыніцы ==

=== Зноскі ===
{{крыніцы}}

=== Літаратура ===
{{refbegin|30em}}
* {{Cite book |last1=Anzovin |first1=Steven |last2=Podell |first2=Janet |date=2000 |title=Famous First Facts, International Edition: A Record of First Happenings, Discoveries, and Inventions in World History |url=https://archive.org/details/famousfirstfacts00anzo |publisher=H.W. Wilson |isbn=978-0-8242-0958-2}}
* {{Cite book |last=Beaulieu |first=Paul-Alain |author-link=Поль-Ален Болье |date=1989 |title=Reign of Nabonidus, King of Babylon (556-539 BC) |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2250wnt |publisher=Yale University Press |isbn=9780300043143 |doi=10.2307/j.ctt2250wnt |jstor=j.ctt2250wnt |oclc=20391775 }}
* {{Cite book |last=Budge |first=E. A. |date=1926 |chapter=The Excavations at Ur of the Chaldees |chapter-url=http://www.sacred-texts.com/chr/bct/bct12.htm |title=The Book of the Cave of Treasures |date=1926 }}
* {{Cite book |last=Cohen |first=Richard |date=2022 |title=Making History: The Storytellers Who Shaped the Past |url=https://books.google.com/books?id=Cw02EAAAQBAJ |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-9821-9580-9 |language=en}}
* {{Cite book |last=Dolezal |first=Robert J. |date=1987 |title=Reader's Digest Book of Facts |publisher=Reader's Digest Association |isbn=978-0-89577-256-5}}
* {{Cite journal |last=Fankhänel |first=Teresa |date=2024 |title=Architecture on Display |url=http://journals.openedition.org/lha/10902 |journal=Livraisons de l'histoire de l'architecture |volume=46 |doi=10.4000/123q2 }}
* {{Cite book |last=Grande |first=Lance |date=2017 |title=Curators: Behind the Scenes of Natural History Museums |url=https://books.google.com/books?id=ZZYtDwAAQBAJ |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-19275-8 |language=en}}
* {{Cite book |last=Hopkins |first=Owen |date=2021 |title=The Museum: From its Origins to the 21st Century |url=https://books.google.com/books?id=hodIEAAAQBAJ |publisher=Frances Lincoln |isbn=978-0-7112-5457-2 |language=en}}
* {{Cite book |last=León |first=Vicki |date=1995 |title=Uppity Women of Ancient Times |url=https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 |publisher=Conari Press |isbn=1-57324-010-9 |pages=[https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 36–37]}}
* {{Cite book |last=McIntosh |first=Jane |date=1999 |title=The Practical Archaeologist: How We Know what We Know about the Past |url=https://books.google.com/books?id=qBtBPgAACAAJ |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-3950-0}}
* {{Cite journal |editor-last=Nash |editor-first=Stephen Edward |date=2003 |title=Curators, collections, and contexts: anthropology at the Field Museum, 1893-2002 |issue=36 |journal=Fieldiana: Anthropology |volume=1525 |publisher=Field Museum of Natural History |jstor=i29782661 }}
* {{Cite book |last=Quinn |first=Therese |date=2020 |title=About Museums, Culture, and Justice to Explore in Your Classroom |url=https://books.google.com/books?id=OwbZDwAAQBAJ |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-6343-8 |language=en}}
* {{Cite journal |last=Romain |first=William F. |date=2019 |title=Lunar alignments at Ur: Entanglements with the Moon God Nanna |url=https://journal.equinoxpub.com/JSA/article/view/17542 |journal=Journal of Skyscape Archaeology |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=154 |doi=10.1558/jsa.39074 |s2cid=215828817 |issn=2055-3498|doi-access=free }}
* {{Cite book |last=Walhimer |first=Mark |date=2015 |title=Museums 101 |url=https://books.google.com/books?id=NO_5CQAAQBAJ |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-1-4422-3019-4 |language=en}}
* {{Cite book |last=Woolley |first=Leonard |date=1954 |title=Excavations at Ur: A Record of Twelve Years' Work |publisher=Ernest Benn Limited |location=Great Britain |isbn=978-0-8152-0110-6}}
* {{Cite book |last1=Woolley |first1=Leonard |last2=Moorey |first2=Peter Roger Stuart |date=1982 |title=Ur 'of the Chaldees' |url=https://archive.org/details/urofchaldees0000wool |publisher=Herbert Press |isbn=978-0-906969-21-2}}
{{refend}}

== Спасылкі ==
* {{Citation |last=Pryke |first=Louise |date=2019 |title=Hidden women of history: Ennigaldi-Nanna, curator of the world's first museum |url=http://theconversation.com/hidden-women-of-history-ennigaldi-nanna-curator-of-the-worlds-first-museum-116431 |website=The Conversation |language=en }}
* {{Citation |last=Wilkins |first=Alasdair |date=2011 |title=The story behind the world’s oldest museum, built by a Babylonian princess 2,500 years ago |url=https://gizmodo.com/the-story-behind-the-worlds-oldest-museum-built-by-a-b-5805358 |work=Gizmodo |language=en }}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}}

[[Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Ур]]
[[Катэгорыя:Вавілон]]</text>
      <sha1>1bqdxgesltzc59diptc17ri542qk49c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172247</id>
      <parentid>5172172</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>катэгорыі</comment>
      <origin>5172247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17385" sha1="a9pk1xz02xirk5riasuud3g8yr3k57s" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва = Музей Энігальдзі-Наны
 |выява = Ur-Nassiriyah.jpg
 |подпіс = Археалагічныя раскопкі палаца Э-Гіг-Пар. На заднім плане — [[Зікурат ва Уры|Вялікі зікурат]].
 |lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =57 |lat_sec =42
  |lon_dir =E |lon_deg =46 |lon_min =6 |lon_sec =19
  |region = Iraq
  |CoordScale = 
|профіль = Месапатамскія артэфакты
|заснаваны = 530-я да н.э.
|дата закрыцця = V стагоддзе да н.э.
|месцазнаходжанне= старажытны [[Ур]]
}}
'''Музей Энігальдзі-Наны''' (таксама вядомы як '''музей Бэль-Шальці-Наны''') — гістарычны аб’ект у старажытным горадзе [[Ур]] (тэрыторыя сучаснай мухафазы [[Дзі-Кар (мухафаза)|Дзі-Кар]], [[Ірак]]), які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых публічных [[Музей|музеяў]] у свеце{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Cohen|2022|p=487}}{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Quinn|2020|pp=11–12}}{{sfn|Walhimer|2015|p=6}}{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Ён датуецца прыкладна 530 годам да н. э.{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, а ягоным куратарам была прынцэса [[Энігальдзі]], вярхоўная [[Жрэцтва|жрыца]] бога Месяца [[Сін (міфалогія)|Наны]] і дачка [[Набанід]]а, апошняга цара [[Новававілонскае царства|Новававілонскага царства]]{{sfn|Fankhänel|2024}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|McIntosh|1999|p=4}}. Музей размяшчаўся прыкладна за 150 метраў на паўднёвы ўсход ад [[Зікурат ва Уры|Вялікага зікурата ва Уры]]{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}.

== Адкрыццё ==
Музей быў выяўлены ў 1925 годзе брытанскім [[археолаг]]ам [[Чарлз Леанард Вулі|Леанардам Вулі]] падчас экспедыцыі па раскопках палацавага і храмавага комплексу Э-Гіг-Пар у ваколіцах старажытнага [[Ур]]а{{sfn|Budge|1926|p=275}}. Даследчыкі знайшлі разнастайныя артэфакты на цаглянай падлозе VI стагоддзя да н. э., прычым нават самы новы з гэтых прадметаў быў на некалькі стагоддзяў старэйшы за саму пабудову{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=251–252}}. Наяўнасць шматмоўных гліняных этыкетак побач з аб’ектамі дазволіла Вулі зрабіць выснову, што перад ім была мэтанакіравана сабраная музейная экспазіцыя, а не выпадковы збор старажытнасцей{{sfn|Hopkins|2021|p=43}}.

== Размяшчэнне і гісторыя стварэння ==
[[Файл:Nabonidus.jpg|міні|Стэла з выявай цара Набаніда, бацькі Энігальдзі. [[Брытанскі музей]].]]
Музей размяшчаўся ў старажытным храмавым комплексе Э-Гіг-Пар. Гэты манументальны будынак, узведзены царом [[Набанід]]ам, меў памеры 95 метраў у даўжыню і 50 метраў у шырыню, быў арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Комплекс уяўляў сабой жаночы манастыр, у якім Энігальдзі кіравала як настаяцельніца жрыц Ура{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}. Там жа знаходзіліся яе жылыя памяшканні і шэраг дапаможных пабудоў{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Woolley|1954|p=235}}.

Бацька прынцэсы, цар Набанід, захапляўся даследаваннем старажытнасцей, праводзіў уласныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] і аднаўляў храмы{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}, праз што ў [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]] яго часам называюць «першым археолагам»{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}{{sfn|Pryke|2019}}. Ён прывіў дачцэ цікавасць да гістарычнай спадчыны, што ў далейшым мела натхніць яе на стварэнне ўласнай адукацыйнай калекцыі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}. У 539 годзе да н. э. Новававілонскае царства была заваявана [[Кір II Вялікі|Кірам II]] і ўвайшла ў склад [[Дзяржава Ахеменідаў|Ахеменідскай дзяржавы]]. Нягледзячы на тое, што Набанід быў адхілены ад улады (і, верагодна, адпраўлены ў ганаровую высылку ў [[Карманія (гістарычная вобласць)|Карманію]]{{sfn|Beaulieu|1989|pp=138–140, 230, 249}}), змена ўрада не паўплывала на статус Энігальдзі ва Уры. Каля 530 года да н. э. яна заснавала свой музей, які заняў адзін з пакояў манастыра{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}, і распрацавала вакол яго паўнавартасную даследчую праграму{{sfn|Anzovin|Podell|2000|p=69}}. Гісторыкі мяркуюць, што калекцыянаванне і дэманстрацыя старажытных [[Рэліквія|рэліквій]] былі не проста захапленнем, а служылі мэтам захавання гістарычнай памяці і падтрымання легітымнасці дынастыі праз сувязь са слаўным мінулым [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]].

== Калекцыя і артэфакты ==
[[Артэфакт (археалогія)|Артэфакты]] былі сабраны з розных паўднёвых рэгіёнаў [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]]{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}. Узрост экспанатаў ахопліваў велізарны часавы прамежак — каля 1500 гадоў (прыкладна ад 2100 да 600 гг. да н. э.){{sfn|Pryke|2019}}. Многія з рэчаў былі выяўлены падчас раскопак самім Набанідам, некаторыя паходзілі з калекцый часоў [[Навухаданосар II|Навухаданосара II]]{{sfn|Nash|2003|p=12}}{{sfn|Pryke|2019}}, а частка, як мяркуецца, была знойдзена па пачынанні самой Энігальдзі{{sfn|Dolezal|1987|p=20}}{{sfn|León|1995|pp=36–37}}.

Прадметы не проста захоўваліся, але былі сістэматызаваныя і размешчаныя ў пэўным парадку з адукацыйным намерам. Мяркуецца, што прынцэса асабіста адказвала за каталагізацыю і маркіроўку збору. Сярод экспанатаў вылучаліся:
* ''Касіцкі [[кудуру]]'' (межавы знак), створаны каля 1400 г. да н. э. На ім былі выразаны змяя, эмблемы розных багоў і традыцыйны тэкст праклёну для парушальнікаў межаў{{sfn|Pryke|2019}}.
* ''Фрагмент дыярытавай статуі цара [[Шульгі (Ур)|Шульгі]]'' (каля 2029–1989 гг. да н. э.). Захаваўся фрагмент рукі з надпісам, прычым, паводле ацэнак археолагаў, камень быў акуратна абрэзаны ў старажытнасці менавіта такім чынам, каб зберагчы першакрынічны тэкст{{sfn|Pryke|2019}}.
* ''Цырыманіяльная булава''.
* ''Гліняныя конусы'' з горада [[Ларса]] (каля 1700 г. да н. э.) і іншыя рытуальныя аб’екты.

Акрамя музейных экспанатаў, у суседніх пакоях Э-Гіг-Пара было знойдзена мноства іншых важных прадметаў: школьныя вучэбныя таблічкі, таблічкі з разметкай для гульняў, скульптурныя рэльефы і дзвярныя завесы. Гэта дадаткова сведчыць пра тое, што манастыр быў не толькі рэлігійным, але і буйным адукацыйным цэнтрам свайго часу{{sfn|Budge|1926|p=277-278}}.

== Першыя этыкеткі і каталогі ==
[[Файл:Clay 'label' from Bel-Shalti-Nannar's museum LOC matpc.09949 (cropped).jpg|міні|справа|Адзін з гліняных цыліндраў, якімі Энігальдзі-Нана суправаджала экспанаты свайго музея. Экспанат [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]: № 119014.]]
Характэрнай асаблівасцю музея з’яўляецца наяўнасць першых у гісторыі «музейных этыкетак». Каб наведвальнікі маглі зразумець паходжанне аб’ектаў, побач з імі размяшчаліся невялікія гліняныя цыліндры. На гэтых цыліндрах быў нанесены тэкст на трох розных мовах (уключаючы [[Шумерская мова|старажытнашумерскую]]), які тлумачыў гістарычную каштоўнасць кожнага прадмета{{sfn|León|1995|pp=36–37}}{{sfn|Pryke|2019}}. Напрыклад, адзін з цыліндраў (цяпер захоўваецца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]) утрымліваў тлумачальны надпіс пра тое, што экспануемы аб’ект быў знойдзены сярод руін і змешчаны ў калекцыю для азнаямлення гледачоў{{sfn|Woolley|Moorey|1982|pp=252–259}}.

Акрамя таго, музей быў абсталяваны асобнымі [[Гліняныя таблічкі|таблічкамі]], якія ўтрымлівалі агульны пералік выстаўленых аб’ектаў — на сённяшні дзень яны лічацца найстаражытнейшымі з вядомых музейных каталогаў.

== Далейшы лёс ==
Далейшы лёс самой прынцэсы Энігальдзі невядомы{{sfn|Grande|2017|p=x}}. Музей спыніў сваё існаванне не пазней за 500 год да н. э.{{sfn|Grande|2017|p=x}} Гэта было звязана з рэзкім пагаршэннем кліматычных умоў у рэгіёне: змяненнем рэчышча ракі [[Еўфрат]], моцнай засухай і адступленнем водаў [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Гэтыя экалагічныя змены прывялі да імклівага заняпаду Ура пад уладай Ахеменідаў і поўнага апусцення горада{{sfn|Grande|2017|p=x}}{{sfn|Pryke|2019}}{{sfn|Romain|2019|p=154}}.

== Крыніцы ==

=== Зноскі ===
{{крыніцы}}

=== Літаратура ===
{{refbegin|30em}}
* {{Cite book |last1=Anzovin |first1=Steven |last2=Podell |first2=Janet |date=2000 |title=Famous First Facts, International Edition: A Record of First Happenings, Discoveries, and Inventions in World History |url=https://archive.org/details/famousfirstfacts00anzo |publisher=H.W. Wilson |isbn=978-0-8242-0958-2}}
* {{Cite book |last=Beaulieu |first=Paul-Alain |author-link=Поль-Ален Болье |date=1989 |title=Reign of Nabonidus, King of Babylon (556-539 BC) |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2250wnt |publisher=Yale University Press |isbn=9780300043143 |doi=10.2307/j.ctt2250wnt |jstor=j.ctt2250wnt |oclc=20391775 }}
* {{Cite book |last=Budge |first=E. A. |date=1926 |chapter=The Excavations at Ur of the Chaldees |chapter-url=http://www.sacred-texts.com/chr/bct/bct12.htm |title=The Book of the Cave of Treasures |date=1926 }}
* {{Cite book |last=Cohen |first=Richard |date=2022 |title=Making History: The Storytellers Who Shaped the Past |url=https://books.google.com/books?id=Cw02EAAAQBAJ |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-9821-9580-9 |language=en}}
* {{Cite book |last=Dolezal |first=Robert J. |date=1987 |title=Reader's Digest Book of Facts |publisher=Reader's Digest Association |isbn=978-0-89577-256-5}}
* {{Cite journal |last=Fankhänel |first=Teresa |date=2024 |title=Architecture on Display |url=http://journals.openedition.org/lha/10902 |journal=Livraisons de l'histoire de l'architecture |volume=46 |doi=10.4000/123q2 }}
* {{Cite book |last=Grande |first=Lance |date=2017 |title=Curators: Behind the Scenes of Natural History Museums |url=https://books.google.com/books?id=ZZYtDwAAQBAJ |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-19275-8 |language=en}}
* {{Cite book |last=Hopkins |first=Owen |date=2021 |title=The Museum: From its Origins to the 21st Century |url=https://books.google.com/books?id=hodIEAAAQBAJ |publisher=Frances Lincoln |isbn=978-0-7112-5457-2 |language=en}}
* {{Cite book |last=León |first=Vicki |date=1995 |title=Uppity Women of Ancient Times |url=https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 |publisher=Conari Press |isbn=1-57324-010-9 |pages=[https://archive.org/details/uppitywomenofanc00leon/page/36 36–37]}}
* {{Cite book |last=McIntosh |first=Jane |date=1999 |title=The Practical Archaeologist: How We Know what We Know about the Past |url=https://books.google.com/books?id=qBtBPgAACAAJ |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-3950-0}}
* {{Cite journal |editor-last=Nash |editor-first=Stephen Edward |date=2003 |title=Curators, collections, and contexts: anthropology at the Field Museum, 1893-2002 |issue=36 |journal=Fieldiana: Anthropology |volume=1525 |publisher=Field Museum of Natural History |jstor=i29782661 }}
* {{Cite book |last=Quinn |first=Therese |date=2020 |title=About Museums, Culture, and Justice to Explore in Your Classroom |url=https://books.google.com/books?id=OwbZDwAAQBAJ |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-6343-8 |language=en}}
* {{Cite journal |last=Romain |first=William F. |date=2019 |title=Lunar alignments at Ur: Entanglements with the Moon God Nanna |url=https://journal.equinoxpub.com/JSA/article/view/17542 |journal=Journal of Skyscape Archaeology |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=154 |doi=10.1558/jsa.39074 |s2cid=215828817 |issn=2055-3498|doi-access=free }}
* {{Cite book |last=Walhimer |first=Mark |date=2015 |title=Museums 101 |url=https://books.google.com/books?id=NO_5CQAAQBAJ |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-1-4422-3019-4 |language=en}}
* {{Cite book |last=Woolley |first=Leonard |date=1954 |title=Excavations at Ur: A Record of Twelve Years' Work |publisher=Ernest Benn Limited |location=Great Britain |isbn=978-0-8152-0110-6}}
* {{Cite book |last1=Woolley |first1=Leonard |last2=Moorey |first2=Peter Roger Stuart |date=1982 |title=Ur 'of the Chaldees' |url=https://archive.org/details/urofchaldees0000wool |publisher=Herbert Press |isbn=978-0-906969-21-2}}
{{refend}}

== Спасылкі ==
* {{Citation |last=Pryke |first=Louise |date=2019 |title=Hidden women of history: Ennigaldi-Nanna, curator of the world's first museum |url=http://theconversation.com/hidden-women-of-history-ennigaldi-nanna-curator-of-the-worlds-first-museum-116431 |website=The Conversation |language=en }}
* {{Citation |last=Wilkins |first=Alasdair |date=2011 |title=The story behind the world’s oldest museum, built by a Babylonian princess 2,500 years ago |url=https://gizmodo.com/the-story-behind-the-worlds-oldest-museum-built-by-a-b-5805358 |work=Gizmodo |language=en }}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}}

[[Катэгорыя:Музеі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў VI стагоддзі да н.э.]]
[[Катэгорыя:Ур]]
[[Катэгорыя:Вавілон]]</text>
      <sha1>a9pk1xz02xirk5riasuud3g8yr3k57s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнтральнае РУУС г. Мінска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808664</id>
    <revision>
      <id>5172256</id>
      <parentid>5148423</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5172256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22172" sha1="drao7tc2p6u92im6p3y4gv5zderrh4t" xml:space="preserve">{{Орган выканаўчай улады
|назва                  = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска
|скарачэнне             = Цэнтральнае РУУС г. Мінска
|арыгінальная назва     = 
|арыгінальная назва1    = 
|арыгінальная назва2    = 
|краіна                 = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|юрысдыкцыя             = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] ([[Мінск]])
|пячатка                =
|шырыня пячаткі         =
|подпіс пячаткі         =
|выява                  = 
|шырыня выявы           = 
|подпіс выявы           = 
|эмблема                =   
|шырыня эмблемы         = 
|подпіс эмблемы         =
|дата стварэння         = 12 жніўня 1969
|папярэднік1            = 
|папярэднік2            = 
|папярэднік3            = 
|папярэднік4            = 
|папярэднік5            = 
|папярэднік6            = 
|дата скасавання        = 
|пераемнік              = 
|падпарадкаванне        = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]]
|штаб-кватэра           = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1
|region_code            = 
|бюджэт                 =
|імя міністра1          =
|функцыя міністра1      =
|імя міністра2          =
|функцыя міністра2      =
|імя міністра3          =
|функцыя міністра3      =
|імя міністра4          =
|функцыя міністра4      =
|імя міністра5          =
|функцыя міністра5      =
|імя міністра6          =
|функцыя міністра6      =
|імя міністра7          =
|функцыя міністра7      =
|імя главы1             = [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]]
|пасада главы1          = Начальнік РУУС
|імя главы2             = [[Яўген Мікалаевіч Арцёмчык]]
|пасада главы2          = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ)
|імя главы3             = [[Уладзімір Іванавіч Кубракоў]]
|пасада главы3          = Намеснік начальніка (начальнік КМ)
|імя главы4             = [[Арцём Уладзіміравіч Кавалёў]]
|пасада главы4          = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні
|імя главы5             =
|пасада главы5          =
|імя главы6             =
|пасада главы6          =
|імя главы7             =
|пасада главы7          =
|імя главы8             =
|пасада главы8          =
|імя главы9             =
|пасада главы9          =
|вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]]
|супрацоўнікаў          = 
|падведамны орган1      = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі
|падведамны орган2      = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі
|падведамны орган3      =
|падведамны орган4      =
|падведамны орган5      =
|падведамны орган6      =
|падведамны орган7      =
|падведамны орган8      =
|падведамны орган9      =
|дакумент1              = 
|дакумент2              = 
|дакумент3              = 
|дакумент4              = 
|дакумент5              = 
|дакумент6              = 
|сайт                   = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd
|раздзел заўваг         =
|карта                  =
|шырыня карты           =
|подпіс карты           =
}}
'''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1&lt;ref name=&quot;ruvd&quot;&gt;{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Прававы статус ==
Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з’яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа&lt;ref name=&quot;zakon_263_Z&quot;&gt;{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;.

Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;.

== Структура і кіраўніцтва ==
У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС&lt;ref name=&quot;ruvd&quot;/&gt;.

Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС&lt;ref name=&quot;ruvd&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zakon_263_Z&quot;/&gt;. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС&lt;ref name=&quot;ogai&quot;&gt;{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;.

Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС (увесну 2021 года гэтую пасаду заняў Уладзімір Кубракоў, сын тагачаснага Міністра ўнутраных спраў [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Івана Кубракова]], які сам раней пачынаў службу ў гэтым упраўленні&lt;ref name=&quot;nn_kubrakov&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/275817|title=Сын міністра Кубракова пайшоў па ягонай сцежцы: працуе ў Цэнтральным РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=27 ліпеня 2021|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;). За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка&lt;ref name=&quot;ruvd&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zakon_263_Z&quot;/&gt;.

Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з’яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь&lt;ref name=&quot;ogim&quot;&gt;{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць падчас пратэстаў (2020) ==
Цэнтральнае РУУС адыграла прыкметную ролю падчас задушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. Паводле дадзеных [[Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі]], у перыяд з 9 па 13 жніўня 2020 года на тэрыторыі ўпраўлення адбываліся [[Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)|масавыя катаванні і жорсткае абыходжанне з затрыманымі]]. Людзей, схопленых на вуліцах Мінска, у тым ліку непаўналетніх, дастаўлялі ў РУУС, дзе яны падвяргаліся сістэматычнаму фізічнаму і псіхалагічнаму гвалту з боку супрацоўнікаў міліцыі і байцоў [[Атрад міліцыі асобага прызначэння (Беларусь)|АМАПа]]. Затрыманых прымушалі гадзінамі стаяць у ненатуральных позах (на «[[Расцяжка (поза)|расцяжках]]»), жорстка збівалі [[Дубінка|дубінкамі]], абмяжоўвалі ў вадзе і медыцынскай дапамозе. Расследавальнікі задакументавалі дзясяткі выпадкаў цяжкіх траўмаў ([[пералом]]ы, [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавыя траўмы]], пашкоджанні ўнутраных органаў), атрыманых грамадзянамі ў гэты перыяд, кваліфікуючы дзеянні сілавікоў як [[злачынствы супраць чалавечнасці]]&lt;ref name=&quot;tortures&quot;&gt;{{cite web|url=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/ruvd-centralnogo-rajona-minsk.pdf|title=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года|publisher=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|date=2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;racyja&quot;&gt;{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/vyjsla-rassledavanne-pa-katavannjach-u-centralnym-ruus-menska-u-2020-hodze/|title=Выйшла расследаванне па катаваннях у Цэнтральным РУУС Менска ў 2020 годзе|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]|date=16 лютага 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2020 года тагачасны начальнік ГУУС Мінгарвыканкама [[Іван Кубракоў]] заявіў, што падчас аднаго з нядзельных маршаў пратэстоўцы нібыта здзейснілі напад на Цэнтральнае РУУС, закідваючы будынак і супрацоўнікаў камянямі&lt;ref name=&quot;svaboda_kubrakov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30912001.html|title=Начальнік менскай міліцыі: Пратэстоўцы напалі на Цэнтральнае РУУС|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=25 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2020 года менавіта ў Цэнтральнае РУУС невядомымі ў цывільным быў дастаўлены 31-гадовы мінчук [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], схоплены на «[[Плошча Перамен (Мінск)|Плошчы Перамен]]». З будынка ўпраўлення ён быў шпіталізаваны ўжо ў непрытомным стане з цяжкімі чэрапна-мазгавымі траўмамі, ад якіх пазней памёр у бальніцы&lt;ref name=&quot;nn_bondarenko&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/262312|title=Памёр Раман Бандарэнка, якога хуткая забрала непрытомным з Цэнтральнага РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=12 лістапада 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;. У гэты перыяд упраўленнем кіраваў [[Артур Шахлай]], на якога, як стала вядома са злітай базы даносаў, падначаленыя скардзіліся ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] за [[Карупцыя|карупцыю]] і збор грошай са сталічных кавярняў за права працаваць у начны час&lt;ref name=&quot;nn_shahlay&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/341775|title=Супрацоўніца Цэнтральнага РУУС Мінска напісала данос на начальніка. А яго ўзялі і павысілі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 красавіка 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Начальнікі ==
* [[Анатоль Сямёнавіч Мацвеенка]] (1969—1971)
* [[Г. В. Сівіцкі|Г.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Сівіцкі]] (1972—1980)
* [[В. С. Палоўнік|В.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Палоўнік]] (1980—1985)
* [[В. А. Пяхота|В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Пяхота]] (1985—1988)
* [[В. Л. Русак|В.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Русак]] (1988—1996)
* [[А. Ф. Зыль|А.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Зыль]] (1996—2001)
* [[С. К. Дубаневіч|С.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Дубаневіч]] (2001—2003)
* [[В. Ф. Яромкін|В.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Яромкін]] (люты — ліпень 2003)
* [[С. М. Статуеў|С.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Статуеў]] (2003—2004)
* [[Л. А. Абрамюк|Л.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Абрамюк]] (2004—2006)
* [[В. А. Сінякоў|В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Сінякоў]] (2006—2009)
* [[Віктар Вітальевіч Радзевіч]] (2009—2014)
* [[Артур Уладзіміравіч Шахлай]] (2014—2021)&lt;ref name=&quot;history_50_let&quot;&gt;{{cite web|url=https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|title=Центральному РУВД г.Минска – 50 лет|publisher=Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|date=2019|lang=ru|accessdate=28 мая 2026|archive-date=13 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113153025/https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]]
[[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]]
[[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>drao7tc2p6u92im6p3y4gv5zderrh4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metal Gear Solid 3: Snake Eater</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809092</id>
    <revision>
      <id>5172316</id>
      <parentid>5171853</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5172316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6968" sha1="3tt8bcrlcnj03slry4fuoaxp2jeh876" xml:space="preserve">{{Картка гульні}}

'''Metal Gear Solid 3: Snake Eater''' — [[відэагульня]] жанру [[Прыгодніцкі экшан|стэлс-экшан]], распрацаваная і выдадзеная кампаніяй [[Konami]] для [[PlayStation 2]]. Пятая гульня серыі {{нп5|Metal Gear}}. Гульня была напісана, спрадзюсіравана і зрэжысіравана {{нп5|Хідэа Кадзіма|Хідэа Кадзімам|en|Hideo Kojima}} і з’яўляецца прыквелам да ўсёй серыі ''Metal Gear''.

Гульня была выпушчана ў Паўночнай Амерыцы і Японіі напрыканцы 2004 года, напачатку 2005 года — у Еўропе і Аўстраліі. Для гульні былі створаны некалькі пашыраных і рэмайстраваных выданняў пад розныя платформы. Апошняе перавыданне для [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] і [[Windows]] пад назвай ''Metal Gear Solid Delta: Snake Eater'' выйшла ў жніўні 2025 года.

Падзеі гульні адбываюцца ў 1964 годзе, за 31 год да падзей арыгінальнай ''Metal Gear''. У цэнтры сюжэта — аператыўнік падраздзялення [[ЦРУ]] пад кодавым імем Нэйкед Снэйк ({{lang-en|Naked Snake}} — ''голы змей''), які павінен выратаваць рускага вучонага-ракетчыка Мікалая Сцяпанавіча Сакалова, сабатаваць стварэнне суперзброі і забіць свайго былога боса-дэзерціра. Папярэднія гульні адбываліся галоўным чынам у гарадскім асяроддзі, аднак ''Snake Eater'' пераносіць гульца ў савецкія джунглі 1960-х гадоў. Нягледзячы на тое, што навакольнае асяроддзе змянілася, асноўная ўвага ў гульні па-ранейшаму надаецца скрытнасці і таемнаму пранікненню. Гісторыя расказваецца праз кат-сцэны і радыёперамовы.

Лічыцца адной з найлепшых відэагульняў усіх часоў.&lt;ref name=Kinopoisk&gt;{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/media/article/4008429/ |title=100 великих игр|website=Kinopoisk |date=2023-09-25 |access-date=2026-07-27| lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GQ2023&gt;{{cite web |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/best-video-games-all-time |title=The 100 greatest video games of all time, ranked by experts |website=[[GQ]] |date=10-05-2023 |access-date=2026-07-27 |archive-date=2023-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510142624/https://www.gq-magazine.co.uk/article/best-video-games-all-time |url-status=live | lang=en}}&lt;/ref&gt; Была сустрэта ўхвальнымі водгукамі крытыкаў і мела камерцыйны поспех: па стане на сакавік 2010 года па ўсім свеце было прададзена больш за чатыры мільёны копій.

== Сінопсіс ==

=== Сэтынг ===
Гульня адбываецца ў альтэрнатыўнай гісторыі на фоне [[халодная вайна|халоднай вайны]] ў 1960-х гадах.

=== Персанажы ===
Пратаганіст гульні, Нэйкед Снэйк, малады былы вайсковец зялёных берэтаў (Сіл спецыяльнага прызначэння арміі ЗША), прыходзіць у падраздзяленне [[ЦРУ]] «FOX». Падчас сваіх місій Снэйк атрымлівае падтрымку па рацыі ад іншых членаў падраздзялення: маёра Зіра (камандзір падраздзялення, былы баец брытанскай Спецыяльнай авіяцыйнай службы), які дае Снэйку парады па выкананні місіі і тактыцы бою; парамедыка, якая забяспечвае медыцынскай інфармацыяй, а таксама парадамі па флоры і фауне; і Сігінта, які кансультуе па пытаннях узбраення і рыштунку.

Двума галоўнымі антаганістамі гульні з’яўляюцца Волгін, палкоўнік [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|ГРУ]], член экстрэмісцкай фракцыі Брэжнева, якая жадае зрынуць [[Мікіта Хрушчоў|Мікіту Хрушчова]], і Бос, былы настаўнік Снэйка і сузаснавальнік падраздзялення FOX. Пад камандаваннем Боса знаходзіцца атрад «Кобра», у склад якога ўваходзяць:
* ''The End'' ({{tr-en|Фінал}}) — масціты снайпер-эксперт, які лічыцца «бацькам сучаснай снайперскай стральбы».
* ''The Fear'' ({{tr-en|Страх}}) — валодае звышнатуральнай гнуткасцю і спрытам.
* ''The Fury'' ({{tr-en|Лютасць}}) — знявечаны былы касманаўт, узброены агнямётам і ранцавым рэактыўным рухавіком.
* ''The Pain'' ({{tr-en|Боль}}) — кіруе роем шэршняў для абароны і нападу.
* ''The Sorrow'' ({{tr-en|Смутак}}) — дух памерлага медыума.

Сярод іншых персанажаў — доктар Сакалоў, навуковец-ракетчык, якога Снэйк павінен выратаваць; навуковец Аляксандр Гранін і Ева, каханая Снэйка.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-06-07}}

[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]]
[[Катэгорыя:Відэагульні-прыквелы]]
[[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]]
[[Катэгорыя:Відэагульні жанру прыгодніцкі экшан]]
[[Катэгорыя:Відэагульні 2004 года]]
[[Катэгорыя:Артыкулы, якія ўжываюць шаблон Video game reviews у рэжыме адной платформы]]</text>
      <sha1>3tt8bcrlcnj03slry4fuoaxp2jeh876</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172366</id>
      <parentid>5172316</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>больш не ізаляваны</comment>
      <origin>5172366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6914" sha1="6a6mny7fziykquggl6vnuo54xw406kv" xml:space="preserve">{{Картка гульні}}

'''Metal Gear Solid 3: Snake Eater''' — [[відэагульня]] жанру [[Прыгодніцкі экшан|стэлс-экшан]], распрацаваная і выдадзеная кампаніяй [[Konami]] для [[PlayStation 2]]. Пятая гульня серыі {{нп5|Metal Gear}}. Гульня была напісана, спрадзюсіравана і зрэжысіравана {{нп5|Хідэа Кадзіма|Хідэа Кадзімам|en|Hideo Kojima}} і з’яўляецца прыквелам да ўсёй серыі ''Metal Gear''.

Гульня была выпушчана ў Паўночнай Амерыцы і Японіі напрыканцы 2004 года, напачатку 2005 года — у Еўропе і Аўстраліі. Для гульні былі створаны некалькі пашыраных і рэмайстраваных выданняў пад розныя платформы. Апошняе перавыданне для [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] і [[Windows]] пад назвай ''Metal Gear Solid Delta: Snake Eater'' выйшла ў жніўні 2025 года.

Падзеі гульні адбываюцца ў 1964 годзе, за 31 год да падзей арыгінальнай ''Metal Gear''. У цэнтры сюжэта — аператыўнік падраздзялення [[ЦРУ]] пад кодавым імем Нэйкед Снэйк ({{lang-en|Naked Snake}} — ''голы змей''), які павінен выратаваць рускага вучонага-ракетчыка Мікалая Сцяпанавіча Сакалова, сабатаваць стварэнне суперзброі і забіць свайго былога боса-дэзерціра. Папярэднія гульні адбываліся галоўным чынам у гарадскім асяроддзі, аднак ''Snake Eater'' пераносіць гульца ў савецкія джунглі 1960-х гадоў. Нягледзячы на тое, што навакольнае асяроддзе змянілася, асноўная ўвага ў гульні па-ранейшаму надаецца скрытнасці і таемнаму пранікненню. Гісторыя расказваецца праз кат-сцэны і радыёперамовы.

Лічыцца адной з найлепшых відэагульняў усіх часоў.&lt;ref name=Kinopoisk&gt;{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/media/article/4008429/ |title=100 великих игр|website=Kinopoisk |date=2023-09-25 |access-date=2026-07-27| lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GQ2023&gt;{{cite web |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/best-video-games-all-time |title=The 100 greatest video games of all time, ranked by experts |website=[[GQ]] |date=10-05-2023 |access-date=2026-07-27 |archive-date=2023-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510142624/https://www.gq-magazine.co.uk/article/best-video-games-all-time |url-status=live | lang=en}}&lt;/ref&gt; Была сустрэта ўхвальнымі водгукамі крытыкаў і мела камерцыйны поспех: па стане на сакавік 2010 года па ўсім свеце было прададзена больш за чатыры мільёны копій.

== Сінопсіс ==

=== Сэтынг ===
Гульня адбываецца ў альтэрнатыўнай гісторыі на фоне [[халодная вайна|халоднай вайны]] ў 1960-х гадах.

=== Персанажы ===
Пратаганіст гульні, Нэйкед Снэйк, малады былы вайсковец зялёных берэтаў (Сіл спецыяльнага прызначэння арміі ЗША), прыходзіць у падраздзяленне [[ЦРУ]] «FOX». Падчас сваіх місій Снэйк атрымлівае падтрымку па рацыі ад іншых членаў падраздзялення: маёра Зіра (камандзір падраздзялення, былы баец брытанскай Спецыяльнай авіяцыйнай службы), які дае Снэйку парады па выкананні місіі і тактыцы бою; парамедыка, якая забяспечвае медыцынскай інфармацыяй, а таксама парадамі па флоры і фауне; і Сігінта, які кансультуе па пытаннях узбраення і рыштунку.

Двума галоўнымі антаганістамі гульні з’яўляюцца Волгін, палкоўнік [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|ГРУ]], член экстрэмісцкай фракцыі Брэжнева, якая жадае зрынуць [[Мікіта Хрушчоў|Мікіту Хрушчова]], і Бос, былы настаўнік Снэйка і сузаснавальнік падраздзялення FOX. Пад камандаваннем Боса знаходзіцца атрад «Кобра», у склад якога ўваходзяць:
* ''The End'' ({{tr-en|Фінал}}) — масціты снайпер-эксперт, які лічыцца «бацькам сучаснай снайперскай стральбы».
* ''The Fear'' ({{tr-en|Страх}}) — валодае звышнатуральнай гнуткасцю і спрытам.
* ''The Fury'' ({{tr-en|Лютасць}}) — знявечаны былы касманаўт, узброены агнямётам і ранцавым рэактыўным рухавіком.
* ''The Pain'' ({{tr-en|Боль}}) — кіруе роем шэршняў для абароны і нападу.
* ''The Sorrow'' ({{tr-en|Смутак}}) — дух памерлага медыума.

Сярод іншых персанажаў — доктар Сакалоў, навуковец-ракетчык, якога Снэйк павінен выратаваць; навуковец Аляксандр Гранін і Ева, каханая Снэйка.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]]
[[Катэгорыя:Відэагульні-прыквелы]]
[[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]]
[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]]
[[Катэгорыя:Відэагульні жанру прыгодніцкі экшан]]
[[Катэгорыя:Відэагульні 2004 года]]
[[Катэгорыя:Артыкулы, якія ўжываюць шаблон Video game reviews у рэжыме адной платформы]]</text>
      <sha1>6a6mny7fziykquggl6vnuo54xw406kv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарас Тарналіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810360</id>
    <revision>
      <id>5172328</id>
      <parentid>5171207</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:24:04Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5172328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62076" sha1="5vqme2biysc23uum666j5nf5oq9h2cj" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}

'''Тарас Тарналіцкі'''&lt;!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.--&gt;, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&amp;#x5B;0&amp;#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&amp;__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]&lt;/ref&gt; ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]].

У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]].

У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска &quot;Тарас Тарналицкий&quot; на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}.

Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтакласіфайда av.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Tut.by (праекты &quot;Афіша&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; і &quot;Ледзі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title=&quot;Я приходила домой и плакала от усталости&quot;. Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;), The Village Belarus&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі партал film.ru&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі анлайн-часопіс &quot;25-ты кадр&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, IGN Russia&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Віртуальныя радасці&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Сitydog&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на &quot;Линии Сталина&quot;|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Probusiness&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт выдання &quot;Наша Ніва&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал пра беларускую культуру &quot;Будзьма беларусамі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экалагічны партал Greenbelarus.info&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Relax.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, аналітычны анлайн-часопіс &quot;Беларусский журнал&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт арганізацыі &quot;Цэнтр новых ідэй&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Брэсцкая газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, студэнцкі часопіс ECLAB &quot;Енот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне GPress&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Zerkalo&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Сойка&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт тэлеканала &quot;Белсат&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Большой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Новы час&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс 34Mag.net&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Dev.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне 2doc.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, праект Dom.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Onliner&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, бізнес-выданне &quot;Ежедневник&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Дырэктар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Беларусы і рынак&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, украінскае бізнес-выданне Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title=&quot;Лирическое&quot; наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, будаўнічы партал Stroyka.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне kyky.org&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Культпрасвет&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет  Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, дзяржгазета &quot;Культура&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&amp;idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Mediakritika.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экспертны партал Fashionbank.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Reform.news&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Эканамічная газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; ды інш.

Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}

Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і іншае.

Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) і незалежныя тэлеканалы і медыя (&quot;Белсат&quot;, Еўрарадыё)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на &quot;Листопаде&quot;: что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; для абмеркавання пытанняў культуры і кіно.

Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}&lt;/ref&gt;. У 2022 і 2023 запрашаўся ў склад журы фестывалю &quot;Нефільтраванае кіно&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://shortmovie.club/programmes/2022-8/jury/|title=The jury of the VIII Short Movie Club Film Festival &quot;Nefiltravanae Kino&quot;. - Short Movie Club|website=Short Movie Club|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://shortmovie.club/programmes/2023-9/jury/|title=One moment, please...|website=shortmovie.club|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі &quot;Як мы захочам&quot; беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.

У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры &quot;Luna&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title=&quot;Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе&quot;. Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt; і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага &quot;На ABBA падалі ў польскую пракуратуру&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » &quot;Беларускае кіно на зломе эпох&quot;|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}&lt;/ref&gt; для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}

Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}

{{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>5vqme2biysc23uum666j5nf5oq9h2cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вадзім Іванавіч Альшэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811469</id>
    <revision>
      <id>5172209</id>
      <parentid>5170555</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4638" sha1="bwpzvr2sgu9uvao9c8ecqkizsmn2ofw" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Альшэўскі}}
{{ДД}}
'''Вадзім Іванавіч Альшэўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь (з 2026).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1974 годзе ў горадзе [[Высокае]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/vadzim-alsheuski-naznachany-ministram-arhitektury-i-budaunitstva-160782-2026/ Вадзім Альшэўскі назначаны міністрам архітэктуры і будаўніцтва]&lt;/ref&gt;.

У 1996 годзе скончыў [[Брэсцкі політэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці «Прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва».

Працоўны шлях пачынаў з пасад бетоншчыка і муляра Высокаўскай ПМК-15.

З 1997 па 1998 год працаваў інжынерам праектна-каштарыснага бюро будаўніча-мантажнага ўпраўлення нумар 1 ААТ «Белсельэлектрасеткабуд» (г. Брэст).

У 1998—1999 гадах праходзіў службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь]].

З 1999 па 2000 год — інжынер-геадэзіст будаўніча-мантажнага ўпраўлення № 1 ААТ «Белсельэлектрасеткабуд».

З 2000 года працаваў на розных пасадах у структуры [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]], у тым ліку галоўным спецыялістам аддзела па кіраванні будаўнічым комплексам, памочнікам і саветнікам намесніка старшыні аблвыканкама, саветнікам апарата старшыні аблвыканкама.

У 2006—2009 гадах — першы намеснік начальніка інспекцыі дэпартамента дзяржаўнага будаўнічага нагляду па Брэсцкай вобласці.

З 2009 па 2018 год — начальнік інспекцыі Дэпартамента кантролю і нагляду за будаўніцтвам па Брэсцкай вобласці.

У 2018—2026 гадах — намеснік старшыні Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта, курыраваў пытанні будаўніцтва, транспарту і ЖКГ.

Старшыня Брэсцкага абласнога аддзялення Беларускай федэрацыі хакея на траве&lt;ref&gt;[https://okcbrest.by/2026/06/23/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD/ Спортивный клуб «Строитель» — чемпион!]&lt;/ref&gt;.

23 ліпеня 2026 года прызначаны [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|Міністрам архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32600251 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 251 «О В. И. Ольшевском»]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|медаль «За працоўныя заслугі»]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}}
{{Міністры архітэктуры і будаўніцтва Беларусі}}
{{DEFAULTSORT:Альшэўскі Вадзім Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Міністры архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]]</text>
      <sha1>bwpzvr2sgu9uvao9c8ecqkizsmn2ofw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811471</id>
    <revision>
      <id>5172211</id>
      <parentid>5170554</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+вну, крыніца - БелТА</comment>
      <origin>5172211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="f0aj9qf9605aztu3e352aboucytxe6l" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (з 2026).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 2 студзеня 1980 года ў вёсцы [[Логавішча]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].

У 2002 скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]], а ў 2010 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]].

Працоўны шлях пачынаў інжынерам-лесапатолагам у Краснапольскім лясгасе Магілёўскай вобласці. Затым некалькі гадоў працаваў майстрам лесу Нёманскага лясніцтва, інжынерам па лесакарыстанні, начальнікам аддзела лясной гаспадаркі Уздзенскага лясгаса Мінскай вобласці&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/sjargej-uldzinovich-naznachany-ministram-ljasnoj-gaspadarki-160781-2026/ Сяргей Ульдзіновіч назначаны міністрам лясной гаспадаркі]&lt;/ref&gt;.

У 2006—2008 гадах — галоўны ляснічы Уздзенскага лясгаса.

З 2008 па 2009 год — выконваючы абавязкі дырэктара Капыльскага лясгаса Мінскай вобласці. У 2009—2023 гадах — дырэктар Капыльскага доследнага лясгаса.

З 6 студзеня 2023 года працаваў генеральным дырэктарам Мінскага дзяржаўнага вытворчага лесагаспадарчага аб’яднання&lt;ref&gt;[https://kopyllh.by/sergej-stanislavovich-uldinovich-naznachen-generalnym-direktorom-minskogo-gplho/ Сергей Станиславович Ульдинович назначен генеральным директором Минского ГПЛХО]&lt;/ref&gt;.

23 ліпеня 2026 года прызначаны [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністрам лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32600253 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 253 «О С. С. Ульдиновиче»]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|Медаль «За працоўныя заслугі»]],
* [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2020)&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=C22000318 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 28 мая 2020 года № 318 «Аб узнагароджанні ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь»]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}}
{{Міністры лясной гаспадаркі Беларусі}}
{{DEFAULTSORT:Ульдзіновіч Сяргей Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Міністры лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>f0aj9qf9605aztu3e352aboucytxe6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172320</id>
      <parentid>5172211</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне, стыль</comment>
      <origin>5172320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4320" sha1="a1nk3atij4i9h0d4wqyqppllyphjv6x" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (з 2026).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 2 студзеня 1980 года ў вёсцы [[Логавішча]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].

У 2002 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Лясная гаспадарка», а ў 2010 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве прамысловасці»&lt;ref&gt;[https://www.mlh.by/ministry/leadership/ Министерство. Руководство]&lt;/ref&gt;.

Працоўны шлях пачынаў інжынерам-лесапатолагам у Краснапольскім лясгасе Магілёўскай вобласці. Затым некалькі гадоў працаваў майстрам лесу Нёманскага лясніцтва, інжынерам па лесакарыстанні, начальнікам аддзела лясной гаспадаркі Уздзенскага лясгаса Мінскай вобласці&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/president/view/sjargej-uldzinovich-naznachany-ministram-ljasnoj-gaspadarki-160781-2026/ Сяргей Ульдзіновіч назначаны міністрам лясной гаспадаркі]&lt;/ref&gt;.

У 2006—2008 гадах — галоўны ляснічы Уздзенскага лясгаса.

З 2008 па 2009 год — выконваючы абавязкі дырэктара Капыльскага лясгаса Мінскай вобласці. У 2009—2023 гадах — дырэктар Капыльскага доследнага лясгаса.

З 6 студзеня 2023 года працаваў генеральным дырэктарам Мінскага дзяржаўнага вытворчага лесагаспадарчага аб’яднання&lt;ref&gt;[https://kopyllh.by/sergej-stanislavovich-uldinovich-naznachen-generalnym-direktorom-minskogo-gplho/ Сергей Станиславович Ульдинович назначен генеральным директором Минского ГПЛХО]&lt;/ref&gt;.

23 ліпеня 2026 года прызначаны [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністрам лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32600253 Указ Президента Республики Беларусь от 23 июля 2026 года № 253 «О С. С. Ульдиновиче»]&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|Медаль «За працоўныя заслугі»]],
* [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2020)&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=C22000318 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 28 мая 2020 года № 318 «Аб узнагароджанні ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь»]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}}
{{Міністры лясной гаспадаркі Беларусі}}
{{DEFAULTSORT:Ульдзіновіч Сяргей Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Міністры лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>a1nk3atij4i9h0d4wqyqppllyphjv6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Васілевіч Кукальнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811680</id>
    <revision>
      <id>5172218</id>
      <parentid>5172118</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33741" sha1="f83sx4194rbbs9c69cizgbkmvuke3t1" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кукальнік}}
{{Пісьменнік
| Жанр = [[трагедыя]], [[паэзія]]
| Бацька = Васіль Кукальнік
}}'''Павел Васілевіч Кукальнік''' ({{OldStyleDate3|24.6.1795}}, [[Замасць]], [[Габсбургская манархія]] — {{OldStyleDate3|3.9.1884}}, [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — гісторык, пісьменнік. Сын прафесара Васіля Кукальніка; старэйшы брат пісьменніка [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Нестара Кукальніка]].&lt;ref&gt;Кукальнік Павел Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С. 567.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кукальнік Павел Васілевіч // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. — Мінск, 2006. — Т. 2. — С. 162.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кубасов И.''&amp;#x20;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%9A%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA,%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кукольник, Павел Васильевич]&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Русский биографический словарь&amp;#x20;: в 25 томах&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцева.&amp;#x20;— &lt;abbr&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;, 1903.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;9: Кнаппе — Кюхельбекер.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;537—538.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Makowiecka Z.'' Kukolnik Paweł // Polski słownik biograficzny. T. XVI, zeszyt 68. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1971. — S. 120—121.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Сын палячкі-каталічкі і русіна-уніята паходжаннем з венгерскіх [[Карпаты|Карпатаў]]. Пераехаў з бацькамі ў Расійскую імперыію, калі яго бацька Васіль Рыгоравіч быў запрошаны ў 1804 годзе прафесарам фізікі ў адкрыты ў Санкт-Пецярбургу Галоўны педагагічны інстытут.

Службу пачаў з 1810 года канцылярыстам у 1-м дэпартаменце рыма-каталіцкай калегіі, потым перайшоў у дэпартамент дзяржаўных маёмасцяў, потым у паштовы дэпартамент, нарэшце, зноў уладкаваўся ў міністэрства дзяржаўных маёмасцяў перакладчыкам. У 1815 годзе абараніў дысертацыю «''Аб уплыве рымскага права на ўсерасійскае''» на званне доктара права ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] (існуе версія, што такім чынам полацкія езуіты спрабавалі падсласціць яго бацьку, Васіля Кукальніка, які ажыццяўляў візітацыю езуіцкай акадэміі).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Верагодна, пад уражаннем трагічнай гібелі бацькі ў 1821 годзе прыняў хрышчэнне па праваслаўным абрадзе.

Пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» французскага гісторыка і дзяржаўнага дзеяча Луі Філіпа дэ Сегюра (выдадзены ў Пецярбургу ў 5 тамах, 1818—1820) звярнуў на Кукольніка прыхільную ўвагу ўплывовых колаў.

У снежні 1824 года па рэкамендацыі апекуна Віленскага ўніверсітэта ўплывовага сенатара [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] ён быў прызначаны міністрам асветы А. С. Шышковым у [[Віленскі ўніверсітэт]] прафесарам [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]] і [[Статыстыка|статыстыкі]] (на месца [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]], які быў звольнены за сувязі з патаемнымі студэнцкімі таварыствамі). Фактычна ён стаў галоўным асведаміцелем і пратэжэ Навасільцава.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.philology.ru/literature2/feduta-09.htm|title=Типы и прототипы|author=Федута Александр|website=|publisher=Письма прошедшего времени. Материалы к истории литературы и литературного быта Российской империи. - Минск, 2009. - С. 142-150|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; У першы ж навучальны год стаў сакратаром савета ўніверсітэта і членам двух часовых камітэтаў. ры чытанні лекцый ва ўніверсітэце выкарыстоўваў свой пераклад «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» дэ Сегюра. Лекцыі Кукальніка былі шматслоўнымі, хаатычнымі, не карысталіся поспехам сярод студэнтаў. &lt;blockquote&gt;Гэты новапрызначаны прафесар, засвоіўшы тэорыю Басюэ аб правідэнцыялізме, са зменамі ў духу славянафільскай плыні, якую прадстаўляў міністр асветы Шышкоў, нязграбна прышываў яе да гісторыі і мучыў слухачоў пустым апавяданнем пра чатыры манархіі, дабрачыннасці ўладароў і іх атачэння, не даючы ўяўлення ні пра развіццё чалавецтва, ні пра сувязь фактаў і падзей, ні пра сапраўдныя фактары гісторыі. Гаварыў нават гладка і плаўна, аднак, не маючы дастатковай адукацыі і праводзячы загадзя прадпісаныя ненавуковыя погляды, не карыстаўся ніякай павагай у слухачоў.&lt;ref&gt;''Janowski, Ludwik''. W promieniach Wilna i Krzemieńca. Wilno, 1923. S. 103.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Быў набліжаны да таварыскіх колаў рэктара [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Пелікана]], бываў у доме [[Саламея Беку|Саламеі Беку]], дзе пазнаёміўся з маладым [[Юльюш Славацкі|Юльюшам Славацкім]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Тады ж ажаніўся з Юліяй Аляксееўнай Пузыроўскай (18.05.1803—15.01.1872; памерла ў Вільні ад «атрафіі печані»), дачкой памешчыка [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]].

Адміністрацыйныя пасады ва ўніверсітэце займаў яго брат Платон Кукальнік. У Вільні пасяліўся пасля заканчэння Ніжынскага ліцэя і брат Нестар, які ў 1829—1831 выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]] рускую славеснасць і выдаў на польскай мове практычны курс рускай граматыкі.

У 1831 годзе вымушаны быў пакінуць Вільню і схавацца ў Слоніме ў Навасільцава.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

З 1831 года загадваў універсітэцкай бібліятэкай і нумізматычным кабінетам. Быў чальцом камітэта, які мусіў вырашаць пытанне ліквідацыі Віленскага ўінверсітэта.
[[Файл:Брюллов Карл Павлович. Портрет Павла Васильевича Кукольника.jpg|міні|Карл Брулоў. Партрэт Паўла Васілевіча Кукальніка]]
Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе служыў бібліятэкарам і выкладаў рускую мову ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]] (1833—1842); у каталіцкай Духоўнай акадэміі (1834—1842) выкладаў усеагульную і рускую гісторыю. Адначасова служыў у 1829—1841 [[Цэнзура|цэнзарам]]. У 1842 годзе выйшаў у адстаўку ў чыне [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]].

У 1844 годзе прыняў месца члена праўлення Віленскай рыма-каталіцкай епархіяльнай семінарыі, дзе выкладаў гісторыю да 1851 года. Адначасова з 1849 года служыў чыноўнікам асобых даручэнняў па гістарычнай і статыстычнай частцы краю пры віленскім генерал-губернатары [[Фёдар Якаўлевіч Міркавіч|Фёдары Міркавічы]], пазней быў членам губернскага статыстычнага камітэта.
[[Файл:Grave of Pavel Kukolnik.JPG|міні|Магіла Паўла Кукальніка на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках у Вільні]]
У 1851 годзе зноў прызначаецца цэнзарам; у 1863—1865 гадах быў старшынёй Віленскага цэнзурнага камітэта, заслужыў рэпутацыю паблажлівага цэнзара. Сярод яго блізкіх сяброў былі віленскія літаратары [[Антоні Эдвард Адынец]], [[Адам Ганоры Кіркор]], [[Людвік Кандратовіч|Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля)]], [[Вінцэнт Каратынскі]].&lt;ref&gt;[https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/en/article/view/12048/10640 ''Павел Лавринец.'' Павел Кукольник и польскоязычные поэты Литвы. ''Slavistica Vilnensis''. 2017. 62. ISSN 2351-6895. C. 291—306]&lt;/ref&gt; Быў хросным бацькам сына паэта Казіміра Кандратовіча (1853).&lt;ref&gt;''Fedorowicz Irena.'' O Władysławie Syrokomli w kontekście jego nieznanych listów, „RocznikStowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy” [Wilno] 2014, t. 13/14, s. 232–248.&lt;/ref&gt; Спрыяў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу]], усе кнігі апошняга былі апублікаваны з цэнзарскага дазволу Кукальніка, &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://csl.bas-net.by/vystava-zhyve-pamizh-nami-dudar-nash/|title=Выстава “Жыве паміж намі дудар наш…”|website=Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі|date=2023-02-01|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt; у тым ліку &quot;Гапон&quot; і беларускі пераклад &quot;Пана Тадэвуша&quot;, хоць Кукальнік забараніў для друку твор &quot;Халімон на каранацыі&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%92%D1%96%D0%BD%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%94%D1%83%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_(%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96)|title=Біяграфія Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (Шарахоўскі) — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt; 

Камісія для разгляду польскіх і жамойцкіх кніг, якія прадаваліся ў г. Вільні, створаная ў 1865 годзе для расследавання палітычных злоўжыванняў у кніжным гандлі (пад старшынствам генерал-маёра А. П. Сталыпіна), абвінаваціла Кукальніка ў дазволе друкаваць кнігі, якія служылі «лаціна-польскай» прапагандзе і садзейнічалі паўстанцам у імкненні «заахвочваць распаўсюджванне шкодных жамойцкіх кніг», тлумачным блізкімі адносінамі з выдаўцамі і кнігагандлярамі Завадскімі і жаданнем дагадзіць біскупу [[Мацеюс Валанчус|Валанчэўскаму]].

Быў сапраўдным членам [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] (1855—1865) з дня заснавання. Выступаў з дакладамі і паведамленнямі на яе пасяджэннях. З красавіка 1864 года да сакавіка 1865 года быў старшынёй [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленскай камісіі для разбору і выдання старажытных актаў]] (Віленская археаграфічная камісія) і быў рэдактарам першага тому актаў, апублікаванага камісіяй.&lt;ref&gt;Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора и издания древних актов, 1864—1906 / составил Ар. Турцевич. — Вильна, 1906. — С. 24-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://niab.by/wp/4983?lang=en|title=Да 150-годдзя з дня пачатку дзейнасці Віленскай археаграфічнай камісіі|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|date=2016-04-08|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt; У 1865 годзе канчаткова выйшаў у адстаўку ў чыне [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]].

Апошнія гады жыцця бясплатна выкладаў гісторыю ў жаночым вучылішчы пры Марыінскім манастыры. Быў руплівым прыхаджанінам віленскіх праваслаўных храмаў.

Памёр у Вільні 3 (15) верасня 1884 года. Пахаваны на мясцовых праваслаўных [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Еўфрасіннеўскіх могілках]].

== Літаратурная дзейнасць ==
Акрамя перакладу «''Скарочанай усеагульнай гісторыі''» Луі Філіпа дэ Сегюра (1818—1820), Кукальнік пераклаў пропаведзі французскага пратэстанцкага тэолага Эжэна Берсье (пераклад не выдадзены).

У фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] захоўваецца неапублікаваны рукапіс рамана &quot;Хатні настаўнік&quot; Паўла Кукальніка з прысвячэннем &quot;''Любезному внуку моему // Андрею Константиновичу // Снитко''&quot; (археолаг [[Андрэй Снітка]] падчас навучання ў Вільні быў пад апекай свайго сваяка).&lt;ref&gt;[https://www.elibrary.ru/download/elibrary_83247926_58516671.pdf ''Киреева Г.В.'' РОМАН &quot;ДОМАШНИЙ УЧИТЕЛЬ&quot; ПАВЛА ВАСИЛЬЕВИЧА КУКОЛЬНИКА: (РУКОПИСНЫЙ СПИСОК ИЗ ФОНДА НАЦИОНАЛЬНОЙ БИБЛИОТЕКИ БЕЛАРУСИ). В сборнике: Современные проблемы книжной культуры: основные тенденции и перспективы развития. материалы XVIII Международной научной конференции. Москва, 2025. С. 224-230.]&lt;/ref&gt;

'''Публіцыстыка і мемуары'''

Свайго роду публіцыстыку прадстаўляюць павучальная памятка «''На знак памяці сябрам і знаёмым, якія ўдастоілі мяне наведвання ў дзень заканчэння пяцідзесяці гадоў з часу паступлення мяне на прыш дзяржаўнай службы''» (1862) і брашура «''Голас хрысціяніна пасля прачытання кнігі спадара Рэнана „La vie de Jesus“''» (1864).

Апублікаваныя ў «''Рускім архіве''» палемічна афарбаваныя мемуары «''Анты-Цыпрынус. Успамін пра М. М. Навасільцава''» (1873) і «''Анты-Фоцій. Адказ відавочца на паказанні Фоція пра Тацярынаву і яе саюз''» (1874) закліканы абараніць памяць шматгадовага апекуна ўсёй сям’і Кукальнікаў М. М. Навасільцава  і Я. Ф. Тацярынавай (кіраўніцы сталічнага рэлігійнага гуртка 1817—1837 гг.), якая адыграла важную ролю ў біяграфіі Кукальніка. Яны змяшчаюць цікавыя падрабязнасці эпізодаў уласнага жыцця Кукальніка і норавы яго акружэння ў Пецярбургу і Вільні.

'''Драматургія'''

У маладосці захапляўся тэатрам і пісаў трагедыі ў духу [[Жан Расін|Жана Расіна]]. Грувасткія трагедыі і драмы ў вершах на гістарычныя і біблейскія сюжэты пісаліся з аглядкай на каноны класіцызму і адрозніваліся рэлігійнай дыдактычнасцю. Фабула трагедыі «''Гуняд''» узятая з гісторыі венгерскага военачальніка [[Янаш Хуньядзі|Яноша Хуньядзі]]. Пакладзеная ў аснову праблема доўгу падданага і гасудара ўласцівая драматургіі класіцызму. «''Марскі разбойнік''» прапаведуе вернасць хрысціянскім каштоўнасцям.

Кукальнік цаніў іх асабліва высока, усведамляючы ў той жа час іх архаічнасць.

'''Паэзія'''

Кукальнік пісаў апавяданні і аповесці ў вершах «''Марыя''», «''Друг''», «''Вораг''», «''Дзедаў сон''». Яны публікаваліся з 1834 года (часам пад крыптанімам П. К. або ананімна) асобнымі выданнямі і ў трох зборніках, што выйшлі ў Вільні: «''Вершы''» (1861), «''Вершы. Т. 2''» (1872), «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882).

Раман у вершах «''Тры гады жыцця''» (1834) з дапаўненнямі ўключаны ў зборнік «''Вершы. Т. 2''» (1872), эпілог у кнізе «''Апошні кавалак майго духоўнага жыцця''» (1882). Складам і асобнымі рысамі падражае «''Яўгенію Анегіну''».

У зборнікі, надрукаваныя малымі тыражамі для сяброў і знаёмых і не прызначаныя для продажу, увайшлі прысвячэнні і вершы «на выпадак» — дні нараджэння або імянін знаёмых, агульнанацыянальныя або мясцовыя падзеі (канцэрт у Вільні скрыпача К. Ю. Ліпінскага, узяцце пад апеку цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага Музея старажытнасцей]], паланенне [[Імам Шаміль|імама Шаміля]], пакіданне пасады віленскага генерал-губернатара [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзімірам Назімавым]]&lt;ref&gt;[https://www.zurnalai.vu.lt/literatura/article/download/11050/9475/12529 Павел Лавринец. Павел Кукольник и Владимир Назимов. ''Mokslo darbai. Literatūra.'' 2017 59(2): ''Rusistica Vilnensis''. ISSN 0258-0802, eISSN 1648—1143. C. 65-77]&lt;/ref&gt;, прызначэнне Аляксандрам Патапавым віленскім генерал-губернатарам). Асобным адбіткам да прыезду [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]] выйшаў верш «''6-е верасня 1858 г. у Вільні''».

Вершам Кукальніка ўласцівая тая ж [[Дыдактычная літаратура|дыдактычнасць]], якая ўласцівая і яго правідэнцыяльнай гістарыясофіі.

== Гістарычныя працы ==
Сучаснікі падкрэслівалі першаадкрыцельства Кукальніка ў асваенні гісторыі Літвы. Яго нешматлікія гістарыяграфічныя працы кампілятыўныя. Кукальнік, як правіла, пераказваў працы [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігната Крашэўскага]], [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]], [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]]. Кукальнік бачыў у гісторыі дзеянне Провіду, таму яго творам уласцівыя дыдактычнасць і рэлігійнае маралізатарства.

Да іх блізкія па выкарыстаных крыніцах, матэрыяле і манеры выкладу творы этнаграфічнага і краязнаўчага характару. У артыкуле «''Паданні літоўскага народа''» Кукальнік прадставіў літоўскія паданні, павер’і і звычаі, апісаў гульні, танцы, вясельныя і пахавальныя абрады, прывёў больш за паўсотні песень, звыш трохсот прыказак і прымавак.

Да гісторыка-краязнаўчых прац адносіцца своеасаблівы даведнік па найстаражытнейшай вуліцы Вільні «''Падарожжы па Замкавай вуліцы ў Вільні''» ў газеце «''Віленскі веснік / Kurjer Wileński''» (1860).

Свае працы Кукальнік друкаваў у навукова-літаратурных дадатках да «''Памятнай кніжкі Віленскай губерні''», «З''апісках Віленскай археалагічнай камісіі''», у газеце «''Віленскі веснік''».

У «''Гістарычных нататках пра Літву''» і «''Гістарычных нататках пра Паўночна-Заходні край Расіі''», якія выйшлі пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], Кукальнік даводзіў, што дабрабыт Літвы нязменна залежаў ад становішча праваслаўнай царквы і ступені блізкасці з Расіяй, а павароты да Захаду, узмацненне польскага ўплыву і каталіцызму прыносілі бедствы. «Нататкі» выдадзены кнігамі і друкаваліся ў газетах «''Віленскі веснік''», «''Ковенскія губернскія ведамасці''», часопісе «''Веснік Паўднёва-Заходняй і Заходняй Расіі''» («''Веснік Заходняй Расіі''»).

== Працы ==

==== Гістарычныя і краязнаўчыя працы ====
* История управления и законодательства Литвы // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 19—56.
* Стоклишские минеральные воды // Памятная книжка Виленской губернии на 1853 год. — Ч. 2. Исторически-статистические очерки Виленской губернии. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1853. — С. 57—67.
* Предания литовского народа // Черты из истории и жизни литовского народа. — Вильно: Тип. О. Завадского, 1854. — С. 66—149.
* О пособиях к дополнению литовской истории = O pomocach do dopełnenia dziejów Litwy // Записки Виленской археологической комиссии. Ч. I / Под ред. А. Киркора и М. Гусева. = Pamiętniki kommisji archeologicznej Wileńskiej. Cz. I / Pod red. M. Balińskiego i L. Kondratowicza. — Wilno: Drukiem J. Zawadskiego, 1856. — S. 40—47.
* Исторические воспоминания о р. Немане // Памятная книжка Виленской губернии на 1860 год. — Ч. 2. Историко-статистический сборник Виленской губернии. — Вильно: Тип. А. Киркора и К°, 1860. — С. 1—25.
* Путешествие по Замковой улице в Вильне // Виленский вестник. 1860. № 1, 1 января — 14, 16, 18, 19, 21—27, 1 апреля.
* Отрывки из поездки в Гродненскую губернию // Виленский вестник. — 1860. — № 73—75; 16, 20, 23 сентября.
* В знак памяти друзьям и знакомым, удостоившим меня посещения в день окончания пятидесяти лет со времени поступления мною на поприще государственной службы. — Вильна: Тип. А. К. Киркора, 1862.
* Исторические заметки о Литве // Вестник юго-западной и западной России. — 1863. — Т. II, кн. 6, отд. II, с. 150—186; т. III, кн. 7 и 8, с. 1—36, 99—12.
* Исторические заметки о Литве. — Вильна: тип. А. К. Киркора, 1864.
* Исторические заметки о северо-западной России. Период 2. От начала 1813 до 1831 года. — Вильна: Тип. Виленского губернского правления, 1867.
* Анти-Ципринус. Воспоминание о Н. Н. Новосильцеве // Русский архив. — 1873. — № 2. — Стлб. 203—224, 0193—0200.
* Анти-Фотий. Ответ очевидца на показания Фотия о Татариновой и её союзе // Русский архив. — 1874. — № 3. — Стлб. 589—611.

'''Паэзія і драматургія'''
* 6 сентября 1858 года в Вильне. — Вильно: Тип. Гликсберга, 1858.
* Стихотворения Павла Кукольника. 1861 года. — Вильно: Тип. А. К. Киркора, 1861.
* Гуниад. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872 (рукопись 1837).
* Святой апостол Иуда, брат Господень. — Лейпциг, 1866 (рукопись подарена виленскому Музею древностей в ноябре 1857).
* Мария. — {{СПб.}}, 1870.
* Морской разбойник. Трагедия в пяти действиях в стихах. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872.
* Воспоминания о Крыме. 1870 г. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872.
* Стихотворения Павла Кукольника. — Т. II. — Вильна: Печатня А. Г. Сыркина, 1872.

== Пераклады ==
* Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika // W. Syrokomla. Gawędy i rymy ulotne. Poczet 3. — Wilno, 1856. — S. 181—217. {{ref|pl}}
* Sierotka / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. — 1857. — T. 2. — S. 73—74. {{ref|pl}}
* Dwa sądy / Przekład W. Korotyńskiego // Teka Wileńska. 1858. — T. 4. — S. 16—20. {{ref|pl}}
* Sąd poety. Z Pawła Kukolnika // A. E. Odyniec. Poezye. Wydanie nowe. Poprawione i pomnożone. — T. I. — Wilno: Drukarnia A. Syrkina, 1859. — S. 222—227. {{ref|pl}}
* Wróg — kusiciel. Powieść wierszowana Pawła Kukolnika; Alboin. Z Pawła Kukolnika // L. Kondratowicz (W. Syrokomla). Poezye. Wydanie zupełne na rzecz wdowy i sierot autora. — T. X. — Warszawa: Gebether i Wolf, 1872. — S. 171—198. {{ref|pl}}
* Lietuvių padavimai / Vertė J. Trinkūnas // Lietuvių mitologija. T. 1 / Parengė N. Vėlius; red. R. Merkaitė. — Vilnius: Mintis, 1995. — P. 236—240.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]]
[[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Драматургі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Літвы]]
[[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1884 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 15 верасня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Замасці]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 ліпеня]]</text>
      <sha1>f83sx4194rbbs9c69cizgbkmvuke3t1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>B. В. Шчасная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811732</id>
    <revision>
      <id>5172187</id>
      <parentid>5171979</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <origin>5172187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2778" sha1="o2h6nuv3rsmswdp5l6vtl0l7b1lhi9l" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  Беларускі педагог i фiлолаг, Заслужаны настаўнік Беларускай ССР, намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.
‎
‎Муж-Петрачкоў Іван Панцялейманавіч (1915-1993 гг.) - старшы рэдактар Галоўліта СССР, ветэран Вялікай Айчыннай вайны.
‎
‎Унук-расійскі ваенны дырыжор і навуковец, падпалкоўнік Петрачкоў Канстанцін Уладзіміравіч, кандыдат педагагічных навук, начальнік ансамбля песні і танца Уральскай Росгвардыi; канцэртны музыкант - выканаўца, у 2023 г. - мастацкі кіраўнік франтавой канцэртнай брыгады ў Луганскай Народнай Рэспубліцы. Старшы навуковы супрацоўнік Акадэміі войск нацыянальнай гвардыі (г. Санкт-Пецярбург).
‎Вядом як стваральнік і аўтар педагагічнай тэхналогіі па навучанні страявых песень, а таксама як аўтар шэрагу навуковых артыкулаў па музычнай педагогіцы і па гісторыі ваеннай музыкі. Унёс уклад у ваенна - музычную культуру г.Екацярынбурга, узнагароджаны рэгіянальнымі ўзнагародамі Свярдлоўскай вобласці.
‎
‎Шчасная В.В. памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г. пахавана побач з мужам у д.Лазавец ,Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці Беларусі.</text>
      <sha1>o2h6nuv3rsmswdp5l6vtl0l7b1lhi9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172189</id>
      <parentid>5172187</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Дададзены змест</comment>
      <origin>5172189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2795" sha1="clvlfti2fihkd4vodoe964xbegynvll" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  Беларускі педагог i фiлолаг, Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.), намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.
‎
‎Муж-Петрачкоў Іван Панцялейманавіч (1915-1993 гг.) - старшы рэдактар Галоўліта СССР, ветэран Вялікай Айчыннай вайны.
‎
‎Унук-расійскі ваенны дырыжор і навуковец, падпалкоўнік Петрачкоў Канстанцін Уладзіміравіч, кандыдат педагагічных навук, начальнік ансамбля песні і танца Уральскай Росгвардыi; канцэртны музыкант - выканаўца, у 2023 г. - мастацкі кіраўнік франтавой канцэртнай брыгады ў Луганскай Народнай Рэспубліцы. Старшы навуковы супрацоўнік Акадэміі войск нацыянальнай гвардыі (г. Санкт-Пецярбург).
‎Вядом як стваральнік і аўтар педагагічнай тэхналогіі па навучанні страявых песень, а таксама як аўтар шэрагу навуковых артыкулаў па музычнай педагогіцы і па гісторыі ваеннай музыкі. Унёс уклад у ваенна - музычную культуру г.Екацярынбурга, узнагароджаны рэгіянальнымі ўзнагародамі Свярдлоўскай вобласці.
‎
‎Шчасная В.В. памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г. пахавана побач з мужам у д.Лазавец ,Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці Беларусі.</text>
      <sha1>clvlfti2fihkd4vodoe964xbegynvll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172190</id>
      <parentid>5172189</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2795" sha1="arwbobwm66q4o3v5pv9szrrq6w6baal" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг, Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.), намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.
‎
‎Муж-Петрачкоў Іван Панцялейманавіч (1915-1993 гг.) - старшы рэдактар Галоўліта СССР, ветэран Вялікай Айчыннай вайны.
‎
‎Унук-расійскі ваенны дырыжор і навуковец, падпалкоўнік Петрачкоў Канстанцін Уладзіміравіч, кандыдат педагагічных навук, начальнік ансамбля песні і танца Уральскай Росгвардыi; канцэртны музыкант - выканаўца, у 2023 г. - мастацкі кіраўнік франтавой канцэртнай брыгады ў Луганскай Народнай Рэспубліцы. Старшы навуковы супрацоўнік Акадэміі войск нацыянальнай гвардыі (г. Санкт-Пецярбург).
‎Вядом як стваральнік і аўтар педагагічнай тэхналогіі па навучанні страявых песень, а таксама як аўтар шэрагу навуковых артыкулаў па музычнай педагогіцы і па гісторыі ваеннай музыкі. Унёс уклад у ваенна - музычную культуру г.Екацярынбурга, узнагароджаны рэгіянальнымі ўзнагародамі Свярдлоўскай вобласці.
‎
‎Шчасная В.В. памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г. пахавана побач з мужам у д.Лазавец ,Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці Беларусі.</text>
      <sha1>arwbobwm66q4o3v5pv9szrrq6w6baal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172191</id>
      <parentid>5172190</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2942" sha1="b3ql23p9xtfnv7he5eemljsy8cvp4j2" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг, Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.), намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.
‎
‎

Муж-Петрачкоў Іван Панцялейманавіч (1915-1993 гг.) - старшы рэдактар Глаўліта БССР, ветэран Вялікай Айчыннай вайны.
‎
‎

Унук-расійскі ваенны дырыжор і навуковец, падпалкоўнік Петрачкоў Канстанцін Уладзіміравіч, кандыдат педагагічных навук, начальнік ансамбля песні і танца Уральскай Росгвардыi; канцэртны музыкант - выканаўца, у 2023 г. - мастацкі кіраўнік франтавой канцэртнай брыгады ў Луганскай Народнай Рэспубліцы. Старшы навуковы супрацоўнік Акадэміі войск нацыянальнай гвардыі (г. Санкт-Пецярбург).
‎Вядом як стваральнік і аўтар педагагічнай тэхналогіі па навучанні страявых песень, як флейтыст i саксафанiст, а таксама як аўтар шэрага навуковых артыкулаў па музычнай педагогіцы і па гісторыі ваеннай музыкі. 

Унёс значны уклад у ваенна - музычную культуру г.Екацярынбурга, узнагароджаны рэгіянальнымі ўзнагародамі Свярдлоўскай вобласці.
‎
‎

Заслужаны наустаунiк Беларусi Вольга Васiльеуна Шчасная памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г. пахавана побач з мужам у д.Лазавец ,Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці Беларусі.</text>
      <sha1>b3ql23p9xtfnv7he5eemljsy8cvp4j2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172307</id>
      <parentid>5172191</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2770" sha1="nilx3w3t4b6mpjud8c7h42t1xdr2iye" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Месца нараджэння - Ушачцкi район Вiцебскай вобласцi. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.), намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.
‎
‎

Муж-Петрачкоў Іван Панцялейманавіч (1915-1993 гг.) - старшы рэдактар Глаўліта БССР, ветэран Вялікай Айчыннай вайны.
‎
‎

Унук-расійскі ваенны дырыжор і навуковец, падпалкоўнік Петрачкоў Канстанцін Уладзіміравіч, кандыдат педагагічных навук, начальнік ансамбля песні і танца Уральскай Росгвардыi, у сапраудны час - старшы навуковы супрацоўнік Акадэміі войск нацыянальнай гвардыі (г. Санкт-Пецярбург).
‎Вядом як стваральнік і аўтар педагагічнай тэхналогіі па навучанні страявых песень, а таксама як аўтар шэрага навуковых артыкулаў па музычнай педагогіцы. Акрамя гэтага унёс уклад у ваенна - музычную культуру г.Екацярынбурга i Урала, узнагароджаны рэгіянальнымі ўзнагародамі Свярдлоўскай вобласці.
‎
‎ 

Заслужаны наустаунiк Беларусi Вольга Васiльеуна Шчасная памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г. пахавана побач з мужам у д.Лазавец ,Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці Беларусі.</text>
      <sha1>nilx3w3t4b6mpjud8c7h42t1xdr2iye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172308</id>
      <parentid>5172307</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:18:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2772" sha1="loc3dqvxmvn39nlh2nbcpqsoqw00vu1" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Месца нараджэння - Ушачцкi район Вiцебскай вобласцi. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.), намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.
‎
‎

Муж-Петрачкоў Іван Панцялеймонавіч (1915-1993 гг.) - галоуны рэдактар Глаўліта БССР, ветэран Вялікай Айчыннай вайны.
‎
‎

Унук-расійскі ваенны дырыжор і навуковец, падпалкоўнік Петрачкоў Канстанцін Уладзіміравіч, кандыдат педагагічных навук, начальнік ансамбля песні і танца Уральскай Росгвардыi, у сапраудны час - старшы навуковы супрацоўнік Акадэміі войск нацыянальнай гвардыі (г. Санкт-Пецярбург).
‎Вядом як стваральнік і аўтар педагагічнай тэхналогіі па навучанні страявых песень, а таксама як аўтар шэрага навуковых артыкулаў па музычнай педагогіцы. Акрамя гэтага унёс уклад у ваенна - музычную культуру г.Екацярынбурга i Урала, узнагароджаны рэгіянальнымі ўзнагародамі Свярдлоўскай вобласці.
‎
‎ 

Заслужаны наустаунiк Беларусi Вольга Васiльеуна Шчасная памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г. пахавана побач з мужам у д.Лазавец ,Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці Беларусі.</text>
      <sha1>loc3dqvxmvn39nlh2nbcpqsoqw00vu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172419</id>
      <parentid>5172308</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>Змянено</comment>
      <origin>5172419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="mtm9u84kkuqp8grj4frse7lmn6n33v3" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Месца нараджэння - Ушачцкi район Вiцебскай вобласцi. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.), намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.

Заслужаны наустаунiк Беларусi Вольга Васiльеуна Шчасная памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г. пахавана побач з мужам у д.Лазавец ,Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці Беларусі.</text>
      <sha1>mtm9u84kkuqp8grj4frse7lmn6n33v3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172421</id>
      <parentid>5172419</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1411" sha1="fkwc91q8v9ibja49zkqsni8hb8irr2l" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Месца нараджэння - Ушачцкi район Вiцебскай вобласцi. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.), намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.

Заслужаны наустаунiк Беларусi Вольга Васiльеуна Шчасная памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г. , пахавана у д.Лазавец Мінскай вобласці Беларусі.</text>
      <sha1>fkwc91q8v9ibja49zkqsni8hb8irr2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172426</id>
      <parentid>5172421</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T04:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ дададзены тэкст</comment>
      <origin>5172426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1566" sha1="4hwsvwu8yism683hpfjczu4vyf7ouby" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Месца нараджэння - Ушачцкi район Вiцебскай вобласцi. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.), намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2

З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.

Заслужаны наустаунiк Беларусi Вольга Васiльеуна Шчасная памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г.</text>
      <sha1>4hwsvwu8yism683hpfjczu4vyf7ouby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172437</id>
      <parentid>5172426</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1590" sha1="3vsdail5990wfu0x2p6rk72lqi21ugr" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Месца нараджэння - Ушачцкi район Вiцебскай вобласцi. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.)http://actbssr.pravo.by/, намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным са значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2

З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.

Заслужаны наустаунiк Беларусi Вольга Васiльеуна Шчасная памерла ў г. Маладзечна 15 ліпеня 1991 г.</text>
      <sha1>3vsdail5990wfu0x2p6rk72lqi21ugr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172500</id>
      <parentid>5172437</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="lteeulnli5oedajp940uibv4kf51q3w" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916-15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Месца нараджэння - Ушачцкi район Вiцебскай вобласцi. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.)http://actbssr.pravo.by/, намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным самых значных і аўтарытэтных педагогаў горада, ўнесла вялікі ўклад у выхаванне, у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў, пакінуўшы аб сабе добрую памяць у горадзе. https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2

З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.</text>
      <sha1>lteeulnli5oedajp940uibv4kf51q3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172502</id>
      <parentid>5172500</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="iu026abbp2nhq8qffndz1ummrnfop1w" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916 -15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.) http://actbssr.pravo.by/, намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным самых значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў.https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2

З'яўлялася пенсіянерам Усесаюзнага значэння.</text>
      <sha1>iu026abbp2nhq8qffndz1ummrnfop1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172505</id>
      <parentid>5172502</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1245" sha1="caoa9gxq90wwgchuzke9v667d2nqkpz" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916 -15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.) http://actbssr.pravo.by/, намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным самых значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў.https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2

З'яўлялася пенсіянерам Рэспублiканскага значэння.</text>
      <sha1>caoa9gxq90wwgchuzke9v667d2nqkpz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172546</id>
      <parentid>5172505</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1249" sha1="i2h9ubd4ws4q7z7ukciw3a0qwsqadel" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916 -15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.).[https://actbssr.pravo.by/] Намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным самых значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў.[https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2]

З'яўлялася пенсіянерам Рэспублiканскага значэння.</text>
      <sha1>i2h9ubd4ws4q7z7ukciw3a0qwsqadel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172549</id>
      <parentid>5172546</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <origin>5172549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1155" sha1="1v56kw2kiqadma2kty996j8c5co88et" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916 -15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.).[https://actbssr.pravo.by/] Намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным самых значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў.[https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2]</text>
      <sha1>1v56kw2kiqadma2kty996j8c5co88et</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172554</id>
      <parentid>5172549</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="8dezv850a7qoi7h2q0a0nxuw4nq5gue" xml:space="preserve">{{да выдалення|не артыкул}}‎
Шчасная Вольга Васільеўна, 06.10.1916 -15.07.1991 г. -  беларускі педагог i фiлолаг. Заслужаны настаўнік Беларускай ССР (01.09.1967 г.).[https://actbssr.pravo.by/]  https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U Намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце сярэдняй школы №6 г. Маладзечна , Мінскай вобласці БССР.
‎
‎Вяла актыўную грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у г. Маладзечна, з'яўлялася адным самых значных і аўтарытэтных педагогаў горада, як фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаучую культуру Мiншчыны і у справе навучання дзяцей і падлеткаў.[https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2]</text>
      <sha1>8dezv850a7qoi7h2q0a0nxuw4nq5gue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Life of Pablo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811754</id>
    <revision>
      <id>5172173</id>
      <parentid>5172061</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vlad Shmeklia</username>
        <id>158547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс кампазіцый */ абнаўленне звестак, удакладненне</comment>
      <origin>5172173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60933" sha1="53w50nmz4ymgtt24joyzmmk6qxjro3f" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом|Жанр={{hlist|[[Хіп-хоп]]}}|Год=2016|Назва=The Life of Pablo|Тып=студыйны альбом|Вокладка=The Life of Pablo (Tidal Front Cover).png|Выканаўца=[[Канье Уэст|Канье Уэста]]|Запісаны=2010, 2013–2016&lt;ref&gt;{{cite web |author=Tags:&amp;nbsp; Kanye West |url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013 &amp;#124; Pigeons &amp; Planes |publisher=Pigeonsandplanes.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112005155/http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Session &amp;#124; Complex UK |publisher=Uk.complex.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013142/http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Выпушчаны=14 лютага 2016|Працягласць={{Duration|m=58|s=02}}
{{Duration|m=66|s=01}} (зменены трэкліст)|Прадзюсары={{collapsible list|title=Розныя|hlist=true|Канье Уэст {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсер#Музыка|вык]].)}}|Рык Рубін {{small|(также [[Исполнительный продюсер#Музыка|соисп]].)}}|Ноа Голдстин {{small|(также [[Исполнительный продюсер#Музыка|соисп]].)}}|[[Boi-1da]]|[[Cashmere Cat]]|DJ Dodger Stadium|[[Дюкс, Фрэнк (продюсер)|Фрэнк Дьюкс]]|Чарли Хэндсом|[[Havoc (рэпер)|Хэвок]]|{{нп1|Sinjin Hawke|Синджин Хоук|en|Sinjin Hawke}}|[[GOOD Music#Very GOOD Beats|Чарли Хит]]|Энтони Килхоффер|[[Madlib|Мэдлиб]]|[[Post Malone]]|{{нп1|Velous|Вилэс|en|Velous}}|[[Metro Boomin|Метро Бумин]]|Менэс|[[Хадсон Мохоук]]|{{нп1|Plain Pat|Плейн Пэт|en|Plain Pat}}|{{нп1|Риггинс, Каррим|Каррим Риггинс|en|Karriem Riggins}}|Шоу|[[Southside (продюсер)|Саутсайд]]|Митус|[[Swizz Beatz|Суизз Битз]]|{{нп1|Fonzworth Bentley|Дерек Уоткинс|en|Fonzworth Bentley}}}}|Краіна=&lt;!--[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]--&gt;|Мова=&lt;!--[[Англійская мова|англійскі]]--&gt;|Лэйблы={{hlist|GOOD Music|Def Jam Recordings}}|Папярэдні альбом=[[Yeezus]]|Наступны альбом=[[Ye]]|Пап_год=2013|Наст_год=2018|Іншае={{Спіс сінглаў 
| Назва = The Life of Pablo 
| Сінгл 1 = Famous
| Сінгл 1 дата = 28 сакавіка 2016
| Сінгл 2 = Father Stretch My Hands 
| Сінгл 2 дата = 7 чэрвеня 2016
| Сінгл 3 = Fade
| Сінгл 3 дата = 9 верасня 2016 }}}} 

'''''The Life of Pablo''''' ({{Tr|Жыццё Пабла|f=1}}) - сёмы [[студыйны альбом]] амерыканскага рэпера [[Канье Уэст|Канье Уэста]], выпушчаны 14 лютага 2016 года лэйбламі {{Не перакладзена 3|GOOD Music|GOOD Music|ru|GOOD Music}} і {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}}. У альбоме прадстаўлены цэлы шэраг {{Не перакладзена 3|Гасцявы ўдзел|гасцявых ўдзелаў|ru|Гостевое участие}}, які ўключае {{Не перакладзена 3|Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна|ru|Френка Оушен}}, {{Не перакладзена 3|Chance the Rapper|3=ru|4=Chance the Rapper}}, {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}}, {{Не перакладзена 3|Young Thug|Young Thug|ru|Янг Таг}}, [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]], [[Рыяна|Рыяну]], {{Не перакладзена 3|The Weeknd|3=ru|4=The Weeknd}}, {{Не перакладзена 3|Ty Dolla Sign|3=ru|4=Ty Dolla Sign}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru|4=Кид Кади}} і іншых. Пры стварэнні яго {{Не перакладзена 3|Інструментальны хіп-хоп|інструменталаў|ru|Инструментальный хип-хоп}} гэтак жа было прыцягнута мноства саўдзельнікаў, якія ўзначальваюцца Уэстам, у ліку якіх, у прыватнасці: {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын|ru|Дын, Майк (музыкальный продюсер)}}, {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|3=ru|4=Рубін, Рик}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|3=ru|4=Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}. Гуказапісвальныя сесіі для альбома праводзіліся ў розных лакацыях па свеце пачынаючы з [[Італія|Італіі]], [[Мексіка|Мексікі]] і заканчваючы [[Таронта]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёркам]] і [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесам]].

Падтрымалі альбом такія {{Не перакладзена 3|Промазапіс|промасінглы|ru|Промозапись}}, як «Real Friends», «No More Parties» in LA і «30 Hours», якія былі выпушчаныя ў спалучэнні з канцэпцыяй Уэста {{Не перакладзена 3|GOOD Fridays|4=GOOD Fridays}}  — калі той штотыдзень выкладваў песні бясплатна. Альбом быў прадстаўлены эксклюзіўна ў стрымінг-сэрвісе [[Tidal]], услед за працяглай чарадой яго дазапісу і канчатковай дапрацоўкі, у тым ліку шматлікія змены паслядоўнасці трэкаў і назвы за некалькі тыдняў да рэлізу. Пасля рэлізу ''The Life of Pablo'' быў сустрэты як прызнаннем, так і стрыманымі водгукамі музычных крытыкаў, якія звярнулі асаблівую ўвагу на яго калейдаскапічны музычны дыяпазон і параскіданасць, калі параўноўваць з папярэднімі альбомамі Уэста.

== Назва ==
Назва альбома некалькі разоў змянялася. Фінальная версія стала вядомая менш чым за тыдзень да рэлізу. Першапачатковая назва альбома, ''So Help Me God'' (даслоўна — «І хай дапаможа мне Бог!»; {{Не перакладзена 3|So help me God!|фраза, якая выкарыстоўваецца ў якасці клятвы ў ЗША|4=So help me God!}}), было анансавана 1 сакавіка 2015 года разам з вокладкай, на якой быў намаляваны манаскі сімвал [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] XIII века&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|title=So Help Us God: Where’s Kanye West’s New Album?|author=Margaret Farrell|publisher=[[Spin (журнал)|Spin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221024654/http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 3 мая рэпер змяніў назву на ''SWISH'', адзначыўшы, што ён можа змяніць назву яшчэ раз&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|title=Kanye West Announces Name Change of His New Album on Twitter|author=Mitchell Peters|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721043702/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|archive-date=2018-07-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 24 студзеня 2016 года Уэст апублікаваў фатаграфію нататніка ліста са спісам кампазіцый альбома&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|title=Decoding Kanye West's 'Waves': A Guide to His Star-Studded Notepad|author=Eric Diep|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221081115/http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень ён апублікаваў твіт «новая назва альбома — Waves» і змененую версію дадзенага ліста, з назвай альбома, замененым на ''Waves'' ({{Tr|Хвалі}}), а таксама подпісамі і малюнкамі іншых музыкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|title=Kanye West changes album title again, from Swish to Waves UPDATE|author=Will Robinson|publisher=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212235947/http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак дадзеная назва не спадабалася рэпер {{Не перакладзена 3|Wiz Khalifa|3=ru|4=Уиз Халифа}}, які заявіў, што Уэст скраў яго ў рэпера {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і папрасіў «не забіраць хвалю»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|title=Kanye West Blasts Wiz Khalifa Over 'Waves' Comments|author=Brittany Spanos|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201184734/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|archive-date=2016-02-01|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|title=ICYMI: Wiz Khalifa Says &quot;Max B Created The Wave&quot; Amid Kanye Album Title Change|author=Masani Bailey|publisher=[[The Source (журнал)|The Source]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131005219/http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|archive-date=2016-01-31|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У выніку паміж музыкамі ў [[X (сацыяльная сетка)|Твітары]] узнікла сварка, падчас якой ён выказаўся як пра Халіфа, так і пра яго сына Себасцьяна і былой жонцы {{Не перакладзена 3|Эмбер Роўз|3=ru|4=Роуз, Эмбер}} (з якой сам Уэст раней сустракаўся)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|title=Wiz Khalifa Isn't Into Kanye West Calling His Album WAVES|author=Jordan Darville|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223034807/https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней, 3 лютага ў інтэрв'ю на радыё {{Не перакладзена 3|Power 105.1|4=Power 105.1}} Халіфа заявіў, што Уэст папрасіў прабачэння перад ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology/|title=WIZ KHALIFA: KANYE WEST APOLOGIZED TO ME... We're All Good Now|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208053600/http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology|archive-date=2016-02-08|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

9 лютага ''{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}'' апублікавала артыкул «Ці з'яўляецца Канье Уэст найвялікшым дзеячам мастацтва 21-га стагоддзя?»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|title=Is Kanye West the greatest artist of the 21st century?|author=Patrick Ryan|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210162150/http://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|archive-date=2016-02-10|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Рэпер апублікаваў спасылку на артыкул у сваім Твітары з каментаром «нарэшце яны зразумелі». Пасля гэтага ён заявіў, што назва ў чарговы раз мяняецца. Першапачаткова ён апублікаваў скарочаны варыянт назвы ''— T.L.O.P'', заявіўшы, што тыя, хто змогуць адгадаць поўны варыянт, атрымаюць пару красовак, прысвечаных музыку, і квіткі на яго шоў Yeezy Season 3, на якім адбылася прэм'ера альбома. Усяго правільны варыянт адгадалі 33 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|title=KANYE WEST: Congrats On Guessing My Album Name... DON'T SCREW IT UP!!|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214175428/http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|archive-date=2016-02-14|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней быў апублікаваны поўны варыянт, які стаў фінальным — ''The Life of Pablo'' ({{Tr|Жыццё Пабла}}). Існуе некалькі версій адносна значэння гэтай назвы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|title=Who Is Pablo In Kanye’s The Life Of Pablo?|author=Loren Diblasi|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223111504/http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|archive-date=2020-12-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя фанаты лічаць, што Уэст параўноўвае сябе з [[Пабла Эскабар|Пабла Эскабарам]], знакамітым наркабаронам. Аднак большасць сыходзіцца ў меркаванні, што рэпер параўноўвае сябе з мастаком [[Пабла Пікаса|Пабла Пікасо]], паколькі яго імя з'яўляецца ў пошуку [[Google search|Google]] па запыце «{{comment|Greatest Artist of the 20th Century|Найвялікшы дзеяч мастацтва 20-га стагоддзя}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|title=Kanye West new album named The Life of Pablo: tracklist revealed on Twitter|author=Jack Shepherd|publisher=[[The Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216173727/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сам Канье параўноўвае сябе з імі абодвума ў кампазіцыі «No More Parties in LA»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|title='The Life of Pablo': Kanye West reveals 'final track list' for new album and meaning behind the title T.L.O.P. but leaves off song that inspired it|author=Jennifer Pearson, Shyam Dodge|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212224347/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot; /&gt;. Таксама ў сваім Твітары ён напісаў, што назву альбома ''The Life Of Pablo'' трэба расшыфроўваць як «[[Павел (апостал)|Жыціе Апостала Паўла]]»&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|title=A Guide to Understanding Kanye West’s The Life of Pablo|author=Dee Lockett|publisher=[[Vulture.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217215812/http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэліз і прасоўванне ==
''The Life of Pablo'' быў выпушчаны [[14 лютага]] [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]] на стрымінгавым сэрвісе [[Tidal]]. Першапачаткова меркавалася, што альбом будзе прадавацца эксклюзіўна праз Tidal адзін тыдзень, пасля чаго ён стане даступны для ўсіх папулярных платформ . Аднак пазней, праз 2 дні пасля рэлізу, Канье Уэст заявіў у Твітары, што альбом будзе прадавацца толькі праз Tidal і пасля заканчэння першага тыдня&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|title=Kanye West says his new album will be a permanent Tidal exclusive|author=Jacob Kastrenakes|publisher=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216193622/http://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень стала вядома, што альбом быў запампаваны больш за {{Num|500000}} разоў з розных {{Не перакладзена 3|BitTorrent-трэкер|торэнт-трэкераў|ru|BitTorrent-трекер}} і што па колькасці сідэраў на трэкеры {{Не перакладзена 3|The Pirate Bay|3=ru|4=The Pirate Bay}} ён абагнаў альбом Рыяны ''{{Не перакладзена 3|Anti|3=ru|4=Anti}}'' больш чым у тры разы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.bbc.com/news/technology-35587381|title=Kanye West album 'pirated 500,000 times' already|author=Zoe Kleinman|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823171719/https://www.bbc.com/news/technology-35587381|archive-date=2018-08-23|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|title=Pirates prove Kanye's new album isn't really Tidal-exclusive|author=Nathan Ingraham|publisher=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217093230/http://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Выніковы спіс ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Публикации
!Компания
!Год
!Позиция
|-
|''[[The A.V. Club]]''
|The A.V. Club’s Top 50 Albums of 2016
|2016
|{{Center|18}}
|-
|''[[BBC Radio 1]]''
|The 12 Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|''[[Billboard]]''
|Billboard’s 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Complex|3=ru|4=Complex}}''
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Dazed|3=ru|4=Dazed}}''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Digital Spy|3=ru|4=Digital Spy}}''
|20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Dummy Mag''
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''[[Entertainment Weekly]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Esquire|3=ru|4=Esquire}}''
|The 30 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''FLOOD Magazine''
|The Best Records of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|''[[The Guardian]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|{{Не перакладзена 3|HotNewHipHop|3=ru|4=HotNewHipHop}}
|Hottest 20 Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Idolator|3=ru|4=Idolator}}
|The 10 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|3}}
|-
|''[[The Independent]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Irish Times|3=ru|4=The Irish Times}}
|Top 10 Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Les Inrockuptibles''
|Les 50 Meilleurs Albums de 2016
|2016
|{{Center|6}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Nation|3=ru|4=The Nation}}
|The Ten Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|{{Не перакладзена 3|New York Magazine|New York (Vulture)|ru|New York Magazine}}
|The 15 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''[[The New York Times]]''
|The Best Albums of 2016 (Jon Caramanica’s list)
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''The New Zealand Herald''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[New Musical Express|NME]]''
|NME’s Albums of the Year 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''Rap-Up''
|Rap-Up’s Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''The Ringer''
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[Rolling Stone]]''
|50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Slant Magazine|3=ru|4=Slant Magazine}}
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Spin (часопіс)|Spin|ru|Spin (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|13}}
|-
|''[[Splice Today]]''
|Top 10 Records of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Stereogum|3=ru|4=Stereogum}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Time Out|Time Out London|ru|Time Out}}
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Tiny Mix Tapes|3=ru|4=Tiny Mix Tapes}}
|2016: Favorite 50 Music Releases
|2016
|{{Center|3}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Uproxx|3=ru|4=Uproxx}}
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|''Us Weekly''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Village Voice|3=ru|4=The Village Voice}}
|Pazz &amp;amp;amp; Jop Critics Poll of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|}

== Прыём крытыкаў ==
Аглядаючы альбом для ''[[The Daily Telegraph]]'', {{Не перакладзена 3|Ніл Маккормік|3=ru|4=Маккормик, Нил}} напісаў, што «''The Life Of Pablo'' з'яўляецца вызначана багатым з музычнага пункту гледжання бітком, набітым выдатнымі ідэямі», але заключыў, што «ён настолькі самалюбны, што пераходзіць у самападман, адзначаны гэтак адчувальнай адсутнасцю перспектывы і аб'ектыўнасці — гэта як калі б [Уэст] сапраўды выпусціў з-пад увагі элементарныя асновы свайго мастацтва». {{Не перакладзена 3|Алексіс Петрыдзіс|3=ru|4=Петридис, Алексис}} з [[The Guardian]] апісаў альбом, як «адзін трэк за іншым — бязладны, хаатычны, глыбока расчаравальны, уражлівы нахабствам і абсалютна які прыводзіць у лютасць», мяркуючы: «ён, як уяўляецца, меў ідэі, якімі яго закідалі так,  што ён стаў глядзецца бязладным і непаслядоўным».

На думку расійскага музычнага крытыка {{Не перакладзена 3|Аляксандр Вітальевіч Гарбачоў|Аляксанда Гарбачова|ru|Горбачёв, Александр Витальевич}},  «''The Life of Pablo'' — гэта маментальная здымка злабадзённай амерыканскай поп-музыкі цяперашняга моманту, ілюстраваны кампендыум, які вытанчана правязвае паміж сабой усе рэлевантныя плыні: трэп („Pt. 2“), новы RnB („FML“), аблічбаваны дансхолл, рэанімаваны соўл і гэтак далей, аж да вечнага богаўнатхнёнага госпела і рэтрафутурыстычнага электра з аглядкай на 80-е („Fade“). У нейкім сэнсе ''The Life of Pablo'' наглядна дэманструе ключавы культурны працэс, у рамках якога хіп-хоп ператвараецца з жанру ў свайго роду матрыцу, оптыку, якая паглынае і падпарадкоўвае сабе ўсё астатняе»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|title=Я люблю вас, как Канье любит Канье: Александр Горбачев — о новом альбоме главного рэпера современности|author=[[Горбачёв, Александр Витальевич|Александр Горбачёв]]|publisher=[[Meduza]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223142633/https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс кампазіцый ==
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt; і сэрвісу Tidal&lt;ref name=&quot;Tidal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://listen.tidal.com/album/57273408|title=TIDAL|website=Listen.tidal.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916021026/https://listen.tidal.com/album/57273408|archive-date=2016-09-16|access-date=2016-02-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.{{Tracklist|extra_column=Продюсер(ы)|total_length=66:01|collapsed=no|all_writing=|title1=Ultralight Beam|note1=пры ўдзеле Chance the Rapper и Kirk Franklin|writer1={{hlist|[[Уэст, Канье|Канье Уэст]]|Майк Дын|Kelly Price|Тэрыус Нэш|Ніка Сігал|Кірк Франклін|Касім Дын|Чанселор Бенет|Джэром Потэр|Сэмюэл Грызмер}}|extra1={{hlist|Уэст|Дын|Chance the Rapper|Swizz Beatz|Рык Рубін|Fonzworth Bentley|Plain Pat|DJ Dodger Stadium|Ноа Голдсцін}}|length1=5:20|title2=Father Stretch My Hands Pt. 1|note2=пры ўдзеле Kid Cudi|writer2={{hlist|Уэст|Скот Мескадзі|М. Дын|Кайдэл Янг|Ален Рытэр|Потэр|Грызмер|Бенет|Т.Л. Барэт}}|extra2={{hlist|Уэст|Дын|Рубін|Metro Boomin|DJ Dodger Stadium|Ален Рытэр|Голдсцін}}|length2=2:15|title3=Pt. 2|note3=пры ўдзеле Desiigner|writer3={{hlist|Уэст|Янг|Сіднэй Сэлбі III|Аднан Кан|Барэт}}|extra3={{hlist|Уэст|Менэс|Плейн Пэт|Шоў}}|length3=2:10|title4=Famous|note4=пры ўдзеле [[Рыяна]]|writer4={{hlist|Уэст|Янг|Кежуан Мучыта|Ноа Голдсцін|Эндру Доўсан|М. Дын|Бенет|К. Дын|Джымі Уэб|Ўінстан Райлі|Ўінстан Райлі|Энцо Віта|Серджо Бардоці|Джамп'ера Скаламонья}}|extra4={{hlist|Уэст|Havoc|Голдсцін|Чарлі Хіт|Эндру Доўсан|Хадсан Махоўк|Дын|Плейн Пэт}}|length4=3:16|title5=Feedback|writer5={{hlist|Уэст|Янг|Дарыус Джэнкінс|К. Рэйчэл Мілс|Маркус Бёрд|Бенет|Ардалан Сарфараз|Фарыд Заланд}}|extra5={{hlist|Уэст|Хіт|Голдсцін}}|length5=2:27|title6=Low Lights|writer6={{hlist|Уэст|М. Дын|Потэр|Грызмер|Сэндзі Рывэра}}|extra6={{hlist|Уэст|DJ Dodger Stadium|Дын}}|length6=2:11|title7=Highlights|note7=пры ўдзеле Young Thug|writer7={{hlist|Уэст|Нэш|Янг|Джэфры Уільямс|М. Дын|Грэг Філінгейнс|Тайлер Брайант|Пэт Рейнольдс}}|extra7={{hlist|Уэст|Дын|Velous|Southside|Плейн Пэт|Голдсцін}}|length7=3:19|title8=[[Freestyle 4]]|note8=пры ўдзеле Desiigner|writer8={{hlist|Уэст|М. Дын|Янг|Сэлбі III|Рос Бірчард|Потэр|Грызмер|Голдсцін|Элісан Голдфрапп|Роберт Лок|Цімаці Норфалк|Уільям Грэгары}}|extra8={{hlist|Уэст|Хадсон Махоўк|Голдсцін|Дын|DJ Dodger Stadium|Шоу|Трэвар Герэкіс}}|length8=2:03|title9=I Love Kanye|writer9={{hlist|Уэст}}|extra9={{hlist|Уэст}}|length9=0:44|title10=Waves|note10=пры ўдзеле Chris Brown|writer10={{hlist|Уэст|Крыс Браўн|Янг|Тоні Уільямс|Элон Рутбэрг|Бірчард|Уоткінс|М. Дын|Мескадзі|Бенет|Леленд Т. Уэйн|Фрэд Братуэйт|Робін Дігс|Кевін Фергюсан|Тэадор Лівінгстан|Дэрыл Мэйсан|Джэймс Уіпер}}|extra10={{hlist|Уэст|Хіт|Мохоук|Метро Бумн|Дын|Энтані Кілхофер}}|length10=3:01|title11=FML|note11=пры ўдзеле [[The Weeknd]]|writer11={{hlist|Уэст|[[The Weeknd|Абель Тэсфае]]|Янг|М. Дын|Доўсан|Голдсцін|Уэйн|Крысціян Богс|Джэнкінс|Мілс|Бёрд|Бірчард|Лоўрэнс Кэсідзі|Вінцэнт Кэсідзі|Пол Уіггін}}|extra11={{hlist|Уэст|Мітус|Метро Бумін|Голдсцін|Дын|Хадсон Махоўк|Доўсан}}|length11=3:56|title12=Real Friends|note12=пры ўдзеле Ty Dolla Sign|writer12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Адам Фіні|Мучіта|Дарэн Кінг|Янг|Гленда Пробі|Тайран Грыфін-мл.|Дын|Голдсцін|Джаліл Хатчынс|Лоўрэнс Сміт}}|extra12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Фрэнк Дьюкс|Хэвок|Дарэн Кінг|Дын|Голдсцін}}|length12=4:11|title13=Wolves|note13=пры ўдзеле Caroline Shaw|writer13={{hlist|Уэст|Маркус Хейберг|Алан Брынсмід|Голдсцін|Рутбэрг|Янг|Раян Макдэрмат|М. Дын|Kirby Lauryen}}|extra13={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Сінджын Хоўк|Дын|Голдсцін|Шоу}}|length13=5:01|title14=Frank's Track|note14=пры ўдзеле [[Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна]]|writer14={{hlist|Уэст|Фрэнк Оўшэн|Høiberg|Brinsmead}}|extra14={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Sinjin Hawke}}|length14=0:38|title15=Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission|writer15={{hlist|Чарлі Уінгейт|Карым Харбуш}}|extra15={{hlist|Уэст}}|length15=0:56|title16=30 Hours|writer16={{hlist|Уэст|[[Дрэйк (рэпер)|Обры Грэм]]|М. Дын|Артур Расэл|Корнэл Хэйнс|Джэйсан Эперсан|Фарэл Уільямс|Чак Браўн}}|extra16={{hlist|Уэст|Карым Рыгінс|Дын|Голдсцін}}|length16=5:23|title17=No More Parties in LA|note17=пры ўдзеле [[Кендрык Ламар|Kendrick Lamar]]|writer17={{hlist|Уэст|Оціс Джэксан-мл.|[[Кендрык Ламар|Кендрык Дакворт]]|Джон Уотсан|Уолтэр Морысан|Херберт Руні|Рональд Бін|Хайлі Крыза|Дэніс Коўлс|Лары Грэм|Ціна Грэм|Сэм Дзіс}}|extra17={{hlist|Уэст|Madlib}}|length17=6:14|title18=Facts (Charlie Heat Version)|writer18={{hlist|Уэст|Янг|Эрнэст Браўн|Нікалас Сміт|О. Грэм|Леленд Т. Уэйн|Нейведыус Уілберн}}|extra18={{hlist|Уэст|Кілхофер|Бенджы-Бі|Дын|Чарлі Хэндсам|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|length18=3:20|title19=Fade|note19=пры ўдзеле [[Post Malone]] і Ty Dolla Sign|writer19={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|[[Post Malone]]|М. Дын|Потэр|Грызмер|Норман Уітфілд|Эдзі Холанд|Карнэліус Грант|Лары Хёрд|Роберт Оўэнс|Луі Вега|Рональд Кэрал|Барбара Такер|Харальд Мэцьюс}}|length19=6:12|title20=Saint Pablo|writer20={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|Sampha|М. Дын|Рытэр|Шон Картэр|Дэрык Анжэлеці|Рональд Лоўрэнс|Уітфілд}}|extra20={{hlist|Уэст|Дын|Рытэр|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}}}

==== Нататкі ====

* &lt;sup&gt;{{Note|a|[a]}}&lt;/sup&gt;— так адзначаны дадатковы [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]] .
* &lt;sup&gt;{{Note|b|[b]}}&lt;/sup&gt;— так пазначаны супрадзюсар.
* «Ultralight Beam» уключае вакал {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}} і {{Не перакладзена 3|Kelly Price|4=Kelly Price}}, а таксама дадатковы вакал Natalie Green і Samoria Green.
* «Pt. 2» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Caroline Shaw|3=ru|4=Caroline Shaw}}.
* «Famous» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Swizz Beatz|3=ru|4=Swizz Beatz}}.
* &quot;Highlights&quot; уключае дадатковы вакал The-Dream, {{Не перакладзена 3|El DeBarge|4=El DeBarge}} і Kelly Price.
* «Waves» уключае бэк-вакал Kid Cudi.
* «Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і {{Не перакладзена 3|French Montana|3=ru|4=French Montana}}.
* «30 Hours» уключае бэк-вакал {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru|4=André 3000}}.

==== Выкарыстаныя сэмплы ====
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt;.

* «Father Stretch My Hands Pt. 1» і «Pt. 2» ўтрымліваюць [[Семпл|семплы]] «Father Stretch My Hands», напісанай і выкананай Pastor T.L. Barrett пры ўдзеле Youth for Christ.
* «Pt. 2» ўтрымліваюць семплы «Panda», напісаны {{Не перакладзена 3|Sidney Selby III|3=ru|4=Sidney Selby III}} і Adnan Khan і выкананай {{Не перакладзена 3|Desiigner|3=ru|4=Desiigner}}.
* «Famous» ўтрымліваюць семплы «Do What You Gotta Do», напісаны {{Не перакладзена 3|Jimmy Webb|3=ru|4=Jimmy Webb}} і выкананай [[Ніна Сімон|Nina Simone]]; семплы «Bam Bam», напісаны {{Не перакладзена 3|Winston Riley|4=Winston Riley}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sister Nancy|3=ru|4=Sister Nancy}}; а таксама семплы «Mi Sono Svegliato E… Ho Chiuso Gli Occhi», напісаны {{Не перакладзена 3|Luis Bacalov|3=ru|4=Luis Bacalov}}, {{Не перакладзена 3|Sergio Bardotti|4=Sergio Bardotti}}, {{Не перакладзена 3|Gepy &amp; Gepy|Giampiero Scalamogna|4=Gepy &amp; Gepy}} і {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|Enzo Vita|4=Il Rovescio della Medaglia}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|4=Il Rovescio della Medaglia}}.
* «Feedback» ўтрымліваюць семплы «Talagh», напісаны Ardalan Sarfaraz і {{Не перакладзена 3|Farid Zaland|4=Farid Zaland}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Googoosh|3=ru|4=Googoosh}}.
* «Low Lights» ўтрымліваюць семплы «So Alive (Acapella)», напісаны {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|4=Sandy Rivera}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|Kings of Tomorrow|4=Sandy Rivera}}.
* «Freestyle 4» ўтрымліваюць семплы «Human», напісаны {{Не перакладзена 3|Элісан Годфрапп|Элісан Годфрапп|ru|Голдфрапп, Элисон}}, {{Не перакладзена 3|William Gregory|4=William Gregory}}, Robert Locke і Timothy Norfolk і выкананай {{Не перакладзена 3|Goldfrapp|3=ru|4=Goldfrapp}}.
* «Waves» ўтрымліваюць семплы «Fantastic Freaks at the Dixie», напісаны {{Не перакладзена 3|Fab Five Freddy|Fred Bratwaithe|ru|Fab Five Freddy}}, Robin Diggs, Kevin Ferguson, {{Не перакладзена 3|Grand Wizzard Theodore|Theodore Livingston|ru|Grand Wizzard Theodore}}, Darryl Mason и {{Не перакладзена 3|Prince Whipper Whip|James Whipper II|4=Prince Whipper Whip}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five|Fantastic Freaks|4=Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five}}.
* «FML» змяшчае інтэрпаляцыі «Hit», напісаны {{Не перакладзена 3|Lawrence Cassidy|Larry Cassidy|4=Lawrence Cassidy}}, Vincent Cassidy и Paul Wiggin і выкананай {{Не перакладзена 3|Section 25|4=Section 25}}.
* «Real Friends» змяшчае інтэрпаляцыі «Friends», напісаны {{Не перакладзена 3|Whodini|Jalil Hutchins|ru|Whodini}} і {{Не перакладзена 3|Сміт, Лары (прадзюсар)|Lawrence Smith|ru|Смит, Ларри (продюсер)}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Whodini|3=ru|4=Whodini}}.
* «Wolves» ўтрымліваюць семплы «Walking Dub», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Sugar Minott|4=Sugar Minott}}.
* «30 Hours» ўтрымліваюць семплы «Answers Me», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Расэл, Артур (музыкант)|Arthur Russell|ru|Расселл, Артур (музыкант)}}; інтэрпаляцыі «E.I.», напісаны {{Не перакладзена 3|Нелли (рэпер)|Cornell Haynes|ru|Нелли (рэпер)}} и {{Не перакладзена 3|Jason &quot;Jay E&quot; Epperson|Jason Epperson|4=Jason &quot;Jay E&quot; Epperson}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Нэлі (рэпер)|Nelly|ru|Нелли (рэпер)}}; а таксама інтэрпаляцыі «Hot in Herre», напісаны Cornell Haynes, {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэл Уільямс|ru|Уильямс, Фаррелл}} і {{Не перакладзена 3|Charles Brown|4=Charles Brown}}, і выкананай Nelly.
* «No More Parties in L.A.» ўтрымліваюць семплы «Give Me My Love», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Johnny &quot;Guitar&quot; Watson|4=Johnny &quot;Guitar&quot; Watson}}; семплы «Suzie Thundertussy», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Walter Morrison|4=Walter Morrison}}; семплы «Mighty Healthy», напісаны {{Не перакладзена 3|Herb Rooney|4=Herb Rooney}}, {{Не перакладзена 3|Mathematics (producer)|Ronald Bean|4=Mathematics (producer)}}, Highleigh Crizoe і {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Dennis Coles|ru|Ghostface Killah}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Ghostface Killah|ru|Ghostface Killah}}; семплы «Stand Up and Shout About Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Лары Грэм|Larry Graham Jr.|ru|Грэм, Ларри}}, Tina Graham і {{Не перакладзена|Дис, Сэм|Sam Dees|en|Sam Dees}} і выкананай Larry Graham.
* «Facts (Charlie Heat Version)» ўтрымліваюць семплы «Dirt and Grime», напісаны Nicholas Smith і выкананай Father’s Children; интерполяции «Jumpman», напісаны {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Aubrey Graham|ru|Дрейк (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|Leland Wayne|ru|Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Future|Nayvadius Wilburn|ru|Фьючер}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Drake|ru|Дрейк (рэпер)}} і {{Не перакладзена 3|Future|3=ru|4=Фьючер}}; а таксама элементы {{Не перакладзена 3|Street Fighter 2|3=ru|4=Street Fighter 2}}.
* «Fade» ўтрымліваюць семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны {{Не перакладзена 3|Eddie Holland|4=Eddie Holland}}, {{Не перакладзена 3|Norman Whitfield|4=Norman Whitfield}} і {{Не перакладзена 3|Cornelius Grant|Cornelius Grant|4=Cornelius Grant}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Rare Earth|3=ru|4=Rare Earth}}; семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны Eddie Holland, Norman Whitfield и Cornelius Grant і выкананай {{Не перакладзена 3|The Undisputed Truth|4=The Undisputed Truth}}; семплы «Mystery of Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Larry Heard|3=ru|4=Хёрд, Ларри}} і {{Не перакладзена 3|Robert Owens|Robert Owens|ru|Оуэнс, Роберт}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Fingers, Inc.|Mr. Fingers|4=Fingers, Inc.}}; семплы «Deep Inside», напісаны {{Не перакладзена 3|Little Louie Vega|4=Little Louie Vega}} і выкананай Hardrive; а также семплы «I Get Lifted (The Underground Network Mix)», напісаны Louie Vega, {{Не перакладзена 3|Ronald Carroll|4=Ronald Carroll}}, {{Не перакладзена 3|Barbara Tucker|4=Barbara Tucker}} і Harold Matthews, і выкананай Barbara Tucker.

=== Выніковыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
! scope=&quot;row&quot; | Danish Albums (Hitlisten) &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=da|url=http://hitlisten.nu/top2016.asp|title=Album Top-100 2016|publisher=Hitlisten.NU|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230202617/http://hitlisten.nu/top2016.asp|archive-date=2016-12-30|access-date=2016-12-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; | Dutch Albums (MegaCharts) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten - Album 2016|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223201814/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|archive-date=2016-12-23|access-date=2016-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 72
|-
! scope=&quot;row&quot; | US ''Billboard'' 200 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411203038/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|archive-date=2017-04-11|access-date=2016-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 27
|-
! scope=&quot;row&quot; | US Top R&amp;B/Hip-Hop Albums ( ''Billboard'' ) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums – Year-end Chart 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018045309/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=2017-10-18|access-date=2016-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 88
|}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+Спіс дат выпуску, фарматаў, лэйблаў і заўваг
! scope=&quot;col&quot; | Дата
! scope=&quot;col&quot; | Фармат(ы)
! scope=&quot;col&quot; | Лэйбл
! scope=&quot;col&quot; | {{Abbr|Прим.|Примечания|0}}
|-
| 14 лютага 2016
| Стрымінг &lt;small&gt;(эксклюзіў для [[Tidal]])&lt;/small&gt; 
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
| 
|-
| 31 сакавіка 2016
| [[Apple Music]] 
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
| 
|}

== Нататкі ==
Спасылкі{{Крыніцы|30em|refs=&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |title=Kanye West's ''The Life of Pablo'' Is Out Now |first=Jazz |last=Monroe |publisher=[[Pitchfork Media|Pitchfork]] |date=2016-02-14 |access-date=2016-02-16 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214073029/http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}'''Крыніцы'''{{Refbegin|30em}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/57938-ty-dolla-ign-says-he-kanye-west-rihanna-and-paul-mccartney-are-dropping-a-song-together/|title=Ty Dolla $ign Says He, Kanye West, Rihanna, and Paul McCartney Are Dropping A Song Together|first=Molly|last=Beauchemin|date=2015-01-03|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Beauchemin|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6487485/kanye-west-album-title-so-help-me-god|title=Kanye West's New Album Title: 'So Help Me God'|author=Billboard Staff|date=2015-03-01|publisher=''[[Billboard]]''|access-date=2016-01-11|ref={{SfnRef|Billboard Staff|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2016/02/the-life-of-pablo-is-setting-illegal-downloading-r.html|title=The Life Of Pablo Is Setting Illegal Downloading Records|first=Zach|last=Blumenfeld|date=2016-02-16|publisher=''[[Paste (журнал)|Paste]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Blumenfeld|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58263-kanye-west-and-daughter-north-star-in-only-one-video-directed-by-spike-jonze/|title=Kanye West and Daughter North Star in &quot;Only One&quot; Video, Directed by Spike Jonze|first=Zoe|last=Camp|date=2015-01-29|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Camp|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63480-kanye-west-shares-the-life-of-pablo-cover-art-lyrics-to-new-song-father-stretch-my-hands/|title=Kanye West Shares ''The Life of Pablo'' Cover Art, Lyrics to New Song &quot;Father Stretch My Hands&quot;|first=Zoe|last=Camp|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Camp|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://genius.com/8663288|title=Ultralight Beam Lyrics - Annotation 8663288|author=Chance the Rapper|date=2016-02-15|publisher=Genius|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Chance the Rapper|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.stereogum.com/1856452/tyler-the-creator-is-the-latest-to-join-kanyes-waves-party/news/|title=Tyler, The Creator Is The Latest To Join Kanye's ''Waves'' Party|first=Chris|last=DeVille|date=2016-02-01|publisher=''Stereogum''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|DeVille|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/|title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013|author=Eric|date=2016-01-08|publisher=Pigeons &amp; Planes|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Eric|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration|title=Post Malone talks Kanye West collaboration|first=Zach|last=Gase|date=2015-10-20|publisher=''National Sun-Times''|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021121603/http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration/|archive-date=2015-10-21|access-date=2016-02-09|url-status=dead|ref={{SfnRef|Gase|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/29/kanye-west-waves-what-we-know-tracks-collaborators-art|title=What we know about Kanye West's Waves, the greatest album of all time|first=Harriet|last=Gibsone|date=2016-01-26|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Gibsone|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58456-kanye-west-debuts-wolves-featuring-sia-and-vic-mensa-at-adidas-yeezy-boost-fashion-show/|title=Kanye West Debuts &quot;Wolves&quot; Featuring Sia and Vic Mensa at Adidas Yeezy Boost Fashion Show|date=2015-02-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015a}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/61221-kanye-west-debuts-new-track-at-yeezy-season-2-launch/|title=Kanye West Debuts New Track at Yeezy Season 2 Launch|date=2015-09-16|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015b}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-postpones-australian-tour-to-record-new-album-for-2014-20140401|title=Kanye West Postpones Australian Tour to Record aNew Album for 2014|first=Kory|last=Grow|date=2014-04-01|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Grow|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://hiphopdx.com/news/id.35529/title.travi-scott-says-3500-was-meant-for-kanye-west|title=Travi$ Scott Says &quot;3500&quot; Was Meant For Kanye West|first=Victoria|last=Hernandez|date=2015-09-17|publisher=''HipHipDX''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Hernandez|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.ebony.com/entertainment-culture/black-pop-daily-kanye-taps-pushat-consequence-for-new-lp-111#axzz3TJrNCSQl|title=[BLACK POP DAILY] Kanye Taps Pusha T + Consequence for New LP|first=John|last=Kennedy|date=2015-02-02|publisher=''Ebony''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Kennedy|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://hypebeast.com/2016/1/kanye-west-madlib-made-no-more-parties-in-la-for-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-interview-video|title=Kanye West Madlib Made No More Parties in LA for My Beautiful Dark Twisted Fantasy Interview Video|first=Ashleigh|last=Kim|website=''Hypebeast''|date=2016-01-09|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Kim|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2095264/kanye-west-so-help-me-god-recording-mexico/|title=Where On Earth Did Kanye West Hold His ''So Help Me God'' Recording Sessions?|first=Rob|last=Markman|date=2015-03-03|publisher=''MTV''|access-date=2016-01-20|ref={{sfnRef|Markman|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.avclub.com/article/kanye-west-says-his-new-album-will-be-surprise-the-215582|title=Kanye West says his new album will be a surprise, thereby ruining the surprise|first=Alex|last=McCown|date=2015-02-20|publisher=''The A.V. Club''|access-date=2015-03-02|ref={{SfnRef|McCown|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://mic.com/articles/107744/here-s-absolutely-everything-we-know-about-kanye-west-s-new-album|title=Here's Absolutely Everything We Know About Kanye West's New Album|first=Brittney|last=McKenna|date=2015-01-07|publisher=Mic|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|McKenna|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/55314-kanye-wests-god-level-co-produced-by-hudson-mohawke-featured-in-adidas-ad/|title=Kanye West's &quot;God Level&quot;, Co-Produced by Hudson Mohawke, Featured in Adidas Ad|first=Evan|last=Minsker|date=2014-05-24|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Minsker|2014a}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/56048-kanye-wests-new-single-all-day-leaks-in-rough-version/|title=Kanye West's New Single &quot;All Day&quot; Leaks in Rough Version|first=Evan|last=Minsker|date=2014-08-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Minsker|2014b}}}}
* {{Cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/tidal-claims-app-store-spot-kanye-west-album/story?id=36948863|title=Tidal Claims No. 1 App Store Spot After Kanye West Album Release|first=Alyssa|last=Newcomb|date=2016-02-15|publisher=''[[ABC News]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Newcomb|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/tv/videos/see-kanye-wests-innovative-claustrophobic-snl-40-performance-20150216|title=See Kanye West's Innovative, Claustrophobic 'SNL' 40 Performance|first=Jason|last=Newman|date=2015-02-16|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Newman|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://soundcloud.com/nightsinoctober/interview|title=Kanye's Big Boy Interview (2/4/16)|author=nightsinoctober|date=2016-02-04|publisher=SoundCloud|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|nightsinoctober|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions|title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Sessions|first=Edwin|last=Ortiz|date=2016-01-08|publisher=''Complex UK''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Ortiz|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58614-kanye-west-performs-all-day-at-the-brit-awards/|title=Kanye West Performs &quot;All Day&quot; at the BRIT Awards|first=Amy|last=Phillips|date=2015-02-25|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Phillips|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63472-kanye-west-new-album-the-life-of-pablo-debut-live-stream-watch-it-here/|title=Kanye West New Album The Life Of Pablo Debut Live Stream: Watch It Here|first=Amy|last=Phillips|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Phillips|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6858300/kanye-west-waves-tracklist|title=Kanye West Reveals Third 'Waves' Tracklist|first=Adelle|last=Platon|date=2016-01-27|publisher=''Billboard''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Platon|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6099072/everything-we-know-kanye-west-2014-album|title=Kanye West's 2014 Album: Everything We Know So Far|first=Erika|last=Ramirez|date=2014-05-22|publisher=''Billboard''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Ramirez|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/02/chance-the-rapper-annotated-ultralight-beam/|title=Chance The Rapper Annotated His Verse on Kanye West's &quot;Ultralight Beam&quot;|first=Derrick|last=Rossignol|date=2016-02-15|publisher=Piegeons &amp; Planes|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Rossignol|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/kanye-west-all-day-remix-feat-kendrick-lamar-new-song.1964017.html|title=Kanye West - All Day (Remix) Feat. Kendrick Lamar - Stream [New Song]|first=Trevor|last=Smith|date=2015-04-15|publisher=''HotNewHipHop''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Smith|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/2/10/10963418/kanye-west-the-life-of-pablo-new-album-title|title=Kanye West's new album is called The Life of Pablo, and here's the track list|first=Nick|last=Statt|date=2016-02-10|publisher=''The Verge''|access-date=2016-02-10|ref={{SfnRef|Statt|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/594928500588417024|title=I might change it again but that’s the name now|first=Kanye|last=West|date=2015-05-03|publisher=Twitter|access-date=2015-05-03|ref={{sfnRef|West|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/691489910293991424|title=So happy to be finished with the best album of all time|first=Kanye|last=West|date=2016-01-25|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016a}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692161181562310656|title=New album title, WAVES|first=Kanye|last=West|date=2016-01-26|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016b}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692435575836676097|title=This album is actually a Gospel album|first=Kanye|last=West|date=2016-01-27|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016c}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698175350854021120|title=The album is being mastered and will be out today… added on a couple of tracks…|first=Kanye|last=West|date=2016-02-12|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016d}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698971890581401600|title=Ima fix wolves|first=Kanye|last=West|date=2016-02-14|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016e}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2058811/rihanna-four-five-seconds/|title=Rihanna Dropped Her New Song With Kanye And Paul McCartney—Hear 'FourFiveSeconds'|first=Caitlin|last=White|date=2015-01-25|publisher=''[[MTV News]]''|access-date=2015-01-25|ref={{SfnRef|White|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2014/04/kanye-west-requests-otis-redding-mobb-deep-style-beats-for-his-new-album/|title=Kanye West requests Otis Redding, Mobb Deep-style beats for his new album|first=Alex|last=Young|date=2014-04-10|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Young|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2015/02/kanye-west-debuts-wolves-during-powerful-saturday-night-live-watch/|title=Kanye West debuts &quot;Wolves&quot; during powerful Saturday Night Live performance — watch|first=Alex|last=Young|date=2015-02-15|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Young|2015}}}}
{{Refend}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20160223183843/http://www.thetimelineofpablo.com/chronological.html Храналогія працы над ''The Lfe of Pablo'']
[[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]]
[[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list]]
[[Катэгорыя:Альбомы 2016 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>53w50nmz4ymgtt24joyzmmk6qxjro3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172174</id>
      <parentid>5172173</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vlad Shmeklia</username>
        <id>158547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс кампазіцый */ удакладненне</comment>
      <origin>5172174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60964" sha1="bb8ys6nyg2igvrltw5rbuj071vhmoha" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом|Жанр={{hlist|[[Хіп-хоп]]}}|Год=2016|Назва=The Life of Pablo|Тып=студыйны альбом|Вокладка=The Life of Pablo (Tidal Front Cover).png|Выканаўца=[[Канье Уэст|Канье Уэста]]|Запісаны=2010, 2013–2016&lt;ref&gt;{{cite web |author=Tags:&amp;nbsp; Kanye West |url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013 &amp;#124; Pigeons &amp; Planes |publisher=Pigeonsandplanes.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112005155/http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Session &amp;#124; Complex UK |publisher=Uk.complex.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013142/http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Выпушчаны=14 лютага 2016|Працягласць={{Duration|m=58|s=02}}
{{Duration|m=66|s=01}} (зменены трэкліст)|Прадзюсары={{collapsible list|title=Розныя|hlist=true|Канье Уэст {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсер#Музыка|вык]].)}}|Рык Рубін {{small|(также [[Исполнительный продюсер#Музыка|соисп]].)}}|Ноа Голдстин {{small|(также [[Исполнительный продюсер#Музыка|соисп]].)}}|[[Boi-1da]]|[[Cashmere Cat]]|DJ Dodger Stadium|[[Дюкс, Фрэнк (продюсер)|Фрэнк Дьюкс]]|Чарли Хэндсом|[[Havoc (рэпер)|Хэвок]]|{{нп1|Sinjin Hawke|Синджин Хоук|en|Sinjin Hawke}}|[[GOOD Music#Very GOOD Beats|Чарли Хит]]|Энтони Килхоффер|[[Madlib|Мэдлиб]]|[[Post Malone]]|{{нп1|Velous|Вилэс|en|Velous}}|[[Metro Boomin|Метро Бумин]]|Менэс|[[Хадсон Мохоук]]|{{нп1|Plain Pat|Плейн Пэт|en|Plain Pat}}|{{нп1|Риггинс, Каррим|Каррим Риггинс|en|Karriem Riggins}}|Шоу|[[Southside (продюсер)|Саутсайд]]|Митус|[[Swizz Beatz|Суизз Битз]]|{{нп1|Fonzworth Bentley|Дерек Уоткинс|en|Fonzworth Bentley}}}}|Краіна=&lt;!--[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]--&gt;|Мова=&lt;!--[[Англійская мова|англійскі]]--&gt;|Лэйблы={{hlist|GOOD Music|Def Jam Recordings}}|Папярэдні альбом=[[Yeezus]]|Наступны альбом=[[Ye]]|Пап_год=2013|Наст_год=2018|Іншае={{Спіс сінглаў 
| Назва = The Life of Pablo 
| Сінгл 1 = Famous
| Сінгл 1 дата = 28 сакавіка 2016
| Сінгл 2 = Father Stretch My Hands 
| Сінгл 2 дата = 7 чэрвеня 2016
| Сінгл 3 = Fade
| Сінгл 3 дата = 9 верасня 2016 }}}} 

'''''The Life of Pablo''''' ({{Tr|Жыццё Пабла|f=1}}) - сёмы [[студыйны альбом]] амерыканскага рэпера [[Канье Уэст|Канье Уэста]], выпушчаны 14 лютага 2016 года лэйбламі {{Не перакладзена 3|GOOD Music|GOOD Music|ru|GOOD Music}} і {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}}. У альбоме прадстаўлены цэлы шэраг {{Не перакладзена 3|Гасцявы ўдзел|гасцявых ўдзелаў|ru|Гостевое участие}}, які ўключае {{Не перакладзена 3|Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна|ru|Френка Оушен}}, {{Не перакладзена 3|Chance the Rapper|3=ru|4=Chance the Rapper}}, {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}}, {{Не перакладзена 3|Young Thug|Young Thug|ru|Янг Таг}}, [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]], [[Рыяна|Рыяну]], {{Не перакладзена 3|The Weeknd|3=ru|4=The Weeknd}}, {{Не перакладзена 3|Ty Dolla Sign|3=ru|4=Ty Dolla Sign}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru|4=Кид Кади}} і іншых. Пры стварэнні яго {{Не перакладзена 3|Інструментальны хіп-хоп|інструменталаў|ru|Инструментальный хип-хоп}} гэтак жа было прыцягнута мноства саўдзельнікаў, якія ўзначальваюцца Уэстам, у ліку якіх, у прыватнасці: {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын|ru|Дын, Майк (музыкальный продюсер)}}, {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|3=ru|4=Рубін, Рик}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|3=ru|4=Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}. Гуказапісвальныя сесіі для альбома праводзіліся ў розных лакацыях па свеце пачынаючы з [[Італія|Італіі]], [[Мексіка|Мексікі]] і заканчваючы [[Таронта]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёркам]] і [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесам]].

Падтрымалі альбом такія {{Не перакладзена 3|Промазапіс|промасінглы|ru|Промозапись}}, як «Real Friends», «No More Parties» in LA і «30 Hours», якія былі выпушчаныя ў спалучэнні з канцэпцыяй Уэста {{Не перакладзена 3|GOOD Fridays|4=GOOD Fridays}}  — калі той штотыдзень выкладваў песні бясплатна. Альбом быў прадстаўлены эксклюзіўна ў стрымінг-сэрвісе [[Tidal]], услед за працяглай чарадой яго дазапісу і канчатковай дапрацоўкі, у тым ліку шматлікія змены паслядоўнасці трэкаў і назвы за некалькі тыдняў да рэлізу. Пасля рэлізу ''The Life of Pablo'' быў сустрэты як прызнаннем, так і стрыманымі водгукамі музычных крытыкаў, якія звярнулі асаблівую ўвагу на яго калейдаскапічны музычны дыяпазон і параскіданасць, калі параўноўваць з папярэднімі альбомамі Уэста.

== Назва ==
Назва альбома некалькі разоў змянялася. Фінальная версія стала вядомая менш чым за тыдзень да рэлізу. Першапачатковая назва альбома, ''So Help Me God'' (даслоўна — «І хай дапаможа мне Бог!»; {{Не перакладзена 3|So help me God!|фраза, якая выкарыстоўваецца ў якасці клятвы ў ЗША|4=So help me God!}}), было анансавана 1 сакавіка 2015 года разам з вокладкай, на якой быў намаляваны манаскі сімвал [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] XIII века&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|title=So Help Us God: Where’s Kanye West’s New Album?|author=Margaret Farrell|publisher=[[Spin (журнал)|Spin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221024654/http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 3 мая рэпер змяніў назву на ''SWISH'', адзначыўшы, што ён можа змяніць назву яшчэ раз&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|title=Kanye West Announces Name Change of His New Album on Twitter|author=Mitchell Peters|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721043702/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|archive-date=2018-07-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 24 студзеня 2016 года Уэст апублікаваў фатаграфію нататніка ліста са спісам кампазіцый альбома&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|title=Decoding Kanye West's 'Waves': A Guide to His Star-Studded Notepad|author=Eric Diep|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221081115/http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень ён апублікаваў твіт «новая назва альбома — Waves» і змененую версію дадзенага ліста, з назвай альбома, замененым на ''Waves'' ({{Tr|Хвалі}}), а таксама подпісамі і малюнкамі іншых музыкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|title=Kanye West changes album title again, from Swish to Waves UPDATE|author=Will Robinson|publisher=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212235947/http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак дадзеная назва не спадабалася рэпер {{Не перакладзена 3|Wiz Khalifa|3=ru|4=Уиз Халифа}}, які заявіў, што Уэст скраў яго ў рэпера {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і папрасіў «не забіраць хвалю»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|title=Kanye West Blasts Wiz Khalifa Over 'Waves' Comments|author=Brittany Spanos|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201184734/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|archive-date=2016-02-01|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|title=ICYMI: Wiz Khalifa Says &quot;Max B Created The Wave&quot; Amid Kanye Album Title Change|author=Masani Bailey|publisher=[[The Source (журнал)|The Source]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131005219/http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|archive-date=2016-01-31|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У выніку паміж музыкамі ў [[X (сацыяльная сетка)|Твітары]] узнікла сварка, падчас якой ён выказаўся як пра Халіфа, так і пра яго сына Себасцьяна і былой жонцы {{Не перакладзена 3|Эмбер Роўз|3=ru|4=Роуз, Эмбер}} (з якой сам Уэст раней сустракаўся)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|title=Wiz Khalifa Isn't Into Kanye West Calling His Album WAVES|author=Jordan Darville|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223034807/https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней, 3 лютага ў інтэрв'ю на радыё {{Не перакладзена 3|Power 105.1|4=Power 105.1}} Халіфа заявіў, што Уэст папрасіў прабачэння перад ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology/|title=WIZ KHALIFA: KANYE WEST APOLOGIZED TO ME... We're All Good Now|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208053600/http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology|archive-date=2016-02-08|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

9 лютага ''{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}'' апублікавала артыкул «Ці з'яўляецца Канье Уэст найвялікшым дзеячам мастацтва 21-га стагоддзя?»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|title=Is Kanye West the greatest artist of the 21st century?|author=Patrick Ryan|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210162150/http://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|archive-date=2016-02-10|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Рэпер апублікаваў спасылку на артыкул у сваім Твітары з каментаром «нарэшце яны зразумелі». Пасля гэтага ён заявіў, што назва ў чарговы раз мяняецца. Першапачаткова ён апублікаваў скарочаны варыянт назвы ''— T.L.O.P'', заявіўшы, што тыя, хто змогуць адгадаць поўны варыянт, атрымаюць пару красовак, прысвечаных музыку, і квіткі на яго шоў Yeezy Season 3, на якім адбылася прэм'ера альбома. Усяго правільны варыянт адгадалі 33 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|title=KANYE WEST: Congrats On Guessing My Album Name... DON'T SCREW IT UP!!|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214175428/http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|archive-date=2016-02-14|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней быў апублікаваны поўны варыянт, які стаў фінальным — ''The Life of Pablo'' ({{Tr|Жыццё Пабла}}). Існуе некалькі версій адносна значэння гэтай назвы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|title=Who Is Pablo In Kanye’s The Life Of Pablo?|author=Loren Diblasi|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223111504/http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|archive-date=2020-12-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя фанаты лічаць, што Уэст параўноўвае сябе з [[Пабла Эскабар|Пабла Эскабарам]], знакамітым наркабаронам. Аднак большасць сыходзіцца ў меркаванні, што рэпер параўноўвае сябе з мастаком [[Пабла Пікаса|Пабла Пікасо]], паколькі яго імя з'яўляецца ў пошуку [[Google search|Google]] па запыце «{{comment|Greatest Artist of the 20th Century|Найвялікшы дзеяч мастацтва 20-га стагоддзя}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|title=Kanye West new album named The Life of Pablo: tracklist revealed on Twitter|author=Jack Shepherd|publisher=[[The Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216173727/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сам Канье параўноўвае сябе з імі абодвума ў кампазіцыі «No More Parties in LA»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|title='The Life of Pablo': Kanye West reveals 'final track list' for new album and meaning behind the title T.L.O.P. but leaves off song that inspired it|author=Jennifer Pearson, Shyam Dodge|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212224347/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot; /&gt;. Таксама ў сваім Твітары ён напісаў, што назву альбома ''The Life Of Pablo'' трэба расшыфроўваць як «[[Павел (апостал)|Жыціе Апостала Паўла]]»&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|title=A Guide to Understanding Kanye West’s The Life of Pablo|author=Dee Lockett|publisher=[[Vulture.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217215812/http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэліз і прасоўванне ==
''The Life of Pablo'' быў выпушчаны [[14 лютага]] [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]] на стрымінгавым сэрвісе [[Tidal]]. Першапачаткова меркавалася, што альбом будзе прадавацца эксклюзіўна праз Tidal адзін тыдзень, пасля чаго ён стане даступны для ўсіх папулярных платформ . Аднак пазней, праз 2 дні пасля рэлізу, Канье Уэст заявіў у Твітары, што альбом будзе прадавацца толькі праз Tidal і пасля заканчэння першага тыдня&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|title=Kanye West says his new album will be a permanent Tidal exclusive|author=Jacob Kastrenakes|publisher=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216193622/http://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень стала вядома, што альбом быў запампаваны больш за {{Num|500000}} разоў з розных {{Не перакладзена 3|BitTorrent-трэкер|торэнт-трэкераў|ru|BitTorrent-трекер}} і што па колькасці сідэраў на трэкеры {{Не перакладзена 3|The Pirate Bay|3=ru|4=The Pirate Bay}} ён абагнаў альбом Рыяны ''{{Не перакладзена 3|Anti|3=ru|4=Anti}}'' больш чым у тры разы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.bbc.com/news/technology-35587381|title=Kanye West album 'pirated 500,000 times' already|author=Zoe Kleinman|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823171719/https://www.bbc.com/news/technology-35587381|archive-date=2018-08-23|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|title=Pirates prove Kanye's new album isn't really Tidal-exclusive|author=Nathan Ingraham|publisher=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217093230/http://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Выніковы спіс ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Публикации
!Компания
!Год
!Позиция
|-
|''[[The A.V. Club]]''
|The A.V. Club’s Top 50 Albums of 2016
|2016
|{{Center|18}}
|-
|''[[BBC Radio 1]]''
|The 12 Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|''[[Billboard]]''
|Billboard’s 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Complex|3=ru|4=Complex}}''
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Dazed|3=ru|4=Dazed}}''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Digital Spy|3=ru|4=Digital Spy}}''
|20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Dummy Mag''
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''[[Entertainment Weekly]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Esquire|3=ru|4=Esquire}}''
|The 30 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''FLOOD Magazine''
|The Best Records of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|''[[The Guardian]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|{{Не перакладзена 3|HotNewHipHop|3=ru|4=HotNewHipHop}}
|Hottest 20 Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Idolator|3=ru|4=Idolator}}
|The 10 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|3}}
|-
|''[[The Independent]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Irish Times|3=ru|4=The Irish Times}}
|Top 10 Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Les Inrockuptibles''
|Les 50 Meilleurs Albums de 2016
|2016
|{{Center|6}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Nation|3=ru|4=The Nation}}
|The Ten Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|{{Не перакладзена 3|New York Magazine|New York (Vulture)|ru|New York Magazine}}
|The 15 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''[[The New York Times]]''
|The Best Albums of 2016 (Jon Caramanica’s list)
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''The New Zealand Herald''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[New Musical Express|NME]]''
|NME’s Albums of the Year 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''Rap-Up''
|Rap-Up’s Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''The Ringer''
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[Rolling Stone]]''
|50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Slant Magazine|3=ru|4=Slant Magazine}}
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Spin (часопіс)|Spin|ru|Spin (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|13}}
|-
|''[[Splice Today]]''
|Top 10 Records of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Stereogum|3=ru|4=Stereogum}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Time Out|Time Out London|ru|Time Out}}
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Tiny Mix Tapes|3=ru|4=Tiny Mix Tapes}}
|2016: Favorite 50 Music Releases
|2016
|{{Center|3}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Uproxx|3=ru|4=Uproxx}}
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|''Us Weekly''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Village Voice|3=ru|4=The Village Voice}}
|Pazz &amp;amp;amp; Jop Critics Poll of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|}

== Прыём крытыкаў ==
Аглядаючы альбом для ''[[The Daily Telegraph]]'', {{Не перакладзена 3|Ніл Маккормік|3=ru|4=Маккормик, Нил}} напісаў, што «''The Life Of Pablo'' з'яўляецца вызначана багатым з музычнага пункту гледжання бітком, набітым выдатнымі ідэямі», але заключыў, што «ён настолькі самалюбны, што пераходзіць у самападман, адзначаны гэтак адчувальнай адсутнасцю перспектывы і аб'ектыўнасці — гэта як калі б [Уэст] сапраўды выпусціў з-пад увагі элементарныя асновы свайго мастацтва». {{Не перакладзена 3|Алексіс Петрыдзіс|3=ru|4=Петридис, Алексис}} з [[The Guardian]] апісаў альбом, як «адзін трэк за іншым — бязладны, хаатычны, глыбока расчаравальны, уражлівы нахабствам і абсалютна які прыводзіць у лютасць», мяркуючы: «ён, як уяўляецца, меў ідэі, якімі яго закідалі так,  што ён стаў глядзецца бязладным і непаслядоўным».

На думку расійскага музычнага крытыка {{Не перакладзена 3|Аляксандр Вітальевіч Гарбачоў|Аляксанда Гарбачова|ru|Горбачёв, Александр Витальевич}},  «''The Life of Pablo'' — гэта маментальная здымка злабадзённай амерыканскай поп-музыкі цяперашняга моманту, ілюстраваны кампендыум, які вытанчана правязвае паміж сабой усе рэлевантныя плыні: трэп („Pt. 2“), новы RnB („FML“), аблічбаваны дансхолл, рэанімаваны соўл і гэтак далей, аж да вечнага богаўнатхнёнага госпела і рэтрафутурыстычнага электра з аглядкай на 80-е („Fade“). У нейкім сэнсе ''The Life of Pablo'' наглядна дэманструе ключавы культурны працэс, у рамках якога хіп-хоп ператвараецца з жанру ў свайго роду матрыцу, оптыку, якая паглынае і падпарадкоўвае сабе ўсё астатняе»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|title=Я люблю вас, как Канье любит Канье: Александр Горбачев — о новом альбоме главного рэпера современности|author=[[Горбачёв, Александр Витальевич|Александр Горбачёв]]|publisher=[[Meduza]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223142633/https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс кампазіцый ==
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt; і сэрвісу Tidal&lt;ref name=&quot;Tidal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://listen.tidal.com/album/57273408|title=TIDAL|website=Listen.tidal.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916021026/https://listen.tidal.com/album/57273408|archive-date=2016-09-16|access-date=2016-02-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.{{Tracklist|extra_column=Прадюсар(ы)|total_length=66:01|collapsed=no|all_writing=|title1=Ultralight Beam|note1=пры ўдзеле Chance the Rapper и Kirk Franklin|writer1={{hlist|[[Канье Уэст|Канье Уэст]]|Майк Дын|Kelly Price|Тэрыус Нэш|Ніка Сігал|Кірк Франклін|Касім Дын|Чанселор Бенет|Джэром Потэр|Сэмюэл Грызмер}}|extra1={{hlist|Уэст|Дын|Chance the Rapper|Swizz Beatz|Рык Рубін|Fonzworth Bentley|Plain Pat|DJ Dodger Stadium|Ноа Голдсцін}}|length1=5:20|title2=Father Stretch My Hands Pt. 1|note2=пры ўдзеле Kid Cudi|writer2={{hlist|Уэст|Скот Мескадзі|М. Дын|Кайдэл Янг|Ален Рытэр|Потэр|Грызмер|Бенет|Т.Л. Барэт}}|extra2={{hlist|Уэст|Дын|Рубін|Metro Boomin|DJ Dodger Stadium|Ален Рытэр|Голдсцін}}|length2=2:15|title3=Pt. 2|note3=пры ўдзеле Desiigner|writer3={{hlist|Уэст|Янг|Сіднэй Сэлбі III|Аднан Кан|Барэт}}|extra3={{hlist|Уэст|Менэс|Плейн Пэт|Шоў}}|length3=2:10|title4=Famous|note4=пры ўдзеле [[Рыяна]]|writer4={{hlist|Уэст|Янг|Кежуан Мучыта|Ноа Голдсцін|Эндру Доўсан|М. Дын|Бенет|К. Дын|Джымі Уэб|Ўінстан Райлі|Ўінстан Райлі|Энцо Віта|Серджо Бардоці|Джамп'ера Скаламонья}}|extra4={{hlist|Уэст|Havoc|Голдсцін|Чарлі Хіт|Эндру Доўсан|Хадсан Махоўк|Дын|Плейн Пэт}}|length4=3:16|title5=Feedback|writer5={{hlist|Уэст|Янг|Дарыус Джэнкінс|К. Рэйчэл Мілс|Маркус Бёрд|Бенет|Ардалан Сарфараз|Фарыд Заланд}}|extra5={{hlist|Уэст|Хіт|Голдсцін}}|length5=2:27|title6=Low Lights|writer6={{hlist|Уэст|М. Дын|Потэр|Грызмер|Сэндзі Рывэра}}|extra6={{hlist|Уэст|DJ Dodger Stadium|Дын}}|length6=2:11|title7=Highlights|note7=пры ўдзеле Young Thug|writer7={{hlist|Уэст|Нэш|Янг|Джэфры Уільямс|М. Дын|Грэг Філінгейнс|Тайлер Брайант|Пэт Рейнольдс}}|extra7={{hlist|Уэст|Дын|Velous|Southside|Плейн Пэт|Голдсцін}}|length7=3:19|title8=[[Freestyle 4]]|note8=пры ўдзеле Desiigner|writer8={{hlist|Уэст|М. Дын|Янг|Сэлбі III|Рос Бірчард|Потэр|Грызмер|Голдсцін|Элісан Голдфрапп|Роберт Лок|Цімаці Норфалк|Уільям Грэгары}}|extra8={{hlist|Уэст|Хадсон Махоўк|Голдсцін|Дын|DJ Dodger Stadium|Шоу|Трэвар Герэкіс}}|length8=2:03|title9=I Love Kanye|writer9={{hlist|Уэст}}|extra9={{hlist|Уэст}}|length9=0:44|title10=Waves|note10=пры ўдзеле Chris Brown|writer10={{hlist|Уэст|Крыс Браўн|Янг|Тоні Уільямс|Элон Рутбэрг|Бірчард|Уоткінс|М. Дын|Мескадзі|Бенет|Леленд Т. Уэйн|Фрэд Братуэйт|Робін Дігс|Кевін Фергюсан|Тэадор Лівінгстан|Дэрыл Мэйсан|Джэймс Уіпер}}|extra10={{hlist|Уэст|Хіт|Мохоук|Метро Бумн|Дын|Энтані Кілхофер}}|length10=3:01|title11=FML|note11=пры ўдзеле [[The Weeknd]]|writer11={{hlist|Уэст|[[The Weeknd|Абель Тэсфае]]|Янг|М. Дын|Доўсан|Голдсцін|Уэйн|Крысціян Богс|Джэнкінс|Мілс|Бёрд|Бірчард|Лоўрэнс Кэсідзі|Вінцэнт Кэсідзі|Пол Уіггін}}|extra11={{hlist|Уэст|Мітус|Метро Бумін|Голдсцін|Дын|Хадсон Махоўк|Доўсан}}|length11=3:56|title12=Real Friends|note12=пры ўдзеле Ty Dolla Sign|writer12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Адам Фіні|Мучіта|Дарэн Кінг|Янг|Гленда Пробі|Тайран Грыфін-мл.|Дын|Голдсцін|Джаліл Хатчынс|Лоўрэнс Сміт}}|extra12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Фрэнк Дьюкс|Хэвок|Дарэн Кінг|Дын|Голдсцін}}|length12=4:11|title13=Wolves|note13=пры ўдзеле Caroline Shaw|writer13={{hlist|Уэст|Маркус Хейберг|Алан Брынсмід|Голдсцін|Рутбэрг|Янг|Раян Макдэрмат|М. Дын|Kirby Lauryen}}|extra13={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Сінджын Хоўк|Дын|Голдсцін|Шоу}}|length13=5:01|title14=Frank's Track|note14=пры ўдзеле [[Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна]]|writer14={{hlist|Уэст|Фрэнк Оўшэн|Høiberg|Brinsmead}}|extra14={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Sinjin Hawke}}|length14=0:38|title15=Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission|writer15={{hlist|Чарлі Уінгейт|Карым Харбуш}}|extra15={{hlist|Уэст}}|length15=0:56|title16=30 Hours|writer16={{hlist|Уэст|[[Дрэйк (рэпер)|Обры Грэм]]|М. Дын|Артур Расэл|Корнэл Хэйнс|Джэйсан Эперсан|Фарэл Уільямс|Чак Браўн}}|extra16={{hlist|Уэст|Карым Рыгінс|Дын|Голдсцін}}|length16=5:23|title17=No More Parties in LA|note17=пры ўдзеле [[Кендрык Ламар|Kendrick Lamar]]|writer17={{hlist|Уэст|Оціс Джэксан-мл.|[[Кендрык Ламар|Кендрык Дакворт]]|Джон Уотсан|Уолтэр Морысан|Херберт Руні|Рональд Бін|Хайлі Крыза|Дэніс Коўлс|Лары Грэм|Ціна Грэм|Сэм Дзіс}}|extra17={{hlist|Уэст|Madlib}}|length17=6:14|title18=Facts (Charlie Heat Version)|writer18={{hlist|Уэст|Янг|Эрнэст Браўн|Нікалас Сміт|О. Грэм|Леленд Т. Уэйн|Нейведыус Уілберн}}|extra18={{hlist|Уэст|Кілхофер|Бенджы-Бі|Дын|Чарлі Хэндсам|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|length18=3:20|title19=Fade|note19=пры ўдзеле [[Post Malone]] і Ty Dolla Sign|writer19={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|[[Post Malone]]|М. Дын|Потэр|Грызмер|Норман Уітфілд|Эдзі Холанд|Карнэліус Грант|Лары Хёрд|Роберт Оўэнс|Луі Вега|Рональд Кэрал|Барбара Такер|Харальд Мэцьюс}}|length19=6:12|title20=Saint Pablo|writer20={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|Sampha|М. Дын|Рытэр|Шон Картэр|Дэрык Анжэлеці|Рональд Лоўрэнс|Уітфілд}}|extra20={{hlist|Уэст|Дын|Рытэр|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|all_lyrics=|writing_credits=yes}}

==== Нататкі ====

* &lt;sup&gt;{{Note|a|[a]}}&lt;/sup&gt;— так адзначаны дадатковы [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]] .
* &lt;sup&gt;{{Note|b|[b]}}&lt;/sup&gt;— так пазначаны супрадзюсар.
* «Ultralight Beam» уключае вакал {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}} і {{Не перакладзена 3|Kelly Price|4=Kelly Price}}, а таксама дадатковы вакал Natalie Green і Samoria Green.
* «Pt. 2» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Caroline Shaw|3=ru|4=Caroline Shaw}}.
* «Famous» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Swizz Beatz|3=ru|4=Swizz Beatz}}.
* &quot;Highlights&quot; уключае дадатковы вакал The-Dream, {{Не перакладзена 3|El DeBarge|4=El DeBarge}} і Kelly Price.
* «Waves» уключае бэк-вакал Kid Cudi.
* «Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і {{Не перакладзена 3|French Montana|3=ru|4=French Montana}}.
* «30 Hours» уключае бэк-вакал {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru|4=André 3000}}.

==== Выкарыстаныя сэмплы ====
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt;.

* «Father Stretch My Hands Pt. 1» і «Pt. 2» ўтрымліваюць [[Семпл|семплы]] «Father Stretch My Hands», напісанай і выкананай Pastor T.L. Barrett пры ўдзеле Youth for Christ.
* «Pt. 2» ўтрымліваюць семплы «Panda», напісаны {{Не перакладзена 3|Sidney Selby III|3=ru|4=Sidney Selby III}} і Adnan Khan і выкананай {{Не перакладзена 3|Desiigner|3=ru|4=Desiigner}}.
* «Famous» ўтрымліваюць семплы «Do What You Gotta Do», напісаны {{Не перакладзена 3|Jimmy Webb|3=ru|4=Jimmy Webb}} і выкананай [[Ніна Сімон|Nina Simone]]; семплы «Bam Bam», напісаны {{Не перакладзена 3|Winston Riley|4=Winston Riley}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sister Nancy|3=ru|4=Sister Nancy}}; а таксама семплы «Mi Sono Svegliato E… Ho Chiuso Gli Occhi», напісаны {{Не перакладзена 3|Luis Bacalov|3=ru|4=Luis Bacalov}}, {{Не перакладзена 3|Sergio Bardotti|4=Sergio Bardotti}}, {{Не перакладзена 3|Gepy &amp; Gepy|Giampiero Scalamogna|4=Gepy &amp; Gepy}} і {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|Enzo Vita|4=Il Rovescio della Medaglia}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|4=Il Rovescio della Medaglia}}.
* «Feedback» ўтрымліваюць семплы «Talagh», напісаны Ardalan Sarfaraz і {{Не перакладзена 3|Farid Zaland|4=Farid Zaland}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Googoosh|3=ru|4=Googoosh}}.
* «Low Lights» ўтрымліваюць семплы «So Alive (Acapella)», напісаны {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|4=Sandy Rivera}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|Kings of Tomorrow|4=Sandy Rivera}}.
* «Freestyle 4» ўтрымліваюць семплы «Human», напісаны {{Не перакладзена 3|Элісан Годфрапп|Элісан Годфрапп|ru|Голдфрапп, Элисон}}, {{Не перакладзена 3|William Gregory|4=William Gregory}}, Robert Locke і Timothy Norfolk і выкананай {{Не перакладзена 3|Goldfrapp|3=ru|4=Goldfrapp}}.
* «Waves» ўтрымліваюць семплы «Fantastic Freaks at the Dixie», напісаны {{Не перакладзена 3|Fab Five Freddy|Fred Bratwaithe|ru|Fab Five Freddy}}, Robin Diggs, Kevin Ferguson, {{Не перакладзена 3|Grand Wizzard Theodore|Theodore Livingston|ru|Grand Wizzard Theodore}}, Darryl Mason и {{Не перакладзена 3|Prince Whipper Whip|James Whipper II|4=Prince Whipper Whip}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five|Fantastic Freaks|4=Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five}}.
* «FML» змяшчае інтэрпаляцыі «Hit», напісаны {{Не перакладзена 3|Lawrence Cassidy|Larry Cassidy|4=Lawrence Cassidy}}, Vincent Cassidy и Paul Wiggin і выкананай {{Не перакладзена 3|Section 25|4=Section 25}}.
* «Real Friends» змяшчае інтэрпаляцыі «Friends», напісаны {{Не перакладзена 3|Whodini|Jalil Hutchins|ru|Whodini}} і {{Не перакладзена 3|Сміт, Лары (прадзюсар)|Lawrence Smith|ru|Смит, Ларри (продюсер)}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Whodini|3=ru|4=Whodini}}.
* «Wolves» ўтрымліваюць семплы «Walking Dub», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Sugar Minott|4=Sugar Minott}}.
* «30 Hours» ўтрымліваюць семплы «Answers Me», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Расэл, Артур (музыкант)|Arthur Russell|ru|Расселл, Артур (музыкант)}}; інтэрпаляцыі «E.I.», напісаны {{Не перакладзена 3|Нелли (рэпер)|Cornell Haynes|ru|Нелли (рэпер)}} и {{Не перакладзена 3|Jason &quot;Jay E&quot; Epperson|Jason Epperson|4=Jason &quot;Jay E&quot; Epperson}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Нэлі (рэпер)|Nelly|ru|Нелли (рэпер)}}; а таксама інтэрпаляцыі «Hot in Herre», напісаны Cornell Haynes, {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэл Уільямс|ru|Уильямс, Фаррелл}} і {{Не перакладзена 3|Charles Brown|4=Charles Brown}}, і выкананай Nelly.
* «No More Parties in L.A.» ўтрымліваюць семплы «Give Me My Love», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Johnny &quot;Guitar&quot; Watson|4=Johnny &quot;Guitar&quot; Watson}}; семплы «Suzie Thundertussy», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Walter Morrison|4=Walter Morrison}}; семплы «Mighty Healthy», напісаны {{Не перакладзена 3|Herb Rooney|4=Herb Rooney}}, {{Не перакладзена 3|Mathematics (producer)|Ronald Bean|4=Mathematics (producer)}}, Highleigh Crizoe і {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Dennis Coles|ru|Ghostface Killah}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Ghostface Killah|ru|Ghostface Killah}}; семплы «Stand Up and Shout About Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Лары Грэм|Larry Graham Jr.|ru|Грэм, Ларри}}, Tina Graham і {{Не перакладзена|Дис, Сэм|Sam Dees|en|Sam Dees}} і выкананай Larry Graham.
* «Facts (Charlie Heat Version)» ўтрымліваюць семплы «Dirt and Grime», напісаны Nicholas Smith і выкананай Father’s Children; интерполяции «Jumpman», напісаны {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Aubrey Graham|ru|Дрейк (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|Leland Wayne|ru|Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Future|Nayvadius Wilburn|ru|Фьючер}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Drake|ru|Дрейк (рэпер)}} і {{Не перакладзена 3|Future|3=ru|4=Фьючер}}; а таксама элементы {{Не перакладзена 3|Street Fighter 2|3=ru|4=Street Fighter 2}}.
* «Fade» ўтрымліваюць семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны {{Не перакладзена 3|Eddie Holland|4=Eddie Holland}}, {{Не перакладзена 3|Norman Whitfield|4=Norman Whitfield}} і {{Не перакладзена 3|Cornelius Grant|Cornelius Grant|4=Cornelius Grant}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Rare Earth|3=ru|4=Rare Earth}}; семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны Eddie Holland, Norman Whitfield и Cornelius Grant і выкананай {{Не перакладзена 3|The Undisputed Truth|4=The Undisputed Truth}}; семплы «Mystery of Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Larry Heard|3=ru|4=Хёрд, Ларри}} і {{Не перакладзена 3|Robert Owens|Robert Owens|ru|Оуэнс, Роберт}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Fingers, Inc.|Mr. Fingers|4=Fingers, Inc.}}; семплы «Deep Inside», напісаны {{Не перакладзена 3|Little Louie Vega|4=Little Louie Vega}} і выкананай Hardrive; а также семплы «I Get Lifted (The Underground Network Mix)», напісаны Louie Vega, {{Не перакладзена 3|Ronald Carroll|4=Ronald Carroll}}, {{Не перакладзена 3|Barbara Tucker|4=Barbara Tucker}} і Harold Matthews, і выкананай Barbara Tucker.

=== Выніковыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
! scope=&quot;row&quot; | Danish Albums (Hitlisten) &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=da|url=http://hitlisten.nu/top2016.asp|title=Album Top-100 2016|publisher=Hitlisten.NU|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230202617/http://hitlisten.nu/top2016.asp|archive-date=2016-12-30|access-date=2016-12-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; | Dutch Albums (MegaCharts) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten - Album 2016|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223201814/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|archive-date=2016-12-23|access-date=2016-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 72
|-
! scope=&quot;row&quot; | US ''Billboard'' 200 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411203038/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|archive-date=2017-04-11|access-date=2016-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 27
|-
! scope=&quot;row&quot; | US Top R&amp;B/Hip-Hop Albums ( ''Billboard'' ) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums – Year-end Chart 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018045309/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=2017-10-18|access-date=2016-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 88
|}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+Спіс дат выпуску, фарматаў, лэйблаў і заўваг
! scope=&quot;col&quot; | Дата
! scope=&quot;col&quot; | Фармат(ы)
! scope=&quot;col&quot; | Лэйбл
! scope=&quot;col&quot; | {{Abbr|Прим.|Примечания|0}}
|-
| 14 лютага 2016
| Стрымінг &lt;small&gt;(эксклюзіў для [[Tidal]])&lt;/small&gt; 
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
| 
|-
| 31 сакавіка 2016
| [[Apple Music]] 
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
| 
|}

== Нататкі ==
Спасылкі{{Крыніцы|30em|refs=&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |title=Kanye West's ''The Life of Pablo'' Is Out Now |first=Jazz |last=Monroe |publisher=[[Pitchfork Media|Pitchfork]] |date=2016-02-14 |access-date=2016-02-16 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214073029/http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}'''Крыніцы'''{{Refbegin|30em}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/57938-ty-dolla-ign-says-he-kanye-west-rihanna-and-paul-mccartney-are-dropping-a-song-together/|title=Ty Dolla $ign Says He, Kanye West, Rihanna, and Paul McCartney Are Dropping A Song Together|first=Molly|last=Beauchemin|date=2015-01-03|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Beauchemin|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6487485/kanye-west-album-title-so-help-me-god|title=Kanye West's New Album Title: 'So Help Me God'|author=Billboard Staff|date=2015-03-01|publisher=''[[Billboard]]''|access-date=2016-01-11|ref={{SfnRef|Billboard Staff|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2016/02/the-life-of-pablo-is-setting-illegal-downloading-r.html|title=The Life Of Pablo Is Setting Illegal Downloading Records|first=Zach|last=Blumenfeld|date=2016-02-16|publisher=''[[Paste (журнал)|Paste]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Blumenfeld|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58263-kanye-west-and-daughter-north-star-in-only-one-video-directed-by-spike-jonze/|title=Kanye West and Daughter North Star in &quot;Only One&quot; Video, Directed by Spike Jonze|first=Zoe|last=Camp|date=2015-01-29|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Camp|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63480-kanye-west-shares-the-life-of-pablo-cover-art-lyrics-to-new-song-father-stretch-my-hands/|title=Kanye West Shares ''The Life of Pablo'' Cover Art, Lyrics to New Song &quot;Father Stretch My Hands&quot;|first=Zoe|last=Camp|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Camp|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://genius.com/8663288|title=Ultralight Beam Lyrics - Annotation 8663288|author=Chance the Rapper|date=2016-02-15|publisher=Genius|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Chance the Rapper|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.stereogum.com/1856452/tyler-the-creator-is-the-latest-to-join-kanyes-waves-party/news/|title=Tyler, The Creator Is The Latest To Join Kanye's ''Waves'' Party|first=Chris|last=DeVille|date=2016-02-01|publisher=''Stereogum''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|DeVille|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/|title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013|author=Eric|date=2016-01-08|publisher=Pigeons &amp; Planes|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Eric|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration|title=Post Malone talks Kanye West collaboration|first=Zach|last=Gase|date=2015-10-20|publisher=''National Sun-Times''|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021121603/http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration/|archive-date=2015-10-21|access-date=2016-02-09|url-status=dead|ref={{SfnRef|Gase|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/29/kanye-west-waves-what-we-know-tracks-collaborators-art|title=What we know about Kanye West's Waves, the greatest album of all time|first=Harriet|last=Gibsone|date=2016-01-26|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Gibsone|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58456-kanye-west-debuts-wolves-featuring-sia-and-vic-mensa-at-adidas-yeezy-boost-fashion-show/|title=Kanye West Debuts &quot;Wolves&quot; Featuring Sia and Vic Mensa at Adidas Yeezy Boost Fashion Show|date=2015-02-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015a}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/61221-kanye-west-debuts-new-track-at-yeezy-season-2-launch/|title=Kanye West Debuts New Track at Yeezy Season 2 Launch|date=2015-09-16|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015b}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-postpones-australian-tour-to-record-new-album-for-2014-20140401|title=Kanye West Postpones Australian Tour to Record aNew Album for 2014|first=Kory|last=Grow|date=2014-04-01|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Grow|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://hiphopdx.com/news/id.35529/title.travi-scott-says-3500-was-meant-for-kanye-west|title=Travi$ Scott Says &quot;3500&quot; Was Meant For Kanye West|first=Victoria|last=Hernandez|date=2015-09-17|publisher=''HipHipDX''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Hernandez|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.ebony.com/entertainment-culture/black-pop-daily-kanye-taps-pushat-consequence-for-new-lp-111#axzz3TJrNCSQl|title=[BLACK POP DAILY] Kanye Taps Pusha T + Consequence for New LP|first=John|last=Kennedy|date=2015-02-02|publisher=''Ebony''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Kennedy|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://hypebeast.com/2016/1/kanye-west-madlib-made-no-more-parties-in-la-for-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-interview-video|title=Kanye West Madlib Made No More Parties in LA for My Beautiful Dark Twisted Fantasy Interview Video|first=Ashleigh|last=Kim|website=''Hypebeast''|date=2016-01-09|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Kim|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2095264/kanye-west-so-help-me-god-recording-mexico/|title=Where On Earth Did Kanye West Hold His ''So Help Me God'' Recording Sessions?|first=Rob|last=Markman|date=2015-03-03|publisher=''MTV''|access-date=2016-01-20|ref={{sfnRef|Markman|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.avclub.com/article/kanye-west-says-his-new-album-will-be-surprise-the-215582|title=Kanye West says his new album will be a surprise, thereby ruining the surprise|first=Alex|last=McCown|date=2015-02-20|publisher=''The A.V. Club''|access-date=2015-03-02|ref={{SfnRef|McCown|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://mic.com/articles/107744/here-s-absolutely-everything-we-know-about-kanye-west-s-new-album|title=Here's Absolutely Everything We Know About Kanye West's New Album|first=Brittney|last=McKenna|date=2015-01-07|publisher=Mic|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|McKenna|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/55314-kanye-wests-god-level-co-produced-by-hudson-mohawke-featured-in-adidas-ad/|title=Kanye West's &quot;God Level&quot;, Co-Produced by Hudson Mohawke, Featured in Adidas Ad|first=Evan|last=Minsker|date=2014-05-24|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Minsker|2014a}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/56048-kanye-wests-new-single-all-day-leaks-in-rough-version/|title=Kanye West's New Single &quot;All Day&quot; Leaks in Rough Version|first=Evan|last=Minsker|date=2014-08-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Minsker|2014b}}}}
* {{Cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/tidal-claims-app-store-spot-kanye-west-album/story?id=36948863|title=Tidal Claims No. 1 App Store Spot After Kanye West Album Release|first=Alyssa|last=Newcomb|date=2016-02-15|publisher=''[[ABC News]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Newcomb|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/tv/videos/see-kanye-wests-innovative-claustrophobic-snl-40-performance-20150216|title=See Kanye West's Innovative, Claustrophobic 'SNL' 40 Performance|first=Jason|last=Newman|date=2015-02-16|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Newman|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://soundcloud.com/nightsinoctober/interview|title=Kanye's Big Boy Interview (2/4/16)|author=nightsinoctober|date=2016-02-04|publisher=SoundCloud|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|nightsinoctober|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions|title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Sessions|first=Edwin|last=Ortiz|date=2016-01-08|publisher=''Complex UK''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Ortiz|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58614-kanye-west-performs-all-day-at-the-brit-awards/|title=Kanye West Performs &quot;All Day&quot; at the BRIT Awards|first=Amy|last=Phillips|date=2015-02-25|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Phillips|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63472-kanye-west-new-album-the-life-of-pablo-debut-live-stream-watch-it-here/|title=Kanye West New Album The Life Of Pablo Debut Live Stream: Watch It Here|first=Amy|last=Phillips|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Phillips|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6858300/kanye-west-waves-tracklist|title=Kanye West Reveals Third 'Waves' Tracklist|first=Adelle|last=Platon|date=2016-01-27|publisher=''Billboard''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Platon|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6099072/everything-we-know-kanye-west-2014-album|title=Kanye West's 2014 Album: Everything We Know So Far|first=Erika|last=Ramirez|date=2014-05-22|publisher=''Billboard''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Ramirez|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/02/chance-the-rapper-annotated-ultralight-beam/|title=Chance The Rapper Annotated His Verse on Kanye West's &quot;Ultralight Beam&quot;|first=Derrick|last=Rossignol|date=2016-02-15|publisher=Piegeons &amp; Planes|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Rossignol|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/kanye-west-all-day-remix-feat-kendrick-lamar-new-song.1964017.html|title=Kanye West - All Day (Remix) Feat. Kendrick Lamar - Stream [New Song]|first=Trevor|last=Smith|date=2015-04-15|publisher=''HotNewHipHop''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Smith|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/2/10/10963418/kanye-west-the-life-of-pablo-new-album-title|title=Kanye West's new album is called The Life of Pablo, and here's the track list|first=Nick|last=Statt|date=2016-02-10|publisher=''The Verge''|access-date=2016-02-10|ref={{SfnRef|Statt|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/594928500588417024|title=I might change it again but that’s the name now|first=Kanye|last=West|date=2015-05-03|publisher=Twitter|access-date=2015-05-03|ref={{sfnRef|West|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/691489910293991424|title=So happy to be finished with the best album of all time|first=Kanye|last=West|date=2016-01-25|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016a}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692161181562310656|title=New album title, WAVES|first=Kanye|last=West|date=2016-01-26|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016b}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692435575836676097|title=This album is actually a Gospel album|first=Kanye|last=West|date=2016-01-27|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016c}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698175350854021120|title=The album is being mastered and will be out today… added on a couple of tracks…|first=Kanye|last=West|date=2016-02-12|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016d}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698971890581401600|title=Ima fix wolves|first=Kanye|last=West|date=2016-02-14|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016e}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2058811/rihanna-four-five-seconds/|title=Rihanna Dropped Her New Song With Kanye And Paul McCartney—Hear 'FourFiveSeconds'|first=Caitlin|last=White|date=2015-01-25|publisher=''[[MTV News]]''|access-date=2015-01-25|ref={{SfnRef|White|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2014/04/kanye-west-requests-otis-redding-mobb-deep-style-beats-for-his-new-album/|title=Kanye West requests Otis Redding, Mobb Deep-style beats for his new album|first=Alex|last=Young|date=2014-04-10|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Young|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2015/02/kanye-west-debuts-wolves-during-powerful-saturday-night-live-watch/|title=Kanye West debuts &quot;Wolves&quot; during powerful Saturday Night Live performance — watch|first=Alex|last=Young|date=2015-02-15|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Young|2015}}}}
{{Refend}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20160223183843/http://www.thetimelineofpablo.com/chronological.html Храналогія працы над ''The Lfe of Pablo'']
[[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]]
[[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list]]
[[Катэгорыя:Альбомы 2016 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>bb8ys6nyg2igvrltw5rbuj071vhmoha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172192</id>
      <parentid>5172174</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vlad Shmeklia</username>
        <id>158547</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5172192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60517" sha1="4wkj104ucmqbftm3r8vidm2g89oo9hf" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом|Жанр={{hlist|[[Хіп-хоп]]}}|Год=2016|Назва=The Life of Pablo|Тып=студыйны альбом|Вокладка=The Life of Pablo (Tidal Front Cover).png|Выканаўца=[[Канье Уэст|Канье Уэста]]|Запісаны=2010, 2013–2016&lt;ref&gt;{{cite web |author=Tags:&amp;nbsp; Kanye West |url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013 &amp;#124; Pigeons &amp; Planes |publisher=Pigeonsandplanes.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112005155/http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Session &amp;#124; Complex UK |publisher=Uk.complex.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013142/http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Выпушчаны=14 лютага 2016|Працягласць={{Duration|m=58|s=02}}
{{Duration|m=66|s=01}} (зменены трэкліст)|Прадзюсары={{collapsible list|title=Розныя|hlist=true|Канье Уэст {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|вык]].)}}|Рык Рубін {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|совык]].)}}|Ноа Голдсцін {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|совык]].)}}|Boi-1da|Cashmere Cat|DJ Dodger Stadium|Фрэнк Д'юкс|Чарлі Хэндсам|Havoc|Сінджын Хоўк|Чарлі Хіт|Энтані Кілхофер|Madlib|Post Malone|Velous|Metro Boomin|Менэс|Хадсон Мохоук|Плейн Пэт|Карым Рыгінс|Шоў|Southside|Мітус|Swizz Beatz|Дэрэк Уоткінс}}|Краіна=&lt;!--[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]--&gt;|Мова=&lt;!--[[Англійская мова|англійскі]]--&gt;|Лэйблы={{hlist|GOOD Music|Def Jam Recordings}}|Папярэдні альбом=[[Yeezus]]|Наступны альбом=[[Ye]]|Пап_год=2013|Наст_год=2018|Іншае={{Спіс сінглаў 
| Назва = The Life of Pablo 
| Сінгл 1 = Famous
| Сінгл 1 дата = 28 сакавіка 2016
| Сінгл 2 = Father Stretch My Hands 
| Сінгл 2 дата = 7 чэрвеня 2016
| Сінгл 3 = Fade
| Сінгл 3 дата = 9 верасня 2016 }}}} 

'''''The Life of Pablo''''' ({{Tr|Жыццё Пабла|f=1}}) - сёмы [[студыйны альбом]] амерыканскага рэпера [[Канье Уэст|Канье Уэста]], выпушчаны 14 лютага 2016 года лэйбламі {{Не перакладзена 3|GOOD Music|GOOD Music|ru|GOOD Music}} і {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}}. У альбоме прадстаўлены цэлы шэраг {{Не перакладзена 3|Гасцявы ўдзел|гасцявых ўдзелаў|ru|Гостевое участие}}, які ўключае {{Не перакладзена 3|Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна|ru|Френка Оушен}}, {{Не перакладзена 3|Chance the Rapper|3=ru|4=Chance the Rapper}}, {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}}, {{Не перакладзена 3|Young Thug|Young Thug|ru|Янг Таг}}, [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]], [[Рыяна|Рыяну]], {{Не перакладзена 3|The Weeknd|3=ru|4=The Weeknd}}, {{Не перакладзена 3|Ty Dolla Sign|3=ru|4=Ty Dolla Sign}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru|4=Кид Кади}} і іншых. Пры стварэнні яго {{Не перакладзена 3|Інструментальны хіп-хоп|інструменталаў|ru|Инструментальный хип-хоп}} гэтак жа было прыцягнута мноства саўдзельнікаў, якія ўзначальваюцца Уэстам, у ліку якіх, у прыватнасці: {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын|ru|Дын, Майк (музыкальный продюсер)}}, {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|3=ru|4=Рубін, Рик}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|3=ru|4=Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}. Гуказапісвальныя сесіі для альбома праводзіліся ў розных лакацыях па свеце пачынаючы з [[Італія|Італіі]], [[Мексіка|Мексікі]] і заканчваючы [[Таронта]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёркам]] і [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесам]].

Падтрымалі альбом такія {{Не перакладзена 3|Промазапіс|промасінглы|ru|Промозапись}}, як «Real Friends», «No More Parties» in LA і «30 Hours», якія былі выпушчаныя ў спалучэнні з канцэпцыяй Уэста {{Не перакладзена 3|GOOD Fridays|4=GOOD Fridays}}  — калі той штотыдзень выкладваў песні бясплатна. Альбом быў прадстаўлены эксклюзіўна ў стрымінг-сэрвісе [[Tidal]], услед за працяглай чарадой яго дазапісу і канчатковай дапрацоўкі, у тым ліку шматлікія змены паслядоўнасці трэкаў і назвы за некалькі тыдняў да рэлізу. Пасля рэлізу ''The Life of Pablo'' быў сустрэты як прызнаннем, так і стрыманымі водгукамі музычных крытыкаў, якія звярнулі асаблівую ўвагу на яго калейдаскапічны музычны дыяпазон і параскіданасць, калі параўноўваць з папярэднімі альбомамі Уэста.

== Назва ==
Назва альбома некалькі разоў змянялася. Фінальная версія стала вядомая менш чым за тыдзень да рэлізу. Першапачатковая назва альбома, ''So Help Me God'' (даслоўна — «І хай дапаможа мне Бог!»; {{Не перакладзена 3|So help me God!|фраза, якая выкарыстоўваецца ў якасці клятвы ў ЗША|4=So help me God!}}), было анансавана 1 сакавіка 2015 года разам з вокладкай, на якой быў намаляваны манаскі сімвал [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] XIII века&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|title=So Help Us God: Where’s Kanye West’s New Album?|author=Margaret Farrell|publisher=[[Spin (журнал)|Spin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221024654/http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 3 мая рэпер змяніў назву на ''SWISH'', адзначыўшы, што ён можа змяніць назву яшчэ раз&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|title=Kanye West Announces Name Change of His New Album on Twitter|author=Mitchell Peters|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721043702/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|archive-date=2018-07-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 24 студзеня 2016 года Уэст апублікаваў фатаграфію нататніка ліста са спісам кампазіцый альбома&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|title=Decoding Kanye West's 'Waves': A Guide to His Star-Studded Notepad|author=Eric Diep|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221081115/http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень ён апублікаваў твіт «новая назва альбома — Waves» і змененую версію дадзенага ліста, з назвай альбома, замененым на ''Waves'' ({{Tr|Хвалі}}), а таксама подпісамі і малюнкамі іншых музыкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|title=Kanye West changes album title again, from Swish to Waves UPDATE|author=Will Robinson|publisher=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212235947/http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак дадзеная назва не спадабалася рэпер {{Не перакладзена 3|Wiz Khalifa|3=ru|4=Уиз Халифа}}, які заявіў, што Уэст скраў яго ў рэпера {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і папрасіў «не забіраць хвалю»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|title=Kanye West Blasts Wiz Khalifa Over 'Waves' Comments|author=Brittany Spanos|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201184734/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|archive-date=2016-02-01|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|title=ICYMI: Wiz Khalifa Says &quot;Max B Created The Wave&quot; Amid Kanye Album Title Change|author=Masani Bailey|publisher=[[The Source (журнал)|The Source]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131005219/http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|archive-date=2016-01-31|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У выніку паміж музыкамі ў [[X (сацыяльная сетка)|Твітары]] узнікла сварка, падчас якой ён выказаўся як пра Халіфа, так і пра яго сына Себасцьяна і былой жонцы {{Не перакладзена 3|Эмбер Роўз|3=ru|4=Роуз, Эмбер}} (з якой сам Уэст раней сустракаўся)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|title=Wiz Khalifa Isn't Into Kanye West Calling His Album WAVES|author=Jordan Darville|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223034807/https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней, 3 лютага ў інтэрв'ю на радыё {{Не перакладзена 3|Power 105.1|4=Power 105.1}} Халіфа заявіў, што Уэст папрасіў прабачэння перад ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology/|title=WIZ KHALIFA: KANYE WEST APOLOGIZED TO ME... We're All Good Now|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208053600/http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology|archive-date=2016-02-08|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

9 лютага ''{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}'' апублікавала артыкул «Ці з'яўляецца Канье Уэст найвялікшым дзеячам мастацтва 21-га стагоддзя?»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|title=Is Kanye West the greatest artist of the 21st century?|author=Patrick Ryan|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210162150/http://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|archive-date=2016-02-10|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Рэпер апублікаваў спасылку на артыкул у сваім Твітары з каментаром «нарэшце яны зразумелі». Пасля гэтага ён заявіў, што назва ў чарговы раз мяняецца. Першапачаткова ён апублікаваў скарочаны варыянт назвы ''— T.L.O.P'', заявіўшы, што тыя, хто змогуць адгадаць поўны варыянт, атрымаюць пару красовак, прысвечаных музыку, і квіткі на яго шоў Yeezy Season 3, на якім адбылася прэм'ера альбома. Усяго правільны варыянт адгадалі 33 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|title=KANYE WEST: Congrats On Guessing My Album Name... DON'T SCREW IT UP!!|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214175428/http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|archive-date=2016-02-14|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней быў апублікаваны поўны варыянт, які стаў фінальным — ''The Life of Pablo'' ({{Tr|Жыццё Пабла}}). Існуе некалькі версій адносна значэння гэтай назвы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|title=Who Is Pablo In Kanye’s The Life Of Pablo?|author=Loren Diblasi|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223111504/http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|archive-date=2020-12-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя фанаты лічаць, што Уэст параўноўвае сябе з [[Пабла Эскабар|Пабла Эскабарам]], знакамітым наркабаронам. Аднак большасць сыходзіцца ў меркаванні, што рэпер параўноўвае сябе з мастаком [[Пабла Пікаса|Пабла Пікасо]], паколькі яго імя з'яўляецца ў пошуку [[Google search|Google]] па запыце «{{comment|Greatest Artist of the 20th Century|Найвялікшы дзеяч мастацтва 20-га стагоддзя}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|title=Kanye West new album named The Life of Pablo: tracklist revealed on Twitter|author=Jack Shepherd|publisher=[[The Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216173727/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сам Канье параўноўвае сябе з імі абодвума ў кампазіцыі «No More Parties in LA»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|title='The Life of Pablo': Kanye West reveals 'final track list' for new album and meaning behind the title T.L.O.P. but leaves off song that inspired it|author=Jennifer Pearson, Shyam Dodge|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212224347/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot; /&gt;. Таксама ў сваім Твітары ён напісаў, што назву альбома ''The Life Of Pablo'' трэба расшыфроўваць як «[[Павел (апостал)|Жыціе Апостала Паўла]]»&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|title=A Guide to Understanding Kanye West’s The Life of Pablo|author=Dee Lockett|publisher=[[Vulture.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217215812/http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэліз і прасоўванне ==
''The Life of Pablo'' быў выпушчаны [[14 лютага]] [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]] на стрымінгавым сэрвісе [[Tidal]]. Першапачаткова меркавалася, што альбом будзе прадавацца эксклюзіўна праз Tidal адзін тыдзень, пасля чаго ён стане даступны для ўсіх папулярных платформ . Аднак пазней, праз 2 дні пасля рэлізу, Канье Уэст заявіў у Твітары, што альбом будзе прадавацца толькі праз Tidal і пасля заканчэння першага тыдня&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|title=Kanye West says his new album will be a permanent Tidal exclusive|author=Jacob Kastrenakes|publisher=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216193622/http://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень стала вядома, што альбом быў запампаваны больш за {{Num|500000}} разоў з розных {{Не перакладзена 3|BitTorrent-трэкер|торэнт-трэкераў|ru|BitTorrent-трекер}} і што па колькасці сідэраў на трэкеры {{Не перакладзена 3|The Pirate Bay|3=ru|4=The Pirate Bay}} ён абагнаў альбом Рыяны ''{{Не перакладзена 3|Anti|3=ru|4=Anti}}'' больш чым у тры разы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.bbc.com/news/technology-35587381|title=Kanye West album 'pirated 500,000 times' already|author=Zoe Kleinman|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823171719/https://www.bbc.com/news/technology-35587381|archive-date=2018-08-23|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|title=Pirates prove Kanye's new album isn't really Tidal-exclusive|author=Nathan Ingraham|publisher=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217093230/http://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Выніковы спіс ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Публикации
!Компания
!Год
!Позиция
|-
|''[[The A.V. Club]]''
|The A.V. Club’s Top 50 Albums of 2016
|2016
|{{Center|18}}
|-
|''[[BBC Radio 1]]''
|The 12 Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|''[[Billboard]]''
|Billboard’s 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Complex|3=ru|4=Complex}}''
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Dazed|3=ru|4=Dazed}}''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Digital Spy|3=ru|4=Digital Spy}}''
|20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Dummy Mag''
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''[[Entertainment Weekly]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Esquire|3=ru|4=Esquire}}''
|The 30 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''FLOOD Magazine''
|The Best Records of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|''[[The Guardian]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|{{Не перакладзена 3|HotNewHipHop|3=ru|4=HotNewHipHop}}
|Hottest 20 Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Idolator|3=ru|4=Idolator}}
|The 10 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|3}}
|-
|''[[The Independent]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Irish Times|3=ru|4=The Irish Times}}
|Top 10 Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Les Inrockuptibles''
|Les 50 Meilleurs Albums de 2016
|2016
|{{Center|6}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Nation|3=ru|4=The Nation}}
|The Ten Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|{{Не перакладзена 3|New York Magazine|New York (Vulture)|ru|New York Magazine}}
|The 15 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''[[The New York Times]]''
|The Best Albums of 2016 (Jon Caramanica’s list)
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''The New Zealand Herald''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[New Musical Express|NME]]''
|NME’s Albums of the Year 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''Rap-Up''
|Rap-Up’s Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''The Ringer''
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[Rolling Stone]]''
|50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Slant Magazine|3=ru|4=Slant Magazine}}
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Spin (часопіс)|Spin|ru|Spin (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|13}}
|-
|''[[Splice Today]]''
|Top 10 Records of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Stereogum|3=ru|4=Stereogum}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Time Out|Time Out London|ru|Time Out}}
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Tiny Mix Tapes|3=ru|4=Tiny Mix Tapes}}
|2016: Favorite 50 Music Releases
|2016
|{{Center|3}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Uproxx|3=ru|4=Uproxx}}
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|''Us Weekly''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Village Voice|3=ru|4=The Village Voice}}
|Pazz &amp;amp;amp; Jop Critics Poll of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|}

== Прыём крытыкаў ==
Аглядаючы альбом для ''[[The Daily Telegraph]]'', {{Не перакладзена 3|Ніл Маккормік|3=ru|4=Маккормик, Нил}} напісаў, што «''The Life Of Pablo'' з'яўляецца вызначана багатым з музычнага пункту гледжання бітком, набітым выдатнымі ідэямі», але заключыў, што «ён настолькі самалюбны, што пераходзіць у самападман, адзначаны гэтак адчувальнай адсутнасцю перспектывы і аб'ектыўнасці — гэта як калі б [Уэст] сапраўды выпусціў з-пад увагі элементарныя асновы свайго мастацтва». {{Не перакладзена 3|Алексіс Петрыдзіс|3=ru|4=Петридис, Алексис}} з [[The Guardian]] апісаў альбом, як «адзін трэк за іншым — бязладны, хаатычны, глыбока расчаравальны, уражлівы нахабствам і абсалютна які прыводзіць у лютасць», мяркуючы: «ён, як уяўляецца, меў ідэі, якімі яго закідалі так,  што ён стаў глядзецца бязладным і непаслядоўным».

На думку расійскага музычнага крытыка {{Не перакладзена 3|Аляксандр Вітальевіч Гарбачоў|Аляксанда Гарбачова|ru|Горбачёв, Александр Витальевич}},  «''The Life of Pablo'' — гэта маментальная здымка злабадзённай амерыканскай поп-музыкі цяперашняга моманту, ілюстраваны кампендыум, які вытанчана правязвае паміж сабой усе рэлевантныя плыні: трэп („Pt. 2“), новы RnB („FML“), аблічбаваны дансхолл, рэанімаваны соўл і гэтак далей, аж да вечнага богаўнатхнёнага госпела і рэтрафутурыстычнага электра з аглядкай на 80-е („Fade“). У нейкім сэнсе ''The Life of Pablo'' наглядна дэманструе ключавы культурны працэс, у рамках якога хіп-хоп ператвараецца з жанру ў свайго роду матрыцу, оптыку, якая паглынае і падпарадкоўвае сабе ўсё астатняе»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|title=Я люблю вас, как Канье любит Канье: Александр Горбачев — о новом альбоме главного рэпера современности|author=[[Горбачёв, Александр Витальевич|Александр Горбачёв]]|publisher=[[Meduza]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223142633/https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс кампазіцый ==
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt; і сэрвісу Tidal&lt;ref name=&quot;Tidal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://listen.tidal.com/album/57273408|title=TIDAL|website=Listen.tidal.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916021026/https://listen.tidal.com/album/57273408|archive-date=2016-09-16|access-date=2016-02-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.{{Tracklist|extra_column=Прадюсар(ы)|total_length=66:01|collapsed=no|all_writing=|title1=Ultralight Beam|note1=пры ўдзеле Chance the Rapper и Kirk Franklin|writer1={{hlist|[[Канье Уэст|Канье Уэст]]|Майк Дын|Kelly Price|Тэрыус Нэш|Ніка Сігал|Кірк Франклін|Касім Дын|Чанселор Бенет|Джэром Потэр|Сэмюэл Грызмер}}|extra1={{hlist|Уэст|Дын|Chance the Rapper|Swizz Beatz|Рык Рубін|Fonzworth Bentley|Plain Pat|DJ Dodger Stadium|Ноа Голдсцін}}|length1=5:20|title2=Father Stretch My Hands Pt. 1|note2=пры ўдзеле Kid Cudi|writer2={{hlist|Уэст|Скот Мескадзі|М. Дын|Кайдэл Янг|Ален Рытэр|Потэр|Грызмер|Бенет|Т.Л. Барэт}}|extra2={{hlist|Уэст|Дын|Рубін|Metro Boomin|DJ Dodger Stadium|Ален Рытэр|Голдсцін}}|length2=2:15|title3=Pt. 2|note3=пры ўдзеле Desiigner|writer3={{hlist|Уэст|Янг|Сіднэй Сэлбі III|Аднан Кан|Барэт}}|extra3={{hlist|Уэст|Менэс|Плейн Пэт|Шоў}}|length3=2:10|title4=Famous|note4=пры ўдзеле [[Рыяна]]|writer4={{hlist|Уэст|Янг|Кежуан Мучыта|Ноа Голдсцін|Эндру Доўсан|М. Дын|Бенет|К. Дын|Джымі Уэб|Ўінстан Райлі|Ўінстан Райлі|Энцо Віта|Серджо Бардоці|Джамп'ера Скаламонья}}|extra4={{hlist|Уэст|Havoc|Голдсцін|Чарлі Хіт|Эндру Доўсан|Хадсан Махоўк|Дын|Плейн Пэт}}|length4=3:16|title5=Feedback|writer5={{hlist|Уэст|Янг|Дарыус Джэнкінс|К. Рэйчэл Мілс|Маркус Бёрд|Бенет|Ардалан Сарфараз|Фарыд Заланд}}|extra5={{hlist|Уэст|Хіт|Голдсцін}}|length5=2:27|title6=Low Lights|writer6={{hlist|Уэст|М. Дын|Потэр|Грызмер|Сэндзі Рывэра}}|extra6={{hlist|Уэст|DJ Dodger Stadium|Дын}}|length6=2:11|title7=Highlights|note7=пры ўдзеле Young Thug|writer7={{hlist|Уэст|Нэш|Янг|Джэфры Уільямс|М. Дын|Грэг Філінгейнс|Тайлер Брайант|Пэт Рейнольдс}}|extra7={{hlist|Уэст|Дын|Velous|Southside|Плейн Пэт|Голдсцін}}|length7=3:19|title8=[[Freestyle 4]]|note8=пры ўдзеле Desiigner|writer8={{hlist|Уэст|М. Дын|Янг|Сэлбі III|Рос Бірчард|Потэр|Грызмер|Голдсцін|Элісан Голдфрапп|Роберт Лок|Цімаці Норфалк|Уільям Грэгары}}|extra8={{hlist|Уэст|Хадсон Махоўк|Голдсцін|Дын|DJ Dodger Stadium|Шоу|Трэвар Герэкіс}}|length8=2:03|title9=I Love Kanye|writer9={{hlist|Уэст}}|extra9={{hlist|Уэст}}|length9=0:44|title10=Waves|note10=пры ўдзеле Chris Brown|writer10={{hlist|Уэст|Крыс Браўн|Янг|Тоні Уільямс|Элон Рутбэрг|Бірчард|Уоткінс|М. Дын|Мескадзі|Бенет|Леленд Т. Уэйн|Фрэд Братуэйт|Робін Дігс|Кевін Фергюсан|Тэадор Лівінгстан|Дэрыл Мэйсан|Джэймс Уіпер}}|extra10={{hlist|Уэст|Хіт|Мохоук|Метро Бумн|Дын|Энтані Кілхофер}}|length10=3:01|title11=FML|note11=пры ўдзеле [[The Weeknd]]|writer11={{hlist|Уэст|[[The Weeknd|Абель Тэсфае]]|Янг|М. Дын|Доўсан|Голдсцін|Уэйн|Крысціян Богс|Джэнкінс|Мілс|Бёрд|Бірчард|Лоўрэнс Кэсідзі|Вінцэнт Кэсідзі|Пол Уіггін}}|extra11={{hlist|Уэст|Мітус|Метро Бумін|Голдсцін|Дын|Хадсон Махоўк|Доўсан}}|length11=3:56|title12=Real Friends|note12=пры ўдзеле Ty Dolla Sign|writer12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Адам Фіні|Мучіта|Дарэн Кінг|Янг|Гленда Пробі|Тайран Грыфін-мл.|Дын|Голдсцін|Джаліл Хатчынс|Лоўрэнс Сміт}}|extra12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Фрэнк Дьюкс|Хэвок|Дарэн Кінг|Дын|Голдсцін}}|length12=4:11|title13=Wolves|note13=пры ўдзеле Caroline Shaw|writer13={{hlist|Уэст|Маркус Хейберг|Алан Брынсмід|Голдсцін|Рутбэрг|Янг|Раян Макдэрмат|М. Дын|Kirby Lauryen}}|extra13={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Сінджын Хоўк|Дын|Голдсцін|Шоу}}|length13=5:01|title14=Frank's Track|note14=пры ўдзеле [[Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна]]|writer14={{hlist|Уэст|Фрэнк Оўшэн|Høiberg|Brinsmead}}|extra14={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Sinjin Hawke}}|length14=0:38|title15=Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission|writer15={{hlist|Чарлі Уінгейт|Карым Харбуш}}|extra15={{hlist|Уэст}}|length15=0:56|title16=30 Hours|writer16={{hlist|Уэст|[[Дрэйк (рэпер)|Обры Грэм]]|М. Дын|Артур Расэл|Корнэл Хэйнс|Джэйсан Эперсан|Фарэл Уільямс|Чак Браўн}}|extra16={{hlist|Уэст|Карым Рыгінс|Дын|Голдсцін}}|length16=5:23|title17=No More Parties in LA|note17=пры ўдзеле [[Кендрык Ламар|Kendrick Lamar]]|writer17={{hlist|Уэст|Оціс Джэксан-мл.|[[Кендрык Ламар|Кендрык Дакворт]]|Джон Уотсан|Уолтэр Морысан|Херберт Руні|Рональд Бін|Хайлі Крыза|Дэніс Коўлс|Лары Грэм|Ціна Грэм|Сэм Дзіс}}|extra17={{hlist|Уэст|Madlib}}|length17=6:14|title18=Facts (Charlie Heat Version)|writer18={{hlist|Уэст|Янг|Эрнэст Браўн|Нікалас Сміт|О. Грэм|Леленд Т. Уэйн|Нейведыус Уілберн}}|extra18={{hlist|Уэст|Кілхофер|Бенджы-Бі|Дын|Чарлі Хэндсам|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|length18=3:20|title19=Fade|note19=пры ўдзеле [[Post Malone]] і Ty Dolla Sign|writer19={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|[[Post Malone]]|М. Дын|Потэр|Грызмер|Норман Уітфілд|Эдзі Холанд|Карнэліус Грант|Лары Хёрд|Роберт Оўэнс|Луі Вега|Рональд Кэрал|Барбара Такер|Харальд Мэцьюс}}|length19=6:12|title20=Saint Pablo|writer20={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|Sampha|М. Дын|Рытэр|Шон Картэр|Дэрык Анжэлеці|Рональд Лоўрэнс|Уітфілд}}|extra20={{hlist|Уэст|Дын|Рытэр|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|all_lyrics=|writing_credits=yes}}

==== Нататкі ====

* &lt;sup&gt;{{Note|a|[a]}}&lt;/sup&gt;— так адзначаны дадатковы [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]] .
* &lt;sup&gt;{{Note|b|[b]}}&lt;/sup&gt;— так пазначаны супрадзюсар.
* «Ultralight Beam» уключае вакал {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}} і {{Не перакладзена 3|Kelly Price|4=Kelly Price}}, а таксама дадатковы вакал Natalie Green і Samoria Green.
* «Pt. 2» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Caroline Shaw|3=ru|4=Caroline Shaw}}.
* «Famous» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Swizz Beatz|3=ru|4=Swizz Beatz}}.
* &quot;Highlights&quot; уключае дадатковы вакал The-Dream, {{Не перакладзена 3|El DeBarge|4=El DeBarge}} і Kelly Price.
* «Waves» уключае бэк-вакал Kid Cudi.
* «Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і {{Не перакладзена 3|French Montana|3=ru|4=French Montana}}.
* «30 Hours» уключае бэк-вакал {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru|4=André 3000}}.

==== Выкарыстаныя сэмплы ====
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt;.

* «Father Stretch My Hands Pt. 1» і «Pt. 2» ўтрымліваюць [[Семпл|семплы]] «Father Stretch My Hands», напісанай і выкананай Pastor T.L. Barrett пры ўдзеле Youth for Christ.
* «Pt. 2» ўтрымліваюць семплы «Panda», напісаны {{Не перакладзена 3|Sidney Selby III|3=ru|4=Sidney Selby III}} і Adnan Khan і выкананай {{Не перакладзена 3|Desiigner|3=ru|4=Desiigner}}.
* «Famous» ўтрымліваюць семплы «Do What You Gotta Do», напісаны {{Не перакладзена 3|Jimmy Webb|3=ru|4=Jimmy Webb}} і выкананай [[Ніна Сімон|Nina Simone]]; семплы «Bam Bam», напісаны {{Не перакладзена 3|Winston Riley|4=Winston Riley}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sister Nancy|3=ru|4=Sister Nancy}}; а таксама семплы «Mi Sono Svegliato E… Ho Chiuso Gli Occhi», напісаны {{Не перакладзена 3|Luis Bacalov|3=ru|4=Luis Bacalov}}, {{Не перакладзена 3|Sergio Bardotti|4=Sergio Bardotti}}, {{Не перакладзена 3|Gepy &amp; Gepy|Giampiero Scalamogna|4=Gepy &amp; Gepy}} і {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|Enzo Vita|4=Il Rovescio della Medaglia}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|4=Il Rovescio della Medaglia}}.
* «Feedback» ўтрымліваюць семплы «Talagh», напісаны Ardalan Sarfaraz і {{Не перакладзена 3|Farid Zaland|4=Farid Zaland}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Googoosh|3=ru|4=Googoosh}}.
* «Low Lights» ўтрымліваюць семплы «So Alive (Acapella)», напісаны {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|4=Sandy Rivera}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|Kings of Tomorrow|4=Sandy Rivera}}.
* «Freestyle 4» ўтрымліваюць семплы «Human», напісаны {{Не перакладзена 3|Элісан Годфрапп|Элісан Годфрапп|ru|Голдфрапп, Элисон}}, {{Не перакладзена 3|William Gregory|4=William Gregory}}, Robert Locke і Timothy Norfolk і выкананай {{Не перакладзена 3|Goldfrapp|3=ru|4=Goldfrapp}}.
* «Waves» ўтрымліваюць семплы «Fantastic Freaks at the Dixie», напісаны {{Не перакладзена 3|Fab Five Freddy|Fred Bratwaithe|ru|Fab Five Freddy}}, Robin Diggs, Kevin Ferguson, {{Не перакладзена 3|Grand Wizzard Theodore|Theodore Livingston|ru|Grand Wizzard Theodore}}, Darryl Mason и {{Не перакладзена 3|Prince Whipper Whip|James Whipper II|4=Prince Whipper Whip}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five|Fantastic Freaks|4=Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five}}.
* «FML» змяшчае інтэрпаляцыі «Hit», напісаны {{Не перакладзена 3|Lawrence Cassidy|Larry Cassidy|4=Lawrence Cassidy}}, Vincent Cassidy и Paul Wiggin і выкананай {{Не перакладзена 3|Section 25|4=Section 25}}.
* «Real Friends» змяшчае інтэрпаляцыі «Friends», напісаны {{Не перакладзена 3|Whodini|Jalil Hutchins|ru|Whodini}} і {{Не перакладзена 3|Сміт, Лары (прадзюсар)|Lawrence Smith|ru|Смит, Ларри (продюсер)}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Whodini|3=ru|4=Whodini}}.
* «Wolves» ўтрымліваюць семплы «Walking Dub», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Sugar Minott|4=Sugar Minott}}.
* «30 Hours» ўтрымліваюць семплы «Answers Me», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Расэл, Артур (музыкант)|Arthur Russell|ru|Расселл, Артур (музыкант)}}; інтэрпаляцыі «E.I.», напісаны {{Не перакладзена 3|Нелли (рэпер)|Cornell Haynes|ru|Нелли (рэпер)}} и {{Не перакладзена 3|Jason &quot;Jay E&quot; Epperson|Jason Epperson|4=Jason &quot;Jay E&quot; Epperson}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Нэлі (рэпер)|Nelly|ru|Нелли (рэпер)}}; а таксама інтэрпаляцыі «Hot in Herre», напісаны Cornell Haynes, {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэл Уільямс|ru|Уильямс, Фаррелл}} і {{Не перакладзена 3|Charles Brown|4=Charles Brown}}, і выкананай Nelly.
* «No More Parties in L.A.» ўтрымліваюць семплы «Give Me My Love», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Johnny &quot;Guitar&quot; Watson|4=Johnny &quot;Guitar&quot; Watson}}; семплы «Suzie Thundertussy», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Walter Morrison|4=Walter Morrison}}; семплы «Mighty Healthy», напісаны {{Не перакладзена 3|Herb Rooney|4=Herb Rooney}}, {{Не перакладзена 3|Mathematics (producer)|Ronald Bean|4=Mathematics (producer)}}, Highleigh Crizoe і {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Dennis Coles|ru|Ghostface Killah}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Ghostface Killah|ru|Ghostface Killah}}; семплы «Stand Up and Shout About Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Лары Грэм|Larry Graham Jr.|ru|Грэм, Ларри}}, Tina Graham і {{Не перакладзена|Дис, Сэм|Sam Dees|en|Sam Dees}} і выкананай Larry Graham.
* «Facts (Charlie Heat Version)» ўтрымліваюць семплы «Dirt and Grime», напісаны Nicholas Smith і выкананай Father’s Children; интерполяции «Jumpman», напісаны {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Aubrey Graham|ru|Дрейк (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|Leland Wayne|ru|Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Future|Nayvadius Wilburn|ru|Фьючер}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Drake|ru|Дрейк (рэпер)}} і {{Не перакладзена 3|Future|3=ru|4=Фьючер}}; а таксама элементы {{Не перакладзена 3|Street Fighter 2|3=ru|4=Street Fighter 2}}.
* «Fade» ўтрымліваюць семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны {{Не перакладзена 3|Eddie Holland|4=Eddie Holland}}, {{Не перакладзена 3|Norman Whitfield|4=Norman Whitfield}} і {{Не перакладзена 3|Cornelius Grant|Cornelius Grant|4=Cornelius Grant}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Rare Earth|3=ru|4=Rare Earth}}; семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны Eddie Holland, Norman Whitfield и Cornelius Grant і выкананай {{Не перакладзена 3|The Undisputed Truth|4=The Undisputed Truth}}; семплы «Mystery of Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Larry Heard|3=ru|4=Хёрд, Ларри}} і {{Не перакладзена 3|Robert Owens|Robert Owens|ru|Оуэнс, Роберт}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Fingers, Inc.|Mr. Fingers|4=Fingers, Inc.}}; семплы «Deep Inside», напісаны {{Не перакладзена 3|Little Louie Vega|4=Little Louie Vega}} і выкананай Hardrive; а таксама семплы «I Get Lifted (The Underground Network Mix)», напісаны Louie Vega, {{Не перакладзена 3|Ronald Carroll|4=Ronald Carroll}}, {{Не перакладзена 3|Barbara Tucker|4=Barbara Tucker}} і Harold Matthews, і выкананай Barbara Tucker.

=== Выніковыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
! scope=&quot;row&quot; | Danish Albums (Hitlisten) &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=da|url=http://hitlisten.nu/top2016.asp|title=Album Top-100 2016|publisher=Hitlisten.NU|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230202617/http://hitlisten.nu/top2016.asp|archive-date=2016-12-30|access-date=2016-12-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; | Dutch Albums (MegaCharts) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten - Album 2016|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223201814/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|archive-date=2016-12-23|access-date=2016-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 72
|-
! scope=&quot;row&quot; | US ''Billboard'' 200 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411203038/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|archive-date=2017-04-11|access-date=2016-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 27
|-
! scope=&quot;row&quot; | US Top R&amp;B/Hip-Hop Albums ( ''Billboard'' ) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums – Year-end Chart 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018045309/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=2017-10-18|access-date=2016-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 88
|}
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+Спіс дат выпуску, фарматаў, лэйблаў і заўваг
! scope=&quot;col&quot; | Дата
! scope=&quot;col&quot; | Фармат(ы)
! scope=&quot;col&quot; | Лэйбл
! scope=&quot;col&quot; | {{Abbr|Прим.|Примечания|0}}
|-
| 14 лютага 2016
| Стрымінг &lt;small&gt;(эксклюзіў для [[Tidal]])&lt;/small&gt; 
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
| 
|-
| 31 сакавіка 2016
| [[Apple Music]] 
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
| 
|}

== Нататкі ==
Спасылкі{{Крыніцы|30em|refs=&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |title=Kanye West's ''The Life of Pablo'' Is Out Now |first=Jazz |last=Monroe |publisher=[[Pitchfork Media|Pitchfork]] |date=2016-02-14 |access-date=2016-02-16 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214073029/http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}'''Крыніцы'''{{Refbegin|30em}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/57938-ty-dolla-ign-says-he-kanye-west-rihanna-and-paul-mccartney-are-dropping-a-song-together/|title=Ty Dolla $ign Says He, Kanye West, Rihanna, and Paul McCartney Are Dropping A Song Together|first=Molly|last=Beauchemin|date=2015-01-03|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Beauchemin|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6487485/kanye-west-album-title-so-help-me-god|title=Kanye West's New Album Title: 'So Help Me God'|author=Billboard Staff|date=2015-03-01|publisher=''[[Billboard]]''|access-date=2016-01-11|ref={{SfnRef|Billboard Staff|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2016/02/the-life-of-pablo-is-setting-illegal-downloading-r.html|title=The Life Of Pablo Is Setting Illegal Downloading Records|first=Zach|last=Blumenfeld|date=2016-02-16|publisher=''[[Paste (журнал)|Paste]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Blumenfeld|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58263-kanye-west-and-daughter-north-star-in-only-one-video-directed-by-spike-jonze/|title=Kanye West and Daughter North Star in &quot;Only One&quot; Video, Directed by Spike Jonze|first=Zoe|last=Camp|date=2015-01-29|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Camp|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63480-kanye-west-shares-the-life-of-pablo-cover-art-lyrics-to-new-song-father-stretch-my-hands/|title=Kanye West Shares ''The Life of Pablo'' Cover Art, Lyrics to New Song &quot;Father Stretch My Hands&quot;|first=Zoe|last=Camp|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Camp|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://genius.com/8663288|title=Ultralight Beam Lyrics - Annotation 8663288|author=Chance the Rapper|date=2016-02-15|publisher=Genius|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Chance the Rapper|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.stereogum.com/1856452/tyler-the-creator-is-the-latest-to-join-kanyes-waves-party/news/|title=Tyler, The Creator Is The Latest To Join Kanye's ''Waves'' Party|first=Chris|last=DeVille|date=2016-02-01|publisher=''Stereogum''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|DeVille|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/|title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013|author=Eric|date=2016-01-08|publisher=Pigeons &amp; Planes|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Eric|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration|title=Post Malone talks Kanye West collaboration|first=Zach|last=Gase|date=2015-10-20|publisher=''National Sun-Times''|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021121603/http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration/|archive-date=2015-10-21|access-date=2016-02-09|url-status=dead|ref={{SfnRef|Gase|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/29/kanye-west-waves-what-we-know-tracks-collaborators-art|title=What we know about Kanye West's Waves, the greatest album of all time|first=Harriet|last=Gibsone|date=2016-01-26|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Gibsone|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58456-kanye-west-debuts-wolves-featuring-sia-and-vic-mensa-at-adidas-yeezy-boost-fashion-show/|title=Kanye West Debuts &quot;Wolves&quot; Featuring Sia and Vic Mensa at Adidas Yeezy Boost Fashion Show|date=2015-02-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015a}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/61221-kanye-west-debuts-new-track-at-yeezy-season-2-launch/|title=Kanye West Debuts New Track at Yeezy Season 2 Launch|date=2015-09-16|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015b}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-postpones-australian-tour-to-record-new-album-for-2014-20140401|title=Kanye West Postpones Australian Tour to Record aNew Album for 2014|first=Kory|last=Grow|date=2014-04-01|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Grow|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://hiphopdx.com/news/id.35529/title.travi-scott-says-3500-was-meant-for-kanye-west|title=Travi$ Scott Says &quot;3500&quot; Was Meant For Kanye West|first=Victoria|last=Hernandez|date=2015-09-17|publisher=''HipHipDX''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Hernandez|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.ebony.com/entertainment-culture/black-pop-daily-kanye-taps-pushat-consequence-for-new-lp-111#axzz3TJrNCSQl|title=[BLACK POP DAILY] Kanye Taps Pusha T + Consequence for New LP|first=John|last=Kennedy|date=2015-02-02|publisher=''Ebony''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Kennedy|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://hypebeast.com/2016/1/kanye-west-madlib-made-no-more-parties-in-la-for-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-interview-video|title=Kanye West Madlib Made No More Parties in LA for My Beautiful Dark Twisted Fantasy Interview Video|first=Ashleigh|last=Kim|website=''Hypebeast''|date=2016-01-09|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Kim|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2095264/kanye-west-so-help-me-god-recording-mexico/|title=Where On Earth Did Kanye West Hold His ''So Help Me God'' Recording Sessions?|first=Rob|last=Markman|date=2015-03-03|publisher=''MTV''|access-date=2016-01-20|ref={{sfnRef|Markman|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.avclub.com/article/kanye-west-says-his-new-album-will-be-surprise-the-215582|title=Kanye West says his new album will be a surprise, thereby ruining the surprise|first=Alex|last=McCown|date=2015-02-20|publisher=''The A.V. Club''|access-date=2015-03-02|ref={{SfnRef|McCown|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://mic.com/articles/107744/here-s-absolutely-everything-we-know-about-kanye-west-s-new-album|title=Here's Absolutely Everything We Know About Kanye West's New Album|first=Brittney|last=McKenna|date=2015-01-07|publisher=Mic|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|McKenna|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/55314-kanye-wests-god-level-co-produced-by-hudson-mohawke-featured-in-adidas-ad/|title=Kanye West's &quot;God Level&quot;, Co-Produced by Hudson Mohawke, Featured in Adidas Ad|first=Evan|last=Minsker|date=2014-05-24|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Minsker|2014a}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/56048-kanye-wests-new-single-all-day-leaks-in-rough-version/|title=Kanye West's New Single &quot;All Day&quot; Leaks in Rough Version|first=Evan|last=Minsker|date=2014-08-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Minsker|2014b}}}}
* {{Cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/tidal-claims-app-store-spot-kanye-west-album/story?id=36948863|title=Tidal Claims No. 1 App Store Spot After Kanye West Album Release|first=Alyssa|last=Newcomb|date=2016-02-15|publisher=''[[ABC News]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Newcomb|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/tv/videos/see-kanye-wests-innovative-claustrophobic-snl-40-performance-20150216|title=See Kanye West's Innovative, Claustrophobic 'SNL' 40 Performance|first=Jason|last=Newman|date=2015-02-16|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Newman|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://soundcloud.com/nightsinoctober/interview|title=Kanye's Big Boy Interview (2/4/16)|author=nightsinoctober|date=2016-02-04|publisher=SoundCloud|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|nightsinoctober|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions|title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Sessions|first=Edwin|last=Ortiz|date=2016-01-08|publisher=''Complex UK''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Ortiz|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58614-kanye-west-performs-all-day-at-the-brit-awards/|title=Kanye West Performs &quot;All Day&quot; at the BRIT Awards|first=Amy|last=Phillips|date=2015-02-25|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Phillips|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63472-kanye-west-new-album-the-life-of-pablo-debut-live-stream-watch-it-here/|title=Kanye West New Album The Life Of Pablo Debut Live Stream: Watch It Here|first=Amy|last=Phillips|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Phillips|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6858300/kanye-west-waves-tracklist|title=Kanye West Reveals Third 'Waves' Tracklist|first=Adelle|last=Platon|date=2016-01-27|publisher=''Billboard''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Platon|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6099072/everything-we-know-kanye-west-2014-album|title=Kanye West's 2014 Album: Everything We Know So Far|first=Erika|last=Ramirez|date=2014-05-22|publisher=''Billboard''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Ramirez|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/02/chance-the-rapper-annotated-ultralight-beam/|title=Chance The Rapper Annotated His Verse on Kanye West's &quot;Ultralight Beam&quot;|first=Derrick|last=Rossignol|date=2016-02-15|publisher=Piegeons &amp; Planes|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Rossignol|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/kanye-west-all-day-remix-feat-kendrick-lamar-new-song.1964017.html|title=Kanye West - All Day (Remix) Feat. Kendrick Lamar - Stream [New Song]|first=Trevor|last=Smith|date=2015-04-15|publisher=''HotNewHipHop''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Smith|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/2/10/10963418/kanye-west-the-life-of-pablo-new-album-title|title=Kanye West's new album is called The Life of Pablo, and here's the track list|first=Nick|last=Statt|date=2016-02-10|publisher=''The Verge''|access-date=2016-02-10|ref={{SfnRef|Statt|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/594928500588417024|title=I might change it again but that’s the name now|first=Kanye|last=West|date=2015-05-03|publisher=Twitter|access-date=2015-05-03|ref={{sfnRef|West|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/691489910293991424|title=So happy to be finished with the best album of all time|first=Kanye|last=West|date=2016-01-25|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016a}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692161181562310656|title=New album title, WAVES|first=Kanye|last=West|date=2016-01-26|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016b}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692435575836676097|title=This album is actually a Gospel album|first=Kanye|last=West|date=2016-01-27|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016c}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698175350854021120|title=The album is being mastered and will be out today… added on a couple of tracks…|first=Kanye|last=West|date=2016-02-12|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016d}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698971890581401600|title=Ima fix wolves|first=Kanye|last=West|date=2016-02-14|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016e}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2058811/rihanna-four-five-seconds/|title=Rihanna Dropped Her New Song With Kanye And Paul McCartney—Hear 'FourFiveSeconds'|first=Caitlin|last=White|date=2015-01-25|publisher=''[[MTV News]]''|access-date=2015-01-25|ref={{SfnRef|White|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2014/04/kanye-west-requests-otis-redding-mobb-deep-style-beats-for-his-new-album/|title=Kanye West requests Otis Redding, Mobb Deep-style beats for his new album|first=Alex|last=Young|date=2014-04-10|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Young|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2015/02/kanye-west-debuts-wolves-during-powerful-saturday-night-live-watch/|title=Kanye West debuts &quot;Wolves&quot; during powerful Saturday Night Live performance — watch|first=Alex|last=Young|date=2015-02-15|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Young|2015}}}}
{{Refend}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20160223183843/http://www.thetimelineofpablo.com/chronological.html Храналогія працы над ''The Lfe of Pablo'']
[[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]]
[[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list]]
[[Катэгорыя:Альбомы 2016 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>4wkj104ucmqbftm3r8vidm2g89oo9hf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172265</id>
      <parentid>5172192</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5172265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60569" sha1="5tf28tmegu7bhfhqqpspi88cuhqulx1" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом|Жанр={{hlist|[[Хіп-хоп]]}}|Год=2016|Назва=The Life of Pablo|Тып=студыйны альбом|Вокладка=The Life of Pablo (Tidal Front Cover).png|Выканаўца=[[Канье Уэст|Канье Уэста]]|Запісаны=2010, 2013–2016&lt;ref&gt;{{cite web |author=Tags:&amp;nbsp; Kanye West |url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013 &amp;#124; Pigeons &amp; Planes |publisher=Pigeonsandplanes.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112005155/http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Session &amp;#124; Complex UK |publisher=Uk.complex.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013142/http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Выпушчаны=14 лютага 2016|Працягласць={{Duration|m=58|s=02}}
{{Duration|m=66|s=01}} (зменены трэкліст)|Прадзюсары={{collapsible list|title=Розныя|hlist=true|Канье Уэст {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|вык]].)}}|Рык Рубін {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|совык]].)}}|Ноа Голдсцін {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|совык]].)}}|Boi-1da|Cashmere Cat|DJ Dodger Stadium|Фрэнк Д'юкс|Чарлі Хэндсам|Havoc|Сінджын Хоўк|Чарлі Хіт|Энтані Кілхофер|Madlib|Post Malone|Velous|Metro Boomin|Менэс|Хадсон Мохоук|Плейн Пэт|Карым Рыгінс|Шоў|Southside|Мітус|Swizz Beatz|Дэрэк Уоткінс}}|Краіна=&lt;!--[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]--&gt;|Мова=&lt;!--[[Англійская мова|англійскі]]--&gt;|Лэйблы={{hlist|GOOD Music|Def Jam Recordings}}|Папярэдні альбом=[[Yeezus]]|Наступны альбом=[[Ye]]|Пап_год=2013|Наст_год=2018|Іншае={{Спіс сінглаў 
| Назва = The Life of Pablo 
| Сінгл 1 = Famous
| Сінгл 1 дата = 28 сакавіка 2016
| Сінгл 2 = Father Stretch My Hands 
| Сінгл 2 дата = 7 чэрвеня 2016
| Сінгл 3 = Fade
| Сінгл 3 дата = 9 верасня 2016 }}}}
'''''The Life of Pablo''''' ({{Tr|Жыццё Пабла|f=1}}) — сёмы [[студыйны альбом]] амерыканскага рэпера [[Канье Уэст]]а, выпушчаны 14 лютага 2016 года лэйбламі {{Не перакладзена 3|GOOD Music|GOOD Music|ru|GOOD Music}} і {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}}. У альбоме прадстаўлены цэлы шэраг {{Не перакладзена 3|Гасцявы ўдзел|гасцявых ўдзелаў|ru|Гостевое участие}}, які ўключае {{Не перакладзена 3|Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна|ru|Френка Оушен}}, {{Не перакладзена 3|Chance the Rapper|3=ru|4=Chance the Rapper}}, {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}}, {{Не перакладзена 3|Young Thug|Young Thug|ru|Янг Таг}}, [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]], [[Рыяна|Рыяну]], {{Не перакладзена 3|The Weeknd|3=ru|4=The Weeknd}}, {{Не перакладзена 3|Ty Dolla Sign|3=ru|4=Ty Dolla Sign}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru|4=Кид Кади}} і іншых. Пры стварэнні яго {{Не перакладзена 3|Інструментальны хіп-хоп|інструменталаў|ru|Инструментальный хип-хоп}} гэтак жа было прыцягнута мноства саўдзельнікаў, якія ўзначальваюцца Уэстам, у ліку якіх, у прыватнасці: {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын|ru|Дын, Майк (музыкальный продюсер)}}, {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|3=ru|4=Рубін, Рик}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|3=ru|4=Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}. Гуказапісвальныя сесіі для альбома праводзіліся ў розных лакацыях па свеце пачынаючы з [[Італія|Італіі]], [[Мексіка|Мексікі]] і заканчваючы [[Таронта]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёркам]] і [[Лос-Анджэлес]]ам.

Падтрымалі альбом такія {{Не перакладзена 3|Промазапіс|промасінглы|ru|Промозапись}}, як «Real Friends», «No More Parties» in LA і «30 Hours», якія былі выпушчаныя ў спалучэнні з канцэпцыяй Уэста {{Не перакладзена 3|GOOD Fridays|4=GOOD Fridays}} — калі той штотыдзень выкладваў песні бясплатна. Альбом быў прадстаўлены эксклюзіўна ў стрымінг-сэрвісе [[Tidal]], услед за працяглай чарадой яго дазапісу і канчатковай дапрацоўкі, у тым ліку шматлікія змены паслядоўнасці трэкаў і назвы за некалькі тыдняў да рэлізу. Пасля рэлізу ''The Life of Pablo'' быў сустрэты як прызнаннем, так і стрыманымі водгукамі музычных крытыкаў, якія звярнулі асаблівую ўвагу на яго калейдаскапічны музычны дыяпазон і параскіданасць, калі параўноўваць з папярэднімі альбомамі Уэста.

== Назва ==
Назва альбома некалькі разоў змянялася. Фінальная версія стала вядомая менш чым за тыдзень да рэлізу. Першапачатковая назва альбома, ''So Help Me God'' (даслоўна — «І хай дапаможа мне Бог!»; {{Не перакладзена 3|So help me God!|фраза, якая выкарыстоўваецца ў якасці клятвы ў ЗША|4=So help me God!}}), было анансавана 1 сакавіка 2015 года разам з вокладкай, на якой быў намаляваны манаскі сімвал [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] XIII века&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|title=So Help Us God: Where’s Kanye West’s New Album?|author=Margaret Farrell|publisher=[[Spin (журнал)|Spin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221024654/http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 3 мая рэпер змяніў назву на ''SWISH'', адзначыўшы, што ён можа змяніць назву яшчэ раз&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|title=Kanye West Announces Name Change of His New Album on Twitter|author=Mitchell Peters|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721043702/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|archive-date=2018-07-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 24 студзеня 2016 года Уэст апублікаваў фатаграфію нататніка ліста са спісам кампазіцый альбома&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|title=Decoding Kanye West's 'Waves': A Guide to His Star-Studded Notepad|author=Eric Diep|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221081115/http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень ён апублікаваў твіт «новая назва альбома — Waves» і змененую версію дадзенага ліста, з назвай альбома, замененым на ''Waves'' ({{Tr|Хвалі}}), а таксама подпісамі і малюнкамі іншых музыкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|title=Kanye West changes album title again, from Swish to Waves UPDATE|author=Will Robinson|publisher=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212235947/http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак дадзеная назва не спадабалася рэпер {{Не перакладзена 3|Wiz Khalifa|3=ru|4=Уиз Халифа}}, які заявіў, што Уэст скраў яго ў рэпера {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і папрасіў «не забіраць хвалю»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|title=Kanye West Blasts Wiz Khalifa Over 'Waves' Comments|author=Brittany Spanos|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201184734/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|archive-date=2016-02-01|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|title=ICYMI: Wiz Khalifa Says &quot;Max B Created The Wave&quot; Amid Kanye Album Title Change|author=Masani Bailey|publisher=[[The Source (журнал)|The Source]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131005219/http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|archive-date=2016-01-31|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У выніку паміж музыкамі ў [[X (сацыяльная сетка)|Твітары]] узнікла сварка, падчас якой ён выказаўся як пра Халіфа, так і пра яго сына Себасцьяна і былой жонцы {{Не перакладзена 3|Эмбер Роўз|3=ru|4=Роуз, Эмбер}} (з якой сам Уэст раней сустракаўся)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|title=Wiz Khalifa Isn't Into Kanye West Calling His Album WAVES|author=Jordan Darville|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223034807/https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней, 3 лютага ў інтэрв’ю на радыё {{Не перакладзена 3|Power 105.1|4=Power 105.1}} Халіфа заявіў, што Уэст папрасіў прабачэння перад ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology/|title=WIZ KHALIFA: KANYE WEST APOLOGIZED TO ME... We're All Good Now|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208053600/http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology|archive-date=2016-02-08|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

9 лютага ''{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}'' апублікавала артыкул «Ці з’яўляецца Канье Уэст найвялікшым дзеячам мастацтва 21-га стагоддзя?»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|title=Is Kanye West the greatest artist of the 21st century?|author=Patrick Ryan|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210162150/http://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|archive-date=2016-02-10|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Рэпер апублікаваў спасылку на артыкул у сваім Твітары з каментаром «нарэшце яны зразумелі». Пасля гэтага ён заявіў, што назва ў чарговы раз мяняецца. Першапачаткова ён апублікаваў скарочаны варыянт назвы ''— T.L.O.P'', заявіўшы, што тыя, хто змогуць адгадаць поўны варыянт, атрымаюць пару красовак, прысвечаных музыку, і квіткі на яго шоў Yeezy Season 3, на якім адбылася прэм’ера альбома. Усяго правільны варыянт адгадалі 33 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|title=KANYE WEST: Congrats On Guessing My Album Name... DON'T SCREW IT UP!!|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214175428/http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|archive-date=2016-02-14|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней быў апублікаваны поўны варыянт, які стаў фінальным — ''The Life of Pablo'' ({{Tr|Жыццё Пабла}}). Існуе некалькі версій адносна значэння гэтай назвы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|title=Who Is Pablo In Kanye’s The Life Of Pablo?|author=Loren Diblasi|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223111504/http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|archive-date=2020-12-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя фанаты лічаць, што Уэст параўноўвае сябе з [[Пабла Эскабар]]ам, знакамітым наркабаронам. Аднак большасць сыходзіцца ў меркаванні, што рэпер параўноўвае сябе з мастаком [[Пабла Пікаса|Пабла Пікасо]], паколькі яго імя з’яўляецца ў пошуку [[Google search|Google]] па запыце «{{comment|Greatest Artist of the 20th Century|Найвялікшы дзеяч мастацтва 20-га стагоддзя}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|title=Kanye West new album named The Life of Pablo: tracklist revealed on Twitter|author=Jack Shepherd|publisher=[[The Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216173727/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сам Канье параўноўвае сябе з імі абодвума ў кампазіцыі «No More Parties in LA»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|title='The Life of Pablo': Kanye West reveals 'final track list' for new album and meaning behind the title T.L.O.P. but leaves off song that inspired it|author=Jennifer Pearson, Shyam Dodge|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212224347/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot; /&gt;. Таксама ў сваім Твітары ён напісаў, што назву альбома ''The Life Of Pablo'' трэба расшыфроўваць як «[[Павел (апостал)|Жыціе Апостала Паўла]]»&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|title=A Guide to Understanding Kanye West’s The Life of Pablo|author=Dee Lockett|publisher=[[Vulture.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217215812/http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэліз і прасоўванне ==
''The Life of Pablo'' быў выпушчаны [[14 лютага]] [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]] на стрымінгавым сэрвісе [[Tidal]]. Першапачаткова меркавалася, што альбом будзе прадавацца эксклюзіўна праз Tidal адзін тыдзень, пасля чаго ён стане даступны для ўсіх папулярных платформ&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot; /&gt;. Аднак пазней, праз 2 дні пасля рэлізу, Канье Уэст заявіў у Твітары, што альбом будзе прадавацца толькі праз Tidal і пасля заканчэння першага тыдня&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|title=Kanye West says his new album will be a permanent Tidal exclusive|author=Jacob Kastrenakes|publisher=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216193622/http://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень стала вядома, што альбом быў запампаваны больш за {{Num|500000}} разоў з розных {{Не перакладзена 3|BitTorrent-трэкер|торэнт-трэкераў|ru|BitTorrent-трекер}} і што па колькасці сідэраў на трэкеры {{Не перакладзена 3|The Pirate Bay|3=ru|4=The Pirate Bay}} ён абагнаў альбом Рыяны ''{{Не перакладзена 3|Anti|3=ru|4=Anti}}'' больш чым у тры разы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.bbc.com/news/technology-35587381|title=Kanye West album 'pirated 500,000 times' already|author=Zoe Kleinman|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823171719/https://www.bbc.com/news/technology-35587381|archive-date=2018-08-23|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|title=Pirates prove Kanye's new album isn't really Tidal-exclusive|author=Nathan Ingraham|publisher=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217093230/http://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Выніковы спіс ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Выданне
!Публікацыя
!Год
!Пазіцыя
|-
|''[[The A.V. Club]]''
|The A.V. Club’s Top 50 Albums of 2016
|2016
|{{Center|18}}
|-
|''[[BBC Radio 1]]''
|The 12 Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|''[[Billboard]]''
|Billboard’s 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Complex|3=ru|4=Complex}}''
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Dazed|3=ru|4=Dazed}}''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Digital Spy|3=ru|4=Digital Spy}}''
|20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Dummy Mag''
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''[[Entertainment Weekly]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Esquire|3=ru|4=Esquire}}''
|The 30 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''FLOOD Magazine''
|The Best Records of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|''[[The Guardian]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|{{Не перакладзена 3|HotNewHipHop|3=ru|4=HotNewHipHop}}
|Hottest 20 Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Idolator|3=ru|4=Idolator}}
|The 10 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|3}}
|-
|''[[The Independent]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Irish Times|3=ru|4=The Irish Times}}
|Top 10 Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Les Inrockuptibles''
|Les 50 Meilleurs Albums de 2016
|2016
|{{Center|6}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Nation|3=ru|4=The Nation}}
|The Ten Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|{{Не перакладзена 3|New York Magazine|New York (Vulture)|ru|New York Magazine}}
|The 15 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''[[The New York Times]]''
|The Best Albums of 2016 (Jon Caramanica’s list)
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''The New Zealand Herald''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[New Musical Express|NME]]''
|NME’s Albums of the Year 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''Rap-Up''
|Rap-Up’s Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''The Ringer''
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[Rolling Stone]]''
|50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Slant Magazine|3=ru|4=Slant Magazine}}
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Spin (часопіс)|Spin|ru|Spin (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|13}}
|-
|''[[Splice Today]]''
|Top 10 Records of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Stereogum|3=ru|4=Stereogum}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Time Out|Time Out London|ru|Time Out}}
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Tiny Mix Tapes|3=ru|4=Tiny Mix Tapes}}
|2016: Favorite 50 Music Releases
|2016
|{{Center|3}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Uproxx|3=ru|4=Uproxx}}
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|''Us Weekly''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Village Voice|3=ru|4=The Village Voice}}
|Pazz &amp;amp;amp; Jop Critics Poll of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|}

== Прыём крытыкаў ==
Аглядаючы альбом для ''[[The Daily Telegraph]]'', {{Не перакладзена 3|Ніл Маккормік|3=ru|4=Маккормик, Нил}} напісаў, што «''The Life Of Pablo'' з’яўляецца вызначана багатым з музычнага пункту гледжання бітком, набітым выдатнымі ідэямі», але заключыў, што «ён настолькі самалюбны, што пераходзіць у самападман, адзначаны гэтак адчувальнай адсутнасцю перспектывы і аб’ектыўнасці — гэта як калі б [Уэст] сапраўды выпусціў з-пад увагі элементарныя асновы свайго мастацтва». {{Не перакладзена 3|Алексіс Петрыдзіс|3=ru|4=Петридис, Алексис}} з [[The Guardian]] апісаў альбом, як «адзін трэк за іншым — бязладны, хаатычны, глыбока расчаравальны, уражлівы нахабствам і абсалютна які прыводзіць у лютасць», мяркуючы: «ён, як уяўляецца, меў ідэі, якімі яго закідалі так, што ён стаў глядзецца бязладным і непаслядоўным».

На думку расійскага музычнага крытыка {{Не перакладзена 3|Аляксандр Вітальевіч Гарбачоў|Аляксанда Гарбачова|ru|Горбачёв, Александр Витальевич}}, «''The Life of Pablo'' — гэта маментальная здымка злабадзённай амерыканскай поп-музыкі цяперашняга моманту, ілюстраваны кампендыум, які вытанчана правязвае паміж сабой усе рэлевантныя плыні: трэп („Pt. 2“), новы RnB („FML“), аблічбаваны дансхолл, рэанімаваны соўл і гэтак далей, аж да вечнага богаўнатхнёнага госпела і рэтрафутурыстычнага электра з аглядкай на 80-е („Fade“). У нейкім сэнсе ''The Life of Pablo'' наглядна дэманструе ключавы культурны працэс, у рамках якога хіп-хоп ператвараецца з жанру ў свайго роду матрыцу, оптыку, якая паглынае і падпарадкоўвае сабе ўсё астатняе»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|title=Я люблю вас, как Канье любит Канье: Александр Горбачев — о новом альбоме главного рэпера современности|author=[[Горбачёв, Александр Витальевич|Александр Горбачёв]]|publisher=[[Meduza]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223142633/https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс кампазіцый ==
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt; і сэрвісу Tidal&lt;ref name=&quot;Tidal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://listen.tidal.com/album/57273408|title=TIDAL|website=Listen.tidal.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916021026/https://listen.tidal.com/album/57273408|archive-date=2016-09-16|access-date=2016-02-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.{{Tracklist|extra_column=Прадюсар(ы)|total_length=66:01|collapsed=no|all_writing=|title1=Ultralight Beam|note1=пры ўдзеле Chance the Rapper и Kirk Franklin|writer1={{hlist|[[Канье Уэст|Канье Уэст]]|Майк Дын|Kelly Price|Тэрыус Нэш|Ніка Сігал|Кірк Франклін|Касім Дын|Чанселор Бенет|Джэром Потэр|Сэмюэл Грызмер}}|extra1={{hlist|Уэст|Дын|Chance the Rapper|Swizz Beatz|Рык Рубін|Fonzworth Bentley|Plain Pat|DJ Dodger Stadium|Ноа Голдсцін}}|length1=5:20|title2=Father Stretch My Hands Pt. 1|note2=пры ўдзеле Kid Cudi|writer2={{hlist|Уэст|Скот Мескадзі|М. Дын|Кайдэл Янг|Ален Рытэр|Потэр|Грызмер|Бенет|Т.Л. Барэт}}|extra2={{hlist|Уэст|Дын|Рубін|Metro Boomin|DJ Dodger Stadium|Ален Рытэр|Голдсцін}}|length2=2:15|title3=Pt. 2|note3=пры ўдзеле Desiigner|writer3={{hlist|Уэст|Янг|Сіднэй Сэлбі III|Аднан Кан|Барэт}}|extra3={{hlist|Уэст|Менэс|Плейн Пэт|Шоў}}|length3=2:10|title4=Famous|note4=пры ўдзеле [[Рыяна]]|writer4={{hlist|Уэст|Янг|Кежуан Мучыта|Ноа Голдсцін|Эндру Доўсан|М. Дын|Бенет|К. Дын|Джымі Уэб|Ўінстан Райлі|Ўінстан Райлі|Энцо Віта|Серджо Бардоці|Джамп'ера Скаламонья}}|extra4={{hlist|Уэст|Havoc|Голдсцін|Чарлі Хіт|Эндру Доўсан|Хадсан Махоўк|Дын|Плейн Пэт}}|length4=3:16|title5=Feedback|writer5={{hlist|Уэст|Янг|Дарыус Джэнкінс|К. Рэйчэл Мілс|Маркус Бёрд|Бенет|Ардалан Сарфараз|Фарыд Заланд}}|extra5={{hlist|Уэст|Хіт|Голдсцін}}|length5=2:27|title6=Low Lights|writer6={{hlist|Уэст|М. Дын|Потэр|Грызмер|Сэндзі Рывэра}}|extra6={{hlist|Уэст|DJ Dodger Stadium|Дын}}|length6=2:11|title7=Highlights|note7=пры ўдзеле Young Thug|writer7={{hlist|Уэст|Нэш|Янг|Джэфры Уільямс|М. Дын|Грэг Філінгейнс|Тайлер Брайант|Пэт Рейнольдс}}|extra7={{hlist|Уэст|Дын|Velous|Southside|Плейн Пэт|Голдсцін}}|length7=3:19|title8=[[Freestyle 4]]|note8=пры ўдзеле Desiigner|writer8={{hlist|Уэст|М. Дын|Янг|Сэлбі III|Рос Бірчард|Потэр|Грызмер|Голдсцін|Элісан Голдфрапп|Роберт Лок|Цімаці Норфалк|Уільям Грэгары}}|extra8={{hlist|Уэст|Хадсон Махоўк|Голдсцін|Дын|DJ Dodger Stadium|Шоу|Трэвар Герэкіс}}|length8=2:03|title9=I Love Kanye|writer9={{hlist|Уэст}}|extra9={{hlist|Уэст}}|length9=0:44|title10=Waves|note10=пры ўдзеле Chris Brown|writer10={{hlist|Уэст|Крыс Браўн|Янг|Тоні Уільямс|Элон Рутбэрг|Бірчард|Уоткінс|М. Дын|Мескадзі|Бенет|Леленд Т. Уэйн|Фрэд Братуэйт|Робін Дігс|Кевін Фергюсан|Тэадор Лівінгстан|Дэрыл Мэйсан|Джэймс Уіпер}}|extra10={{hlist|Уэст|Хіт|Мохоук|Метро Бумн|Дын|Энтані Кілхофер}}|length10=3:01|title11=FML|note11=пры ўдзеле [[The Weeknd]]|writer11={{hlist|Уэст|[[The Weeknd|Абель Тэсфае]]|Янг|М. Дын|Доўсан|Голдсцін|Уэйн|Крысціян Богс|Джэнкінс|Мілс|Бёрд|Бірчард|Лоўрэнс Кэсідзі|Вінцэнт Кэсідзі|Пол Уіггін}}|extra11={{hlist|Уэст|Мітус|Метро Бумін|Голдсцін|Дын|Хадсон Махоўк|Доўсан}}|length11=3:56|title12=Real Friends|note12=пры ўдзеле Ty Dolla Sign|writer12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Адам Фіні|Мучіта|Дарэн Кінг|Янг|Гленда Пробі|Тайран Грыфін-мл.|Дын|Голдсцін|Джаліл Хатчынс|Лоўрэнс Сміт}}|extra12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Фрэнк Дьюкс|Хэвок|Дарэн Кінг|Дын|Голдсцін}}|length12=4:11|title13=Wolves|note13=пры ўдзеле Caroline Shaw|writer13={{hlist|Уэст|Маркус Хейберг|Алан Брынсмід|Голдсцін|Рутбэрг|Янг|Раян Макдэрмат|М. Дын|Kirby Lauryen}}|extra13={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Сінджын Хоўк|Дын|Голдсцін|Шоу}}|length13=5:01|title14=Frank's Track|note14=пры ўдзеле [[Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна]]|writer14={{hlist|Уэст|Фрэнк Оўшэн|Høiberg|Brinsmead}}|extra14={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Sinjin Hawke}}|length14=0:38|title15=Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission|writer15={{hlist|Чарлі Уінгейт|Карым Харбуш}}|extra15={{hlist|Уэст}}|length15=0:56|title16=30 Hours|writer16={{hlist|Уэст|[[Дрэйк (рэпер)|Обры Грэм]]|М. Дын|Артур Расэл|Корнэл Хэйнс|Джэйсан Эперсан|Фарэл Уільямс|Чак Браўн}}|extra16={{hlist|Уэст|Карым Рыгінс|Дын|Голдсцін}}|length16=5:23|title17=No More Parties in LA|note17=пры ўдзеле [[Кендрык Ламар|Kendrick Lamar]]|writer17={{hlist|Уэст|Оціс Джэксан-мл.|[[Кендрык Ламар|Кендрык Дакворт]]|Джон Уотсан|Уолтэр Морысан|Херберт Руні|Рональд Бін|Хайлі Крыза|Дэніс Коўлс|Лары Грэм|Ціна Грэм|Сэм Дзіс}}|extra17={{hlist|Уэст|Madlib}}|length17=6:14|title18=Facts (Charlie Heat Version)|writer18={{hlist|Уэст|Янг|Эрнэст Браўн|Нікалас Сміт|О. Грэм|Леленд Т. Уэйн|Нейведыус Уілберн}}|extra18={{hlist|Уэст|Кілхофер|Бенджы-Бі|Дын|Чарлі Хэндсам|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|length18=3:20|title19=Fade|note19=пры ўдзеле [[Post Malone]] і Ty Dolla Sign|writer19={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|[[Post Malone]]|М. Дын|Потэр|Грызмер|Норман Уітфілд|Эдзі Холанд|Карнэліус Грант|Лары Хёрд|Роберт Оўэнс|Луі Вега|Рональд Кэрал|Барбара Такер|Харальд Мэцьюс}}|length19=6:12|title20=Saint Pablo|writer20={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|Sampha|М. Дын|Рытэр|Шон Картэр|Дэрык Анжэлеці|Рональд Лоўрэнс|Уітфілд}}|extra20={{hlist|Уэст|Дын|Рытэр|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|all_lyrics=|writing_credits=yes}}

==== Нататкі ====

* &lt;sup&gt;{{Note|a|[a]}}&lt;/sup&gt;— так адзначаны дадатковы [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]] .
* &lt;sup&gt;{{Note|b|[b]}}&lt;/sup&gt;— так пазначаны супрадзюсар.
* «Ultralight Beam» уключае вакал {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}} і {{Не перакладзена 3|Kelly Price|4=Kelly Price}}, а таксама дадатковы вакал Natalie Green і Samoria Green.
* «Pt. 2» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Caroline Shaw|3=ru|4=Caroline Shaw}}.
* «Famous» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Swizz Beatz|3=ru|4=Swizz Beatz}}.
* «Highlights» уключае дадатковы вакал The-Dream, {{Не перакладзена 3|El DeBarge|4=El DeBarge}} і Kelly Price.
* «Waves» уключае бэк-вакал Kid Cudi.
* «Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і {{Не перакладзена 3|French Montana|3=ru|4=French Montana}}.
* «30 Hours» уключае бэк-вакал {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru|4=André 3000}}.

==== Выкарыстаныя сэмплы ====
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt;.

* «Father Stretch My Hands Pt. 1» і «Pt. 2» ўтрымліваюць [[семпл]]ы «Father Stretch My Hands», напісанай і выкананай Pastor T.L. Barrett пры ўдзеле Youth for Christ.
* «Pt. 2» ўтрымліваюць семплы «Panda», напісаны {{Не перакладзена 3|Sidney Selby III|3=ru|4=Sidney Selby III}} і Adnan Khan і выкананай {{Не перакладзена 3|Desiigner|3=ru|4=Desiigner}}.
* «Famous» ўтрымліваюць семплы «Do What You Gotta Do», напісаны {{Не перакладзена 3|Jimmy Webb|3=ru|4=Jimmy Webb}} і выкананай [[Ніна Сімон|Nina Simone]]; семплы «Bam Bam», напісаны {{Не перакладзена 3|Winston Riley|4=Winston Riley}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sister Nancy|3=ru|4=Sister Nancy}}; а таксама семплы «Mi Sono Svegliato E… Ho Chiuso Gli Occhi», напісаны {{Не перакладзена 3|Luis Bacalov|3=ru|4=Luis Bacalov}}, {{Не перакладзена 3|Sergio Bardotti|4=Sergio Bardotti}}, {{Не перакладзена 3|Gepy &amp; Gepy|Giampiero Scalamogna|4=Gepy &amp; Gepy}} і {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|Enzo Vita|4=Il Rovescio della Medaglia}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|4=Il Rovescio della Medaglia}}.
* «Feedback» ўтрымліваюць семплы «Talagh», напісаны Ardalan Sarfaraz і {{Не перакладзена 3|Farid Zaland|4=Farid Zaland}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Googoosh|3=ru|4=Googoosh}}.
* «Low Lights» ўтрымліваюць семплы «So Alive (Acapella)», напісаны {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|4=Sandy Rivera}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|Kings of Tomorrow|4=Sandy Rivera}}.
* «Freestyle 4» ўтрымліваюць семплы «Human», напісаны {{Не перакладзена 3|Элісан Годфрапп|Элісан Годфрапп|ru|Голдфрапп, Элисон}}, {{Не перакладзена 3|William Gregory|4=William Gregory}}, Robert Locke і Timothy Norfolk і выкананай {{Не перакладзена 3|Goldfrapp|3=ru|4=Goldfrapp}}.
* «Waves» ўтрымліваюць семплы «Fantastic Freaks at the Dixie», напісаны {{Не перакладзена 3|Fab Five Freddy|Fred Bratwaithe|ru|Fab Five Freddy}}, Robin Diggs, Kevin Ferguson, {{Не перакладзена 3|Grand Wizzard Theodore|Theodore Livingston|ru|Grand Wizzard Theodore}}, Darryl Mason и {{Не перакладзена 3|Prince Whipper Whip|James Whipper II|4=Prince Whipper Whip}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five|Fantastic Freaks|4=Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five}}.
* «FML» змяшчае інтэрпаляцыі «Hit», напісаны {{Не перакладзена 3|Lawrence Cassidy|Larry Cassidy|4=Lawrence Cassidy}}, Vincent Cassidy и Paul Wiggin і выкананай {{Не перакладзена 3|Section 25|4=Section 25}}.
* «Real Friends» змяшчае інтэрпаляцыі «Friends», напісаны {{Не перакладзена 3|Whodini|Jalil Hutchins|ru|Whodini}} і {{Не перакладзена 3|Сміт, Лары (прадзюсар)|Lawrence Smith|ru|Смит, Ларри (продюсер)}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Whodini|3=ru|4=Whodini}}.
* «Wolves» ўтрымліваюць семплы «Walking Dub», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Sugar Minott|4=Sugar Minott}}.
* «30 Hours» ўтрымліваюць семплы «Answers Me», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Расэл, Артур (музыкант)|Arthur Russell|ru|Расселл, Артур (музыкант)}}; інтэрпаляцыі «E.I.», напісаны {{Не перакладзена 3|Нелли (рэпер)|Cornell Haynes|ru|Нелли (рэпер)}} и {{Не перакладзена 3|Jason &quot;Jay E&quot; Epperson|Jason Epperson|4=Jason &quot;Jay E&quot; Epperson}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Нэлі (рэпер)|Nelly|ru|Нелли (рэпер)}}; а таксама інтэрпаляцыі «Hot in Herre», напісаны Cornell Haynes, {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэл Уільямс|ru|Уильямс, Фаррелл}} і {{Не перакладзена 3|Charles Brown|4=Charles Brown}}, і выкананай Nelly.
* «No More Parties in L.A.» ўтрымліваюць семплы «Give Me My Love», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Johnny &quot;Guitar&quot; Watson|4=Johnny &quot;Guitar&quot; Watson}}; семплы «Suzie Thundertussy», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Walter Morrison|4=Walter Morrison}}; семплы «Mighty Healthy», напісаны {{Не перакладзена 3|Herb Rooney|4=Herb Rooney}}, {{Не перакладзена 3|Mathematics (producer)|Ronald Bean|4=Mathematics (producer)}}, Highleigh Crizoe і {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Dennis Coles|ru|Ghostface Killah}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Ghostface Killah|ru|Ghostface Killah}}; семплы «Stand Up and Shout About Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Лары Грэм|Larry Graham Jr.|ru|Грэм, Ларри}}, Tina Graham і {{Не перакладзена|Дис, Сэм|Sam Dees|en|Sam Dees}} і выкананай Larry Graham.
* «Facts (Charlie Heat Version)» ўтрымліваюць семплы «Dirt and Grime», напісаны Nicholas Smith і выкананай Father’s Children; интерполяции «Jumpman», напісаны {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Aubrey Graham|ru|Дрейк (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|Leland Wayne|ru|Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Future|Nayvadius Wilburn|ru|Фьючер}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Drake|ru|Дрейк (рэпер)}} і {{Не перакладзена 3|Future|3=ru|4=Фьючер}}; а таксама элементы {{Не перакладзена 3|Street Fighter 2|3=ru|4=Street Fighter 2}}.
* «Fade» ўтрымліваюць семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны {{Не перакладзена 3|Eddie Holland|4=Eddie Holland}}, {{Не перакладзена 3|Norman Whitfield|4=Norman Whitfield}} і {{Не перакладзена 3|Cornelius Grant|Cornelius Grant|4=Cornelius Grant}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Rare Earth|3=ru|4=Rare Earth}}; семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны Eddie Holland, Norman Whitfield и Cornelius Grant і выкананай {{Не перакладзена 3|The Undisputed Truth|4=The Undisputed Truth}}; семплы «Mystery of Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Larry Heard|3=ru|4=Хёрд, Ларри}} і {{Не перакладзена 3|Robert Owens|Robert Owens|ru|Оуэнс, Роберт}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Fingers, Inc.|Mr. Fingers|4=Fingers, Inc.}}; семплы «Deep Inside», напісаны {{Не перакладзена 3|Little Louie Vega|4=Little Louie Vega}} і выкананай Hardrive; а таксама семплы «I Get Lifted (The Underground Network Mix)», напісаны Louie Vega, {{Не перакладзена 3|Ronald Carroll|4=Ronald Carroll}}, {{Не перакладзена 3|Barbara Tucker|4=Barbara Tucker}} і Harold Matthews, і выкананай Barbara Tucker.

== Чарты ==

=== Выніковыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
! scope=&quot;row&quot; | Danish Albums (Hitlisten) &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=da|url=http://hitlisten.nu/top2016.asp|title=Album Top-100 2016|publisher=Hitlisten.NU|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230202617/http://hitlisten.nu/top2016.asp|archive-date=2016-12-30|access-date=2016-12-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; | Dutch Albums (MegaCharts) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten - Album 2016|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223201814/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|archive-date=2016-12-23|access-date=2016-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 72
|-
! scope=&quot;row&quot; | US ''Billboard'' 200 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411203038/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|archive-date=2017-04-11|access-date=2016-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 27
|-
! scope=&quot;row&quot; | US Top R&amp;B/Hip-Hop Albums (''Billboard'') &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums – Year-end Chart 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018045309/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=2017-10-18|access-date=2016-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 88
|}

== Гісторыя рэліза ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+Спіс дат выпуску, фарматаў, лэйблаў і заўваг
! scope=&quot;col&quot; | Дата
! scope=&quot;col&quot; | Фармат(ы)
! scope=&quot;col&quot; | Лэйбл
! scope=&quot;col&quot; | {{Abbr|Заўв.|Заўвагі|0}}
|-
| 14 лютага 2016
| Стрымінг &lt;small&gt;(эксклюзіў для [[Tidal]])&lt;/small&gt;
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
|&lt;ref name=&quot;p4ktidal2&quot; /&gt;
|-
| 31 сакавіка 2016
| [[Apple Music]]
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
|&lt;ref name=&quot;p4ktidal3&quot; /&gt;
|}

== Нататкі ==
'''Спасылкі'''{{Крыніцы|30em|refs=&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |title=Kanye West's ''The Life of Pablo'' Is Out Now |first=Jazz |last=Monroe |publisher=[[Pitchfork Media|Pitchfork]] |date=2016-02-14 |access-date=2016-02-16 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214073029/http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}'''Крыніцы'''{{Refbegin|30em}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/57938-ty-dolla-ign-says-he-kanye-west-rihanna-and-paul-mccartney-are-dropping-a-song-together/|title=Ty Dolla $ign Says He, Kanye West, Rihanna, and Paul McCartney Are Dropping A Song Together|first=Molly|last=Beauchemin|date=2015-01-03|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Beauchemin|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6487485/kanye-west-album-title-so-help-me-god|title=Kanye West's New Album Title: 'So Help Me God'|author=Billboard Staff|date=2015-03-01|publisher=''[[Billboard]]''|access-date=2016-01-11|ref={{SfnRef|Billboard Staff|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2016/02/the-life-of-pablo-is-setting-illegal-downloading-r.html|title=The Life Of Pablo Is Setting Illegal Downloading Records|first=Zach|last=Blumenfeld|date=2016-02-16|publisher=''[[Paste (журнал)|Paste]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Blumenfeld|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58263-kanye-west-and-daughter-north-star-in-only-one-video-directed-by-spike-jonze/|title=Kanye West and Daughter North Star in &quot;Only One&quot; Video, Directed by Spike Jonze|first=Zoe|last=Camp|date=2015-01-29|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Camp|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63480-kanye-west-shares-the-life-of-pablo-cover-art-lyrics-to-new-song-father-stretch-my-hands/|title=Kanye West Shares ''The Life of Pablo'' Cover Art, Lyrics to New Song &quot;Father Stretch My Hands&quot;|first=Zoe|last=Camp|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Camp|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://genius.com/8663288|title=Ultralight Beam Lyrics - Annotation 8663288|author=Chance the Rapper|date=2016-02-15|publisher=Genius|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Chance the Rapper|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.stereogum.com/1856452/tyler-the-creator-is-the-latest-to-join-kanyes-waves-party/news/|title=Tyler, The Creator Is The Latest To Join Kanye's ''Waves'' Party|first=Chris|last=DeVille|date=2016-02-01|publisher=''Stereogum''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|DeVille|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/|title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013|author=Eric|date=2016-01-08|publisher=Pigeons &amp; Planes|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Eric|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration|title=Post Malone talks Kanye West collaboration|first=Zach|last=Gase|date=2015-10-20|publisher=''National Sun-Times''|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021121603/http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration/|archive-date=2015-10-21|access-date=2016-02-09|url-status=dead|ref={{SfnRef|Gase|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/29/kanye-west-waves-what-we-know-tracks-collaborators-art|title=What we know about Kanye West's Waves, the greatest album of all time|first=Harriet|last=Gibsone|date=2016-01-26|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Gibsone|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58456-kanye-west-debuts-wolves-featuring-sia-and-vic-mensa-at-adidas-yeezy-boost-fashion-show/|title=Kanye West Debuts &quot;Wolves&quot; Featuring Sia and Vic Mensa at Adidas Yeezy Boost Fashion Show|date=2015-02-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015a}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/61221-kanye-west-debuts-new-track-at-yeezy-season-2-launch/|title=Kanye West Debuts New Track at Yeezy Season 2 Launch|date=2015-09-16|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015b}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-postpones-australian-tour-to-record-new-album-for-2014-20140401|title=Kanye West Postpones Australian Tour to Record aNew Album for 2014|first=Kory|last=Grow|date=2014-04-01|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Grow|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://hiphopdx.com/news/id.35529/title.travi-scott-says-3500-was-meant-for-kanye-west|title=Travi$ Scott Says &quot;3500&quot; Was Meant For Kanye West|first=Victoria|last=Hernandez|date=2015-09-17|publisher=''HipHipDX''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Hernandez|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.ebony.com/entertainment-culture/black-pop-daily-kanye-taps-pushat-consequence-for-new-lp-111#axzz3TJrNCSQl|title=[BLACK POP DAILY] Kanye Taps Pusha T + Consequence for New LP|first=John|last=Kennedy|date=2015-02-02|publisher=''Ebony''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Kennedy|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://hypebeast.com/2016/1/kanye-west-madlib-made-no-more-parties-in-la-for-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-interview-video|title=Kanye West Madlib Made No More Parties in LA for My Beautiful Dark Twisted Fantasy Interview Video|first=Ashleigh|last=Kim|website=''Hypebeast''|date=2016-01-09|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Kim|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2095264/kanye-west-so-help-me-god-recording-mexico/|title=Where On Earth Did Kanye West Hold His ''So Help Me God'' Recording Sessions?|first=Rob|last=Markman|date=2015-03-03|publisher=''MTV''|access-date=2016-01-20|ref={{sfnRef|Markman|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.avclub.com/article/kanye-west-says-his-new-album-will-be-surprise-the-215582|title=Kanye West says his new album will be a surprise, thereby ruining the surprise|first=Alex|last=McCown|date=2015-02-20|publisher=''The A.V. Club''|access-date=2015-03-02|ref={{SfnRef|McCown|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://mic.com/articles/107744/here-s-absolutely-everything-we-know-about-kanye-west-s-new-album|title=Here's Absolutely Everything We Know About Kanye West's New Album|first=Brittney|last=McKenna|date=2015-01-07|publisher=Mic|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|McKenna|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/55314-kanye-wests-god-level-co-produced-by-hudson-mohawke-featured-in-adidas-ad/|title=Kanye West's &quot;God Level&quot;, Co-Produced by Hudson Mohawke, Featured in Adidas Ad|first=Evan|last=Minsker|date=2014-05-24|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Minsker|2014a}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/56048-kanye-wests-new-single-all-day-leaks-in-rough-version/|title=Kanye West's New Single &quot;All Day&quot; Leaks in Rough Version|first=Evan|last=Minsker|date=2014-08-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Minsker|2014b}}}}
* {{Cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/tidal-claims-app-store-spot-kanye-west-album/story?id=36948863|title=Tidal Claims No. 1 App Store Spot After Kanye West Album Release|first=Alyssa|last=Newcomb|date=2016-02-15|publisher=''[[ABC News]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Newcomb|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/tv/videos/see-kanye-wests-innovative-claustrophobic-snl-40-performance-20150216|title=See Kanye West's Innovative, Claustrophobic 'SNL' 40 Performance|first=Jason|last=Newman|date=2015-02-16|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Newman|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://soundcloud.com/nightsinoctober/interview|title=Kanye's Big Boy Interview (2/4/16)|author=nightsinoctober|date=2016-02-04|publisher=SoundCloud|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|nightsinoctober|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions|title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Sessions|first=Edwin|last=Ortiz|date=2016-01-08|publisher=''Complex UK''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Ortiz|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58614-kanye-west-performs-all-day-at-the-brit-awards/|title=Kanye West Performs &quot;All Day&quot; at the BRIT Awards|first=Amy|last=Phillips|date=2015-02-25|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Phillips|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63472-kanye-west-new-album-the-life-of-pablo-debut-live-stream-watch-it-here/|title=Kanye West New Album The Life Of Pablo Debut Live Stream: Watch It Here|first=Amy|last=Phillips|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Phillips|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6858300/kanye-west-waves-tracklist|title=Kanye West Reveals Third 'Waves' Tracklist|first=Adelle|last=Platon|date=2016-01-27|publisher=''Billboard''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Platon|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6099072/everything-we-know-kanye-west-2014-album|title=Kanye West's 2014 Album: Everything We Know So Far|first=Erika|last=Ramirez|date=2014-05-22|publisher=''Billboard''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Ramirez|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/02/chance-the-rapper-annotated-ultralight-beam/|title=Chance The Rapper Annotated His Verse on Kanye West's &quot;Ultralight Beam&quot;|first=Derrick|last=Rossignol|date=2016-02-15|publisher=Piegeons &amp; Planes|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Rossignol|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/kanye-west-all-day-remix-feat-kendrick-lamar-new-song.1964017.html|title=Kanye West - All Day (Remix) Feat. Kendrick Lamar - Stream [New Song]|first=Trevor|last=Smith|date=2015-04-15|publisher=''HotNewHipHop''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Smith|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/2/10/10963418/kanye-west-the-life-of-pablo-new-album-title|title=Kanye West's new album is called The Life of Pablo, and here's the track list|first=Nick|last=Statt|date=2016-02-10|publisher=''The Verge''|access-date=2016-02-10|ref={{SfnRef|Statt|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/594928500588417024|title=I might change it again but that’s the name now|first=Kanye|last=West|date=2015-05-03|publisher=Twitter|access-date=2015-05-03|ref={{sfnRef|West|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/691489910293991424|title=So happy to be finished with the best album of all time|first=Kanye|last=West|date=2016-01-25|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016a}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692161181562310656|title=New album title, WAVES|first=Kanye|last=West|date=2016-01-26|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016b}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692435575836676097|title=This album is actually a Gospel album|first=Kanye|last=West|date=2016-01-27|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016c}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698175350854021120|title=The album is being mastered and will be out today… added on a couple of tracks…|first=Kanye|last=West|date=2016-02-12|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016d}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698971890581401600|title=Ima fix wolves|first=Kanye|last=West|date=2016-02-14|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016e}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2058811/rihanna-four-five-seconds/|title=Rihanna Dropped Her New Song With Kanye And Paul McCartney—Hear 'FourFiveSeconds'|first=Caitlin|last=White|date=2015-01-25|publisher=''[[MTV News]]''|access-date=2015-01-25|ref={{SfnRef|White|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2014/04/kanye-west-requests-otis-redding-mobb-deep-style-beats-for-his-new-album/|title=Kanye West requests Otis Redding, Mobb Deep-style beats for his new album|first=Alex|last=Young|date=2014-04-10|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Young|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2015/02/kanye-west-debuts-wolves-during-powerful-saturday-night-live-watch/|title=Kanye West debuts &quot;Wolves&quot; during powerful Saturday Night Live performance — watch|first=Alex|last=Young|date=2015-02-15|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Young|2015}}}}
{{Refend}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20160223183843/http://www.thetimelineofpablo.com/chronological.html Храналогія працы над ''The Lfe of Pablo'']
[[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]]
[[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list]]
[[Катэгорыя:Альбомы 2016 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>5tf28tmegu7bhfhqqpspi88cuhqulx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172266</id>
      <parentid>5172265</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60567" sha1="6zrlue21qzsa01g97yxpx23uqs1mb42" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом|Жанр={{hlist|[[Хіп-хоп]]}}|Год=2016|Назва=The Life of Pablo|Тып=студыйны альбом|Вокладка=The Life of Pablo (Tidal Front Cover).png|Выканаўца=[[Канье Уэст|Канье Уэста]]|Запісаны=2010, 2013–2016&lt;ref&gt;{{cite web |author=Tags:&amp;nbsp; Kanye West |url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013 &amp;#124; Pigeons &amp; Planes |publisher=Pigeonsandplanes.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112005155/http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Session &amp;#124; Complex UK |publisher=Uk.complex.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013142/http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Выпушчаны=14 лютага 2016|Працягласць={{Duration|m=58|s=02}}
{{Duration|m=66|s=01}} (зменены трэкліст)|Прадзюсары={{collapsible list|title=Розныя|hlist=true|Канье Уэст {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|вык]].)}}|Рык Рубін {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|совык]].)}}|Ноа Голдсцін {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|совык]].)}}|Boi-1da|Cashmere Cat|DJ Dodger Stadium|Фрэнк Д'юкс|Чарлі Хэндсам|Havoc|Сінджын Хоўк|Чарлі Хіт|Энтані Кілхофер|Madlib|Post Malone|Velous|Metro Boomin|Менэс|Хадсон Мохоук|Плейн Пэт|Карым Рыгінс|Шоў|Southside|Мітус|Swizz Beatz|Дэрэк Уоткінс}}|Краіна=&lt;!--[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]--&gt;|Мова=&lt;!--[[Англійская мова|англійскі]]--&gt;|Лэйблы={{hlist|GOOD Music|Def Jam Recordings}}|Папярэдні альбом=[[Yeezus]]|Наступны альбом=[[Ye]]|Пап_год=2013|Наст_год=2018|Іншае={{Спіс сінглаў 
| Назва = The Life of Pablo 
| Сінгл 1 = Famous
| Сінгл 1 дата = 28 сакавіка 2016
| Сінгл 2 = Father Stretch My Hands 
| Сінгл 2 дата = 7 чэрвеня 2016
| Сінгл 3 = Fade
| Сінгл 3 дата = 9 верасня 2016 }}}}
'''''The Life of Pablo''''' ({{Tr|Жыццё Пабла|f=1}}) — сёмы [[студыйны альбом]] амерыканскага рэпера [[Канье Уэст]]а, выпушчаны 14 лютага 2016 года лэйбламі {{Не перакладзена 3|GOOD Music|GOOD Music|ru|GOOD Music}} і {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}}. У альбоме прадстаўлены цэлы шэраг {{Не перакладзена 3|Гасцявы ўдзел|гасцявых ўдзелаў|ru|Гостевое участие}}, які ўключае {{Не перакладзена 3|Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна|ru|Френка Оушен}}, {{Не перакладзена 3|Chance the Rapper|3=ru|4=Chance the Rapper}}, {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}}, {{Не перакладзена 3|Young Thug|Young Thug|ru|Янг Таг}}, [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]], [[Рыяна|Рыяну]], {{Не перакладзена 3|The Weeknd|3=ru|4=The Weeknd}}, {{Не перакладзена 3|Ty Dolla Sign|3=ru|4=Ty Dolla Sign}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru|4=Кид Кади}} і іншых. Пры стварэнні яго {{Не перакладзена 3|Інструментальны хіп-хоп|інструменталаў|ru|Инструментальный хип-хоп}} гэтак жа было прыцягнута мноства саўдзельнікаў, якія ўзначальваюцца Уэстам, у ліку якіх, у прыватнасці: {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын|ru|Дын, Майк (музыкальный продюсер)}}, {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|3=ru|4=Рубін, Рик}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|3=ru|4=Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}. Гуказапісвальныя сесіі для альбома праводзіліся ў розных лакацыях па свеце пачынаючы з [[Італія|Італіі]], [[Мексіка|Мексікі]] і заканчваючы [[Таронта]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёркам]] і [[Лос-Анджэлес]]ам.

Падтрымалі альбом такія {{Не перакладзена 3|Промазапіс|промасінглы|ru|Промозапись}}, як «Real Friends», «No More Parties» in LA і «30 Hours», якія былі выпушчаныя ў спалучэнні з канцэпцыяй Уэста {{Не перакладзена 3|GOOD Fridays|4=GOOD Fridays}} — калі той штотыдзень выкладваў песні бясплатна. Альбом быў прадстаўлены эксклюзіўна ў стрымінг-сэрвісе [[Tidal]], услед за працяглай чарадой яго дазапісу і канчатковай дапрацоўкі, у тым ліку шматлікія змены паслядоўнасці трэкаў і назвы за некалькі тыдняў да рэлізу. Пасля рэлізу ''The Life of Pablo'' быў сустрэты як прызнаннем, так і стрыманымі водгукамі музычных крытыкаў, якія звярнулі асаблівую ўвагу на яго калейдаскапічны музычны дыяпазон і параскіданасць, калі параўноўваць з папярэднімі альбомамі Уэста.

== Назва ==
Назва альбома некалькі разоў змянялася. Фінальная версія стала вядомая менш чым за тыдзень да рэлізу. Першапачатковая назва альбома, ''So Help Me God'' (даслоўна — «І хай дапаможа мне Бог!»; {{Не перакладзена 3|So help me God!|фраза, якая выкарыстоўваецца ў якасці клятвы ў ЗША|4=So help me God!}}), было анансавана 1 сакавіка 2015 года разам з вокладкай, на якой быў намаляваны манаскі сімвал [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] XIII века&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|title=So Help Us God: Where’s Kanye West’s New Album?|author=Margaret Farrell|publisher=[[Spin (журнал)|Spin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221024654/http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 3 мая рэпер змяніў назву на ''SWISH'', адзначыўшы, што ён можа змяніць назву яшчэ раз&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|title=Kanye West Announces Name Change of His New Album on Twitter|author=Mitchell Peters|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721043702/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|archive-date=2018-07-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 24 студзеня 2016 года Уэст апублікаваў фатаграфію нататніка ліста са спісам кампазіцый альбома&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|title=Decoding Kanye West's 'Waves': A Guide to His Star-Studded Notepad|author=Eric Diep|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221081115/http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень ён апублікаваў твіт «новая назва альбома — Waves» і змененую версію дадзенага ліста, з назвай альбома, замененым на ''Waves'' ({{Tr|Хвалі}}), а таксама подпісамі і малюнкамі іншых музыкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|title=Kanye West changes album title again, from Swish to Waves UPDATE|author=Will Robinson|publisher=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212235947/http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак дадзеная назва не спадабалася рэпер {{Не перакладзена 3|Wiz Khalifa|3=ru|4=Уиз Халифа}}, які заявіў, што Уэст скраў яго ў рэпера {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і папрасіў «не забіраць хвалю»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|title=Kanye West Blasts Wiz Khalifa Over 'Waves' Comments|author=Brittany Spanos|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201184734/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|archive-date=2016-02-01|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|title=ICYMI: Wiz Khalifa Says &quot;Max B Created The Wave&quot; Amid Kanye Album Title Change|author=Masani Bailey|publisher=[[The Source (журнал)|The Source]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131005219/http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|archive-date=2016-01-31|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У выніку паміж музыкамі ў [[X (сацыяльная сетка)|Твітары]] узнікла сварка, падчас якой ён выказаўся як пра Халіфа, так і пра яго сына Себасцьяна і былой жонцы {{Не перакладзена 3|Эмбер Роўз|3=ru|4=Роуз, Эмбер}} (з якой сам Уэст раней сустракаўся)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|title=Wiz Khalifa Isn't Into Kanye West Calling His Album WAVES|author=Jordan Darville|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223034807/https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней, 3 лютага ў інтэрв’ю на радыё {{Не перакладзена 3|Power 105.1|4=Power 105.1}} Халіфа заявіў, што Уэст папрасіў прабачэння перад ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology/|title=WIZ KHALIFA: KANYE WEST APOLOGIZED TO ME... We're All Good Now|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208053600/http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology|archive-date=2016-02-08|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

9 лютага ''{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}'' апублікавала артыкул «Ці з’яўляецца Канье Уэст найвялікшым дзеячам мастацтва 21-га стагоддзя?»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|title=Is Kanye West the greatest artist of the 21st century?|author=Patrick Ryan|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210162150/http://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|archive-date=2016-02-10|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Рэпер апублікаваў спасылку на артыкул у сваім Твітары з каментаром «нарэшце яны зразумелі». Пасля гэтага ён заявіў, што назва ў чарговы раз мяняецца. Першапачаткова ён апублікаваў скарочаны варыянт назвы ''— T.L.O.P'', заявіўшы, што тыя, хто змогуць адгадаць поўны варыянт, атрымаюць пару красовак, прысвечаных музыку, і квіткі на яго шоў Yeezy Season 3, на якім адбылася прэм’ера альбома. Усяго правільны варыянт адгадалі 33 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|title=KANYE WEST: Congrats On Guessing My Album Name... DON'T SCREW IT UP!!|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214175428/http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|archive-date=2016-02-14|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней быў апублікаваны поўны варыянт, які стаў фінальным — ''The Life of Pablo'' ({{Tr|Жыццё Пабла}}). Існуе некалькі версій адносна значэння гэтай назвы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|title=Who Is Pablo In Kanye’s The Life Of Pablo?|author=Loren Diblasi|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223111504/http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|archive-date=2020-12-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя фанаты лічаць, што Уэст параўноўвае сябе з [[Пабла Эскабар]]ам, знакамітым наркабаронам. Аднак большасць сыходзіцца ў меркаванні, што рэпер параўноўвае сябе з мастаком [[Пабла Пікаса|Пабла Пікасо]], паколькі яго імя з’яўляецца ў пошуку [[Google search|Google]] па запыце «{{comment|Greatest Artist of the 20th Century|Найвялікшы дзеяч мастацтва 20-га стагоддзя}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|title=Kanye West new album named The Life of Pablo: tracklist revealed on Twitter|author=Jack Shepherd|publisher=[[The Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216173727/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сам Канье параўноўвае сябе з імі абодвума ў кампазіцыі «No More Parties in LA»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|title='The Life of Pablo': Kanye West reveals 'final track list' for new album and meaning behind the title T.L.O.P. but leaves off song that inspired it|author=Jennifer Pearson, Shyam Dodge|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212224347/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot; /&gt;. Таксама ў сваім Твітары ён напісаў, што назву альбома ''The Life Of Pablo'' трэба расшыфроўваць як «[[Павел (апостал)|Жыціе Апостала Паўла]]»&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|title=A Guide to Understanding Kanye West’s The Life of Pablo|author=Dee Lockett|publisher=[[Vulture.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217215812/http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэліз і прасоўванне ==
''The Life of Pablo'' быў выпушчаны [[14 лютага]] [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]] на стрымінгавым сэрвісе [[Tidal]]. Першапачаткова меркавалася, што альбом будзе прадавацца эксклюзіўна праз Tidal адзін тыдзень, пасля чаго ён стане даступны для ўсіх папулярных платформ&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot; /&gt;. Аднак пазней, праз 2 дні пасля рэлізу, Канье Уэст заявіў у Твітары, што альбом будзе прадавацца толькі праз Tidal і пасля заканчэння першага тыдня&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|title=Kanye West says his new album will be a permanent Tidal exclusive|author=Jacob Kastrenakes|publisher=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216193622/http://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень стала вядома, што альбом быў запампаваны больш за {{Num|500000}} разоў з розных {{Не перакладзена 3|BitTorrent-трэкер|торэнт-трэкераў|ru|BitTorrent-трекер}} і што па колькасці сідэраў на трэкеры {{Не перакладзена 3|The Pirate Bay|3=ru|4=The Pirate Bay}} ён абагнаў альбом Рыяны ''{{Не перакладзена 3|Anti|3=ru|4=Anti}}'' больш чым у тры разы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.bbc.com/news/technology-35587381|title=Kanye West album 'pirated 500,000 times' already|author=Zoe Kleinman|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823171719/https://www.bbc.com/news/technology-35587381|archive-date=2018-08-23|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|title=Pirates prove Kanye's new album isn't really Tidal-exclusive|author=Nathan Ingraham|publisher=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217093230/http://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Выніковы спіс ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Выданне
!Публікацыя
!Год
!Пазіцыя
|-
|''[[The A.V. Club]]''
|The A.V. Club’s Top 50 Albums of 2016
|2016
|{{Center|18}}
|-
|''[[BBC Radio 1]]''
|The 12 Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|''[[Billboard]]''
|Billboard’s 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Complex|3=ru|4=Complex}}''
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Dazed|3=ru|4=Dazed}}''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Digital Spy|3=ru|4=Digital Spy}}''
|20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Dummy Mag''
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''[[Entertainment Weekly]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Esquire|3=ru|4=Esquire}}''
|The 30 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''FLOOD Magazine''
|The Best Records of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|''[[The Guardian]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|{{Не перакладзена 3|HotNewHipHop|3=ru|4=HotNewHipHop}}
|Hottest 20 Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Idolator|3=ru|4=Idolator}}
|The 10 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|3}}
|-
|''[[The Independent]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Irish Times|3=ru|4=The Irish Times}}
|Top 10 Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Les Inrockuptibles''
|Les 50 Meilleurs Albums de 2016
|2016
|{{Center|6}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Nation|3=ru|4=The Nation}}
|The Ten Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|{{Не перакладзена 3|New York Magazine|New York (Vulture)|ru|New York Magazine}}
|The 15 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''[[The New York Times]]''
|The Best Albums of 2016 (Jon Caramanica’s list)
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''The New Zealand Herald''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[New Musical Express|NME]]''
|NME’s Albums of the Year 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''Rap-Up''
|Rap-Up’s Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''The Ringer''
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[Rolling Stone]]''
|50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Slant Magazine|3=ru|4=Slant Magazine}}
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Spin (часопіс)|Spin|ru|Spin (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|13}}
|-
|''[[Splice Today]]''
|Top 10 Records of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Stereogum|3=ru|4=Stereogum}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Time Out|Time Out London|ru|Time Out}}
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Tiny Mix Tapes|3=ru|4=Tiny Mix Tapes}}
|2016: Favorite 50 Music Releases
|2016
|{{Center|3}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Uproxx|3=ru|4=Uproxx}}
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|''Us Weekly''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Village Voice|3=ru|4=The Village Voice}}
|Pazz &amp;amp;amp; Jop Critics Poll of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|}

== Прыём крытыкаў ==
Аглядаючы альбом для ''[[The Daily Telegraph]]'', {{Не перакладзена 3|Ніл Маккормік|3=ru|4=Маккормик, Нил}} напісаў, што «''The Life Of Pablo'' з’яўляецца вызначана багатым з музычнага пункту гледжання бітком, набітым выдатнымі ідэямі», але заключыў, што «ён настолькі самалюбны, што пераходзіць у самападман, адзначаны гэтак адчувальнай адсутнасцю перспектывы і аб’ектыўнасці — гэта як калі б [Уэст] сапраўды выпусціў з-пад увагі элементарныя асновы свайго мастацтва». {{Не перакладзена 3|Алексіс Петрыдзіс|3=ru|4=Петридис, Алексис}} з [[The Guardian]] апісаў альбом, як «адзін трэк за іншым — бязладны, хаатычны, глыбока расчаравальны, уражлівы нахабствам і абсалютна які прыводзіць у лютасць», мяркуючы: «ён, як уяўляецца, меў ідэі, якімі яго закідалі так, што ён стаў глядзецца бязладным і непаслядоўным».

На думку расійскага музычнага крытыка {{Не перакладзена 3|Аляксандр Вітальевіч Гарбачоў|Аляксанда Гарбачова|ru|Горбачёв, Александр Витальевич}}, «''The Life of Pablo'' — гэта маментальная здымка злабадзённай амерыканскай поп-музыкі цяперашняга моманту, ілюстраваны кампендыум, які вытанчана правязвае паміж сабой усе рэлевантныя плыні: трэп („Pt. 2“), новы RnB („FML“), аблічбаваны дансхолл, рэанімаваны соўл і гэтак далей, аж да вечнага богаўнатхнёнага госпела і рэтрафутурыстычнага электра з аглядкай на 80-е („Fade“). У нейкім сэнсе ''The Life of Pablo'' наглядна дэманструе ключавы культурны працэс, у рамках якога хіп-хоп ператвараецца з жанру ў свайго роду матрыцу, оптыку, якая паглынае і падпарадкоўвае сабе ўсё астатняе»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|title=Я люблю вас, как Канье любит Канье: Александр Горбачев — о новом альбоме главного рэпера современности|author=[[Горбачёв, Александр Витальевич|Александр Горбачёв]]|publisher=[[Meduza]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223142633/https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс кампазіцый ==
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt; і сэрвісу Tidal&lt;ref name=&quot;Tidal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://listen.tidal.com/album/57273408|title=TIDAL|website=Listen.tidal.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916021026/https://listen.tidal.com/album/57273408|archive-date=2016-09-16|access-date=2016-02-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.{{Tracklist|extra_column=Прадюсар(ы)|total_length=66:01|collapsed=no|all_writing=|title1=Ultralight Beam|note1=пры ўдзеле Chance the Rapper и Kirk Franklin|writer1={{hlist|[[Канье Уэст|Канье Уэст]]|Майк Дын|Kelly Price|Тэрыус Нэш|Ніка Сігал|Кірк Франклін|Касім Дын|Чанселор Бенет|Джэром Потэр|Сэмюэл Грызмер}}|extra1={{hlist|Уэст|Дын|Chance the Rapper|Swizz Beatz|Рык Рубін|Fonzworth Bentley|Plain Pat|DJ Dodger Stadium|Ноа Голдсцін}}|length1=5:20|title2=Father Stretch My Hands Pt. 1|note2=пры ўдзеле Kid Cudi|writer2={{hlist|Уэст|Скот Мескадзі|М. Дын|Кайдэл Янг|Ален Рытэр|Потэр|Грызмер|Бенет|Т.Л. Барэт}}|extra2={{hlist|Уэст|Дын|Рубін|Metro Boomin|DJ Dodger Stadium|Ален Рытэр|Голдсцін}}|length2=2:15|title3=Pt. 2|note3=пры ўдзеле Desiigner|writer3={{hlist|Уэст|Янг|Сіднэй Сэлбі III|Аднан Кан|Барэт}}|extra3={{hlist|Уэст|Менэс|Плейн Пэт|Шоў}}|length3=2:10|title4=Famous|note4=пры ўдзеле [[Рыяна]]|writer4={{hlist|Уэст|Янг|Кежуан Мучыта|Ноа Голдсцін|Эндру Доўсан|М. Дын|Бенет|К. Дын|Джымі Уэб|Ўінстан Райлі|Ўінстан Райлі|Энцо Віта|Серджо Бардоці|Джамп'ера Скаламонья}}|extra4={{hlist|Уэст|Havoc|Голдсцін|Чарлі Хіт|Эндру Доўсан|Хадсан Махоўк|Дын|Плейн Пэт}}|length4=3:16|title5=Feedback|writer5={{hlist|Уэст|Янг|Дарыус Джэнкінс|К. Рэйчэл Мілс|Маркус Бёрд|Бенет|Ардалан Сарфараз|Фарыд Заланд}}|extra5={{hlist|Уэст|Хіт|Голдсцін}}|length5=2:27|title6=Low Lights|writer6={{hlist|Уэст|М. Дын|Потэр|Грызмер|Сэндзі Рывэра}}|extra6={{hlist|Уэст|DJ Dodger Stadium|Дын}}|length6=2:11|title7=Highlights|note7=пры ўдзеле Young Thug|writer7={{hlist|Уэст|Нэш|Янг|Джэфры Уільямс|М. Дын|Грэг Філінгейнс|Тайлер Брайант|Пэт Рейнольдс}}|extra7={{hlist|Уэст|Дын|Velous|Southside|Плейн Пэт|Голдсцін}}|length7=3:19|title8=[[Freestyle 4]]|note8=пры ўдзеле Desiigner|writer8={{hlist|Уэст|М. Дын|Янг|Сэлбі III|Рос Бірчард|Потэр|Грызмер|Голдсцін|Элісан Голдфрапп|Роберт Лок|Цімаці Норфалк|Уільям Грэгары}}|extra8={{hlist|Уэст|Хадсон Махоўк|Голдсцін|Дын|DJ Dodger Stadium|Шоу|Трэвар Герэкіс}}|length8=2:03|title9=I Love Kanye|writer9={{hlist|Уэст}}|extra9={{hlist|Уэст}}|length9=0:44|title10=Waves|note10=пры ўдзеле Chris Brown|writer10={{hlist|Уэст|Крыс Браўн|Янг|Тоні Уільямс|Элон Рутбэрг|Бірчард|Уоткінс|М. Дын|Мескадзі|Бенет|Леленд Т. Уэйн|Фрэд Братуэйт|Робін Дігс|Кевін Фергюсан|Тэадор Лівінгстан|Дэрыл Мэйсан|Джэймс Уіпер}}|extra10={{hlist|Уэст|Хіт|Мохоук|Метро Бумн|Дын|Энтані Кілхофер}}|length10=3:01|title11=FML|note11=пры ўдзеле [[The Weeknd]]|writer11={{hlist|Уэст|[[The Weeknd|Абель Тэсфае]]|Янг|М. Дын|Доўсан|Голдсцін|Уэйн|Крысціян Богс|Джэнкінс|Мілс|Бёрд|Бірчард|Лоўрэнс Кэсідзі|Вінцэнт Кэсідзі|Пол Уіггін}}|extra11={{hlist|Уэст|Мітус|Метро Бумін|Голдсцін|Дын|Хадсон Махоўк|Доўсан}}|length11=3:56|title12=Real Friends|note12=пры ўдзеле Ty Dolla Sign|writer12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Адам Фіні|Мучіта|Дарэн Кінг|Янг|Гленда Пробі|Тайран Грыфін-мл.|Дын|Голдсцін|Джаліл Хатчынс|Лоўрэнс Сміт}}|extra12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Фрэнк Дьюкс|Хэвок|Дарэн Кінг|Дын|Голдсцін}}|length12=4:11|title13=Wolves|note13=пры ўдзеле Caroline Shaw|writer13={{hlist|Уэст|Маркус Хейберг|Алан Брынсмід|Голдсцін|Рутбэрг|Янг|Раян Макдэрмат|М. Дын|Kirby Lauryen}}|extra13={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Сінджын Хоўк|Дын|Голдсцін|Шоу}}|length13=5:01|title14=Frank's Track|note14=пры ўдзеле [[Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна]]|writer14={{hlist|Уэст|Фрэнк Оўшэн|Høiberg|Brinsmead}}|extra14={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Sinjin Hawke}}|length14=0:38|title15=Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission|writer15={{hlist|Чарлі Уінгейт|Карым Харбуш}}|extra15={{hlist|Уэст}}|length15=0:56|title16=30 Hours|writer16={{hlist|Уэст|[[Дрэйк (рэпер)|Обры Грэм]]|М. Дын|Артур Расэл|Корнэл Хэйнс|Джэйсан Эперсан|Фарэл Уільямс|Чак Браўн}}|extra16={{hlist|Уэст|Карым Рыгінс|Дын|Голдсцін}}|length16=5:23|title17=No More Parties in LA|note17=пры ўдзеле [[Кендрык Ламар|Kendrick Lamar]]|writer17={{hlist|Уэст|Оціс Джэксан-мл.|[[Кендрык Ламар|Кендрык Дакворт]]|Джон Уотсан|Уолтэр Морысан|Херберт Руні|Рональд Бін|Хайлі Крыза|Дэніс Коўлс|Лары Грэм|Ціна Грэм|Сэм Дзіс}}|extra17={{hlist|Уэст|Madlib}}|length17=6:14|title18=Facts (Charlie Heat Version)|writer18={{hlist|Уэст|Янг|Эрнэст Браўн|Нікалас Сміт|О. Грэм|Леленд Т. Уэйн|Нейведыус Уілберн}}|extra18={{hlist|Уэст|Кілхофер|Бенджы-Бі|Дын|Чарлі Хэндсам|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|length18=3:20|title19=Fade|note19=пры ўдзеле [[Post Malone]] і Ty Dolla Sign|writer19={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|[[Post Malone]]|М. Дын|Потэр|Грызмер|Норман Уітфілд|Эдзі Холанд|Карнэліус Грант|Лары Хёрд|Роберт Оўэнс|Луі Вега|Рональд Кэрал|Барбара Такер|Харальд Мэцьюс}}|length19=6:12|title20=Saint Pablo|writer20={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|Sampha|М. Дын|Рытэр|Шон Картэр|Дэрык Анжэлеці|Рональд Лоўрэнс|Уітфілд}}|extra20={{hlist|Уэст|Дын|Рытэр|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|all_lyrics=|writing_credits=yes}}

==== Нататкі ====

* &lt;sup&gt;{{Note|a|[a]}}&lt;/sup&gt;— так адзначаны дадатковы [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]] .
* &lt;sup&gt;{{Note|b|[b]}}&lt;/sup&gt;— так пазначаны супрадзюсар.
* «Ultralight Beam» уключае вакал {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}} і {{Не перакладзена 3|Kelly Price|4=Kelly Price}}, а таксама дадатковы вакал Natalie Green і Samoria Green.
* «Pt. 2» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Caroline Shaw|3=ru|4=Caroline Shaw}}.
* «Famous» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Swizz Beatz|3=ru|4=Swizz Beatz}}.
* «Highlights» уключае дадатковы вакал The-Dream, {{Не перакладзена 3|El DeBarge|4=El DeBarge}} і Kelly Price.
* «Waves» уключае бэк-вакал Kid Cudi.
* «Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і {{Не перакладзена 3|French Montana|3=ru|4=French Montana}}.
* «30 Hours» уключае бэк-вакал {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru|4=André 3000}}.

==== Выкарыстаныя сэмплы ====
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt;.

* «Father Stretch My Hands Pt. 1» і «Pt. 2» ўтрымліваюць [[семпл]]ы «Father Stretch My Hands», напісанай і выкананай Pastor T.L. Barrett пры ўдзеле Youth for Christ.
* «Pt. 2» ўтрымліваюць семплы «Panda», напісаны {{Не перакладзена 3|Sidney Selby III|3=ru|4=Sidney Selby III}} і Adnan Khan і выкананай {{Не перакладзена 3|Desiigner|3=ru|4=Desiigner}}.
* «Famous» ўтрымліваюць семплы «Do What You Gotta Do», напісаны {{Не перакладзена 3|Jimmy Webb|3=ru|4=Jimmy Webb}} і выкананай [[Ніна Сімон|Nina Simone]]; семплы «Bam Bam», напісаны {{Не перакладзена 3|Winston Riley|4=Winston Riley}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sister Nancy|3=ru|4=Sister Nancy}}; а таксама семплы «Mi Sono Svegliato E… Ho Chiuso Gli Occhi», напісаны {{Не перакладзена 3|Luis Bacalov|3=ru|4=Luis Bacalov}}, {{Не перакладзена 3|Sergio Bardotti|4=Sergio Bardotti}}, {{Не перакладзена 3|Gepy &amp; Gepy|Giampiero Scalamogna|4=Gepy &amp; Gepy}} і {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|Enzo Vita|4=Il Rovescio della Medaglia}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|4=Il Rovescio della Medaglia}}.
* «Feedback» ўтрымліваюць семплы «Talagh», напісаны Ardalan Sarfaraz і {{Не перакладзена 3|Farid Zaland|4=Farid Zaland}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Googoosh|3=ru|4=Googoosh}}.
* «Low Lights» ўтрымліваюць семплы «So Alive (Acapella)», напісаны {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|4=Sandy Rivera}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|Kings of Tomorrow|4=Sandy Rivera}}.
* «Freestyle 4» ўтрымліваюць семплы «Human», напісаны {{Не перакладзена 3|Элісан Годфрапп|Элісан Годфрапп|ru|Голдфрапп, Элисон}}, {{Не перакладзена 3|William Gregory|4=William Gregory}}, Robert Locke і Timothy Norfolk і выкананай {{Не перакладзена 3|Goldfrapp|3=ru|4=Goldfrapp}}.
* «Waves» ўтрымліваюць семплы «Fantastic Freaks at the Dixie», напісаны {{Не перакладзена 3|Fab Five Freddy|Fred Bratwaithe|ru|Fab Five Freddy}}, Robin Diggs, Kevin Ferguson, {{Не перакладзена 3|Grand Wizzard Theodore|Theodore Livingston|ru|Grand Wizzard Theodore}}, Darryl Mason и {{Не перакладзена 3|Prince Whipper Whip|James Whipper II|4=Prince Whipper Whip}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five|Fantastic Freaks|4=Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five}}.
* «FML» змяшчае інтэрпаляцыі «Hit», напісаны {{Не перакладзена 3|Lawrence Cassidy|Larry Cassidy|4=Lawrence Cassidy}}, Vincent Cassidy и Paul Wiggin і выкананай {{Не перакладзена 3|Section 25|4=Section 25}}.
* «Real Friends» змяшчае інтэрпаляцыі «Friends», напісаны {{Не перакладзена 3|Whodini|Jalil Hutchins|ru|Whodini}} і {{Не перакладзена 3|Сміт, Лары (прадзюсар)|Lawrence Smith|ru|Смит, Ларри (продюсер)}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Whodini|3=ru|4=Whodini}}.
* «Wolves» ўтрымліваюць семплы «Walking Dub», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Sugar Minott|4=Sugar Minott}}.
* «30 Hours» ўтрымліваюць семплы «Answers Me», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Расэл, Артур (музыкант)|Arthur Russell|ru|Расселл, Артур (музыкант)}}; інтэрпаляцыі «E.I.», напісаны {{Не перакладзена 3|Нелли (рэпер)|Cornell Haynes|ru|Нелли (рэпер)}} и {{Не перакладзена 3|Jason &quot;Jay E&quot; Epperson|Jason Epperson|4=Jason &quot;Jay E&quot; Epperson}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Нэлі (рэпер)|Nelly|ru|Нелли (рэпер)}}; а таксама інтэрпаляцыі «Hot in Herre», напісаны Cornell Haynes, {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэл Уільямс|ru|Уильямс, Фаррелл}} і {{Не перакладзена 3|Charles Brown|4=Charles Brown}}, і выкананай Nelly.
* «No More Parties in L.A.» ўтрымліваюць семплы «Give Me My Love», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Johnny &quot;Guitar&quot; Watson|4=Johnny &quot;Guitar&quot; Watson}}; семплы «Suzie Thundertussy», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Walter Morrison|4=Walter Morrison}}; семплы «Mighty Healthy», напісаны {{Не перакладзена 3|Herb Rooney|4=Herb Rooney}}, {{Не перакладзена 3|Mathematics (producer)|Ronald Bean|4=Mathematics (producer)}}, Highleigh Crizoe і {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Dennis Coles|ru|Ghostface Killah}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Ghostface Killah|ru|Ghostface Killah}}; семплы «Stand Up and Shout About Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Лары Грэм|Larry Graham Jr.|ru|Грэм, Ларри}}, Tina Graham і {{Не перакладзена|Дис, Сэм|Sam Dees|en|Sam Dees}} і выкананай Larry Graham.
* «Facts (Charlie Heat Version)» ўтрымліваюць семплы «Dirt and Grime», напісаны Nicholas Smith і выкананай Father’s Children; интерполяции «Jumpman», напісаны {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Aubrey Graham|ru|Дрейк (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|Leland Wayne|ru|Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Future|Nayvadius Wilburn|ru|Фьючер}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Drake|ru|Дрейк (рэпер)}} і {{Не перакладзена 3|Future|3=ru|4=Фьючер}}; а таксама элементы {{Не перакладзена 3|Street Fighter 2|3=ru|4=Street Fighter 2}}.
* «Fade» ўтрымліваюць семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны {{Не перакладзена 3|Eddie Holland|4=Eddie Holland}}, {{Не перакладзена 3|Norman Whitfield|4=Norman Whitfield}} і {{Не перакладзена 3|Cornelius Grant|Cornelius Grant|4=Cornelius Grant}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Rare Earth|3=ru|4=Rare Earth}}; семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны Eddie Holland, Norman Whitfield и Cornelius Grant і выкананай {{Не перакладзена 3|The Undisputed Truth|4=The Undisputed Truth}}; семплы «Mystery of Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Larry Heard|3=ru|4=Хёрд, Ларри}} і {{Не перакладзена 3|Robert Owens|Robert Owens|ru|Оуэнс, Роберт}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Fingers, Inc.|Mr. Fingers|4=Fingers, Inc.}}; семплы «Deep Inside», напісаны {{Не перакладзена 3|Little Louie Vega|4=Little Louie Vega}} і выкананай Hardrive; а таксама семплы «I Get Lifted (The Underground Network Mix)», напісаны Louie Vega, {{Не перакладзена 3|Ronald Carroll|4=Ronald Carroll}}, {{Не перакладзена 3|Barbara Tucker|4=Barbara Tucker}} і Harold Matthews, і выкананай Barbara Tucker.

== Чарты ==

=== Выніковыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
! scope=&quot;row&quot; | Danish Albums (Hitlisten) &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=da|url=http://hitlisten.nu/top2016.asp|title=Album Top-100 2016|publisher=Hitlisten.NU|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230202617/http://hitlisten.nu/top2016.asp|archive-date=2016-12-30|access-date=2016-12-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; | Dutch Albums (MegaCharts) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten - Album 2016|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223201814/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|archive-date=2016-12-23|access-date=2016-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 72
|-
! scope=&quot;row&quot; | US ''Billboard'' 200 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411203038/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|archive-date=2017-04-11|access-date=2016-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 27
|-
! scope=&quot;row&quot; | US Top R&amp;B/Hip-Hop Albums (''Billboard'') &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums – Year-end Chart 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018045309/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=2017-10-18|access-date=2016-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 88
|}

== Гісторыя рэліза ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+Спіс дат выпуску, фарматаў, лэйблаў і заўваг
! scope=&quot;col&quot; | Дата
! scope=&quot;col&quot; | Фармат(ы)
! scope=&quot;col&quot; | Лэйбл
! scope=&quot;col&quot; | {{Abbr|Заўв.|Заўвагі|0}}
|-
| 14 лютага 2016
| Стрымінг &lt;small&gt;(эксклюзіў для [[Tidal]])&lt;/small&gt;
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
|&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot; /&gt;
|-
| 31 сакавіка 2016
| [[Apple Music]]
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
|&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot; /&gt;
|}

== Нататкі ==
'''Спасылкі'''{{Крыніцы|30em|refs=&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |title=Kanye West's ''The Life of Pablo'' Is Out Now |first=Jazz |last=Monroe |publisher=[[Pitchfork Media|Pitchfork]] |date=2016-02-14 |access-date=2016-02-16 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214073029/http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}'''Крыніцы'''{{Refbegin|30em}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/57938-ty-dolla-ign-says-he-kanye-west-rihanna-and-paul-mccartney-are-dropping-a-song-together/|title=Ty Dolla $ign Says He, Kanye West, Rihanna, and Paul McCartney Are Dropping A Song Together|first=Molly|last=Beauchemin|date=2015-01-03|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Beauchemin|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6487485/kanye-west-album-title-so-help-me-god|title=Kanye West's New Album Title: 'So Help Me God'|author=Billboard Staff|date=2015-03-01|publisher=''[[Billboard]]''|access-date=2016-01-11|ref={{SfnRef|Billboard Staff|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2016/02/the-life-of-pablo-is-setting-illegal-downloading-r.html|title=The Life Of Pablo Is Setting Illegal Downloading Records|first=Zach|last=Blumenfeld|date=2016-02-16|publisher=''[[Paste (журнал)|Paste]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Blumenfeld|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58263-kanye-west-and-daughter-north-star-in-only-one-video-directed-by-spike-jonze/|title=Kanye West and Daughter North Star in &quot;Only One&quot; Video, Directed by Spike Jonze|first=Zoe|last=Camp|date=2015-01-29|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Camp|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63480-kanye-west-shares-the-life-of-pablo-cover-art-lyrics-to-new-song-father-stretch-my-hands/|title=Kanye West Shares ''The Life of Pablo'' Cover Art, Lyrics to New Song &quot;Father Stretch My Hands&quot;|first=Zoe|last=Camp|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Camp|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://genius.com/8663288|title=Ultralight Beam Lyrics - Annotation 8663288|author=Chance the Rapper|date=2016-02-15|publisher=Genius|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Chance the Rapper|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.stereogum.com/1856452/tyler-the-creator-is-the-latest-to-join-kanyes-waves-party/news/|title=Tyler, The Creator Is The Latest To Join Kanye's ''Waves'' Party|first=Chris|last=DeVille|date=2016-02-01|publisher=''Stereogum''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|DeVille|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/|title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013|author=Eric|date=2016-01-08|publisher=Pigeons &amp; Planes|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Eric|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration|title=Post Malone talks Kanye West collaboration|first=Zach|last=Gase|date=2015-10-20|publisher=''National Sun-Times''|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021121603/http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration/|archive-date=2015-10-21|access-date=2016-02-09|url-status=dead|ref={{SfnRef|Gase|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/29/kanye-west-waves-what-we-know-tracks-collaborators-art|title=What we know about Kanye West's Waves, the greatest album of all time|first=Harriet|last=Gibsone|date=2016-01-26|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Gibsone|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58456-kanye-west-debuts-wolves-featuring-sia-and-vic-mensa-at-adidas-yeezy-boost-fashion-show/|title=Kanye West Debuts &quot;Wolves&quot; Featuring Sia and Vic Mensa at Adidas Yeezy Boost Fashion Show|date=2015-02-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015a}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/61221-kanye-west-debuts-new-track-at-yeezy-season-2-launch/|title=Kanye West Debuts New Track at Yeezy Season 2 Launch|date=2015-09-16|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015b}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-postpones-australian-tour-to-record-new-album-for-2014-20140401|title=Kanye West Postpones Australian Tour to Record aNew Album for 2014|first=Kory|last=Grow|date=2014-04-01|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Grow|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://hiphopdx.com/news/id.35529/title.travi-scott-says-3500-was-meant-for-kanye-west|title=Travi$ Scott Says &quot;3500&quot; Was Meant For Kanye West|first=Victoria|last=Hernandez|date=2015-09-17|publisher=''HipHipDX''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Hernandez|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.ebony.com/entertainment-culture/black-pop-daily-kanye-taps-pushat-consequence-for-new-lp-111#axzz3TJrNCSQl|title=[BLACK POP DAILY] Kanye Taps Pusha T + Consequence for New LP|first=John|last=Kennedy|date=2015-02-02|publisher=''Ebony''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Kennedy|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://hypebeast.com/2016/1/kanye-west-madlib-made-no-more-parties-in-la-for-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-interview-video|title=Kanye West Madlib Made No More Parties in LA for My Beautiful Dark Twisted Fantasy Interview Video|first=Ashleigh|last=Kim|website=''Hypebeast''|date=2016-01-09|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Kim|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2095264/kanye-west-so-help-me-god-recording-mexico/|title=Where On Earth Did Kanye West Hold His ''So Help Me God'' Recording Sessions?|first=Rob|last=Markman|date=2015-03-03|publisher=''MTV''|access-date=2016-01-20|ref={{sfnRef|Markman|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.avclub.com/article/kanye-west-says-his-new-album-will-be-surprise-the-215582|title=Kanye West says his new album will be a surprise, thereby ruining the surprise|first=Alex|last=McCown|date=2015-02-20|publisher=''The A.V. Club''|access-date=2015-03-02|ref={{SfnRef|McCown|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://mic.com/articles/107744/here-s-absolutely-everything-we-know-about-kanye-west-s-new-album|title=Here's Absolutely Everything We Know About Kanye West's New Album|first=Brittney|last=McKenna|date=2015-01-07|publisher=Mic|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|McKenna|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/55314-kanye-wests-god-level-co-produced-by-hudson-mohawke-featured-in-adidas-ad/|title=Kanye West's &quot;God Level&quot;, Co-Produced by Hudson Mohawke, Featured in Adidas Ad|first=Evan|last=Minsker|date=2014-05-24|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Minsker|2014a}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/56048-kanye-wests-new-single-all-day-leaks-in-rough-version/|title=Kanye West's New Single &quot;All Day&quot; Leaks in Rough Version|first=Evan|last=Minsker|date=2014-08-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Minsker|2014b}}}}
* {{Cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/tidal-claims-app-store-spot-kanye-west-album/story?id=36948863|title=Tidal Claims No. 1 App Store Spot After Kanye West Album Release|first=Alyssa|last=Newcomb|date=2016-02-15|publisher=''[[ABC News]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Newcomb|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/tv/videos/see-kanye-wests-innovative-claustrophobic-snl-40-performance-20150216|title=See Kanye West's Innovative, Claustrophobic 'SNL' 40 Performance|first=Jason|last=Newman|date=2015-02-16|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Newman|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://soundcloud.com/nightsinoctober/interview|title=Kanye's Big Boy Interview (2/4/16)|author=nightsinoctober|date=2016-02-04|publisher=SoundCloud|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|nightsinoctober|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions|title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Sessions|first=Edwin|last=Ortiz|date=2016-01-08|publisher=''Complex UK''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Ortiz|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58614-kanye-west-performs-all-day-at-the-brit-awards/|title=Kanye West Performs &quot;All Day&quot; at the BRIT Awards|first=Amy|last=Phillips|date=2015-02-25|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Phillips|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63472-kanye-west-new-album-the-life-of-pablo-debut-live-stream-watch-it-here/|title=Kanye West New Album The Life Of Pablo Debut Live Stream: Watch It Here|first=Amy|last=Phillips|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Phillips|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6858300/kanye-west-waves-tracklist|title=Kanye West Reveals Third 'Waves' Tracklist|first=Adelle|last=Platon|date=2016-01-27|publisher=''Billboard''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Platon|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6099072/everything-we-know-kanye-west-2014-album|title=Kanye West's 2014 Album: Everything We Know So Far|first=Erika|last=Ramirez|date=2014-05-22|publisher=''Billboard''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Ramirez|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/02/chance-the-rapper-annotated-ultralight-beam/|title=Chance The Rapper Annotated His Verse on Kanye West's &quot;Ultralight Beam&quot;|first=Derrick|last=Rossignol|date=2016-02-15|publisher=Piegeons &amp; Planes|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Rossignol|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/kanye-west-all-day-remix-feat-kendrick-lamar-new-song.1964017.html|title=Kanye West - All Day (Remix) Feat. Kendrick Lamar - Stream [New Song]|first=Trevor|last=Smith|date=2015-04-15|publisher=''HotNewHipHop''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Smith|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/2/10/10963418/kanye-west-the-life-of-pablo-new-album-title|title=Kanye West's new album is called The Life of Pablo, and here's the track list|first=Nick|last=Statt|date=2016-02-10|publisher=''The Verge''|access-date=2016-02-10|ref={{SfnRef|Statt|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/594928500588417024|title=I might change it again but that’s the name now|first=Kanye|last=West|date=2015-05-03|publisher=Twitter|access-date=2015-05-03|ref={{sfnRef|West|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/691489910293991424|title=So happy to be finished with the best album of all time|first=Kanye|last=West|date=2016-01-25|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016a}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692161181562310656|title=New album title, WAVES|first=Kanye|last=West|date=2016-01-26|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016b}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692435575836676097|title=This album is actually a Gospel album|first=Kanye|last=West|date=2016-01-27|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016c}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698175350854021120|title=The album is being mastered and will be out today… added on a couple of tracks…|first=Kanye|last=West|date=2016-02-12|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016d}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698971890581401600|title=Ima fix wolves|first=Kanye|last=West|date=2016-02-14|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016e}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2058811/rihanna-four-five-seconds/|title=Rihanna Dropped Her New Song With Kanye And Paul McCartney—Hear 'FourFiveSeconds'|first=Caitlin|last=White|date=2015-01-25|publisher=''[[MTV News]]''|access-date=2015-01-25|ref={{SfnRef|White|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2014/04/kanye-west-requests-otis-redding-mobb-deep-style-beats-for-his-new-album/|title=Kanye West requests Otis Redding, Mobb Deep-style beats for his new album|first=Alex|last=Young|date=2014-04-10|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Young|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2015/02/kanye-west-debuts-wolves-during-powerful-saturday-night-live-watch/|title=Kanye West debuts &quot;Wolves&quot; during powerful Saturday Night Live performance — watch|first=Alex|last=Young|date=2015-02-15|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Young|2015}}}}
{{Refend}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20160223183843/http://www.thetimelineofpablo.com/chronological.html Храналогія працы над ''The Lfe of Pablo'']
[[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]]
[[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list]]
[[Катэгорыя:Альбомы 2016 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>6zrlue21qzsa01g97yxpx23uqs1mb42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172268</id>
      <parentid>5172266</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне, катэгорыі</comment>
      <origin>5172268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60715" sha1="e0vk4kyq2z5e2668lx3ialkqvk2hflg" xml:space="preserve">{{Картка:Альбом|Жанр={{hlist|[[Хіп-хоп]]}}|Год=2016|Назва=The Life of Pablo|Тып=студыйны альбом|Вокладка=The Life of Pablo (Tidal Front Cover).png|Выканаўца=[[Канье Уэст|Канье Уэста]]|Запісаны=2010, 2013–2016&lt;ref&gt;{{cite web |author=Tags:&amp;nbsp; Kanye West |url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013 &amp;#124; Pigeons &amp; Planes |publisher=Pigeonsandplanes.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112005155/http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Session &amp;#124; Complex UK |publisher=Uk.complex.com |date=2016-01-08 |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013142/http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|Выпушчаны=14 лютага 2016|Працягласць={{Duration|m=58|s=02}}
{{Duration|m=66|s=01}} (зменены трэкліст)|Прадзюсары={{collapsible list|title=Розныя|hlist=true|Канье Уэст {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|вык]].)}}|Рык Рубін {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|совык]].)}}|Ноа Голдсцін {{small|(таксама [[Выканаўчы прадзюсар#Музыка|совык]].)}}|Boi-1da|Cashmere Cat|DJ Dodger Stadium|Фрэнк Д'юкс|Чарлі Хэндсам|Havoc|Сінджын Хоўк|Чарлі Хіт|Энтані Кілхофер|Madlib|Post Malone|Velous|Metro Boomin|Менэс|Хадсон Мохоук|Плейн Пэт|Карым Рыгінс|Шоў|Southside|Мітус|Swizz Beatz|Дэрэк Уоткінс}}|Краіна=&lt;!--[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]--&gt;|Мова=&lt;!--[[Англійская мова|англійскі]]--&gt;|Лэйблы={{hlist|GOOD Music|Def Jam Recordings}}|Папярэдні альбом=[[Yeezus]]|Наступны альбом=[[Ye]]|Пап_год=2013|Наст_год=2018|Іншае={{Спіс сінглаў 
| Назва = The Life of Pablo 
| Тып = студыйны альбом 
| Сінгл 1 = Famous
| Сінгл 1 дата = 28 сакавіка 2016
| Сінгл 2 = Father Stretch My Hands 
| Сінгл 2 дата = 7 чэрвеня 2016
| Сінгл 3 = Fade
| Сінгл 3 дата = 9 верасня 2016 }}}}
'''''The Life of Pablo''''' ({{Tr|Жыццё Пабла|f=1}}) — сёмы [[студыйны альбом]] амерыканскага рэпера [[Канье Уэст]]а, выпушчаны 14 лютага 2016 года лэйбламі {{Не перакладзена 3|GOOD Music|GOOD Music|ru|GOOD Music}} і {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}}. У альбоме прадстаўлены цэлы шэраг {{Не перакладзена 3|Гасцявы ўдзел|гасцявых ўдзелаў|ru|Гостевое участие}}, які ўключае {{Не перакладзена 3|Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна|ru|Френка Оушен}}, {{Не перакладзена 3|Chance the Rapper|3=ru|4=Chance the Rapper}}, {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}}, {{Не перакладзена 3|Young Thug|Young Thug|ru|Янг Таг}}, [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]], [[Рыяна|Рыяну]], {{Не перакладзена 3|The Weeknd|3=ru|4=The Weeknd}}, {{Не перакладзена 3|Ty Dolla Sign|3=ru|4=Ty Dolla Sign}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru|4=Кид Кади}} і іншых. Пры стварэнні яго {{Не перакладзена 3|Інструментальны хіп-хоп|інструменталаў|ru|Инструментальный хип-хоп}} гэтак жа было прыцягнута мноства саўдзельнікаў, якія ўзначальваюцца Уэстам, у ліку якіх, у прыватнасці: {{Не перакладзена 3|Майк Дын (музычны прадзюсар)|Майк Дын|ru|Дын, Майк (музыкальный продюсер)}}, {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|3=ru|4=Рубін, Рик}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|3=ru|4=Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}. Гуказапісвальныя сесіі для альбома праводзіліся ў розных лакацыях па свеце пачынаючы з [[Італія|Італіі]], [[Мексіка|Мексікі]] і заканчваючы [[Таронта]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёркам]] і [[Лос-Анджэлес]]ам.

Падтрымалі альбом такія {{Не перакладзена 3|Промазапіс|промасінглы|ru|Промозапись}}, як «Real Friends», «No More Parties» in LA і «30 Hours», якія былі выпушчаныя ў спалучэнні з канцэпцыяй Уэста {{Не перакладзена 3|GOOD Fridays|4=GOOD Fridays}} — калі той штотыдзень выкладваў песні бясплатна. Альбом быў прадстаўлены эксклюзіўна ў стрымінг-сэрвісе [[Tidal]], услед за працяглай чарадой яго дазапісу і канчатковай дапрацоўкі, у тым ліку шматлікія змены паслядоўнасці трэкаў і назвы за некалькі тыдняў да рэлізу. Пасля рэлізу ''The Life of Pablo'' быў сустрэты як прызнаннем, так і стрыманымі водгукамі музычных крытыкаў, якія звярнулі асаблівую ўвагу на яго калейдаскапічны музычны дыяпазон і параскіданасць, калі параўноўваць з папярэднімі альбомамі Уэста.

== Назва ==
Назва альбома некалькі разоў змянялася. Фінальная версія стала вядомая менш чым за тыдзень да рэлізу. Першапачатковая назва альбома, ''So Help Me God'' (даслоўна — «І хай дапаможа мне Бог!»; {{Не перакладзена 3|So help me God!|фраза, якая выкарыстоўваецца ў якасці клятвы ў ЗША|4=So help me God!}}), было анансавана 1 сакавіка 2015 года разам з вокладкай, на якой быў намаляваны манаскі сімвал [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] XIII века&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|title=So Help Us God: Where’s Kanye West’s New Album?|author=Margaret Farrell|publisher=[[Spin (журнал)|Spin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221024654/http://www.spin.com/2015/06/kanye-west-swish-so-help-me-god-new-album-timeline-investigation/|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 3 мая рэпер змяніў назву на ''SWISH'', адзначыўшы, што ён можа змяніць назву яшчэ раз&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|title=Kanye West Announces Name Change of His New Album on Twitter|author=Mitchell Peters|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721043702/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6553812/kanye-west-announces-name-change-of-his-new-album-on-twitter-swish-so-help-me-god|archive-date=2018-07-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 24 студзеня 2016 года Уэст апублікаваў фатаграфію нататніка ліста са спісам кампазіцый альбома&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|title=Decoding Kanye West's 'Waves': A Guide to His Star-Studded Notepad|author=Eric Diep|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221081115/http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6859547/decoding-kanye-west-waves-tracklist-notepad|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень ён апублікаваў твіт «новая назва альбома — Waves» і змененую версію дадзенага ліста, з назвай альбома, замененым на ''Waves'' ({{Tr|Хвалі}}), а таксама подпісамі і малюнкамі іншых музыкаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|title=Kanye West changes album title again, from Swish to Waves UPDATE|author=Will Robinson|publisher=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212235947/http://www.ew.com/article/2016/01/26/kanye-west-album-swish-waves|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак дадзеная назва не спадабалася рэпер {{Не перакладзена 3|Wiz Khalifa|3=ru|4=Уиз Халифа}}, які заявіў, што Уэст скраў яго ў рэпера {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і папрасіў «не забіраць хвалю»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|title=Kanye West Blasts Wiz Khalifa Over 'Waves' Comments|author=Brittany Spanos|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201184734/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-blasts-wiz-khalifa-over-waves-comments-20160127|archive-date=2016-02-01|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|title=ICYMI: Wiz Khalifa Says &quot;Max B Created The Wave&quot; Amid Kanye Album Title Change|author=Masani Bailey|publisher=[[The Source (журнал)|The Source]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131005219/http://thesource.com/2016/01/27/icymi-wiz-khalifa-says-max-b-created-the-wave-amid-kanye-album-title-change/|archive-date=2016-01-31|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У выніку паміж музыкамі ў [[X (сацыяльная сетка)|Твітары]] узнікла сварка, падчас якой ён выказаўся як пра Халіфа, так і пра яго сына Себасцьяна і былой жонцы {{Не перакладзена 3|Эмбер Роўз|3=ru|4=Роуз, Эмбер}} (з якой сам Уэст раней сустракаўся)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|title=Wiz Khalifa Isn't Into Kanye West Calling His Album WAVES|author=Jordan Darville|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223034807/https://www.thefader.com/2016/01/27/wiz-khalifa-kanye-west-waves|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней, 3 лютага ў інтэрв’ю на радыё {{Не перакладзена 3|Power 105.1|4=Power 105.1}} Халіфа заявіў, што Уэст папрасіў прабачэння перад ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology/|title=WIZ KHALIFA: KANYE WEST APOLOGIZED TO ME... We're All Good Now|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208053600/http://www.tmz.com/2016/02/03/wiz-khalifa-kanye-west-apology|archive-date=2016-02-08|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

9 лютага ''{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}'' апублікавала артыкул «Ці з’яўляецца Канье Уэст найвялікшым дзеячам мастацтва 21-га стагоддзя?»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|title=Is Kanye West the greatest artist of the 21st century?|author=Patrick Ryan|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210162150/http://www.usatoday.com/story/life/music/2016/02/09/kanye-west-new-album/79814890/|archive-date=2016-02-10|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Рэпер апублікаваў спасылку на артыкул у сваім Твітары з каментаром «нарэшце яны зразумелі». Пасля гэтага ён заявіў, што назва ў чарговы раз мяняецца. Першапачаткова ён апублікаваў скарочаны варыянт назвы ''— T.L.O.P'', заявіўшы, што тыя, хто змогуць адгадаць поўны варыянт, атрымаюць пару красовак, прысвечаных музыку, і квіткі на яго шоў Yeezy Season 3, на якім адбылася прэм’ера альбома. Усяго правільны варыянт адгадалі 33 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|title=KANYE WEST: Congrats On Guessing My Album Name... DON'T SCREW IT UP!!|publisher=[[TMZ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214175428/http://www.tmz.com/2016/02/11/kanye-west-album-yeezy-season-invitation/|archive-date=2016-02-14|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней быў апублікаваны поўны варыянт, які стаў фінальным — ''The Life of Pablo'' ({{Tr|Жыццё Пабла}}). Існуе некалькі версій адносна значэння гэтай назвы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|title=Who Is Pablo In Kanye’s The Life Of Pablo?|author=Loren Diblasi|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223111504/http://www.mtv.com/news/2738770/kanye-west-the-life-of-pablo/|archive-date=2020-12-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя фанаты лічаць, што Уэст параўноўвае сябе з [[Пабла Эскабар]]ам, знакамітым наркабаронам. Аднак большасць сыходзіцца ў меркаванні, што рэпер параўноўвае сябе з мастаком [[Пабла Пікаса|Пабла Пікасо]], паколькі яго імя з’яўляецца ў пошуку [[Google search|Google]] па запыце «{{comment|Greatest Artist of the 20th Century|Найвялікшы дзеяч мастацтва 20-га стагоддзя}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|title=Kanye West new album named The Life of Pablo: tracklist revealed on Twitter|author=Jack Shepherd|publisher=[[The Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216173727/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-named-the-life-of-pablo-tracklist-revealed-on-twitter-a6866726.html|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сам Канье параўноўвае сябе з імі абодвума ў кампазіцыі «No More Parties in LA»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|title='The Life of Pablo': Kanye West reveals 'final track list' for new album and meaning behind the title T.L.O.P. but leaves off song that inspired it|author=Jennifer Pearson, Shyam Dodge|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212224347/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-3441703/Kanye-West-reveals-final-track-list-new-album-meaning-title-T-L-O-P-leaves-song-inspired-it.html|archive-date=2016-02-12|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot; /&gt;. Таксама ў сваім Твітары ён напісаў, што назву альбома ''The Life Of Pablo'' трэба расшыфроўваць як «[[Павел (апостал)|Жыціе Апостала Паўла]]»&lt;ref name=&quot;vulture_guide&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|title=A Guide to Understanding Kanye West’s The Life of Pablo|author=Dee Lockett|publisher=[[Vulture.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217215812/http://www.vulture.com/2016/02/guide-to-understanding-kanyes-tlop.html|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Рэліз і прасоўванне ==
''The Life of Pablo'' быў выпушчаны [[14 лютага]] [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]] на стрымінгавым сэрвісе [[Tidal]]. Першапачаткова меркавалася, што альбом будзе прадавацца эксклюзіўна праз Tidal адзін тыдзень, пасля чаго ён стане даступны для ўсіх папулярных платформ&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot; /&gt;. Аднак пазней, праз 2 дні пасля рэлізу, Канье Уэст заявіў у Твітары, што альбом будзе прадавацца толькі праз Tidal і пасля заканчэння першага тыдня&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|title=Kanye West says his new album will be a permanent Tidal exclusive|author=Jacob Kastrenakes|publisher=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216193622/http://www.theverge.com/2016/2/15/11008932/kanye-life-of-pablo-tidal-exclusive-permanently|archive-date=2016-02-16|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень стала вядома, што альбом быў запампаваны больш за {{Num|500000}} разоў з розных {{Не перакладзена 3|BitTorrent-трэкер|торэнт-трэкераў|ru|BitTorrent-трекер}} і што па колькасці сідэраў на трэкеры {{Не перакладзена 3|The Pirate Bay|3=ru|4=The Pirate Bay}} ён абагнаў альбом Рыяны ''{{Не перакладзена 3|Anti|3=ru|4=Anti}}'' больш чым у тры разы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://www.bbc.com/news/technology-35587381|title=Kanye West album 'pirated 500,000 times' already|author=Zoe Kleinman|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823171719/https://www.bbc.com/news/technology-35587381|archive-date=2018-08-23|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|title=Pirates prove Kanye's new album isn't really Tidal-exclusive|author=Nathan Ingraham|publisher=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217093230/http://www.engadget.com/2016/02/16/kanye-west-the-life-of-pablo-piracy-tidal-exclusive/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Выніковы спіс ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Выданне
!Публікацыя
!Год
!Пазіцыя
|-
|''[[The A.V. Club]]''
|The A.V. Club’s Top 50 Albums of 2016
|2016
|{{Center|18}}
|-
|''[[BBC Radio 1]]''
|The 12 Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|''[[Billboard]]''
|Billboard’s 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Complex|3=ru|4=Complex}}''
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Dazed|3=ru|4=Dazed}}''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Digital Spy|3=ru|4=Digital Spy}}''
|20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Dummy Mag''
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''[[Entertainment Weekly]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|''{{Не перакладзена 3|Esquire|3=ru|4=Esquire}}''
|The 30 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''FLOOD Magazine''
|The Best Records of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|''[[The Guardian]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|{{Не перакладзена 3|HotNewHipHop|3=ru|4=HotNewHipHop}}
|Hottest 20 Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Idolator|3=ru|4=Idolator}}
|The 10 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|3}}
|-
|''[[The Independent]]''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Irish Times|3=ru|4=The Irish Times}}
|Top 10 Albums of 2016
|2016
|{{Center|7}}
|-
|''Les Inrockuptibles''
|Les 50 Meilleurs Albums de 2016
|2016
|{{Center|6}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Nation|3=ru|4=The Nation}}
|The Ten Best Albums of 2016
|2016
| —
|-
|{{Не перакладзена 3|New York Magazine|New York (Vulture)|ru|New York Magazine}}
|The 15 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''[[The New York Times]]''
|The Best Albums of 2016 (Jon Caramanica’s list)
|2016
|{{Center|1}}
|-
|''The New Zealand Herald''
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[New Musical Express|NME]]''
|NME’s Albums of the Year 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Paste (часопіс)|Paste|ru|Paste (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|11}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru|4=Pitchfork}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|''Rap-Up''
|Rap-Up’s Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|''The Ringer''
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|4}}
|-
|''[[Rolling Stone]]''
|50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|8}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Slant Magazine|3=ru|4=Slant Magazine}}
|The 25 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Spin (часопіс)|Spin|ru|Spin (журнал)}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|13}}
|-
|''[[Splice Today]]''
|Top 10 Records of 2016
|2016
|{{Center|2}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Stereogum|3=ru|4=Stereogum}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Time Out|Time Out London|ru|Time Out}}
|The Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|1}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Tiny Mix Tapes|3=ru|4=Tiny Mix Tapes}}
|2016: Favorite 50 Music Releases
|2016
|{{Center|3}}
|-
|{{Не перакладзена 3|Uproxx|3=ru|4=Uproxx}}
|The 20 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|-
|''Us Weekly''
|Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|5}}
|-
|{{Не перакладзена 3|USA Today|3=ru|4=USA Today}}
|The 50 Best Albums of 2016
|2016
|{{Center|9}}
|-
|{{Не перакладзена 3|The Village Voice|3=ru|4=The Village Voice}}
|Pazz &amp;amp;amp; Jop Critics Poll of 2016
|2016
|{{Center|10}}
|}

== Прыём крытыкаў ==
Аглядаючы альбом для ''[[The Daily Telegraph]]'', {{Не перакладзена 3|Ніл Маккормік|3=ru|4=Маккормик, Нил}} напісаў, што «''The Life Of Pablo'' з’яўляецца вызначана багатым з музычнага пункту гледжання бітком, набітым выдатнымі ідэямі», але заключыў, што «ён настолькі самалюбны, што пераходзіць у самападман, адзначаны гэтак адчувальнай адсутнасцю перспектывы і аб’ектыўнасці — гэта як калі б [Уэст] сапраўды выпусціў з-пад увагі элементарныя асновы свайго мастацтва». {{Не перакладзена 3|Алексіс Петрыдзіс|3=ru|4=Петридис, Алексис}} з [[The Guardian]] апісаў альбом, як «адзін трэк за іншым — бязладны, хаатычны, глыбока расчаравальны, уражлівы нахабствам і абсалютна які прыводзіць у лютасць», мяркуючы: «ён, як уяўляецца, меў ідэі, якімі яго закідалі так, што ён стаў глядзецца бязладным і непаслядоўным».

На думку расійскага музычнага крытыка {{Не перакладзена 3|Аляксандр Вітальевіч Гарбачоў|Аляксанда Гарбачова|ru|Горбачёв, Александр Витальевич}}, «''The Life of Pablo'' — гэта маментальная здымка злабадзённай амерыканскай поп-музыкі цяперашняга моманту, ілюстраваны кампендыум, які вытанчана правязвае паміж сабой усе рэлевантныя плыні: трэп („Pt. 2“), новы RnB („FML“), аблічбаваны дансхолл, рэанімаваны соўл і гэтак далей, аж да вечнага богаўнатхнёнага госпела і рэтрафутурыстычнага электра з аглядкай на 80-е („Fade“). У нейкім сэнсе ''The Life of Pablo'' наглядна дэманструе ключавы культурны працэс, у рамках якога хіп-хоп ператвараецца з жанру ў свайго роду матрыцу, оптыку, якая паглынае і падпарадкоўвае сабе ўсё астатняе»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|title=Я люблю вас, как Канье любит Канье: Александр Горбачев — о новом альбоме главного рэпера современности|author=[[Горбачёв, Александр Витальевич|Александр Горбачёв]]|publisher=[[Meduza]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223142633/https://meduza.io/feature/2016/02/15/ya-lyublyu-vas-kak-kanie-lyubit-kanie|archive-date=2016-02-23|access-date=2016-02-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс кампазіцый ==
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt; і сэрвісу Tidal&lt;ref name=&quot;Tidal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://listen.tidal.com/album/57273408|title=TIDAL|website=Listen.tidal.com|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916021026/https://listen.tidal.com/album/57273408|archive-date=2016-09-16|access-date=2016-02-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.{{Tracklist|extra_column=Прадюсар(ы)|total_length=66:01|collapsed=no|all_writing=|title1=Ultralight Beam|note1=пры ўдзеле Chance the Rapper и Kirk Franklin|writer1={{hlist|[[Канье Уэст|Канье Уэст]]|Майк Дын|Kelly Price|Тэрыус Нэш|Ніка Сігал|Кірк Франклін|Касім Дын|Чанселор Бенет|Джэром Потэр|Сэмюэл Грызмер}}|extra1={{hlist|Уэст|Дын|Chance the Rapper|Swizz Beatz|Рык Рубін|Fonzworth Bentley|Plain Pat|DJ Dodger Stadium|Ноа Голдсцін}}|length1=5:20|title2=Father Stretch My Hands Pt. 1|note2=пры ўдзеле Kid Cudi|writer2={{hlist|Уэст|Скот Мескадзі|М. Дын|Кайдэл Янг|Ален Рытэр|Потэр|Грызмер|Бенет|Т.Л. Барэт}}|extra2={{hlist|Уэст|Дын|Рубін|Metro Boomin|DJ Dodger Stadium|Ален Рытэр|Голдсцін}}|length2=2:15|title3=Pt. 2|note3=пры ўдзеле Desiigner|writer3={{hlist|Уэст|Янг|Сіднэй Сэлбі III|Аднан Кан|Барэт}}|extra3={{hlist|Уэст|Менэс|Плейн Пэт|Шоў}}|length3=2:10|title4=Famous|note4=пры ўдзеле [[Рыяна]]|writer4={{hlist|Уэст|Янг|Кежуан Мучыта|Ноа Голдсцін|Эндру Доўсан|М. Дын|Бенет|К. Дын|Джымі Уэб|Ўінстан Райлі|Ўінстан Райлі|Энцо Віта|Серджо Бардоці|Джамп'ера Скаламонья}}|extra4={{hlist|Уэст|Havoc|Голдсцін|Чарлі Хіт|Эндру Доўсан|Хадсан Махоўк|Дын|Плейн Пэт}}|length4=3:16|title5=Feedback|writer5={{hlist|Уэст|Янг|Дарыус Джэнкінс|К. Рэйчэл Мілс|Маркус Бёрд|Бенет|Ардалан Сарфараз|Фарыд Заланд}}|extra5={{hlist|Уэст|Хіт|Голдсцін}}|length5=2:27|title6=Low Lights|writer6={{hlist|Уэст|М. Дын|Потэр|Грызмер|Сэндзі Рывэра}}|extra6={{hlist|Уэст|DJ Dodger Stadium|Дын}}|length6=2:11|title7=Highlights|note7=пры ўдзеле Young Thug|writer7={{hlist|Уэст|Нэш|Янг|Джэфры Уільямс|М. Дын|Грэг Філінгейнс|Тайлер Брайант|Пэт Рейнольдс}}|extra7={{hlist|Уэст|Дын|Velous|Southside|Плейн Пэт|Голдсцін}}|length7=3:19|title8=[[Freestyle 4]]|note8=пры ўдзеле Desiigner|writer8={{hlist|Уэст|М. Дын|Янг|Сэлбі III|Рос Бірчард|Потэр|Грызмер|Голдсцін|Элісан Голдфрапп|Роберт Лок|Цімаці Норфалк|Уільям Грэгары}}|extra8={{hlist|Уэст|Хадсон Махоўк|Голдсцін|Дын|DJ Dodger Stadium|Шоу|Трэвар Герэкіс}}|length8=2:03|title9=I Love Kanye|writer9={{hlist|Уэст}}|extra9={{hlist|Уэст}}|length9=0:44|title10=Waves|note10=пры ўдзеле Chris Brown|writer10={{hlist|Уэст|Крыс Браўн|Янг|Тоні Уільямс|Элон Рутбэрг|Бірчард|Уоткінс|М. Дын|Мескадзі|Бенет|Леленд Т. Уэйн|Фрэд Братуэйт|Робін Дігс|Кевін Фергюсан|Тэадор Лівінгстан|Дэрыл Мэйсан|Джэймс Уіпер}}|extra10={{hlist|Уэст|Хіт|Мохоук|Метро Бумн|Дын|Энтані Кілхофер}}|length10=3:01|title11=FML|note11=пры ўдзеле [[The Weeknd]]|writer11={{hlist|Уэст|[[The Weeknd|Абель Тэсфае]]|Янг|М. Дын|Доўсан|Голдсцін|Уэйн|Крысціян Богс|Джэнкінс|Мілс|Бёрд|Бірчард|Лоўрэнс Кэсідзі|Вінцэнт Кэсідзі|Пол Уіггін}}|extra11={{hlist|Уэст|Мітус|Метро Бумін|Голдсцін|Дын|Хадсон Махоўк|Доўсан}}|length11=3:56|title12=Real Friends|note12=пры ўдзеле Ty Dolla Sign|writer12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Адам Фіні|Мучіта|Дарэн Кінг|Янг|Гленда Пробі|Тайран Грыфін-мл.|Дын|Голдсцін|Джаліл Хатчынс|Лоўрэнс Сміт}}|extra12={{hlist|Уэст|Boi-1da|Фрэнк Дьюкс|Хэвок|Дарэн Кінг|Дын|Голдсцін}}|length12=4:11|title13=Wolves|note13=пры ўдзеле Caroline Shaw|writer13={{hlist|Уэст|Маркус Хейберг|Алан Брынсмід|Голдсцін|Рутбэрг|Янг|Раян Макдэрмат|М. Дын|Kirby Lauryen}}|extra13={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Сінджын Хоўк|Дын|Голдсцін|Шоу}}|length13=5:01|title14=Frank's Track|note14=пры ўдзеле [[Фрэнк Оўшэн|Фрэнка Оўшэна]]|writer14={{hlist|Уэст|Фрэнк Оўшэн|Høiberg|Brinsmead}}|extra14={{hlist|Уэст|Cashmere Cat|Sinjin Hawke}}|length14=0:38|title15=Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission|writer15={{hlist|Чарлі Уінгейт|Карым Харбуш}}|extra15={{hlist|Уэст}}|length15=0:56|title16=30 Hours|writer16={{hlist|Уэст|[[Дрэйк (рэпер)|Обры Грэм]]|М. Дын|Артур Расэл|Корнэл Хэйнс|Джэйсан Эперсан|Фарэл Уільямс|Чак Браўн}}|extra16={{hlist|Уэст|Карым Рыгінс|Дын|Голдсцін}}|length16=5:23|title17=No More Parties in LA|note17=пры ўдзеле [[Кендрык Ламар|Kendrick Lamar]]|writer17={{hlist|Уэст|Оціс Джэксан-мл.|[[Кендрык Ламар|Кендрык Дакворт]]|Джон Уотсан|Уолтэр Морысан|Херберт Руні|Рональд Бін|Хайлі Крыза|Дэніс Коўлс|Лары Грэм|Ціна Грэм|Сэм Дзіс}}|extra17={{hlist|Уэст|Madlib}}|length17=6:14|title18=Facts (Charlie Heat Version)|writer18={{hlist|Уэст|Янг|Эрнэст Браўн|Нікалас Сміт|О. Грэм|Леленд Т. Уэйн|Нейведыус Уілберн}}|extra18={{hlist|Уэст|Кілхофер|Бенджы-Бі|Дын|Чарлі Хэндсам|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|length18=3:20|title19=Fade|note19=пры ўдзеле [[Post Malone]] і Ty Dolla Sign|writer19={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|[[Post Malone]]|М. Дын|Потэр|Грызмер|Норман Уітфілд|Эдзі Холанд|Карнэліус Грант|Лары Хёрд|Роберт Оўэнс|Луі Вега|Рональд Кэрал|Барбара Такер|Харальд Мэцьюс}}|length19=6:12|title20=Saint Pablo|writer20={{hlist|Уэст|Грыфін-мл.|Sampha|М. Дын|Рытэр|Шон Картэр|Дэрык Анжэлеці|Рональд Лоўрэнс|Уітфілд}}|extra20={{hlist|Уэст|Дын|Рытэр|DJ Dodger Stadium|Голдсцін}}|all_lyrics=|writing_credits=yes}}

==== Нататкі ====

* &lt;sup&gt;{{Note|a|[a]}}&lt;/sup&gt;— так адзначаны дадатковы [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]] .
* &lt;sup&gt;{{Note|b|[b]}}&lt;/sup&gt;— так пазначаны супрадзюсар.
* «Ultralight Beam» уключае вакал {{Не перакладзена 3|The-Dream|3=ru|4=The-Dream}} і {{Не перакладзена 3|Kelly Price|4=Kelly Price}}, а таксама дадатковы вакал Natalie Green і Samoria Green.
* «Pt. 2» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Caroline Shaw|3=ru|4=Caroline Shaw}}.
* «Famous» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Swizz Beatz|3=ru|4=Swizz Beatz}}.
* «Highlights» уключае дадатковы вакал The-Dream, {{Не перакладзена 3|El DeBarge|4=El DeBarge}} і Kelly Price.
* «Waves» уключае бэк-вакал Kid Cudi.
* «Siiiiiiiiilver Surffffeeeeer Intermission» уключае вакал {{Не перакладзена 3|Max B|4=Max B}} і {{Не перакладзена 3|French Montana|3=ru|4=French Montana}}.
* «30 Hours» уключае бэк-вакал {{Не перакладзена 3|André 3000|3=ru|4=André 3000}}.

==== Выкарыстаныя сэмплы ====
Адаптавана з афіцыйнага сайта містэра Уэста&lt;ref name=&quot;TLOP Credits&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kanyewest.com/credits/|title=The Life of Pablo – Credits|website=www.kanyewest.com|date=2016-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6fMFARK1V?url=http://www.kanyewest.com/credits/|archive-date=2016-02-17|access-date=2016-02-17}}&lt;/ref&gt;.

* «Father Stretch My Hands Pt. 1» і «Pt. 2» ўтрымліваюць [[семпл]]ы «Father Stretch My Hands», напісанай і выкананай Pastor T.L. Barrett пры ўдзеле Youth for Christ.
* «Pt. 2» ўтрымліваюць семплы «Panda», напісаны {{Не перакладзена 3|Sidney Selby III|3=ru|4=Sidney Selby III}} і Adnan Khan і выкананай {{Не перакладзена 3|Desiigner|3=ru|4=Desiigner}}.
* «Famous» ўтрымліваюць семплы «Do What You Gotta Do», напісаны {{Не перакладзена 3|Jimmy Webb|3=ru|4=Jimmy Webb}} і выкананай [[Ніна Сімон|Nina Simone]]; семплы «Bam Bam», напісаны {{Не перакладзена 3|Winston Riley|4=Winston Riley}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sister Nancy|3=ru|4=Sister Nancy}}; а таксама семплы «Mi Sono Svegliato E… Ho Chiuso Gli Occhi», напісаны {{Не перакладзена 3|Luis Bacalov|3=ru|4=Luis Bacalov}}, {{Не перакладзена 3|Sergio Bardotti|4=Sergio Bardotti}}, {{Не перакладзена 3|Gepy &amp; Gepy|Giampiero Scalamogna|4=Gepy &amp; Gepy}} і {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|Enzo Vita|4=Il Rovescio della Medaglia}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Il Rovescio della Medaglia|4=Il Rovescio della Medaglia}}.
* «Feedback» ўтрымліваюць семплы «Talagh», напісаны Ardalan Sarfaraz і {{Не перакладзена 3|Farid Zaland|4=Farid Zaland}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Googoosh|3=ru|4=Googoosh}}.
* «Low Lights» ўтрымліваюць семплы «So Alive (Acapella)», напісаны {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|4=Sandy Rivera}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Sandy Rivera|Kings of Tomorrow|4=Sandy Rivera}}.
* «Freestyle 4» ўтрымліваюць семплы «Human», напісаны {{Не перакладзена 3|Элісан Годфрапп|Элісан Годфрапп|ru|Голдфрапп, Элисон}}, {{Не перакладзена 3|William Gregory|4=William Gregory}}, Robert Locke і Timothy Norfolk і выкананай {{Не перакладзена 3|Goldfrapp|3=ru|4=Goldfrapp}}.
* «Waves» ўтрымліваюць семплы «Fantastic Freaks at the Dixie», напісаны {{Не перакладзена 3|Fab Five Freddy|Fred Bratwaithe|ru|Fab Five Freddy}}, Robin Diggs, Kevin Ferguson, {{Не перакладзена 3|Grand Wizzard Theodore|Theodore Livingston|ru|Grand Wizzard Theodore}}, Darryl Mason и {{Не перакладзена 3|Prince Whipper Whip|James Whipper II|4=Prince Whipper Whip}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five|Fantastic Freaks|4=Grandwizard Theodore &amp; the Fantastic Five}}.
* «FML» змяшчае інтэрпаляцыі «Hit», напісаны {{Не перакладзена 3|Lawrence Cassidy|Larry Cassidy|4=Lawrence Cassidy}}, Vincent Cassidy и Paul Wiggin і выкананай {{Не перакладзена 3|Section 25|4=Section 25}}.
* «Real Friends» змяшчае інтэрпаляцыі «Friends», напісаны {{Не перакладзена 3|Whodini|Jalil Hutchins|ru|Whodini}} і {{Не перакладзена 3|Сміт, Лары (прадзюсар)|Lawrence Smith|ru|Смит, Ларри (продюсер)}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Whodini|3=ru|4=Whodini}}.
* «Wolves» ўтрымліваюць семплы «Walking Dub», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Sugar Minott|4=Sugar Minott}}.
* «30 Hours» ўтрымліваюць семплы «Answers Me», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Расэл, Артур (музыкант)|Arthur Russell|ru|Расселл, Артур (музыкант)}}; інтэрпаляцыі «E.I.», напісаны {{Не перакладзена 3|Нелли (рэпер)|Cornell Haynes|ru|Нелли (рэпер)}} и {{Не перакладзена 3|Jason &quot;Jay E&quot; Epperson|Jason Epperson|4=Jason &quot;Jay E&quot; Epperson}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Нэлі (рэпер)|Nelly|ru|Нелли (рэпер)}}; а таксама інтэрпаляцыі «Hot in Herre», напісаны Cornell Haynes, {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэл Уільямс|ru|Уильямс, Фаррелл}} і {{Не перакладзена 3|Charles Brown|4=Charles Brown}}, і выкананай Nelly.
* «No More Parties in L.A.» ўтрымліваюць семплы «Give Me My Love», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Johnny &quot;Guitar&quot; Watson|4=Johnny &quot;Guitar&quot; Watson}}; семплы «Suzie Thundertussy», напісаны і выкананай {{Не перакладзена 3|Walter Morrison|4=Walter Morrison}}; семплы «Mighty Healthy», напісаны {{Не перакладзена 3|Herb Rooney|4=Herb Rooney}}, {{Не перакладзена 3|Mathematics (producer)|Ronald Bean|4=Mathematics (producer)}}, Highleigh Crizoe і {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Dennis Coles|ru|Ghostface Killah}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Ghostface Killah|Ghostface Killah|ru|Ghostface Killah}}; семплы «Stand Up and Shout About Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Лары Грэм|Larry Graham Jr.|ru|Грэм, Ларри}}, Tina Graham і {{Не перакладзена|Дис, Сэм|Sam Dees|en|Sam Dees}} і выкананай Larry Graham.
* «Facts (Charlie Heat Version)» ўтрымліваюць семплы «Dirt and Grime», напісаны Nicholas Smith і выкананай Father’s Children; интерполяции «Jumpman», напісаны {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Aubrey Graham|ru|Дрейк (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|Leland Wayne|ru|Metro Boomin}} і {{Не перакладзена 3|Future|Nayvadius Wilburn|ru|Фьючер}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Дрэйк (рэпер)|Drake|ru|Дрейк (рэпер)}} і {{Не перакладзена 3|Future|3=ru|4=Фьючер}}; а таксама элементы {{Не перакладзена 3|Street Fighter 2|3=ru|4=Street Fighter 2}}.
* «Fade» ўтрымліваюць семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны {{Не перакладзена 3|Eddie Holland|4=Eddie Holland}}, {{Не перакладзена 3|Norman Whitfield|4=Norman Whitfield}} і {{Не перакладзена 3|Cornelius Grant|Cornelius Grant|4=Cornelius Grant}} і выкананай {{Не перакладзена 3|Rare Earth|3=ru|4=Rare Earth}}; семплы «(I Know) I’m Losing You», напісаны Eddie Holland, Norman Whitfield и Cornelius Grant і выкананай {{Не перакладзена 3|The Undisputed Truth|4=The Undisputed Truth}}; семплы «Mystery of Love», напісаны {{Не перакладзена 3|Larry Heard|3=ru|4=Хёрд, Ларри}} і {{Не перакладзена 3|Robert Owens|Robert Owens|ru|Оуэнс, Роберт}}, і выкананай {{Не перакладзена 3|Fingers, Inc.|Mr. Fingers|4=Fingers, Inc.}}; семплы «Deep Inside», напісаны {{Не перакладзена 3|Little Louie Vega|4=Little Louie Vega}} і выкананай Hardrive; а таксама семплы «I Get Lifted (The Underground Network Mix)», напісаны Louie Vega, {{Не перакладзена 3|Ronald Carroll|4=Ronald Carroll}}, {{Не перакладзена 3|Barbara Tucker|4=Barbara Tucker}} і Harold Matthews, і выкананай Barbara Tucker.

== Чарты ==

=== Выніковыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Чарт (2016)
! scope=&quot;col&quot; | Пазіцыя
|-
! scope=&quot;row&quot; | Danish Albums (Hitlisten) &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=da|url=http://hitlisten.nu/top2016.asp|title=Album Top-100 2016|publisher=Hitlisten.NU|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230202617/http://hitlisten.nu/top2016.asp|archive-date=2016-12-30|access-date=2016-12-31|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 12
|-
! scope=&quot;row&quot; | Dutch Albums (MegaCharts) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten - Album 2016|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223201814/http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2016&amp;cat=a|archive-date=2016-12-23|access-date=2016-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 72
|-
! scope=&quot;row&quot; | US ''Billboard'' 200 &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411203038/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|archive-date=2017-04-11|access-date=2016-12-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 27
|-
! scope=&quot;row&quot; | US Top R&amp;B/Hip-Hop Albums (''Billboard'') &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|title=''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums – Year-end Chart 2016|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018045309/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-r-and-b-hip-hop-albums|archive-date=2017-10-18|access-date=2016-12-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 88
|}

== Гісторыя рэліза ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+Спіс дат выпуску, фарматаў, лэйблаў і заўваг
! scope=&quot;col&quot; | Дата
! scope=&quot;col&quot; | Фармат(ы)
! scope=&quot;col&quot; | Лэйбл
! scope=&quot;col&quot; | {{Abbr|Заўв.|Заўвагі|0}}
|-
| 14 лютага 2016
| Стрымінг &lt;small&gt;(эксклюзіў для [[Tidal]])&lt;/small&gt;
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
|&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot; /&gt;
|-
| 31 сакавіка 2016
| [[Apple Music]]
|{{Hlist|[[GOOD Music|GOOD]]|[[Def Jam Recordings|Def Jam]]}}
|&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot; /&gt;
|}

== Нататкі ==
'''Спасылкі'''{{Крыніцы|30em|refs=&lt;ref name=&quot;p4ktidal&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |title=Kanye West's ''The Life of Pablo'' Is Out Now |first=Jazz |last=Monroe |publisher=[[Pitchfork Media|Pitchfork]] |date=2016-02-14 |access-date=2016-02-16 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214073029/http://pitchfork.com/news/63408-kanye-wests-the-life-of-pablo-is-out-now/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}'''Крыніцы'''{{Refbegin|30em}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/57938-ty-dolla-ign-says-he-kanye-west-rihanna-and-paul-mccartney-are-dropping-a-song-together/|title=Ty Dolla $ign Says He, Kanye West, Rihanna, and Paul McCartney Are Dropping A Song Together|first=Molly|last=Beauchemin|date=2015-01-03|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Beauchemin|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6487485/kanye-west-album-title-so-help-me-god|title=Kanye West's New Album Title: 'So Help Me God'|author=Billboard Staff|date=2015-03-01|publisher=''[[Billboard]]''|access-date=2016-01-11|ref={{SfnRef|Billboard Staff|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2016/02/the-life-of-pablo-is-setting-illegal-downloading-r.html|title=The Life Of Pablo Is Setting Illegal Downloading Records|first=Zach|last=Blumenfeld|date=2016-02-16|publisher=''[[Paste (журнал)|Paste]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Blumenfeld|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58263-kanye-west-and-daughter-north-star-in-only-one-video-directed-by-spike-jonze/|title=Kanye West and Daughter North Star in &quot;Only One&quot; Video, Directed by Spike Jonze|first=Zoe|last=Camp|date=2015-01-29|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Camp|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63480-kanye-west-shares-the-life-of-pablo-cover-art-lyrics-to-new-song-father-stretch-my-hands/|title=Kanye West Shares ''The Life of Pablo'' Cover Art, Lyrics to New Song &quot;Father Stretch My Hands&quot;|first=Zoe|last=Camp|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Camp|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://genius.com/8663288|title=Ultralight Beam Lyrics - Annotation 8663288|author=Chance the Rapper|date=2016-02-15|publisher=Genius|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Chance the Rapper|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.stereogum.com/1856452/tyler-the-creator-is-the-latest-to-join-kanyes-waves-party/news/|title=Tyler, The Creator Is The Latest To Join Kanye's ''Waves'' Party|first=Chris|last=DeVille|date=2016-02-01|publisher=''Stereogum''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|DeVille|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/01/kanye-west-no-more-parties-in-la-2010/|title=Here's a Video of Kanye West Rapping &quot;No More Parties In LA&quot; in 2013|author=Eric|date=2016-01-08|publisher=Pigeons &amp; Planes|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Eric|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration|title=Post Malone talks Kanye West collaboration|first=Zach|last=Gase|date=2015-10-20|publisher=''National Sun-Times''|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021121603/http://national.suntimes.com/national-entertainment/7/72/1966929/post-malone-kanye-west-collaboration/|archive-date=2015-10-21|access-date=2016-02-09|url-status=dead|ref={{SfnRef|Gase|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/29/kanye-west-waves-what-we-know-tracks-collaborators-art|title=What we know about Kanye West's Waves, the greatest album of all time|first=Harriet|last=Gibsone|date=2016-01-26|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Gibsone|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58456-kanye-west-debuts-wolves-featuring-sia-and-vic-mensa-at-adidas-yeezy-boost-fashion-show/|title=Kanye West Debuts &quot;Wolves&quot; Featuring Sia and Vic Mensa at Adidas Yeezy Boost Fashion Show|date=2015-02-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015a}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/61221-kanye-west-debuts-new-track-at-yeezy-season-2-launch/|title=Kanye West Debuts New Track at Yeezy Season 2 Launch|date=2015-09-16|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Gordon|Phillips|2015b}}|last1=Gordon|first1=Jeremy|last2=Phillips|first2=Amy}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-postpones-australian-tour-to-record-new-album-for-2014-20140401|title=Kanye West Postpones Australian Tour to Record aNew Album for 2014|first=Kory|last=Grow|date=2014-04-01|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Grow|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://hiphopdx.com/news/id.35529/title.travi-scott-says-3500-was-meant-for-kanye-west|title=Travi$ Scott Says &quot;3500&quot; Was Meant For Kanye West|first=Victoria|last=Hernandez|date=2015-09-17|publisher=''HipHipDX''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Hernandez|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.ebony.com/entertainment-culture/black-pop-daily-kanye-taps-pushat-consequence-for-new-lp-111#axzz3TJrNCSQl|title=[BLACK POP DAILY] Kanye Taps Pusha T + Consequence for New LP|first=John|last=Kennedy|date=2015-02-02|publisher=''Ebony''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Kennedy|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://hypebeast.com/2016/1/kanye-west-madlib-made-no-more-parties-in-la-for-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-interview-video|title=Kanye West Madlib Made No More Parties in LA for My Beautiful Dark Twisted Fantasy Interview Video|first=Ashleigh|last=Kim|website=''Hypebeast''|date=2016-01-09|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Kim|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2095264/kanye-west-so-help-me-god-recording-mexico/|title=Where On Earth Did Kanye West Hold His ''So Help Me God'' Recording Sessions?|first=Rob|last=Markman|date=2015-03-03|publisher=''MTV''|access-date=2016-01-20|ref={{sfnRef|Markman|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://www.avclub.com/article/kanye-west-says-his-new-album-will-be-surprise-the-215582|title=Kanye West says his new album will be a surprise, thereby ruining the surprise|first=Alex|last=McCown|date=2015-02-20|publisher=''The A.V. Club''|access-date=2015-03-02|ref={{SfnRef|McCown|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://mic.com/articles/107744/here-s-absolutely-everything-we-know-about-kanye-west-s-new-album|title=Here's Absolutely Everything We Know About Kanye West's New Album|first=Brittney|last=McKenna|date=2015-01-07|publisher=Mic|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|McKenna|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/55314-kanye-wests-god-level-co-produced-by-hudson-mohawke-featured-in-adidas-ad/|title=Kanye West's &quot;God Level&quot;, Co-Produced by Hudson Mohawke, Featured in Adidas Ad|first=Evan|last=Minsker|date=2014-05-24|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Minsker|2014a}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/56048-kanye-wests-new-single-all-day-leaks-in-rough-version/|title=Kanye West's New Single &quot;All Day&quot; Leaks in Rough Version|first=Evan|last=Minsker|date=2014-08-12|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Minsker|2014b}}}}
* {{Cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/tidal-claims-app-store-spot-kanye-west-album/story?id=36948863|title=Tidal Claims No. 1 App Store Spot After Kanye West Album Release|first=Alyssa|last=Newcomb|date=2016-02-15|publisher=''[[ABC News]]''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Newcomb|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/tv/videos/see-kanye-wests-innovative-claustrophobic-snl-40-performance-20150216|title=See Kanye West's Innovative, Claustrophobic 'SNL' 40 Performance|first=Jason|last=Newman|date=2015-02-16|publisher=''Rolling Stone''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Newman|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://soundcloud.com/nightsinoctober/interview|title=Kanye's Big Boy Interview (2/4/16)|author=nightsinoctober|date=2016-02-04|publisher=SoundCloud|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|nightsinoctober|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://uk.complex.com/music/2016/01/kanye-west-recorded-no-more-parties-in-la-with-madlib-during-my-beautiful-dark-twisted-fantasy-sessions|title=Kanye West Recorded &quot;No More Parties in LA&quot; With Madlib During the 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Sessions|first=Edwin|last=Ortiz|date=2016-01-08|publisher=''Complex UK''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Ortiz|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/58614-kanye-west-performs-all-day-at-the-brit-awards/|title=Kanye West Performs &quot;All Day&quot; at the BRIT Awards|first=Amy|last=Phillips|date=2015-02-25|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-01-14|ref={{SfnRef|Phillips|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://pitchfork.com/news/63472-kanye-west-new-album-the-life-of-pablo-debut-live-stream-watch-it-here/|title=Kanye West New Album The Life Of Pablo Debut Live Stream: Watch It Here|first=Amy|last=Phillips|date=2016-02-11|publisher=''Pitchfork''|access-date=2016-02-11|ref={{SfnRef|Phillips|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/6858300/kanye-west-waves-tracklist|title=Kanye West Reveals Third 'Waves' Tracklist|first=Adelle|last=Platon|date=2016-01-27|publisher=''Billboard''|access-date=2016-02-09|ref={{SfnRef|Platon|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6099072/everything-we-know-kanye-west-2014-album|title=Kanye West's 2014 Album: Everything We Know So Far|first=Erika|last=Ramirez|date=2014-05-22|publisher=''Billboard''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Ramirez|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://pigeonsandplanes.com/2016/02/chance-the-rapper-annotated-ultralight-beam/|title=Chance The Rapper Annotated His Verse on Kanye West's &quot;Ultralight Beam&quot;|first=Derrick|last=Rossignol|date=2016-02-15|publisher=Piegeons &amp; Planes|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Rossignol|2016}}}}
* {{Cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/kanye-west-all-day-remix-feat-kendrick-lamar-new-song.1964017.html|title=Kanye West - All Day (Remix) Feat. Kendrick Lamar - Stream [New Song]|first=Trevor|last=Smith|date=2015-04-15|publisher=''HotNewHipHop''|access-date=2016-02-12|ref={{SfnRef|Smith|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/2/10/10963418/kanye-west-the-life-of-pablo-new-album-title|title=Kanye West's new album is called The Life of Pablo, and here's the track list|first=Nick|last=Statt|date=2016-02-10|publisher=''The Verge''|access-date=2016-02-10|ref={{SfnRef|Statt|2016}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/594928500588417024|title=I might change it again but that’s the name now|first=Kanye|last=West|date=2015-05-03|publisher=Twitter|access-date=2015-05-03|ref={{sfnRef|West|2015}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/691489910293991424|title=So happy to be finished with the best album of all time|first=Kanye|last=West|date=2016-01-25|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016a}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692161181562310656|title=New album title, WAVES|first=Kanye|last=West|date=2016-01-26|publisher=Twitter|access-date=2016-01-29|ref={{SfnRef|West|2016b}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/692435575836676097|title=This album is actually a Gospel album|first=Kanye|last=West|date=2016-01-27|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016c}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698175350854021120|title=The album is being mastered and will be out today… added on a couple of tracks…|first=Kanye|last=West|date=2016-02-12|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016d}}}}
* {{Cite web|url=https://twitter.com/kanyewest/status/698971890581401600|title=Ima fix wolves|first=Kanye|last=West|date=2016-02-14|publisher=Twitter|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|West|2016e}}}}
* {{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/2058811/rihanna-four-five-seconds/|title=Rihanna Dropped Her New Song With Kanye And Paul McCartney—Hear 'FourFiveSeconds'|first=Caitlin|last=White|date=2015-01-25|publisher=''[[MTV News]]''|access-date=2015-01-25|ref={{SfnRef|White|2015}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2014/04/kanye-west-requests-otis-redding-mobb-deep-style-beats-for-his-new-album/|title=Kanye West requests Otis Redding, Mobb Deep-style beats for his new album|first=Alex|last=Young|date=2014-04-10|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-01-20|ref={{SfnRef|Young|2014}}}}
* {{Cite web|url=http://consequenceofsound.net/2015/02/kanye-west-debuts-wolves-during-powerful-saturday-night-live-watch/|title=Kanye West debuts &quot;Wolves&quot; during powerful Saturday Night Live performance — watch|first=Alex|last=Young|date=2015-02-15|publisher=''Consequence of Sound''|access-date=2016-02-16|ref={{SfnRef|Young|2015}}}}
{{Refend}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20160223183843/http://www.thetimelineofpablo.com/chronological.html Храналогія працы над ''The Lfe of Pablo'']
[[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]]
[[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list]]
[[Катэгорыя:Альбомы 2016 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Альбомы Def Jam Recordings]]
[[Катэгорыя:Альбомы GOOD Music]]</text>
      <sha1>e0vk4kyq2z5e2668lx3ialkqvk2hflg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падводная археалогія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811757</id>
    <revision>
      <id>5172520</id>
      <parentid>5172080</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, арфаграфія, стыль</comment>
      <origin>5172520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3171" sha1="ro5hevfixizscy5jmmgm60cmvy4vc45" xml:space="preserve">'''Падводная археалогія''', ''гідраархеалогія'' — галіна [[археалогія|археалогіі]], якая займаецца вывучэннем старажытных аб’ектаў, затопленых вадой.

Узнікла ў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] з мэтай пошуку затанулых караблёў. У 1930 годзе пад кіраўніцтвам прафесара [[Канстанцін Эдуардавіч Грыневіч|К.​ Э.​ Грыневіча]] вадалазы даследавалі рэшткі пабудоў старажытнагрэчаскай калоніі [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанес]]. З 1937 года пад кіраўніцтвам акадэміка [[Рубен Абгаравіч Арбелі|Р. ​А. ​Арбелі]] вяліся даследаванні антычнага г. Ольвія. Далейшае развіццё падводнай археалогіі звязана з вынаходніцттвам у 1943 годзе французскім даследчыкам [[Жак-Іў Кусто|Ж. І. Кусто]] і [[Эміль Ганьян|Эмілем ​Ганьянам]] [[акваланг]]а, што дало магчымасць свабодна працаваць на глыбінях да 50 м.

У [[Беларусь|Беларусі]] больш за 100 гідраархеалагічных помнікаў: [[капішча|капішчы]], старажытныя [[мост|масты]], месцы былых бітваў, культавыя камяні, затопленыя паселішчы, чаўны і інш. У 1907 годзе ў р. [[Ясельда]] каля вёскі [[Жабер (Драгічынскі раён)|Жабер]] Драгічынскага раёна вёўся пошук [[гармата|гармат]], затопленых у 17 ст. (знойдзена 8 гармат). У 1920-я гады падводныя раскопкі праводзіліся на месцы пераправы войск Напалеона цераз Бярэзіну каля вёскі [[Студзёнка (Прыгарадны сельсавет)|Студзёнка]] Барысаўскага раёна. Планавыя падводныя пошукі археалагічных помнікаў пачаліся ў 1979 годзе. Археалагічныя даследаванні праводзіліся каля гарадзішча Маскавічы, у рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]] на месцы знаходжання [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], у р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] у [[Мінск]]у, у р. Лукомка каля в. Лукомль, у возеры [[Іказнь (возера)|Іказнь]] каля сцен замка і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падводная археалогія||}}

[[Катэгорыя:Падводная археалогія]]</text>
      <sha1>ro5hevfixizscy5jmmgm60cmvy4vc45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нестар Васілевіч Кукальнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811762</id>
    <revision>
      <id>5172185</id>
      <parentid>5172168</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22621" sha1="aolqgis7tvqsnsd8htgjjqbyatgry3z" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кукальнік}}
{{Пісьменнік
| Бацька = Васіль Кукальнік
| Подпіс = Карл Брулоў. Партрэт пісьменніка Нестара Кукальніка. 1836
}}'''Нестар Васілевіч Кукальнік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]]. Брат [[Павел Васілевіч Кукальнік|Паўла Кукальніка]].&lt;ref&gt;Кукальнік Нестар Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 567.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. - С. 469.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://magazines.gorky.media/wp-content/uploads/2020/04/13-Malyshkina.pdf ''Малышкина, О. Г.'' Рука Всевышнего в судьбе Нестора Кукольника / Ольга Малышкина // Нева. – 2019. – № 10. – С. 208–218.]&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Быў малодшым сынам вядомага закарпацкага русіна, вучонага-асветніка, Васіля Кукальніка, які ў 1803 годзе пераехаў у [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] і стаў прафесарам Педагагічнага інстытута, на базе якога пазней быў створаны [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]]. З 1813 па 1817 год Васіль Кукальнік даваў прыватныя ўрокі вялікім князям Мікалаю (будучаму [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]]) і Канстанціну, за што імператар Аляксандр I падараваў у арэнду маёнтак у Віленскай губерні, куды сям’я выязджала на лета.

Імператар Аляксандр І быў хросным бацькам Нестара Кукальніка, хрост ажыццяўляўся па ўніяцкім абраду Іаанам Красоўскім (будучым полацкім уніяцкім архіепіскапам).

Па нацыянальнасці Нестар Кукальнік лічыў сябе русінам: «''Я быў сын карпатароса, хоць і да гэтага часу яшчэ не бачыў родных Карпат. Гэтая любоў да далёкай радзімы ніколі не згасала''».&lt;ref&gt;''Николаенко Александр.'' Н. В. Кукольник (1809-1868) // Русин. 2005. №1. [https://cyberleninka.ru/article/n/n-v-kukolnik-1809-1868]&lt;/ref&gt;

У 1820 годзе Васіль Кукальнік, насуперак чаканням не быў абраны на пасаду рэктара універсітэта, і прыняў запрашэнне ўзначаліць у якасці дырэктара Гімназію вышэйшых навук Князя Безбародка, якая нядаўна адкрылася ў [[Нежын|Нежыне]]. У тым жа годзе ў гімназію паступіў і Нестар.

6 лютага 1821 года Васіль Кукальнік выкінуўся з акна свайго кабінета і разбіўся да смерці. Удава разам дзецьмі перабралася ў маёнтак пад Вільняй, дзе, не перажыўшы гора, неўзабаве памерла, а Нестар застаўся пад апекай старэйшых братоў.

У 1823 годзе, пасля таго як на пасаду дырэктара Нежынскай гімназіі, быў прызначаны Іван Арлай, сябар і калега Васіля Кукальніка (таксама паходжаннем з закарпацкіх русінаў), Нестар зноў вярнуўся ў гімназію, дзе адразу ж стаў адным з лепшых вучняў. Нестар быў школьным сябрам [[Мікалай Васілевіч Гогаль|Мікалая Гогаля]].

Аднак атэстата ён не атрымаў, бо быў галоўным абвінавачаным у «справе вальнадумства», узбуджанай па даносе пасля падзей снежня 1825 года ([[Паўстанне дзекабрыстаў|паўстання дзекабрыстаў]]). Гімназічным наглядчыкам быў перахоплены ліст Нестара з подпісам РБШ. Палічыўшы, што малады чалавек знаходзіцца ў нейкім таемным брацтве, паліцыя ўстанавіла за ім негалосны нагляд. У ходзе праведзенага ператрусу, у гімназістаў былі канфіскаваны сшыткі з цытатамі з прац заходніх філосафаў, уключаючы Канта і Мантэск’ё, ода «Вольнасць» А. С. Пушкіна, «Гора ад розуму» А. С. Грыбаедава і іншыя забароненыя цэнзурай творы. У Нестара былі выяўлены ўласныя сачыненні і трагедыя «Марыя», якая не дайшла да нашых дзён, прызнаная «абуральнай». Праз допыты і разборы па справе скончылася для 20-гадовага юнака вельмі сумна. Ён быў пазбаўлены грамадзянскага чыну XII класа і залатога медаля, а замест атэстата атрымаў толькі даведку аб заканчэнні курса.

Пасля заканчэння сярэдняй школы Нестар паехаў да брата Паўла ў [[Вільня|Вільню]], дзе працаваў настаўнікам рускай літаратуры ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай гімназіі]]. Там ён апублікаваў практычны курс рускай граматыкі. У Вільні ён знаёміцца і з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]] (пазней ён прыме чынны ўдзел у выкупе з прыгонніцтва ўкраінскага паэта).

Улетку 1831 г. накіраваўся ў Пецярбург разам з рэктарам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Венцаславам Пеліканам]], у якасці службоўца пры рэктары ўніверсітэта для пісьмовых спраў.

З дапамогай [[Фадзей Булгарын|Фадзея Булгарына]] атрымалася апублікаваць сваю першую п’есу пад назвай «Торціні», прысвечаную італьянскай тэматыцы, затым у свет выйшла драматычная фантазія «Тарквата Таса», пра жыццё [[Тарквата Таса|знакамітага італьянскага паэта XVI стагоддзя]].

Але лёсавызначальнай для Кукальніка стала напісаная ім за васемнаццаць дзён патрыятычная драма «Рука Ўсявышняга Айчыну выратавала». Калі загадчык рэпертуару рускай драматычнай трупы [[Александрынскі тэатр|Александрынскага тэатра]] Рафаіл Зотаў адмовіўся прыняць яе да пастаноўкі, малады аўтар адважыўся на адчайны крок. Ён здолеў патрапіць у дом да знакаміта акцёраў [[Васіль Каратыгін|Васіля Каратыгіна]] і ўгаварыў яго прачытаць сваю п’есу. П’еса акцёру спадабалася, і Каратыгін вырашыўся паставіць яе ў свой [[бенефіс]], выканаўшы ролю [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыя Пажарскага]]. Прэм’ера адбылася 15 студзеня 1834 года на сцэне Александрынскага тэатра. У гэты вечар паглядзець на свайго ўлюбёнага акцёра прыйшоў імператар Мікалай I. Поспех спектакля быў ашаламляльны. Драма была кананізаваная ў якасці ўзорна-патрыятычнага сачынення. Наступныя спектаклі выліліся ў свайго роду рытуальныя маніфестацыі. Тэатр напаўняўся прыдворнымі, высокапастаўленымі чыноўнікамі і вайскоўцамі. Усхваленне п’есы лічылася паказчыкам сапраўднага патрыятызму і добранамернасці.

На пачатку 1830-х гадоў Кукольнік зблізіўся спачатку з кампазітарам [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаілам Глінкам]], а затым з мастаком [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карлам Брулавым]], які толькі што вярнуўся з [[Італія|Італіі]]. Яны ганарліва звалі сябе саюзам трох мастацтваў: музыкі, літаратуры і жывапісу. Па серадах на кватэры ў братоў Кукальнікаў збіралася ўся сталічная багема: акцёры, мастакі, пісьменнікі, музыканты, кампазітары.

У 1845 годзе паступіў на службу ў канцылярыю вайсковага міністра. Гэта стала прычынай яго шматлікіх і працяглых камандзіровак практычна па ўсёй еўрапейскай частцы Расійскай імперыі, ад [[Кішынёў|Кішынёва]] да [[Астрахань|Астрахані]] і [[Стаўрапаль|Стаўрапаля]]. Сярод службовых спраў асабліва заслугоўвае ўвага яго аналіз і прапановы па горназдабыўной прамысловасці [[Данбас|Данбаса]] (у тыя часы гэта быў практычна незаселены стэп). У 1847 годзе ён прадстаўляе даклад Мікалаю І, дзе па-прароцку прадказвалася роля гэтага краю ў эканоміцы, зыходзячы з наяўных тут запасаў каменнага вугалю. Прапанаваныя Кукальнікам меры Мікалай ухваліў. Наступная рэалізацыя іх выклікала будаўніцтва Азоўскай чыгункі ([[Харкаў]] — [[Горліўка|Горлаўка]] — [[Ілавайск]] — [[Таганрог]]) і заснаванне Юзаўкі (цяпер [[Данецк]]).

У 1857 годзе ён сыходзіць у адстаўку ў чыне сапраўднага стацкага дарадцы і пераязджае на сталае месца жыхарства ў Таганрог. Тут ён становіцца цэнтрам культурных зносін, актыўна ўключаецца ў грамадскае жыццё. У 1863 годзе ён стварае музычнае таварыства, у чым яму дапамагае [[Аляксандр Сяргеевіч Даргамыжскі|А. Даргамыжскі]]. Ён рэалізуе сваю асветніцкую праграму, адным з пунктаў якой было адкрыццё ў Таганрозе ўніверсітэта, прапануе выданне грамадска-палітычнай газеты, праводзіць публічныя чытанні, а сабраныя грошы перадае гімназіі.

Памёр Кукальнік раптоўна, збіраючыся ў тэатр. Існуе версія, што ён быў атручаны з-за сваіх энергічных дзеянняў па ўдасканаленні эканомікі краю і выступаў супраць карупцыі.

Магіла пісьменніка ў 1931 годзе была апаганена. Труп быў выкінуты з магілы і доўгі час валяўся сярод лопухаў, якімі зарасла магіла. Сёння месцазнаходжанне яе не вядома.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dumataganroga.ru/about_city/vydayushchiesya-taganrozhtsy.php?ELEMENT_ID=514|title=КУКОЛЬНИК НЕСТОР ВАСИЛЬЕВИЧ|website=dumataganroga.ru|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Літаратурная творчасць ==
Творчасць шырокая і шматгранная. Разам з драматургіяй паспяхова спрабаваў сілы ў жанры авантурнага рамана, гістарычнай аповесці, мастацкай крытыцы, паэзіі і нават у музыцы.

Драматычную творчасць умоўна падзяляюць на «драматычныя фантазіі» ў вершах і прозе пра лёс мастака («Тарквата Таса»; «Джакоба Саназар», 1834; «Мейстар Мінд», 1839; «Імправізатар», 1844, і інш.) і гістарычныя трагедыі, у якіх адлюстраваны моманты рускай гісторыі, што найбольш ярка дэманструюць працэсы нацыянальнага яднання і самасвядомасці («Рука Усявышняга Айчыну выратавала», паст. 1834; «Князь Данііл Дзмітрыевіч Холмскі», 1840, і інш.). Гістарычныя аповесці і апавяданні 1830—40-х гг. прысвечаны пераважна эпосе Пятра I («Сяржант Іван Іванавіч Іваноў, ці Усе заадно», «Два Іваны, два Сцяпанычы, два Кастыльковы» і інш.).

Яго першыя гістарычныя празаічныя творы былі прысвечаны гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. 

На словы Кукальніка напісаны рамансы Глінкі «Сумненне», цыкл з 12 рамансаў «Развітанне з Пецярбургам» і інш. На раманс &quot;Бал на лёдзе&quot; музыку напісаў [[Станіслаў Манюшка]].&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/stanislav-monyushko-i-russkaya-muzykalnaya-kultur Уварова И. В. Станислав Монюшко и русская музыкальная культура // Царскосельские чтения. 2014. №XVIII.]&lt;/ref&gt;

Удзельнічаў у напісанні лібрэта опер Глінкі «Руслан і Людміла» і «Жыццё за цара» («Іван Сусанін»).

== Апублікаваныя творы ==

* Торквато Тассо: Большая драм. фантазия, в стихах: (Писана в 1830 и 1831 гг.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Н. Греча, 1833. — VIII, [4], 174 с.
* Джакобо Санназар: Драм. фантазия в 4 актах, в стихах: (Писана летом 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1834. — 120 с.
* Рука Всевышнего Отечество спасла: Драма из отеч. истории, в 5 актах, в стихах: (Писана в октябре 1832 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Х. Гинце, 1834. — 141 с.
* Князь Михаил Васильевич Скопин-Шуйский: Драма в 5 актах, в стихах / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 166 с.
* Роксолана: драма в 5 актах, в стихах: (Писана летом 1835 г.) / соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 178, II с.
* Джулио Мости: Драм. фантазия в 4 ч. с интермедией в стихах: (Писана в 1832 и 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1836. — [8], 252 с.
* Двадцать восьмое января 1725 года: Драм. картина в 2 явлениях, в стихах: (Писана в нояб. 1836 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1837. — 42 с.
* [https://bibra.ru/composition/knyaz-marger-pilonskij/ Князь Маргер Пилонский // Русская беседа, №1 1841 год.]
* Альф и Альдона: Ист. роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1842.
* Эвелина де Вальероль: Роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. — 2-е изд., испр. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1841—1842.
* Генерал-поручик Паткуль: Трагедия в 5 актах, в стихах / Соч. Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 152, IV с.
* Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 578 с.
* Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман. Ч. 1—4 / Нестор Кукольник. — Санкт-Петербург: А. С. Суворин.— (Дешевая библиотека). — Ч. 3-я и 4-я. — [2], 401 с.
* 'Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 1. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1847. — [2], 384 с.
* Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 2. — Санкт-Петербург : тип. И. Фишона, 1847. —[2], 226 с.
* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Морской праздник в Севастополе: Драм. представление в 5 карт.&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1854. — [6], 82 с.
* Азовское сидение: Ист. сказание в лицах, в 5 актах и 9 карт / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1855. — [6], 161 с., 4 л. ил.
* Боярин Фёдор Васильевич Басёнок: Ист. драма в 5 актах, в стихах / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург, 1860. — [2], 77 с.
* Железные дороги в России: 1—2. — [Санкт-Петербург]: тип. Л. Демиса и К°, [1865]. — 36с.
* Иоанн III, собиратель земли русской: Ист. роман Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: Г. Гоппе, 1874. — [2], 452, IV с.
* Новый год: (Ист. рассказ) / [Соч.] Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: ген.-майор Зыков, 1880. — 40 с. — (Досуг и дело: Поврем. изд. для солдат и народа; [1880. Ненум. вып.])
* [https://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2019/12/block77.pdf Избранные труды по истории изобразительного искусства и архитектуры; Доменикино : трагедия / сост., авт. вступ. ст. и примеч. Н.С. Беляев; науч. ред. Г.В. Бахарева ; БАН.— СПб. : 2013.]

== Спасылкі ==

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ніжынскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Мікалая Гогаля]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Таганрогу]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1868 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1809 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 верасня]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>aolqgis7tvqsnsd8htgjjqbyatgry3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172224</id>
      <parentid>5172185</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25618" sha1="qk40r834uyf7t5g7f61wcgnjzbcavgj" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кукальнік}}
{{Пісьменнік
| Бацька = Васіль Кукальнік
| Подпіс = Карл Брулоў. Партрэт пісьменніка Нестара Кукальніка. 1836
}}'''Нестар Васілевіч Кукальнік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]]. Брат [[Павел Васілевіч Кукальнік|Паўла Кукальніка]].&lt;ref&gt;Кукальнік Нестар Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 567.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. - С. 469.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://magazines.gorky.media/wp-content/uploads/2020/04/13-Malyshkina.pdf ''Малышкина, О. Г.'' Рука Всевышнего в судьбе Нестора Кукольника / Ольга Малышкина // Нева. – 2019. – № 10. – С. 208–218.]&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Быў малодшым сынам вядомага закарпацкага русіна, вучонага-асветніка, Васіля Кукальніка, які ў 1803 годзе пераехаў у [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] і стаў прафесарам Педагагічнага інстытута, на базе якога пазней быў створаны [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]]. З 1813 па 1817 год Васіль Кукальнік даваў прыватныя ўрокі вялікім князям Мікалаю (будучаму [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]]) і Канстанціну, за што імператар Аляксандр I падараваў у арэнду маёнтак у Віленскай губерні, куды сям’я выязджала на лета.

Імператар Аляксандр І быў хросным бацькам Нестара Кукальніка, хрост ажыццяўляўся па ўніяцкім абраду Іаанам Красоўскім (будучым полацкім уніяцкім архіепіскапам).

Па нацыянальнасці Нестар Кукальнік лічыў сябе русінам: «''Я быў сын карпатароса, хоць і да гэтага часу яшчэ не бачыў родных Карпат. Гэтая любоў да далёкай радзімы ніколі не згасала''».&lt;ref&gt;''Николаенко Александр.'' Н. В. Кукольник (1809-1868) // Русин. 2005. №1. [https://cyberleninka.ru/article/n/n-v-kukolnik-1809-1868]&lt;/ref&gt;

У 1820 годзе Васіль Кукальнік, насуперак чаканням не быў абраны на пасаду рэктара універсітэта, і прыняў запрашэнне ўзначаліць у якасці дырэктара Гімназію вышэйшых навук Князя Безбародка, якая нядаўна адкрылася ў [[Нежын|Нежыне]]. У тым жа годзе ў гімназію паступіў і Нестар.

6 лютага 1821 года Васіль Кукальнік выкінуўся з акна свайго кабінета і разбіўся да смерці. Удава разам дзецьмі перабралася ў маёнтак пад Вільняй, дзе, не перажыўшы гора, неўзабаве памерла, а Нестар застаўся пад апекай старэйшых братоў.

У 1823 годзе, пасля таго як на пасаду дырэктара Нежынскай гімназіі, быў прызначаны Іван Арлай, сябар і калега Васіля Кукальніка (таксама паходжаннем з закарпацкіх русінаў), Нестар зноў вярнуўся ў гімназію, дзе адразу ж стаў адным з лепшых вучняў. Нестар быў школьным сябрам [[Мікалай Васілевіч Гогаль|Мікалая Гогаля]].

Аднак атэстата ён не атрымаў, бо быў галоўным абвінавачаным у «справе вальнадумства», узбуджанай па даносе пасля падзей снежня 1825 года ([[Паўстанне дзекабрыстаў|паўстання дзекабрыстаў]]). Гімназічным наглядчыкам быў перахоплены ліст Нестара з подпісам РБШ. Палічыўшы, што малады чалавек знаходзіцца ў нейкім таемным брацтве, паліцыя ўстанавіла за ім негалосны нагляд. У ходзе праведзенага ператрусу, у гімназістаў былі канфіскаваны сшыткі з цытатамі з прац заходніх філосафаў, уключаючы Канта і Мантэск’ё, ода «Вольнасць» А. С. Пушкіна, «Гора ад розуму» А. С. Грыбаедава і іншыя забароненыя цэнзурай творы. У Нестара былі выяўлены ўласныя сачыненні і трагедыя «Марыя», якая не дайшла да нашых дзён, прызнаная «абуральнай». Праз допыты і разборы па справе скончылася для 20-гадовага юнака вельмі сумна. Ён быў пазбаўлены грамадзянскага чыну XII класа і залатога медаля, а замест атэстата атрымаў толькі даведку аб заканчэнні курса.

Пасля заканчэння сярэдняй школы Нестар паехаў да брата Паўла ў [[Вільня|Вільню]], дзе працаваў настаўнікам рускай літаратуры ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай гімназіі]]. Там ён апублікаваў практычны курс рускай граматыкі. У Вільні ён знаёміцца і з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]] (пазней ён прыме чынны ўдзел у выкупе з прыгонніцтва ўкраінскага паэта).

Улетку 1831 г. накіраваўся ў Пецярбург разам з рэктарам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Венцаславам Пеліканам]], у якасці службоўца пры рэктары ўніверсітэта для пісьмовых спраў.

З дапамогай [[Фадзей Булгарын|Фадзея Булгарына]] атрымалася апублікаваць сваю першую п’есу пад назвай «Торціні», прысвечаную італьянскай тэматыцы, затым у свет выйшла драматычная фантазія «Тарквата Таса», пра жыццё [[Тарквата Таса|знакамітага італьянскага паэта XVI стагоддзя]].

Але лёсавызначальнай для Кукальніка стала напісаная ім за васемнаццаць дзён патрыятычная драма «Рука Ўсявышняга Айчыну выратавала». Калі загадчык рэпертуару рускай драматычнай трупы [[Александрынскі тэатр|Александрынскага тэатра]] Рафаіл Зотаў адмовіўся прыняць яе да пастаноўкі, малады аўтар адважыўся на адчайны крок. Ён здолеў патрапіць у дом да знакаміта акцёраў [[Васіль Каратыгін|Васіля Каратыгіна]] і ўгаварыў яго прачытаць сваю п’есу. П’еса акцёру спадабалася, і Каратыгін вырашыўся паставіць яе ў свой [[бенефіс]], выканаўшы ролю [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыя Пажарскага]]. Прэм’ера адбылася 15 студзеня 1834 года на сцэне Александрынскага тэатра. У гэты вечар паглядзець на свайго ўлюбёнага акцёра прыйшоў імператар Мікалай I. Поспех спектакля быў ашаламляльны. Драма была кананізаваная ў якасці ўзорна-патрыятычнага сачынення. Наступныя спектаклі выліліся ў свайго роду рытуальныя маніфестацыі. Тэатр напаўняўся прыдворнымі, высокапастаўленымі чыноўнікамі і вайскоўцамі. Усхваленне п’есы лічылася паказчыкам сапраўднага патрыятызму і добранамернасці.

На пачатку 1830-х гадоў Кукольнік зблізіўся спачатку з кампазітарам [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаілам Глінкам]], а затым з мастаком [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карлам Брулавым]], які толькі што вярнуўся з [[Італія|Італіі]]. Яны ганарліва звалі сябе саюзам трох мастацтваў: музыкі, літаратуры і жывапісу. Па серадах на кватэры ў братоў Кукальнікаў збіралася ўся сталічная багема: акцёры, мастакі, пісьменнікі, музыканты, кампазітары.

У 1845 годзе паступіў на службу ў канцылярыю вайсковага міністра. Гэта стала прычынай яго шматлікіх і працяглых камандзіровак практычна па ўсёй еўрапейскай частцы Расійскай імперыі, ад [[Кішынёў|Кішынёва]] да [[Астрахань|Астрахані]] і [[Стаўрапаль|Стаўрапаля]]. Сярод службовых спраў асабліва заслугоўвае ўвага яго аналіз і прапановы па горназдабыўной прамысловасці [[Данбас|Данбаса]] (у тыя часы гэта быў практычна незаселены стэп). У 1847 годзе ён прадстаўляе даклад Мікалаю І, дзе па-прароцку прадказвалася роля гэтага краю ў эканоміцы, зыходзячы з наяўных тут запасаў каменнага вугалю. Прапанаваныя Кукальнікам меры Мікалай ухваліў. Наступная рэалізацыя іх выклікала будаўніцтва Азоўскай чыгункі ([[Харкаў]] — [[Горліўка|Горлаўка]] — [[Ілавайск]] — [[Таганрог]]) і заснаванне Юзаўкі (цяпер [[Данецк]]).

У 1857 годзе ён сыходзіць у адстаўку ў чыне сапраўднага стацкага дарадцы і пераязджае на сталае месца жыхарства ў Таганрог. Тут ён становіцца цэнтрам культурных зносін, актыўна ўключаецца ў грамадскае жыццё. У 1863 годзе ён стварае музычнае таварыства, у чым яму дапамагае [[Аляксандр Сяргеевіч Даргамыжскі|А. Даргамыжскі]]. Ён рэалізуе сваю асветніцкую праграму, адным з пунктаў якой было адкрыццё ў Таганрозе ўніверсітэта, прапануе выданне грамадска-палітычнай газеты, праводзіць публічныя чытанні, а сабраныя грошы перадае гімназіі.

Памёр Кукальнік раптоўна, збіраючыся ў тэатр. Існуе версія, што ён быў атручаны з-за сваіх энергічных дзеянняў па ўдасканаленні эканомікі краю і выступаў супраць карупцыі.

Магіла пісьменніка ў 1931 годзе была апаганена. Труп быў выкінуты з магілы і доўгі час валяўся сярод лопухаў, якімі зарасла магіла. Сёння месцазнаходжанне яе не вядома.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dumataganroga.ru/about_city/vydayushchiesya-taganrozhtsy.php?ELEMENT_ID=514|title=КУКОЛЬНИК НЕСТОР ВАСИЛЬЕВИЧ|website=dumataganroga.ru|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Літаратурная творчасць ==
Творчасць шырокая і шматгранная. Разам з драматургіяй паспяхова спрабаваў сілы ў жанры авантурнага рамана, гістарычнай аповесці, мастацкай крытыцы, паэзіі і нават у музыцы.

Драматычную творчасць умоўна падзяляюць на «драматычныя фантазіі» ў вершах і прозе пра лёс мастака («Тарквата Таса»; «Джакоба Саназар», 1834; «Мейстар Мінд», 1839; «Імправізатар», 1844, і інш.) і гістарычныя трагедыі, у якіх адлюстраваны моманты рускай гісторыі, што найбольш ярка дэманструюць працэсы нацыянальнага яднання і самасвядомасці («Рука Усявышняга Айчыну выратавала», паст. 1834; «Князь Данііл Дзмітрыевіч Холмскі», 1840, і інш.). Гістарычныя аповесці і апавяданні 1830—40-х гг. прысвечаны пераважна эпосе Пятра I («Сяржант Іван Іванавіч Іваноў, ці Усе заадно», «Два Іваны, два Сцяпанычы, два Кастыльковы» і інш.).

Яго першыя гістарычныя празаічныя творы былі прысвечаны гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Найбольш рэзананс выклікаў раман &quot;Альф і Альдона&quot;, дзе апісваецца экзатычная Літва, дзе квітнее культ паганскіх багоў.&lt;blockquote&gt;Літоўцы Кукальніка не чужыя палкім жарсцям і тонкім перажыванням, палююць і ваююць з нямецкімі рыцарамі (у чым удзельнічаюць «статкі дзікуноў» з непрыступных лясоў), п'юць мёд алус і слухаюць песні бурцінікаў, пакланяюцца мноству багоў і за ўдзелам шматлікіх жрацоў крыве, сігонатаў, тылусонаў, жрыц вайдэлотак, «літоўскіх вакханак» рагутніц здзяйсняюць дзівосныя абрады. Паводле рамана, ужо пры Гедыміне Русь «змяшалася з Літвою», уносячы «ў быт язычнікаў свае норавы», пракладаючы «шляхі да прыняцця хрысціянства»... Блізкасці літоўцаў да рускіх, прымальнасці для іх праваслаўя супрацьпастаўлены варожыя адносіны да каталіцтва: акрамя адзінага «прыхільніка лацінскай веры» «сярод усіх баяр і князёў літоўскіх» Гаштольда «не было католікаў ва ўсім вялікім княстве», «лацінскага крыжа» «не прымаюць ліцвіны, уцякаюць ад яго, альбо змагаюцца». Уласна «слынная Літва, ад якой усё вялікае княства насіла назву», — ледзь заселены «паўдзікімі людзьмі» бедны край непраходных лясоў. Астатняя частка княства складалася з багатых рускіх зямель і «народа, асененага праваслаўем», вяла шырокі гандаль, блішчала хрысціянскімі храмамі, «навукай і мастацтвамі свайго часу». Альгерд свой народ называе «статкам звяроў» і «маімі дзікунамі». Дзікі, «як лясы яго», літоўскі надзел Кейстута не зазнаў дабратворнага ўплыву праваслаўнай цывілізацыі, дрэмле «ў змроку невуцтва» і пакланяецца «ідалам язычніцкай Літвы».&lt;ref&gt;Лавринец Павел. [https://www.ruthenia.ru/Stud_Russica_XII/Lavrinec.pdf Литовцы в русской литературе XIX–начала XX веков]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;На словы Кукальніка напісаны рамансы Глінкі «Сумненне», цыкл з 12 рамансаў «Развітанне з Пецярбургам» і інш. На раманс &quot;Бал на лёдзе&quot; музыку напісаў [[Станіслаў Манюшка]].&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/stanislav-monyushko-i-russkaya-muzykalnaya-kultur Уварова И. В. Станислав Монюшко и русская музыкальная культура // Царскосельские чтения. 2014. №XVIII.]&lt;/ref&gt;

Удзельнічаў у напісанні лібрэта опер Глінкі «Руслан і Людміла» і «Жыццё за цара» («Іван Сусанін»).

== Апублікаваныя творы ==

* Торквато Тассо: Большая драм. фантазия, в стихах: (Писана в 1830 и 1831 гг.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Н. Греча, 1833. — VIII, [4], 174 с.
* Джакобо Санназар: Драм. фантазия в 4 актах, в стихах: (Писана летом 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1834. — 120 с.
* Рука Всевышнего Отечество спасла: Драма из отеч. истории, в 5 актах, в стихах: (Писана в октябре 1832 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Х. Гинце, 1834. — 141 с.
* Князь Михаил Васильевич Скопин-Шуйский: Драма в 5 актах, в стихах / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 166 с.
* Роксолана: драма в 5 актах, в стихах: (Писана летом 1835 г.) / соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 178, II с.
* Джулио Мости: Драм. фантазия в 4 ч. с интермедией в стихах: (Писана в 1832 и 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1836. — [8], 252 с.
* Двадцать восьмое января 1725 года: Драм. картина в 2 явлениях, в стихах: (Писана в нояб. 1836 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1837. — 42 с.
* [https://bibra.ru/composition/knyaz-marger-pilonskij/ Князь Маргер Пилонский // Русская беседа, №1 1841 год.]
* Альф и Альдона: Ист. роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1842.
* Эвелина де Вальероль: Роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. — 2-е изд., испр. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1841—1842.
* Генерал-поручик Паткуль: Трагедия в 5 актах, в стихах / Соч. Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 152, IV с.
* Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 578 с.
* Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман. Ч. 1—4 / Нестор Кукольник. — Санкт-Петербург: А. С. Суворин.— (Дешевая библиотека). — Ч. 3-я и 4-я. — [2], 401 с.
* 'Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 1. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1847. — [2], 384 с.
* Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 2. — Санкт-Петербург : тип. И. Фишона, 1847. —[2], 226 с.
* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Морской праздник в Севастополе: Драм. представление в 5 карт.&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1854. — [6], 82 с.
* Азовское сидение: Ист. сказание в лицах, в 5 актах и 9 карт / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1855. — [6], 161 с., 4 л. ил.
* Боярин Фёдор Васильевич Басёнок: Ист. драма в 5 актах, в стихах / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург, 1860. — [2], 77 с.
* Железные дороги в России: 1—2. — [Санкт-Петербург]: тип. Л. Демиса и К°, [1865]. — 36с.
* Иоанн III, собиратель земли русской: Ист. роман Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: Г. Гоппе, 1874. — [2], 452, IV с.
* Новый год: (Ист. рассказ) / [Соч.] Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: ген.-майор Зыков, 1880. — 40 с. — (Досуг и дело: Поврем. изд. для солдат и народа; [1880. Ненум. вып.])
* [https://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2019/12/block77.pdf Избранные труды по истории изобразительного искусства и архитектуры; Доменикино : трагедия / сост., авт. вступ. ст. и примеч. Н.С. Беляев; науч. ред. Г.В. Бахарева ; БАН.— СПб. : 2013.]

== Спасылкі ==

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ніжынскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Мікалая Гогаля]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Таганрогу]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1868 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1809 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 верасня]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>qk40r834uyf7t5g7f61wcgnjzbcavgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172225</id>
      <parentid>5172224</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25618" sha1="q29srsmgxc4d67cr7uvdqnqgvjmbbqs" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кукальнік}}
{{Пісьменнік
| Бацька = Васіль Кукальнік
| Подпіс = Карл Брулоў. Партрэт пісьменніка Нестара Кукальніка. 1836
}}'''Нестар Васілевіч Кукальнік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]]. Брат [[Павел Васілевіч Кукальнік|Паўла Кукальніка]].&lt;ref&gt;Кукальнік Нестар Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 567.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. - С. 469.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://magazines.gorky.media/wp-content/uploads/2020/04/13-Malyshkina.pdf ''Малышкина, О. Г.'' Рука Всевышнего в судьбе Нестора Кукольника / Ольга Малышкина // Нева. – 2019. – № 10. – С. 208–218.]&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Быў малодшым сынам вядомага закарпацкага русіна, вучонага-асветніка, Васіля Кукальніка, які ў 1803 годзе пераехаў у [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] і стаў прафесарам Педагагічнага інстытута, на базе якога пазней быў створаны [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]]. З 1813 па 1817 год Васіль Кукальнік даваў прыватныя ўрокі вялікім князям Мікалаю (будучаму [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]]) і Канстанціну, за што імператар Аляксандр I падараваў у арэнду маёнтак у Віленскай губерні, куды сям’я выязджала на лета.

Імператар Аляксандр І быў хросным бацькам Нестара Кукальніка, хрост ажыццяўляўся па ўніяцкім абраду Іаанам Красоўскім (будучым полацкім уніяцкім архіепіскапам).

Па нацыянальнасці Нестар Кукальнік лічыў сябе русінам: «''Я быў сын карпатароса, хоць і да гэтага часу яшчэ не бачыў родных Карпат. Гэтая любоў да далёкай радзімы ніколі не згасала''».&lt;ref&gt;''Николаенко Александр.'' Н. В. Кукольник (1809-1868) // Русин. 2005. №1. [https://cyberleninka.ru/article/n/n-v-kukolnik-1809-1868]&lt;/ref&gt;

У 1820 годзе Васіль Кукальнік, насуперак чаканням не быў абраны на пасаду рэктара універсітэта, і прыняў запрашэнне ўзначаліць у якасці дырэктара Гімназію вышэйшых навук Князя Безбародка, якая нядаўна адкрылася ў [[Нежын|Нежыне]]. У тым жа годзе ў гімназію паступіў і Нестар.

6 лютага 1821 года Васіль Кукальнік выкінуўся з акна свайго кабінета і разбіўся да смерці. Удава разам дзецьмі перабралася ў маёнтак пад Вільняй, дзе, не перажыўшы гора, неўзабаве памерла, а Нестар застаўся пад апекай старэйшых братоў.

У 1823 годзе, пасля таго як на пасаду дырэктара Нежынскай гімназіі, быў прызначаны Іван Арлай, сябар і калега Васіля Кукальніка (таксама паходжаннем з закарпацкіх русінаў), Нестар зноў вярнуўся ў гімназію, дзе адразу ж стаў адным з лепшых вучняў. Нестар быў школьным сябрам [[Мікалай Васілевіч Гогаль|Мікалая Гогаля]].

Аднак атэстата ён не атрымаў, бо быў галоўным абвінавачаным у «справе вальнадумства», узбуджанай па даносе пасля падзей снежня 1825 года ([[Паўстанне дзекабрыстаў|паўстання дзекабрыстаў]]). Гімназічным наглядчыкам быў перахоплены ліст Нестара з подпісам РБШ. Палічыўшы, што малады чалавек знаходзіцца ў нейкім таемным брацтве, паліцыя ўстанавіла за ім негалосны нагляд. У ходзе праведзенага ператрусу, у гімназістаў былі канфіскаваны сшыткі з цытатамі з прац заходніх філосафаў, уключаючы Канта і Мантэск’ё, ода «Вольнасць» А. С. Пушкіна, «Гора ад розуму» А. С. Грыбаедава і іншыя забароненыя цэнзурай творы. У Нестара былі выяўлены ўласныя сачыненні і трагедыя «Марыя», якая не дайшла да нашых дзён, прызнаная «абуральнай». Праз допыты і разборы па справе скончылася для 20-гадовага юнака вельмі сумна. Ён быў пазбаўлены грамадзянскага чыну XII класа і залатога медаля, а замест атэстата атрымаў толькі даведку аб заканчэнні курса.

Пасля заканчэння сярэдняй школы Нестар паехаў да брата Паўла ў [[Вільня|Вільню]], дзе працаваў настаўнікам рускай літаратуры ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай гімназіі]]. Там ён апублікаваў практычны курс рускай граматыкі. У Вільні ён знаёміцца і з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]] (пазней ён прыме чынны ўдзел у выкупе з прыгонніцтва ўкраінскага паэта).

Улетку 1831 г. накіраваўся ў Пецярбург разам з рэктарам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Венцаславам Пеліканам]], у якасці службоўца пры рэктары ўніверсітэта для пісьмовых спраў.

З дапамогай [[Фадзей Булгарын|Фадзея Булгарына]] атрымалася апублікаваць сваю першую п’есу пад назвай «Торціні», прысвечаную італьянскай тэматыцы, затым у свет выйшла драматычная фантазія «Тарквата Таса», пра жыццё [[Тарквата Таса|знакамітага італьянскага паэта XVI стагоддзя]].

Але лёсавызначальнай для Кукальніка стала напісаная ім за васемнаццаць дзён патрыятычная драма «Рука Ўсявышняга Айчыну выратавала». Калі загадчык рэпертуару рускай драматычнай трупы [[Александрынскі тэатр|Александрынскага тэатра]] Рафаіл Зотаў адмовіўся прыняць яе да пастаноўкі, малады аўтар адважыўся на адчайны крок. Ён здолеў патрапіць у дом да знакаміта акцёраў [[Васіль Каратыгін|Васіля Каратыгіна]] і ўгаварыў яго прачытаць сваю п’есу. П’еса акцёру спадабалася, і Каратыгін вырашыўся паставіць яе ў свой [[бенефіс]], выканаўшы ролю [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыя Пажарскага]]. Прэм’ера адбылася 15 студзеня 1834 года на сцэне Александрынскага тэатра. У гэты вечар паглядзець на свайго ўлюбёнага акцёра прыйшоў імператар Мікалай I. Поспех спектакля быў ашаламляльны. Драма была кананізаваная ў якасці ўзорна-патрыятычнага сачынення. Наступныя спектаклі выліліся ў свайго роду рытуальныя маніфестацыі. Тэатр напаўняўся прыдворнымі, высокапастаўленымі чыноўнікамі і вайскоўцамі. Усхваленне п’есы лічылася паказчыкам сапраўднага патрыятызму і добранамернасці.

На пачатку 1830-х гадоў Кукольнік зблізіўся спачатку з кампазітарам [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаілам Глінкам]], а затым з мастаком [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карлам Брулавым]], які толькі што вярнуўся з [[Італія|Італіі]]. Яны ганарліва звалі сябе саюзам трох мастацтваў: музыкі, літаратуры і жывапісу. Па серадах на кватэры ў братоў Кукальнікаў збіралася ўся сталічная багема: акцёры, мастакі, пісьменнікі, музыканты, кампазітары.

У 1845 годзе паступіў на службу ў канцылярыю вайсковага міністра. Гэта стала прычынай яго шматлікіх і працяглых камандзіровак практычна па ўсёй еўрапейскай частцы Расійскай імперыі, ад [[Кішынёў|Кішынёва]] да [[Астрахань|Астрахані]] і [[Стаўрапаль|Стаўрапаля]]. Сярод службовых спраў асабліва заслугоўвае ўвага яго аналіз і прапановы па горназдабыўной прамысловасці [[Данбас|Данбаса]] (у тыя часы гэта быў практычна незаселены стэп). У 1847 годзе ён прадстаўляе даклад Мікалаю І, дзе па-прароцку прадказвалася роля гэтага краю ў эканоміцы, зыходзячы з наяўных тут запасаў каменнага вугалю. Прапанаваныя Кукальнікам меры Мікалай ухваліў. Наступная рэалізацыя іх выклікала будаўніцтва Азоўскай чыгункі ([[Харкаў]] — [[Горліўка|Горлаўка]] — [[Ілавайск]] — [[Таганрог]]) і заснаванне Юзаўкі (цяпер [[Данецк]]).

У 1857 годзе ён сыходзіць у адстаўку ў чыне сапраўднага стацкага дарадцы і пераязджае на сталае месца жыхарства ў Таганрог. Тут ён становіцца цэнтрам культурных зносін, актыўна ўключаецца ў грамадскае жыццё. У 1863 годзе ён стварае музычнае таварыства, у чым яму дапамагае [[Аляксандр Сяргеевіч Даргамыжскі|А. Даргамыжскі]]. Ён рэалізуе сваю асветніцкую праграму, адным з пунктаў якой было адкрыццё ў Таганрозе ўніверсітэта, прапануе выданне грамадска-палітычнай газеты, праводзіць публічныя чытанні, а сабраныя грошы перадае гімназіі.

Памёр Кукальнік раптоўна, збіраючыся ў тэатр. Існуе версія, што ён быў атручаны з-за сваіх энергічных дзеянняў па ўдасканаленні эканомікі краю і выступаў супраць карупцыі.

Магіла пісьменніка ў 1931 годзе была апаганена. Труп быў выкінуты з магілы і доўгі час валяўся сярод лопухаў, якімі зарасла магіла. Сёння месцазнаходжанне яе не вядома.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dumataganroga.ru/about_city/vydayushchiesya-taganrozhtsy.php?ELEMENT_ID=514|title=КУКОЛЬНИК НЕСТОР ВАСИЛЬЕВИЧ|website=dumataganroga.ru|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Літаратурная творчасць ==
Творчасць шырокая і шматгранная. Разам з драматургіяй паспяхова спрабаваў сілы ў жанры авантурнага рамана, гістарычнай аповесці, мастацкай крытыцы, паэзіі і нават у музыцы.

Драматычную творчасць умоўна падзяляюць на «драматычныя фантазіі» ў вершах і прозе пра лёс мастака («Тарквата Таса»; «Джакоба Саназар», 1834; «Мейстар Мінд», 1839; «Імправізатар», 1844, і інш.) і гістарычныя трагедыі, у якіх адлюстраваны моманты рускай гісторыі, што найбольш ярка дэманструюць працэсы нацыянальнага яднання і самасвядомасці («Рука Усявышняга Айчыну выратавала», паст. 1834; «Князь Данііл Дзмітрыевіч Холмскі», 1840, і інш.). Гістарычныя аповесці і апавяданні 1830—40-х гг. прысвечаны пераважна эпосе Пятра I («Сяржант Іван Іванавіч Іваноў, ці Усе заадно», «Два Іваны, два Сцяпанычы, два Кастыльковы» і інш.).

Яго першыя гістарычныя празаічныя творы былі прысвечаны гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Найбольш рэзананс выклікаў раман &quot;Альф і Альдона&quot;, дзе апісваецца экзатычная Літва, дзе квітнее культ паганскіх багоў.&lt;blockquote&gt;Літоўцы Кукальніка не чужыя палкім жарсцям і тонкім перажыванням, палююць і ваююць з нямецкімі рыцарамі (у чым удзельнічаюць «статкі дзікуноў» з непрыступных лясоў), п'юць мёд алус і слухаюць песні бурцінікаў, пакланяюцца мноству багоў і за ўдзелам шматлікіх жрацоў крыве, сігонатаў, тылусонаў, жрыц вайдэлотак, «літоўскіх вакханак» рагутніц здзяйсняюць дзівосныя абрады. Паводле рамана, ужо пры Гедыміне Русь «змяшалася з Літвою», уносячы «ў быт язычнікаў свае норавы», пракладаючы «шляхі да прыняцця хрысціянства»... Блізкасці літоўцаў да рускіх, прымальнасці для іх праваслаўя супрацьпастаўлены варожыя адносіны да каталіцтва: акрамя адзінага «прыхільніка лацінскай веры» «сярод усіх баяр і князёў літоўскіх» Гаштольда «не было католікаў ва ўсім вялікім княстве», «лацінскага крыжа» «не прымаюць ліцвіны, уцякаюць ад яго, альбо змагаюцца». Уласна «слынная Літва, ад якой усё вялікае княства насіла назву», — ледзь заселены «паўдзікімі людзьмі» бедны край непраходных лясоў. Астатняя частка княства складалася з багатых рускіх зямель і «народа, асененага праваслаўем», вяла шырокі гандаль, блішчала хрысціянскімі храмамі, «навукай і мастацтвамі свайго часу». Альгерд свой народ называе «статкам звяроў» і «маімі дзікунамі». Дзікі, «як лясы яго», літоўскі надзел Кейстута не зазнаў дабратворнага ўплыву праваслаўнай цывілізацыі, дрэмле «ў змроку невуцтва» і пакланяецца «ідалам язычніцкай Літвы».&lt;ref&gt;Лавринец Павел. [https://www.ruthenia.ru/Stud_Russica_XII/Lavrinec.pdf Литовцы в русской литературе XIX–начала XX веков]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;На словы Кукальніка напісаны рамансы Глінкі «Сумненне», цыкл з 12 рамансаў «Развітанне з Пецярбургам» і інш. На раманс &quot;Бал на лёдзе&quot; музыку напісаў [[Станіслаў Манюшка]].&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/stanislav-monyushko-i-russkaya-muzykalnaya-kultur Уварова И. В. Станислав Монюшко и русская музыкальная культура // Царскосельские чтения. 2014. №XVIII.]&lt;/ref&gt;

Удзельнічаў у напісанні лібрэта опер Глінкі «Руслан і Людміла» і «Жыццё за цара» («Іван Сусанін»).

== Апублікаваныя творы ==

* Торквато Тассо: Большая драм. фантазия, в стихах: (Писана в 1830 и 1831 гг.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Н. Греча, 1833. — VIII, [4], 174 с.
* Джакобо Санназар: Драм. фантазия в 4 актах, в стихах: (Писана летом 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1834. — 120 с.
* Рука Всевышнего Отечество спасла: Драма из отеч. истории, в 5 актах, в стихах: (Писана в октябре 1832 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Х. Гинце, 1834. — 141 с.
* Князь Михаил Васильевич Скопин-Шуйский: Драма в 5 актах, в стихах / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 166 с.
* Роксолана: драма в 5 актах, в стихах: (Писана летом 1835 г.) / соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 178, II с.
* Джулио Мости: Драм. фантазия в 4 ч. с интермедией в стихах: (Писана в 1832 и 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1836. — [8], 252 с.
* Двадцать восьмое января 1725 года: Драм. картина в 2 явлениях, в стихах: (Писана в нояб. 1836 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1837. — 42 с.
* [https://bibra.ru/composition/knyaz-marger-pilonskij/ Князь Маргер Пилонский // Русская беседа, №1 1841 год.]
* Альф и Альдона: Ист. роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1842.
* Эвелина де Вальероль: Роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. — 2-е изд., испр. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1841—1842.
* Генерал-поручик Паткуль: Трагедия в 5 актах, в стихах / Соч. Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 152, IV с.
* Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 578 с.
* Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман. Ч. 1—4 / Нестор Кукольник. — Санкт-Петербург: А. С. Суворин.— (Дешевая библиотека). — Ч. 3-я и 4-я. — [2], 401 с.
* 'Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 1. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1847. — [2], 384 с.
* Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 2. — Санкт-Петербург : тип. И. Фишона, 1847. —[2], 226 с.
* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Морской праздник в Севастополе: Драм. представление в 5 карт.&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1854. — [6], 82 с.
* Азовское сидение: Ист. сказание в лицах, в 5 актах и 9 карт / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1855. — [6], 161 с., 4 л. ил.
* Боярин Фёдор Васильевич Басёнок: Ист. драма в 5 актах, в стихах / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург, 1860. — [2], 77 с.
* Железные дороги в России: 1—2. — [Санкт-Петербург]: тип. Л. Демиса и К°, [1865]. — 36с.
* Иоанн III, собиратель земли русской: Ист. роман Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: Г. Гоппе, 1874. — [2], 452, IV с.
* Новый год: (Ист. рассказ) / [Соч.] Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: ген.-майор Зыков, 1880. — 40 с. — (Досуг и дело: Поврем. изд. для солдат и народа; [1880. Ненум. вып.])
* [https://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2019/12/block77.pdf Избранные труды по истории изобразительного искусства и архитектуры; Доменикино : трагедия / сост., авт. вступ. ст. и примеч. Н.С. Беляев; науч. ред. Г.В. Бахарева ; БАН.— СПб. : 2013.]

== Спасылкі ==

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ніжынскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Мікалая Гогаля]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Таганрогу]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1868 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1809 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 верасня]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя раманы]]
[[Катэгорыя:Русіны]]</text>
      <sha1>q29srsmgxc4d67cr7uvdqnqgvjmbbqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэнуха Альперын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811771</id>
    <revision>
      <id>5172176</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Пісьменнік |арыгінал імя= מנוחה אַלפּערין}} '''Мэнуха Альперын''' ({{ДН|5|5|1905}}, {{МН|Лагішын}} — ?) — [[ідыш|яўрэйская]] пісьменніца.  == Біяграфія == Вучылася ў [[Пінская гімназія|пінскай гімназіі]]. Друкавала [[Дзіцячая літаратура|дзіцячыя творы]] ў віленскім час...»</comment>
      <origin>5172176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2020" sha1="ax2thel4rl4gihm0ab2mikyrir27nxf" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
|арыгінал імя= מנוחה אַלפּערין}}
'''Мэнуха Альперын''' ({{ДН|5|5|1905}}, {{МН|Лагішын}} — ?) — [[ідыш|яўрэйская]] пісьменніца.

== Біяграфія ==
Вучылася ў [[Пінская гімназія|пінскай гімназіі]]. Друкавала [[Дзіцячая літаратура|дзіцячыя творы]] ў віленскім часопісе «[[Грынінкэ бэймалах]]» (Зялёныя дрэўцы), апавяданні ў штотыднёвіку «[[Пінскер лэбм]]» (Пінскае жыццё) і іншых мясцовых газетах. У Вялікую айчынную вайну была ў эвакуацыі ва [[Узбекістан]]е, затым у лагерах перамешчаных асоб у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], дабралася да [[Палесціна|Палесціны]]. Напісала артыкул да 100-годдзя з дня нараджэння [[Мендэле Мойхер-Сфорым|Мэндэле]] пад назвай «Бэнч ундз, зэйдэню» — «Дзед, блаславі нас!», ён змешчаны ў тэль-авіўскай газеце «Най вэлт», а ў перакладзе на іўрыт — у анталогіях [[Ломжа|Ломжы]] і [[Столін]]а.

Выйшла кніга «Унтэр фрэмдэ ун эйгэнэ гімлэн» — [[Тэль-Авіў]], 1972, 2 тамы — Пад чужым і сваім небам.

Пра яе пісаў у 1932 годзе [[Янкеў Пат]].

== Спасылкі ==
* [https://congressforjewishculture.org/people/6890/Alperin-Menukhe_1905 Alperin, Menukhe]
{{DEFAULTSORT:Альперын Мэнуха}}
[[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]][[Катэгорыя:Пісьменнікі Ізраіля]][[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]]</text>
      <sha1>ax2thel4rl4gihm0ab2mikyrir27nxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крэкеры (ЗША)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811772</id>
    <revision>
      <id>5172178</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40856-89</username>
        <id>171449</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «''Крэкеры'' ({{lang-en|Crackers}}) — пагардлівая мянушка часткі бедных белых пасяленцаў і іх нашчадкаў у [[Поўдзень ЗША|паўднёвых штатах ЗША]]. На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і на поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] крэкеры складаюць культурна-этнаграфичную...»</comment>
      <origin>5172178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8139" sha1="2jn8v8pshu95waxyk3xljs6xd1o6ref" xml:space="preserve">''Крэкеры'' ({{lang-en|Crackers}}) — пагардлівая мянушка часткі бедных белых пасяленцаў і іх нашчадкаў у [[Поўдзень ЗША|паўднёвых штатах ЗША]]. На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і на поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] крэкеры складаюць культурна-этнаграфичную групу белага амерыканскага насельніцтва.

== Гісторыя ==
Традыцыйна лічыцца, што мянушка ''крэкер'' паходзіць ад пстрычкі пугі, якой карысталіся [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцы]], або ад назвы дробненай [[Кукуруза|кукурузы]] — важнай частки ежы беднага насельніцтва на поўдні ЗША ў мінулым. Даследаванні [[лінгвіст]]аў паказалі, што слова ''крэкер'' ({{lang-en|cracker}}) паходзіць ад [[ірландская мова|гэльскага]] ''craic'' («займальная гутарка») і ўжываецца ў [[англійская мова|англійскай мове]] з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у значэнні «балбатун» ці ​​«выхваляка». Меркавана, што ў [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] калоніях [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] яно пачало ўжывацца як негатыўная форма назвы часткі белых пасяленцаў, што дзейнічалі самастойна ад уладаў і парушалі мір з індзейцамі [[чэрокі]] і [[Маскогі (народ)|маскогі]]. Многія з іх паходзілі з [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Уэльс]]а, поўначы [[Англія|Англіі]] і [[Германія|Германіі]]. Для іх былі характэрны частыя міграцыі ў пошуках свабоднай зямлі. Пазней назва была перанесена на бедных белых пасяленцаў. Сярод [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]] слова «крэкер» стала пагардлівым вызначэннем белага паўднёўца. У нашы дні мянушка можа мець як негатыўны, так і нейтральны сэнс. Набыццё нейтральнага сэнсу адбылося ў выніку [[мова|лінгвістычнай]] рэпрапрыяцыі, працэсе, паводле якога група людзей вяртае сабе слова, якое выкарыстоўвалася як абраза ў іх адрас, і пачынае выкарыстоўваць яго як пазітыўную ці нейтральную саманазву. 

На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. мянушка замацавалася за пасяленцамі, што займаліся адловам здзічэлай або ўтрыманнем свойскай [[карова|буйной рагатай жывёлы]]. Хаця многія з іх былі пісьменнымі і часам назапашвалі значныя фінансавыя сродкі дзякуючы продажу мяса, у вачах іншых амерыканцаў паўднёвых штатаў яны выглядалі як культурна закансерваваная бедная група. Гэта стымулявала прымхлівыя адносіны і набыццё ўстойлівай культурнай ідэнтычнасці. 

Крэкеры Джорджыі і Фларыды сфарміраваліся з першай хвалі англамоўных мігрантаў з тэрыторыі сучасных памежных штатаў пасля анексіі часткі [[Іспанія|іспанскіх]] і маскогскіх зямель у [[1812]] — [[1814]] гг. Яны былі заўважнай групай, паколькі прытрымліваліся мабільнага ладу жыцця, часта пераязджалі з месца на месца, будавалі часовыя хаціны, займаліся часовай [[земляробства|апрацоўкай зямлі]], [[паляванне]]м, адловам жывёлы і жывёлагадоўляй. На поўначы Фларыды ўзнік так званы «шлях крэкераў», што займаў вузкую палоску сухіх [[раўніна|раўні]]н паміж усходнім узбярэжжам і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]], па якому перамяшчалі свае статкі жывёлагадоўцы. Адасобленасці садзейнічалі паўкачавы лад жыцця, адсутнасць сваіх [[рабства|рабоў]], пагардлівае стаўленне да неграў і індзейцаў. Ахіл Мюрат, сын [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], апісваў крэкераў як не вельмі працавітых грамадзян з-за гультайства і п'янства, што жывуць на чужой зямлі, пакуль іх не выганяць уладальнікі. 

Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]] многія мужчыны служылі ў [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэратыўнай]] арміі. Пасля заканчэння вайны падвышэнне коштаў на мяса прывло да росквіту эканомікі жывёлагадоўцаў. Тым не меней, пашырэнне прыватнай маёмасці на зямлю, стварэнне болей прыбытковых стацыянарных гаспадарак, абавязковае школьнае навучанне для дзяцей вымушалі крэкераў мяняць лад жыцця і ператварацца ў дробных фермераў. Пры гэтым яны захоўвалі свой [[фальклор]], некаторыя звычаі, асаблівасці гутарковай мовы. У нашы дні, нягледзячы на значную асіміляцыю, і непрызнанне крэкераў на афіцыйным узроўні як асобнай этнаграфічнай супольнасці, іх наяўнасць прызнаецца даследчыкамі, улічваецца ў палітычным жыцці і мясцовай сацыяльнай палітыцы. 

== Спасылкі ==
* [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/crackers/ Новая энцыклапедыя Джорджыі]
* [https://tampamagazines.com/florida-cracker-cowboys-history Гісторыя фларыдскіх каўбояў-крэкераў]
* [https://www.academia.edu/77978353/Florida_Cracker_Culture_Its_Origins_and_Development Культура фларыдскіх крэкераў: яе паходжанне і развіццё]
* [https://apalacheresearch.com/2020/03/24/fort-james-and-the-origin-of-the-word-cracker/ Форт-Джэймс і паходжанне слова «крэкер»]
* [https://floridacrackertrail.org/ Шлях фларыдскіх крэкераў]

Катэгорыя:Народы ЗША
Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі</text>
      <sha1>2jn8v8pshu95waxyk3xljs6xd1o6ref</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172179</id>
      <parentid>5172178</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40856-89</username>
        <id>171449</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8147" sha1="elxzeyvow78jewt3ij6b1lrxx4ickt7" xml:space="preserve">''Крэкеры'' ({{lang-en|Crackers}}) — пагардлівая мянушка часткі бедных белых пасяленцаў і іх нашчадкаў у [[Поўдзень ЗША|паўднёвых штатах ЗША]]. На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і на поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] крэкеры складаюць культурна-этнаграфичную групу белага амерыканскага насельніцтва.

== Гісторыя ==
Традыцыйна лічыцца, што мянушка ''крэкер'' паходзіць ад пстрычкі пугі, якой карысталіся [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцы]], або ад назвы дробненай [[Кукуруза|кукурузы]] — важнай частки ежы беднага насельніцтва на поўдні ЗША ў мінулым. Даследаванні [[лінгвіст]]аў паказалі, што слова ''крэкер'' ({{lang-en|cracker}}) паходзіць ад [[ірландская мова|гэльскага]] ''craic'' («займальная гутарка») і ўжываецца ў [[англійская мова|англійскай мове]] з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у значэнні «балбатун» ці ​​«выхваляка». Меркавана, што ў [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] калоніях [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] яно пачало ўжывацца як негатыўная форма назвы часткі белых пасяленцаў, што дзейнічалі самастойна ад уладаў і парушалі мір з індзейцамі [[чэрокі]] і [[Маскогі (народ)|маскогі]]. Многія з іх паходзілі з [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Уэльс]]а, поўначы [[Англія|Англіі]] і [[Германія|Германіі]]. Для іх былі характэрны частыя міграцыі ў пошуках свабоднай зямлі. Пазней назва была перанесена на бедных белых пасяленцаў. Сярод [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]] слова «крэкер» стала пагардлівым вызначэннем белага паўднёўца. У нашы дні мянушка можа мець як негатыўны, так і нейтральны сэнс. Набыццё нейтральнага сэнсу адбылося ў выніку [[мова|лінгвістычнай]] рэпрапрыяцыі, працэсе, паводле якога група людзей вяртае сабе слова, якое выкарыстоўвалася як абраза ў іх адрас, і пачынае выкарыстоўваць яго як пазітыўную ці нейтральную саманазву. 

На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. мянушка замацавалася за пасяленцамі, што займаліся адловам здзічэлай або ўтрыманнем свойскай [[карова|буйной рагатай жывёлы]]. Хаця многія з іх былі пісьменнымі і часам назапашвалі значныя фінансавыя сродкі дзякуючы продажу мяса, у вачах іншых амерыканцаў паўднёвых штатаў яны выглядалі як культурна закансерваваная бедная група. Гэта стымулявала прымхлівыя адносіны і набыццё ўстойлівай культурнай ідэнтычнасці. 

Крэкеры Джорджыі і Фларыды сфарміраваліся з першай хвалі англамоўных мігрантаў з тэрыторыі сучасных памежных штатаў пасля анексіі часткі [[Іспанія|іспанскіх]] і маскогскіх зямель у [[1812]] — [[1814]] гг. Яны былі заўважнай групай, паколькі прытрымліваліся мабільнага ладу жыцця, часта пераязджалі з месца на месца, будавалі часовыя хаціны, займаліся часовай [[земляробства|апрацоўкай зямлі]], [[паляванне]]м, адловам жывёлы і жывёлагадоўляй. На поўначы Фларыды ўзнік так званы «шлях крэкераў», што займаў вузкую палоску сухіх [[раўніна|раўні]]н паміж усходнім узбярэжжам і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]], па якому перамяшчалі свае статкі жывёлагадоўцы. Адасобленасці садзейнічалі паўкачавы лад жыцця, адсутнасць сваіх [[рабства|рабоў]], пагардлівае стаўленне да неграў і індзейцаў. Ахіл Мюрат, сын [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], апісваў крэкераў як не вельмі працавітых грамадзян з-за гультайства і п'янства, што жывуць на чужой зямлі, пакуль іх не выганяць уладальнікі. 

Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]] многія мужчыны служылі ў [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэратыўнай]] арміі. Пасля заканчэння вайны падвышэнне коштаў на мяса прывло да росквіту эканомікі жывёлагадоўцаў. Тым не меней, пашырэнне прыватнай маёмасці на зямлю, стварэнне болей прыбытковых стацыянарных гаспадарак, абавязковае школьнае навучанне для дзяцей вымушалі крэкераў мяняць лад жыцця і ператварацца ў дробных фермераў. Пры гэтым яны захоўвалі свой [[фальклор]], некаторыя звычаі, асаблівасці гутарковай мовы. У нашы дні, нягледзячы на значную асіміляцыю, і непрызнанне крэкераў на афіцыйным узроўні як асобнай этнаграфічнай супольнасці, іх наяўнасць прызнаецца даследчыкамі, улічваецца ў палітычным жыцці і мясцовай сацыяльнай палітыцы. 

== Спасылкі ==
* [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/crackers/ Новая энцыклапедыя Джорджыі]
* [https://tampamagazines.com/florida-cracker-cowboys-history Гісторыя фларыдскіх каўбояў-крэкераў]
* [https://www.academia.edu/77978353/Florida_Cracker_Culture_Its_Origins_and_Development Культура фларыдскіх крэкераў: яе паходжанне і развіццё]
* [https://apalacheresearch.com/2020/03/24/fort-james-and-the-origin-of-the-word-cracker/ Форт-Джэймс і паходжанне слова «крэкер»]
* [https://floridacrackertrail.org/ Шлях фларыдскіх крэкераў]

[[Катэгорыя:Народы ЗША]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі]]</text>
      <sha1>elxzeyvow78jewt3ij6b1lrxx4ickt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172182</id>
      <parentid>5172179</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40856-89</username>
        <id>171449</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5172182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8305" sha1="1b5qxfps33epdv1hcg4xn9polzpjtkp" xml:space="preserve">''Крэкеры'' ({{lang-en|Crackers}}) — пагардлівая мянушка часткі бедных белых пасяленцаў і іх нашчадкаў у [[Поўдзень ЗША|паўднёвых штатах ЗША]]. На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і на поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] крэкеры складаюць культурна-этнаграфичную групу белага амерыканскага насельніцтва.

== Гісторыя ==
Традыцыйна лічыцца, што мянушка ''крэкер'' паходзіць ад пстрычкі пугі, якой карысталіся [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцы]], або ад назвы дробненай [[Кукуруза|кукурузы]] — важнай частки ежы беднага насельніцтва на поўдні ЗША ў мінулым. Даследаванні [[лінгвіст]]аў паказалі, што слова ''крэкер'' ({{lang-en|cracker}}) паходзіць ад [[ірландская мова|гэльскага]] ''craic'' («займальная гутарка») і ўжываецца ў [[англійская мова|англійскай мове]] з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у значэнні «балбатун» ці ​​«выхваляка». Меркавана, што ў [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] калоніях [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] яно пачало ўжывацца як негатыўная форма назвы часткі белых пасяленцаў, што дзейнічалі самастойна ад уладаў і парушалі мір з індзейцамі [[чэрокі]] і [[Маскогі (народ)|маскогі]]. Многія з іх паходзілі з [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Уэльс]]а, поўначы [[Англія|Англіі]] і [[Германія|Германіі]]. Для іх былі характэрны частыя міграцыі ў пошуках свабоднай зямлі. Пазней назва была перанесена на бедных белых пасяленцаў. Сярод [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]] слова «крэкер» стала пагардлівым вызначэннем белага паўднёўца. У нашы дні мянушка можа мець як негатыўны, так і нейтральны сэнс. Набыццё нейтральнага сэнсу адбылося ў выніку [[мова|лінгвістычнай]] рэпрапрыяцыі, працэсе, паводле якога група людзей вяртае сабе слова, якое выкарыстоўвалася як абраза ў іх адрас, і пачынае выкарыстоўваць яго як пазітыўную ці нейтральную саманазву. 

На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. мянушка замацавалася за пасяленцамі, што займаліся адловам здзічэлай або ўтрыманнем свойскай [[карова|буйной рагатай жывёлы]]. Хаця многія з іх былі пісьменнымі і часам назапашвалі значныя фінансавыя сродкі дзякуючы продажу мяса, у вачах іншых амерыканцаў паўднёвых штатаў яны выглядалі як культурна закансерваваная бедная група. Гэта стымулявала прымхлівыя адносіны і набыццё ўстойлівай культурнай ідэнтычнасці. 

Крэкеры Джорджыі і Фларыды сфарміраваліся з першай хвалі англамоўных мігрантаў з тэрыторыі сучасных памежных штатаў пасля анексіі часткі [[Іспанія|іспанскіх]] і маскогскіх зямель у [[1812]] — [[1814]] гг. Яны былі заўважнай групай, паколькі прытрымліваліся мабільнага ладу жыцця, часта пераязджалі з месца на месца, будавалі часовыя хаціны, займаліся часовай [[земляробства|апрацоўкай зямлі]], [[паляванне]]м, адловам жывёлы і жывёлагадоўляй. На поўначы Фларыды ўзнік так званы «шлях крэкераў», што займаў вузкую палоску сухіх [[раўніна|раўні]]н паміж усходнім узбярэжжам і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]], па якому перамяшчалі свае статкі жывёлагадоўцы. Адасобленасці садзейнічалі паўкачавы лад жыцця, адсутнасць сваіх [[рабства|рабоў]], пагардлівае стаўленне да неграў і індзейцаў. Ахіл Мюрат, сын [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], апісваў крэкераў як не вельмі працавітых грамадзян з-за гультайства і п'янства, што жывуць на чужой зямлі, пакуль іх не выганяць уладальнікі. 

Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]] многія мужчыны служылі ў [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэратыўнай]] арміі. Пасля заканчэння вайны падвышэнне коштаў на мяса прывло да росквіту эканомікі жывёлагадоўцаў. Тым не меней, пашырэнне прыватнай маёмасці на зямлю, стварэнне болей прыбытковых стацыянарных гаспадарак, абавязковае школьнае навучанне для дзяцей вымушалі крэкераў мяняць лад жыцця і ператварацца ў дробных фермераў. Пры гэтым яны захоўвалі свой [[фальклор]], некаторыя звычаі, асаблівасці гутарковай мовы. У нашы дні, нягледзячы на значную асіміляцыю, і непрызнанне крэкераў на афіцыйным узроўні як асобнай этнаграфічнай супольнасці, іх наяўнасць прызнаецца даследчыкамі, улічваецца ў палітычным жыцці і мясцовай сацыяльнай палітыцы. 

== Спасылкі ==
* [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/crackers/ Новая энцыклапедыя Джорджыі]
* [https://tampamagazines.com/florida-cracker-cowboys-history Гісторыя фларыдскіх каўбояў-крэкераў]
* [https://www.academia.edu/77978353/Florida_Cracker_Culture_Its_Origins_and_Development Культура фларыдскіх крэкераў: яе паходжанне і развіццё]
* [https://apalacheresearch.com/2020/03/24/fort-james-and-the-origin-of-the-word-cracker/ Форт-Джэймс і паходжанне слова «крэкер»]
* [https://stars.library.ucf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4041&amp;context=fhq Фларыдскія крэкеры да Грамадзянскай вайны]
* [https://floridacrackertrail.org/ Шлях фларыдскіх крэкераў]

[[Катэгорыя:Народы ЗША]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі]]</text>
      <sha1>1b5qxfps33epdv1hcg4xn9polzpjtkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172183</id>
      <parentid>5172182</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40856-89</username>
        <id>171449</id>
      </contributor>
      <origin>5172183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8405" sha1="3qzgd1ktsniqg90nmgic1ix7ubjn6hy" xml:space="preserve">[[Файл:Georgia crackers 1873.jpg|thumb|Крэкеры ў Джорджыі, [[1873]] г.]]
'''Крэкеры''' ({{lang-en|Crackers}}) — пагардлівая мянушка часткі бедных белых пасяленцаў і іх нашчадкаў у [[Поўдзень ЗША|паўднёвых штатах ЗША]]. На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і на поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] крэкеры складаюць культурна-этнаграфичную групу белага амерыканскага насельніцтва.

== Гісторыя ==
Традыцыйна лічыцца, што мянушка '''крэкер''' паходзіць ад пстрычкі пугі, якой карысталіся [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцы]], або ад назвы дробненай [[Кукуруза|кукурузы]] — важнай частки ежы беднага насельніцтва на поўдні ЗША ў мінулым. Даследаванні [[лінгвіст]]аў паказалі, што слова '''крэкер''' ({{lang-en|cracker}}) паходзіць ад [[ірландская мова|гэльскага]] ''craic'' («займальная гутарка») і ўжываецца ў [[англійская мова|англійскай мове]] з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у значэнні «балбатун» ці ​​«выхваляка». Меркавана, што ў [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] калоніях [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] яно пачало ўжывацца як негатыўная форма назвы часткі белых пасяленцаў, што дзейнічалі самастойна ад уладаў і парушалі мір з індзейцамі [[чэрокі]] і [[Маскогі (народ)|маскогі]]. Многія з іх паходзілі з [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Уэльс]]а, поўначы [[Англія|Англіі]] і [[Германія|Германіі]]. Для іх былі характэрны частыя міграцыі ў пошуках свабоднай зямлі. Пазней назва была перанесена на бедных белых пасяленцаў. Сярод [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]] слова «крэкер» стала пагардлівым вызначэннем белага паўднёўца. У нашы дні мянушка можа мець як негатыўны, так і нейтральны сэнс. Набыццё нейтральнага сэнсу адбылося ў выніку [[мова|лінгвістычнай]] рэпрапрыяцыі, працэсе, паводле якога група людзей вяртае сабе слова, якое выкарыстоўвалася як абраза ў іх адрас, і пачынае выкарыстоўваць яго як пазітыўную ці нейтральную саманазву. 

На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. мянушка замацавалася за пасяленцамі, што займаліся адловам здзічэлай або ўтрыманнем свойскай [[карова|буйной рагатай жывёлы]]. Хаця многія з іх былі пісьменнымі і часам назапашвалі значныя фінансавыя сродкі дзякуючы продажу мяса, у вачах іншых амерыканцаў паўднёвых штатаў яны выглядалі як культурна закансерваваная бедная група. Гэта стымулявала прымхлівыя адносіны і набыццё ўстойлівай культурнай ідэнтычнасці. 

Крэкеры Джорджыі і Фларыды сфарміраваліся з першай хвалі англамоўных мігрантаў з тэрыторыі сучасных памежных штатаў пасля анексіі часткі [[Іспанія|іспанскіх]] і маскогскіх зямель у [[1812]] — [[1814]] гг. Яны былі заўважнай групай, паколькі прытрымліваліся мабільнага ладу жыцця, часта пераязджалі з месца на месца, будавалі часовыя хаціны, займаліся часовай [[земляробства|апрацоўкай зямлі]], [[паляванне]]м, адловам жывёлы і жывёлагадоўляй. На поўначы Фларыды ўзнік так званы «шлях крэкераў», што займаў вузкую палоску сухіх [[раўніна|раўні]]н паміж усходнім узбярэжжам і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]], па якому перамяшчалі свае статкі жывёлагадоўцы. Адасобленасці садзейнічалі паўкачавы лад жыцця, адсутнасць сваіх [[рабства|рабоў]], пагардлівае стаўленне да неграў і індзейцаў. Ахіл Мюрат, сын [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], апісваў крэкераў як не вельмі працавітых грамадзян з-за гультайства і п'янства, што жывуць на чужой зямлі, пакуль іх не выганяць уладальнікі. 

Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]] многія мужчыны служылі ў [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэратыўнай]] арміі. Пасля заканчэння вайны падвышэнне коштаў на мяса прывло да росквіту эканомікі жывёлагадоўцаў. Тым не меней, пашырэнне прыватнай маёмасці на зямлю, стварэнне болей прыбытковых стацыянарных гаспадарак, абавязковае школьнае навучанне для дзяцей вымушалі крэкераў мяняць лад жыцця і ператварацца ў дробных фермераў. Пры гэтым яны захоўвалі свой [[фальклор]], некаторыя звычаі, асаблівасці гутарковай мовы. У нашы дні, нягледзячы на значную асіміляцыю, і непрызнанне крэкераў на афіцыйным узроўні як асобнай этнаграфічнай супольнасці, іх наяўнасць прызнаецца даследчыкамі, улічваецца ў палітычным жыцці і мясцовай сацыяльнай палітыцы. 

== Спасылкі ==
* [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/crackers/ Новая энцыклапедыя Джорджыі]
* [https://tampamagazines.com/florida-cracker-cowboys-history Гісторыя фларыдскіх каўбояў-крэкераў]
* [https://www.academia.edu/77978353/Florida_Cracker_Culture_Its_Origins_and_Development Культура фларыдскіх крэкераў: яе паходжанне і развіццё]
* [https://apalacheresearch.com/2020/03/24/fort-james-and-the-origin-of-the-word-cracker/ Форт-Джэймс і паходжанне слова «крэкер»]
* [https://stars.library.ucf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4041&amp;context=fhq Фларыдскія крэкеры да Грамадзянскай вайны]
* [https://floridacrackertrail.org/ Шлях фларыдскіх крэкераў]

[[Катэгорыя:Народы ЗША]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі]]</text>
      <sha1>3qzgd1ktsniqg90nmgic1ix7ubjn6hy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172184</id>
      <parentid>5172183</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40856-89</username>
        <id>171449</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5172184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8406" sha1="2odt9g6bikp4l6g8ie5j1izy86hm8f7" xml:space="preserve">[[Файл:Georgia crackers 1873.jpg|thumb|Крэкеры ў Джорджыі, [[1873]] г.]]
'''Крэкеры''' ({{lang-en|Crackers}}) — пагардлівая мянушка часткі бедных белых пасяленцаў і іх нашчадкаў у [[Поўдзень ЗША|паўднёвых штатах ЗША]]. На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і на поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] крэкеры складаюць культурна-этнаграфичную групу белага амерыканскага насельніцтва.

== Гісторыя ==
Традыцыйна лічыцца, што мянушка '''крэкер''' паходзіць ад пстрычкі пугі, якой карысталіся [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцы]], або ад назвы дробненай [[Кукуруза|кукурузы]] — важнай частки ежы беднага насельніцтва на поўдні ЗША ў мінулым. Даследаванні [[лінгвіст]]аў паказалі, што слова '''крэкер''' ({{lang-en|cracker}}) паходзіць ад [[ірландская мова|гэльскага]] ''craic'' («займальная гутарка») і ўжываецца ў [[англійская мова|англійскай мове]] з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у значэнні «балбатун» ці ​​«выхваляка». Меркавана, што ў [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] калоніях [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] яно пачало ўжывацца як негатыўная форма назвы часткі белых пасяленцаў, што дзейнічалі самастойна ад уладаў і парушалі мір з індзейцамі [[чэрокі]] і [[Маскогі (народ)|маскогі]]. Многія з іх паходзілі з [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Уэльс]]а, поўначы [[Англія|Англіі]] і [[Германія|Германіі]]. Для іх былі характэрны частыя міграцыі ў пошуках свабоднай зямлі. Пазней назва была перанесена на бедных белых пасяленцаў. Сярод [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]] слова «крэкер» стала пагардлівым вызначэннем белага паўднёўца. У нашы дні мянушка можа мець як негатыўны, так і нейтральны сэнс. Набыццё нейтральнага сэнсу адбылося ў выніку [[мова|лінгвістычнай]] рэпрапрыяцыі, працэсе, паводле якога група людзей вяртае сабе слова, якое выкарыстоўвалася як абраза ў іх адрас, і пачынае выкарыстоўваць яго як пазітыўную ці нейтральную саманазву. 

На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. мянушка замацавалася за пасяленцамі, што займаліся адловам здзічэлай або ўтрыманнем свойскай [[карова|буйной рагатай жывёлы]]. Хаця многія з іх былі пісьменнымі і часам назапашвалі значныя фінансавыя сродкі дзякуючы продажу мяса, у вачах іншых амерыканцаў паўднёвых штатаў яны выглядалі як культурна закансерваваная бедная група. Гэта стымулявала прымхлівыя адносіны і набыццё ўстойлівай культурнай ідэнтычнасці. 

Крэкеры Джорджыі і Фларыды сфарміраваліся з першай хвалі англамоўных мігрантаў з тэрыторыі сучасных памежных штатаў пасля анексіі часткі [[Іспанія|іспанскіх]] і маскогскіх зямель у [[1812]] — [[1814]] гг. Яны былі заўважнай групай, паколькі прытрымліваліся мабільнага ладу жыцця, часта пераязджалі з месца на месца, будавалі часовыя хаціны, займаліся часовай [[земляробства|апрацоўкай зямлі]], [[паляванне]]м, адловам жывёлы і жывёлагадоўляй. На поўначы Фларыды ўзнік так званы «шлях крэкераў», што займаў вузкую палоску сухіх [[раўніна|раўні]]н паміж усходнім узбярэжжам і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]], па якому перамяшчалі свае статкі жывёлагадоўцы. Адасобленасці садзейнічалі паўкачавы лад жыцця, адсутнасць сваіх [[рабства|рабоў]], пагардлівае стаўленне да неграў і індзейцаў. Ахіл Мюрат, сын [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], апісваў крэкераў як не вельмі працавітых грамадзян з-за гультайства і п'янства, што жывуць на чужой зямлі, пакуль іх не выганяць уладальнікі. 

Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]] многія мужчыны служылі ў [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэратыўнай]] арміі. Пасля заканчэння вайны падвышэнне коштаў на мяса прывло да росквіту эканомікі жывёлагадоўцаў. Тым не меней, пашырэнне прыватнай маёмасці на зямлю, стварэнне болей прыбытковых стацыянарных гаспадарак, абавязковае школьнае навучанне для дзяцей вымушалі крэкераў мяняць лад жыцця і ператварацца ў дробных фермераў. Пры гэтым яны захоўвалі свой [[фальклор]], некаторыя звычаі, асаблівасці гутарковай мовы. 

У нашы дні, нягледзячы на значную асіміляцыю, і непрызнанне крэкераў на афіцыйным узроўні як асобнай этнаграфічнай супольнасці, іх наяўнасць прызнаецца даследчыкамі, улічваецца ў палітычным жыцці і мясцовай сацыяльнай палітыцы.

== Спасылкі ==
* [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/crackers/ Новая энцыклапедыя Джорджыі]
* [https://tampamagazines.com/florida-cracker-cowboys-history Гісторыя фларыдскіх каўбояў-крэкераў]
* [https://www.academia.edu/77978353/Florida_Cracker_Culture_Its_Origins_and_Development Культура фларыдскіх крэкераў: яе паходжанне і развіццё]
* [https://apalacheresearch.com/2020/03/24/fort-james-and-the-origin-of-the-word-cracker/ Форт-Джэймс і паходжанне слова «крэкер»]
* [https://stars.library.ucf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4041&amp;context=fhq Фларыдскія крэкеры да Грамадзянскай вайны]
* [https://floridacrackertrail.org/ Шлях фларыдскіх крэкераў]

[[Катэгорыя:Народы ЗША]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі]]</text>
      <sha1>2odt9g6bikp4l6g8ie5j1izy86hm8f7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172186</id>
      <parentid>5172184</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40856-89</username>
        <id>171449</id>
      </contributor>
      <origin>5172186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8406" sha1="cz1rnvghsajeuowbeuc8bklhhfqeven" xml:space="preserve">[[Файл:Georgia crackers 1873.jpg|thumb|Крэкеры ў Джорджыі, [[1873]] г.]]
'''Крэкеры''' ({{lang-en|Crackers}}) — пагардлівая мянушка часткі бедных белых пасяленцаў і іх нашчадкаў у [[Поўдзень ЗША|паўднёвых штатах ЗША]]. На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і на поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] крэкеры складаюць культурна-этнаграфічную групу белага амерыканскага насельніцтва.

== Гісторыя ==
Традыцыйна лічыцца, што мянушка '''крэкер''' паходзіць ад пстрычкі пугі, якой карысталіся [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўцы]], або ад назвы дробненай [[Кукуруза|кукурузы]] — важнай часткі ежы беднага насельніцтва на поўдні ЗША ў мінулым. Даследаванні [[лінгвіст]]аў паказалі, што слова '''крэкер''' ({{lang-en|cracker}}) паходзіць ад [[ірландская мова|гэльскага]] ''craic'' («займальная гутарка») і ўжываецца ў [[англійская мова|англійскай мове]] з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у значэнні «балбатун» ці ​​«выхваляка». Меркавана, што ў [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] калоніях [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] яно пачало ўжывацца як негатыўная форма назвы часткі белых пасяленцаў, што дзейнічалі самастойна ад уладаў і парушалі мір з індзейцамі [[чэрокі]] і [[Маскогі (народ)|маскогі]]. Многія з іх паходзілі з [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Шатландыя|Шатландыі]], [[Уэльс]]а, поўначы [[Англія|Англіі]] і [[Германія|Германіі]]. Для іх былі характэрны частыя міграцыі ў пошуках свабоднай зямлі. Пазней назва была перанесена на бедных белых пасяленцаў. Сярод [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]] слова «крэкер» стала пагардлівым вызначэннем белага паўднёўца. У нашы дні мянушка можа мець як негатыўны, так і нейтральны сэнс. Набыццё нейтральнага сэнсу адбылося ў выніку [[мова|лінгвістычнай]] рэпрапрыяцыі, працэсе, паводле якога група людзей вяртае сабе слова, якое выкарыстоўвалася як абраза ў іх адрас, і пачынае выкарыстоўваць яго як пазітыўную ці нейтральную саманазву. 

На поўдні сучаснай [[Джорджыя|Джорджыі]] і поўначы [[Фларыда (штат)|Фларыды]] ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. мянушка замацавалася за пасяленцамі, што займаліся адловам здзічэлай або ўтрыманнем свойскай [[карова|буйной рагатай жывёлы]]. Хаця многія з іх былі пісьменнымі і часам назапашвалі значныя фінансавыя сродкі дзякуючы продажу мяса, у вачах іншых амерыканцаў паўднёвых штатаў яны выглядалі як культурна закансерваваная бедная група. Гэта стымулявала прымхлівыя адносіны і набыццё ўстойлівай культурнай ідэнтычнасці. 

Крэкеры Джорджыі і Фларыды сфарміраваліся з першай хвалі англамоўных мігрантаў з тэрыторыі сучасных памежных штатаў пасля анексіі часткі [[Іспанія|іспанскіх]] і маскогскіх зямель у [[1812]] — [[1814]] гг. Яны былі заўважнай групай, паколькі прытрымліваліся мабільнага ладу жыцця, часта пераязджалі з месца на месца, будавалі часовыя хаціны, займаліся часовай [[земляробства|апрацоўкай зямлі]], [[паляванне]]м, адловам жывёлы і жывёлагадоўляй. На поўначы Фларыды ўзнік так званы «шлях крэкераў», што займаў вузкую палоску сухіх [[раўніна|раўні]]н паміж усходнім узбярэжжам і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]], па якому перамяшчалі свае статкі жывёлагадоўцы. Адасобленасці садзейнічалі паўкачавы лад жыцця, адсутнасць сваіх [[рабства|рабоў]], пагардлівае стаўленне да неграў і індзейцаў. Ахіл Мюрат, сын [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], апісваў крэкераў як не вельмі працавітых грамадзян з-за гультайства і п'янства, што жывуць на чужой зямлі, пакуль іх не выганяць уладальнікі. 

Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]] многія мужчыны служылі ў [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэратыўнай]] арміі. Пасля заканчэння вайны падвышэнне коштаў на мяса прывло да росквіту эканомікі жывёлагадоўцаў. Тым не меней, пашырэнне прыватнай маёмасці на зямлю, стварэнне болей прыбытковых стацыянарных гаспадарак, абавязковае школьнае навучанне для дзяцей вымушалі крэкераў мяняць лад жыцця і ператварацца ў дробных фермераў. Пры гэтым яны захоўвалі свой [[фальклор]], некаторыя звычаі, асаблівасці гутарковай мовы. 

У нашы дні, нягледзячы на значную асіміляцыю, і непрызнанне крэкераў на афіцыйным узроўні як асобнай этнаграфічнай супольнасці, іх наяўнасць прызнаецца даследчыкамі, улічваецца ў палітычным жыцці і мясцовай сацыяльнай палітыцы.

== Спасылкі ==
* [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/crackers/ Новая энцыклапедыя Джорджыі]
* [https://tampamagazines.com/florida-cracker-cowboys-history Гісторыя фларыдскіх каўбояў-крэкераў]
* [https://www.academia.edu/77978353/Florida_Cracker_Culture_Its_Origins_and_Development Культура фларыдскіх крэкераў: яе паходжанне і развіццё]
* [https://apalacheresearch.com/2020/03/24/fort-james-and-the-origin-of-the-word-cracker/ Форт-Джэймс і паходжанне слова «крэкер»]
* [https://stars.library.ucf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4041&amp;context=fhq Фларыдскія крэкеры да Грамадзянскай вайны]
* [https://floridacrackertrail.org/ Шлях фларыдскіх крэкераў]

[[Катэгорыя:Народы ЗША]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі]]</text>
      <sha1>cz1rnvghsajeuowbeuc8bklhhfqeven</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Petrachkov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>811773</id>
    <revision>
      <id>5172195</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Прывітанне</comment>
      <origin>5172195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="exckwvlh80mjwv67yp40wzihnn8a4m7" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 28 ліпеня 2026 (+03)</text>
      <sha1>exckwvlh80mjwv67yp40wzihnn8a4m7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172197</id>
      <parentid>5172195</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Трэба дапамога у стварэннi артыкула */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5172197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="3eda8tgzo2oh7i0gms692vgmj1hxb49" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 28 ліпеня 2026 (+03)

== Трэба дапамога у стварэннi артыкула ==

Трэба дапамога у стварэннi артыкула Шчасная В.В. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:36, 28 ліпеня 2026 (+03)</text>
      <sha1>3eda8tgzo2oh7i0gms692vgmj1hxb49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172216</id>
      <parentid>5172197</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Petrachkov</username>
        <id>171795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Трэба дапамога у стварэннi артыкула */ Адказ</comment>
      <origin>5172216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="o676ztl6g37t7e8jqfs2mojdh9um592" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 28 ліпеня 2026 (+03)

== Трэба дапамога у стварэннi артыкула ==

Трэба дапамога у стварэннi артыкула Шчасная В.В. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:36, 28 ліпеня 2026 (+03)

:падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 17:30, 28 ліпеня 2026 (+03)</text>
      <sha1>o676ztl6g37t7e8jqfs2mojdh9um592</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172585</id>
      <parentid>5172216</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="877" sha1="d5d6byl6g9kq9j6vv4gq8g4l6nvbh9o" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 28 ліпеня 2026 (+03)

== Трэба дапамога у стварэннi артыкула ==

Трэба дапамога у стварэннi артыкула Шчасная В.В. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:36, 28 ліпеня 2026 (+03)

:падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 17:30, 28 ліпеня 2026 (+03)
:: што наконт правапісу &quot;ў&quot;? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:11, 29 ліпеня 2026 (+03)</text>
      <sha1>d5d6byl6g9kq9j6vv4gq8g4l6nvbh9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811774</id>
    <revision>
      <id>5172198</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч | імя                  = Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч | арыгінал імя         =  | выява                =  | подпіс               =  | поўнае імя           =  | мянушка              =  | дата нараджэння      = каля 1821 | месца нараджэння     =  | дата смерці          = {{ДС|20|4|1869}} | месца смерці...»</comment>
      <origin>5172198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6652" sha1="spwxtmjpd1ppzni8eiwpzuoga1g7nl4" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
| імя                  = Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч
| арыгінал імя         = 
| выява                = 
| подпіс               = 
| поўнае імя           = 
| мянушка              = 
| дата нараджэння      = каля 1821
| месца нараджэння     = 
| дата смерці          = {{ДС|20|4|1869}}
| месца смерці         = [[Мінск]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| прыналежнасць        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
| гады службы          = 
| званне               = [[палкоўнік]]
| камандаваў           = 30-я артылерыйская брыгада
| бітвы                = [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі]]&lt;br&gt;[[Крымская вайна]]&lt;br&gt;[[Паўстанне 1863—1864 гадоў]]
| узнагароды           = 
}}

'''Уладзісла́ў Станісла́вавіч Тышке́віч''' (каля 1821&amp;nbsp;— {{ДС|20|4|1869}})&amp;nbsp;— расійскі ваенны дзеяч, [[палкоўнік]]. Прадстаўнік старэйшай (сенатарскай) лініі графаў [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] на [[Лагойск]]у і [[Бярдычаў|Бярдычаве]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/radiosnapkouski/posts/pfbid0nkdco7TLReY5FmKoNT6gCHuimcmz2WBaHCsVphhVhLkUzpWbwzZj1VTiS3M2GGPrl |title=У гэты дзень 157 гадоў таму – 20 красавіка 1869 г. – памёр 48-гадовы УЛАДЗІСЛАЎ СТАНІСЛАВАВІЧ ТЫШКЕВІЧ |author= |date=20 красавіка 2026 |publisher=Facebook-старонка «RadioSnapkouski» |accessdate=28 ліпеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Паходзіў са старэйшай (сенатарскай) лініі графаў на Лагойску і Бярдычаве. Па веравызнанні быў [[Каталіцтва|католікам]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

Зрабіў ваенную кар'еру ў [[Расійская імператарская армія|расійскам войску]]. Прымаў удзел у задушэнні [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|рэвалюцыі 1848—1849 гадоў у Венгрыі]] і [[Трансільванія|Трансільваніі]], а таксама ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]]. У 1862 годзе даслужыўся да чыну палкоўніка. Пазней браў удзел у задушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. З 2 снежня 1863 года і да самага дня сваёй смерці займаў пасаду камандзіра 30-й артылерыйскай брыгады, якая ўваходзіла ў склад 30-й пяхотнай дывізіі і дыслакавалася ў губернскім [[Мінск]]у&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

Памёр 20 красавіка 1869 года ва ўзросце 48 гадоў. У той час асобных вайсковых могілак у Мінску яшчэ не існавала. Палкоўніка Уладзіслава Тышкевіча пахавалі не на могілках [[Мінскі ваенны шпіталь|Мінскага вайсковага шпіталя]], а на выключна каталіцкім некропалі&amp;nbsp;— парафіяльных [[Залатагорскія могілкі|могілках мінскага касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;. 

Магіла ваеннага дзеяча, як і самі Залатагорскія могілкі, да нашага часу не захавалася. Метрычныя кнігі мінскага [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Святога Роха)|Залатагорскага касцёла]] аб памерлых за 1869 год таксама былі страчаны, з-за чаго звесткі пра Уладзіслава Тышкевіча не трапілі ў каталог пахаванняў, падрыхтаваны ксяндзом [[Уладзіслаў Завальнюк|Уладзіславам Завальнюком]] і [[Ала Сакалоўская|Алай Сакалоўскай]] (выдадзены ў кнізе ''«Залатая Горка»'' ў 2022 годзе ў Мінску). Інфармацыя пра пахаванне, змест інскрыпцыі і выява надмагілля Уладзіслава Тышкевіча захаваліся толькі дзякуючы кнізе графа [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] ''«Groby rodziny Tyszkiewiczów»'', якая пабачыла свет у 1873 годзе ў [[Варшава|Варшаве]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені з мячамі (1856) і імператарскай каронай (1857)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені (1859) з імператарскай каронай (1865)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені з бантам (1863)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Тышкевіч Уладзіслаў Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Тышкевічы]]
[[Катэгорыя:Палкоўнікі (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі задушэння паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Памерлі 20 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1869 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Залатагорскіх могілках]]</text>
      <sha1>spwxtmjpd1ppzni8eiwpzuoga1g7nl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172202</id>
      <parentid>5172198</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6959" sha1="ngqns4rdon3p7qp5yfxcsj9b2gtqlpk" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
| імя                  = Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч
| арыгінал імя         = 
| выява                = 
| подпіс               = 
| поўнае імя           = 
| мянушка              = 
| дата нараджэння      = каля 1821
| месца нараджэння     = 
| дата смерці          = {{ДС|20|4|1869}}
| месца смерці         = [[Мінск]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| прыналежнасць        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
| гады службы          = 
| званне               = [[палкоўнік]]
| камандаваў           = 30-я артылерыйская брыгада
| бітвы                = [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі]]&lt;br&gt;[[Крымская вайна]]&lt;br&gt;[[Паўстанне 1863—1864 гадоў]]
| узнагароды           = 
}}

'''Уладзісла́ў Станісла́вавіч Тышке́віч''' (каля 1821&amp;nbsp;— {{ДС|20|4|1869}})&amp;nbsp;— расійскі ваенны дзеяч, [[палкоўнік]]. Прадстаўнік старэйшай (сенатарскай) лініі графаў [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] на [[Лагойск]]у і [[Бярдычаў|Бярдычаве]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/radiosnapkouski/posts/pfbid0nkdco7TLReY5FmKoNT6gCHuimcmz2WBaHCsVphhVhLkUzpWbwzZj1VTiS3M2GGPrl |title=У гэты дзень 157 гадоў таму – 20 красавіка 1869 г. – памёр 48-гадовы УЛАДЗІСЛАЎ СТАНІСЛАВАВІЧ ТЫШКЕВІЧ |author= |date=20 красавіка 2026 |publisher=Facebook-старонка «RadioSnapkouski» |accessdate=28 ліпеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Паходзіў са старэйшай (сенатарскай) лініі графаў на Лагойску і Бярдычаве. Па веравызнанні быў [[Каталіцтва|католікам]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

Зрабіў ваенную кар'еру ў [[Расійская імператарская армія|расійскам войску]]. Прымаў удзел у задушэнні [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|рэвалюцыі 1848—1849 гадоў у Венгрыі]] і [[Трансільванія|Трансільваніі]], а таксама ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]]. У 1862 годзе даслужыўся да чыну палкоўніка. Пазней браў удзел у задушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. З 2 снежня 1863 года і да самага дня сваёй смерці займаў пасаду камандзіра 30-й артылерыйскай брыгады, якая ўваходзіла ў склад 30-й пяхотнай дывізіі і дыслакавалася ў губернскім [[Мінск]]у&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

Памёр 20 красавіка 1869 года ва ўзросце 48 гадоў. У той час асобных вайсковых могілак у Мінску яшчэ не існавала. Палкоўніка Уладзіслава Тышкевіча пахавалі не на могілках [[Мінскі ваенны шпіталь|Мінскага вайсковага шпіталя]], а на выключна каталіцкім некропалі&amp;nbsp;— парафіяльных [[Залатагорскія могілкі|могілках мінскага касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;. 

[[Файл:Uładzisłaŭ Tyškievič. Уладзіслаў Тышкевіч (1873).jpg|thumb|Надмагілле Уладзіслава Тышкевіча. Малюнак з кнігі графа [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] «Groby rodziny Tyszkiewiczów» (1873)]]
Магіла ваеннага дзеяча, як і самі Залатагорскія могілкі, да нашага часу не захавалася. Метрычныя кнігі мінскага [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Святога Роха)|Залатагорскага касцёла]] аб памерлых за 1869 год таксама былі страчаны, з-за чаго звесткі пра Уладзіслава Тышкевіча не трапілі ў каталог пахаванняў, падрыхтаваны ксяндзом [[Уладзіслаў Завальнюк|Уладзіславам Завальнюком]] і [[Ала Сакалоўская|Алай Сакалоўскай]] (выдадзены ў кнізе ''«Залатая Горка»'' ў 2022 годзе ў Мінску). Інфармацыя пра пахаванне, змест інскрыпцыі і выява надмагілля Уладзіслава Тышкевіча захаваліся толькі дзякуючы кнізе графа [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] ''«Groby rodziny Tyszkiewiczów»'', якая пабачыла свет у 1873 годзе ў [[Варшава|Варшаве]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені з мячамі (1856) і імператарскай каронай (1857)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені (1859) з імператарскай каронай (1865)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені з бантам (1863)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Тышкевіч Уладзіслаў Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Тышкевічы]]
[[Катэгорыя:Палкоўнікі (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі задушэння паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Памерлі 20 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1869 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Залатагорскіх могілках]]</text>
      <sha1>ngqns4rdon3p7qp5yfxcsj9b2gtqlpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172205</id>
      <parentid>5172202</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T13:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Удзельнікі задушэння паўстання 1863—1864 гадоў]]; дададзена [[Катэгорыя:Удзельнікі прыгнечання паўстання 1863—1864 гадоў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5172205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6963" sha1="7kht6o9p94y35feedd5d8fsuqvj6dho" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
| імя                  = Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч
| арыгінал імя         = 
| выява                = 
| подпіс               = 
| поўнае імя           = 
| мянушка              = 
| дата нараджэння      = каля 1821
| месца нараджэння     = 
| дата смерці          = {{ДС|20|4|1869}}
| месца смерці         = [[Мінск]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
| прыналежнасць        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
| гады службы          = 
| званне               = [[палкоўнік]]
| камандаваў           = 30-я артылерыйская брыгада
| бітвы                = [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі]]&lt;br&gt;[[Крымская вайна]]&lt;br&gt;[[Паўстанне 1863—1864 гадоў]]
| узнагароды           = 
}}

'''Уладзісла́ў Станісла́вавіч Тышке́віч''' (каля 1821&amp;nbsp;— {{ДС|20|4|1869}})&amp;nbsp;— расійскі ваенны дзеяч, [[палкоўнік]]. Прадстаўнік старэйшай (сенатарскай) лініі графаў [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] на [[Лагойск]]у і [[Бярдычаў|Бярдычаве]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/radiosnapkouski/posts/pfbid0nkdco7TLReY5FmKoNT6gCHuimcmz2WBaHCsVphhVhLkUzpWbwzZj1VTiS3M2GGPrl |title=У гэты дзень 157 гадоў таму – 20 красавіка 1869 г. – памёр 48-гадовы УЛАДЗІСЛАЎ СТАНІСЛАВАВІЧ ТЫШКЕВІЧ |author= |date=20 красавіка 2026 |publisher=Facebook-старонка «RadioSnapkouski» |accessdate=28 ліпеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Паходзіў са старэйшай (сенатарскай) лініі графаў на Лагойску і Бярдычаве. Па веравызнанні быў [[Каталіцтва|католікам]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

Зрабіў ваенную кар'еру ў [[Расійская імператарская армія|расійскам войску]]. Прымаў удзел у задушэнні [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|рэвалюцыі 1848—1849 гадоў у Венгрыі]] і [[Трансільванія|Трансільваніі]], а таксама ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]]. У 1862 годзе даслужыўся да чыну палкоўніка. Пазней браў удзел у задушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. З 2 снежня 1863 года і да самага дня сваёй смерці займаў пасаду камандзіра 30-й артылерыйскай брыгады, якая ўваходзіла ў склад 30-й пяхотнай дывізіі і дыслакавалася ў губернскім [[Мінск]]у&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

Памёр 20 красавіка 1869 года ва ўзросце 48 гадоў. У той час асобных вайсковых могілак у Мінску яшчэ не існавала. Палкоўніка Уладзіслава Тышкевіча пахавалі не на могілках [[Мінскі ваенны шпіталь|Мінскага вайсковага шпіталя]], а на выключна каталіцкім некропалі&amp;nbsp;— парафіяльных [[Залатагорскія могілкі|могілках мінскага касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;. 

[[Файл:Uładzisłaŭ Tyškievič. Уладзіслаў Тышкевіч (1873).jpg|thumb|Надмагілле Уладзіслава Тышкевіча. Малюнак з кнігі графа [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] «Groby rodziny Tyszkiewiczów» (1873)]]
Магіла ваеннага дзеяча, як і самі Залатагорскія могілкі, да нашага часу не захавалася. Метрычныя кнігі мінскага [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Святога Роха)|Залатагорскага касцёла]] аб памерлых за 1869 год таксама былі страчаны, з-за чаго звесткі пра Уладзіслава Тышкевіча не трапілі ў каталог пахаванняў, падрыхтаваны ксяндзом [[Уладзіслаў Завальнюк|Уладзіславам Завальнюком]] і [[Ала Сакалоўская|Алай Сакалоўскай]] (выдадзены ў кнізе ''«Залатая Горка»'' ў 2022 годзе ў Мінску). Інфармацыя пра пахаванне, змест інскрыпцыі і выява надмагілля Уладзіслава Тышкевіча захаваліся толькі дзякуючы кнізе графа [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] ''«Groby rodziny Tyszkiewiczów»'', якая пабачыла свет у 1873 годзе ў [[Варшава|Варшаве]]&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені з мячамі (1856) і імператарскай каронай (1857)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені (1859) з імператарскай каронай (1865)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені з бантам (1863)&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені&lt;ref name=&quot;snapkouski&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Тышкевіч Уладзіслаў Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Тышкевічы]]
[[Катэгорыя:Палкоўнікі (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі прыгнечання паўстання 1863—1864 гадоў]]
[[Катэгорыя:Памерлі 20 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1869 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Залатагорскіх могілках]]</text>
      <sha1>7kht6o9p94y35feedd5d8fsuqvj6dho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзіслаў Тышкевіч (1821—1869)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811775</id>
    <redirect title="Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч" />
    <revision>
      <id>5172203</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч]]</comment>
      <origin>5172203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="8hcf0y2lqtildfzvkedwkyasnnamzgu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч]]</text>
      <sha1>8hcf0y2lqtildfzvkedwkyasnnamzgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Святога Роха)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811776</id>
    <redirect title="Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы" />
    <revision>
      <id>5172204</id>
      <timestamp>2026-07-28T13:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]]</comment>
      <origin>5172204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="45wkhn3wcmf5vo1975sbwtv5835gdsc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]]</text>
      <sha1>45wkhn3wcmf5vo1975sbwtv5835gdsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811777</id>
    <revision>
      <id>5172245</id>
      <timestamp>2026-07-28T16:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў''' (25 снежня 1882 (6 студзеня 1883), Саратаўская губерня — 6 сакавіка 1928, Шанхай, Кітай) — генерал-маёр. Ваенны міністр Расійскай дзяржавы.  З дваранскай сям’і, сын афіцэра. Скончыў Сібірскі кадэцкі корпус (1900), Міхайлаўск...»</comment>
      <origin>5172245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="607" sha1="0579i1ww9h2nrkweamoaxovsvute584" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў''' (25 снежня 1882 (6 студзеня 1883), Саратаўская губерня — 6 сакавіка 1928, Шанхай, Кітай) — генерал-маёр. Ваенны міністр Расійскай дзяржавы.

З дваранскай сям’і, сын афіцэра. Скончыў Сібірскі кадэцкі корпус (1900), Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча (1903) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1911).</text>
      <sha1>0579i1ww9h2nrkweamoaxovsvute584</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172246</id>
      <parentid>5172245</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5172246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="714" sha1="8vewnyqxkqhyt77a1t67xkyooveoig8" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў''' (25 снежня 1882 (6 студзеня 1883), Саратаўская губерня — 6 сакавіка 1928, Шанхай, Кітай) — генерал-маёр. Ваенны міністр Расійскай дзяржавы.

З дваранскай сям’і, сын афіцэра. Скончыў Сібірскі кадэцкі корпус (1900), Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча (1903) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1911).
{{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>8vewnyqxkqhyt77a1t67xkyooveoig8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172248</id>
      <parentid>5172246</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5172248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="783" sha1="0pp6l8pozpfxsz8reo1paktipw2m4fo" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў''' (25 снежня 1882 (6 студзеня 1883), Саратаўская губерня — 6 сакавіка 1928, Шанхай, Кітай) — генерал-маёр. Ваенны міністр Расійскай дзяржавы.

З дваранскай сям’і, сын афіцэра. Скончыў Сібірскі кадэцкі корпус (1900), Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча (1903) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1911).
{{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Лебедзеў Дзмітрый Антонавіч}}</text>
      <sha1>0pp6l8pozpfxsz8reo1paktipw2m4fo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172250</id>
      <parentid>5172248</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5172250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="fbro9i8pe49sl2otnn6042pyrbe4fas" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў''' (25 снежня 1882 (6 студзеня 1883), Саратаўская губерня — 6 сакавіка 1928, Шанхай, Кітай) — генерал-маёр. Ваенны міністр Расійскай дзяржавы.

З дваранскай сям’і, сын афіцэра. Скончыў Сібірскі кадэцкі корпус (1900), Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча (1903) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1911).
{{зноскі}}
{{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Лебедзеў Дзмітрый Антонавіч}}</text>
      <sha1>fbro9i8pe49sl2otnn6042pyrbe4fas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172251</id>
      <parentid>5172250</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5172251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="833" sha1="sxxnbn721lub7wtg122eatq9xol8i0y" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Лебедзеў}}
{{Асоба}}
'''Дзмітрый Антонавіч Лебедзеў''' (25 снежня 1882 (6 студзеня 1883), Саратаўская губерня — 6 сакавіка 1928, Шанхай, Кітай) — генерал-маёр. Ваенны міністр Расійскай дзяржавы.

З дваранскай сям’і, сын афіцэра. Скончыў Сібірскі кадэцкі корпус (1900), Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча (1903) і Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага штаба (1911).
{{зноскі}}
{{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Лебедзеў Дзмітрый Антонавіч}}</text>
      <sha1>sxxnbn721lub7wtg122eatq9xol8i0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FK-2000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811778</id>
    <revision>
      <id>5172267</id>
      <timestamp>2026-07-28T17:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''FK-2000''' — самаходны [[зенітны ракетны комплекс]] малой і сярэдняй далёкасці, распрацаваны [[кітай|кітайскай]] карпарацыяй аэракасмічнай навукі і прамысловасці (CASIC). Упершыню прадстаўлены на Чжухай (авіясалон)|авіясалоне ў Чжуха...»</comment>
      <origin>5172267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4692" sha1="h3k8dy36grvzyddirlz1y5yt4yemat6" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''FK-2000''' — самаходны [[зенітны ракетны комплекс]] малой і сярэдняй далёкасці, распрацаваны [[кітай|кітайскай]] карпарацыяй аэракасмічнай навукі і прамысловасці (CASIC). Упершыню прадстаўлены на [[Чжухай (авіясалон)|авіясалоне ў Чжухаі]] ў [[2021]] годзе&lt;ref name=&quot;janes&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/airshow-china-2021-casic-unveils-fk-2000-self-propelled-air-defence-system |title=Airshow China 2021: CASIC unveils FK-2000 self-propelled air-defence system |website=Janes |date=5 October 2021 |first1=Mark |last1=Cazalet |first2=Gabriel |last2=Dominguez |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719221007/https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/airshow-china-2021-casic-unveils-fk-2000-self-propelled-air-defence-system |archive-date=19 July 2024 }}&lt;/ref&gt;.

Комплекс складаецца з самаходнай зенітнай устаноўкі, змантаванай на 8x8 транспартным шасі, з беспілотнай вежай зверху. Ракета здольная паражаць самалёты на далёкасці 1,2—25 км і крылатыя ракеты на далёкасці 1,2—10 км. Усяго на бакавым баку вежы ўстаноўлена 12 ракет з незалежным механізмам уздыму. Блізкі бой забяспечваецца двума 30-мм (1,2-цалевымі) шасціствольнымі гарматамі Гатлінга, таксама з рэгулюемым вуглом узвышэння. У верхняй задняй частцы вежы ўсталяваны радыёлакацыйны комплекс пошуку, а ў пярэдняй — радыёлакацыйны комплекс навядзення. У якасці дапаможнага сродку кіравання агнём таксама ўсталяваны аптычны / інфрачырвоны прыцэл суправаджэння&lt;ref name=&quot;janes&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tkww.hk/a/202411/12/AP67331635e4b0f8a56f6fc825.html |title=覆蓋「陸海空天電網」　國產「大殺器」亮相 |website=Ta Kung Pao |date=10 November 2024 }}&lt;/ref&gt;.     

Складаецца на ўзбраенні армій [[ААЭ]], [[Чад]]а і [[Судан]]а. Ужываўся ў ходзе [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] як [[Узброеныя сілы Судана|урадавымі войскамі]], так і мяцежнымі [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіламі аператыўнай падтрымкі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://defence-blog.com/uae-sends-chinese-air-defense-systems-to-sudans-rsf/ |title=UAE sends Chinese air defense systems to Sudan’s RSF |date=4 August 2025 |website=Defense Blog |first=Dylan |last=Malyasov }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thedefensepost.com/2025/04/28/chad-chinese-air-defense/ |title=Chad Receives Chinese Mobile Air Defense Systems From UAE |website=Defense Post |date=28 April 2025 }}&lt;/ref&gt;, у прыватнасці, для збіцця беспілотнікаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/rocket-booster-recorded-in-sudan-points-to-use-of-chinese-sam |title=Rocket booster recorded in Sudan points to use of Chinese SAM |website=Janes |date=16 September 2025 |first=Jeremy |last=Binnie }}&lt;/ref&gt; і транспатных самалётаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://defence-blog.com/chinese-made-missile-debris-found-at-sudanese-il-76-crash-site/ |title=Chinese-made missile debris found at Sudanese Il-76 crash site |website=Defense Blog |date=5 November 2025 |first=Dylan |last=Malyasov }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudan strikes Chinese-made FK-2000 air defense system |url=https://defence-blog.com/sudan-strikes-chinese-made-fk-2000-air-defense-system/?fbclid=IwY2xjawP4aeFleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeWofc-MExEDak8n9AKuEdPr3BjrVh5jNpmn43tPT-1yaU027Yv0HK5kJZNoM_aem_YOExOsZuYwEYXubZG985sQ |website=Defence Blog – Military and Defense News |access-date=10 February 2026 |date=10 February 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Ракетная зброя КНР]][[Катэгорыя:Супрацьпаветраная абарона]]</text>
      <sha1>h3k8dy36grvzyddirlz1y5yt4yemat6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Тэатры, заснаваныя ў 1833 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811779</id>
    <revision>
      <id>5172273</id>
      <timestamp>2026-07-28T18:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1833|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1833 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1833]]»</comment>
      <origin>5172273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="0z01tqcxfc8ei12tulo6n84mmyl5ejl" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1833|годзе}}
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1833 годзе|Тэатры]]
[[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1833]]</text>
      <sha1>0z01tqcxfc8ei12tulo6n84mmyl5ejl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Літаратура Турцыі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811780</id>
    <revision>
      <id>5172276</id>
      <timestamp>2026-07-28T18:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура паводле краін|Турцыя]] [[Катэгорыя:Культура Турцыі]]»</comment>
      <origin>5172276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="8ojbuwvw4o7qfeoy3mfe96kva4axtdl" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Літаратура паводле краін|Турцыя]]
[[Катэгорыя:Культура Турцыі]]</text>
      <sha1>8ojbuwvw4o7qfeoy3mfe96kva4axtdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Музыканты Шатландыі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811781</id>
    <revision>
      <id>5172286</id>
      <timestamp>2026-07-28T18:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Музыканты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Постаці Шатландыі]]»</comment>
      <origin>5172286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150" sha1="siikx23snunb4drpidxx8bqur1gadxi" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Музыканты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Постаці Шатландыі]]</text>
      <sha1>siikx23snunb4drpidxx8bqur1gadxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Музыканты Аргенціны</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811782</id>
    <revision>
      <id>5172287</id>
      <timestamp>2026-07-28T19:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле краін|Аргенціна]] [[Катэгорыя:Музыка Аргенціны]] [[Катэгорыя:Постаці Аргенціны]]»</comment>
      <origin>5172287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="n8us0n7sw2lxjvxbdetm8c5u2vzm0zk" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Музыканты паводле краін|Аргенціна]]
[[Катэгорыя:Музыка Аргенціны]]
[[Катэгорыя:Постаці Аргенціны]]</text>
      <sha1>n8us0n7sw2lxjvxbdetm8c5u2vzm0zk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Devil May Cry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811783</id>
    <revision>
      <id>5172295</id>
      <timestamp>2026-07-28T19:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1363326049|Devil May Cry]]»</comment>
      <origin>5172295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2980" sha1="hc7wfke1iwdyphyzd2k59tgsi74tuvr" xml:space="preserve">
{{Серыя гульняў}}'''Devil May Cry'''  ({{Lang-be|Д'ябал можа плакаць}}) — франшыза, заснаваная на серыі відэагульняў у жанры [[Прыгодніцкі экшан|прыгодніцкага баевіка]]''[[Devil May Cry 5|.]]'' Серыя сканцэнтравана на паляўнічым на дэманаў ''Дантэ'' і яго намаганнях перашкодзіць розным уварванням [[Дэман|дэманаў]] на Зямлю.

Гульі серыі мелі поспех; асноўныя часткі былі прададзеныя ў колькасці 38 мільёнаў копій па ўсім свеце.&lt;ref name=&quot;CAPCOM | Game Series Sales&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.capcom.co.jp/ir/english/business/salesdata.html|title=Game Series Sales|website=CAPCOM|date=2024-12-31|access-date=2025-04-03}}&lt;/ref&gt; Поспех серыі прывёў да з'яўлення коміксаў, раманаў-навелізацый, двух мультсерыялаў (кананічнага анімэ і асобнага серыяла Netflix), даведнікаў, калекцыйных прадметаў і разнастайных фігурак, а таксама красовераў з іншымі франшызамі, найбольш вядомымі з якіх з'яўляюцца ''Marvel vs. Capcom'' і ''Punishing: Grey Raven''.

== Гульні ==
{{Хроніка выпускаў|title=|subtitle=|align=|compressempty=yes|range1=2001|range1_color=#ea1817 #000|first=2001|2003a='''''[[Devil May Cry 2]]'''''|2003b=''Devil May Cry: Deadshot''|2008a=''Devil May Cry'' (mobile)|2008b='''''[[Devil May Cry 4]]'''''|2015a=''DmC: Devil May Cry Definitive Edition''|2015b=''[[Devil May Cry 4: Special Edition]]''|2020a=''Devil May Cry 5: Special Edition''|2001='''''[[Devil May Cry (гульня)|Devil May Cry]]'''''|2005='''''[[Devil May Cry 3: Dante's Awakening]]'''''|2006=''Devil May Cry 3: Special Edition''|2007=''Devil May Cry'' (mobile)|2012=''Devil May Cry HD Collection'' (PS3, Xbox 360)|2013=[[DmC: Devil May Cry|''DmC: Devil May Cry'']]|2018=''Devil May Cry HD Collection'' (PS4, Xbox One, PC)|2019='''''[[Devil May Cry 5]]'''''|2024=''Devil May Cry: Peak of Combat''}}

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

* [http://www.devilmaycry.com/ Партал ''Devil May Cry'' ад Capcom USA]
* [http://www.mobygames.com/game-group/devil-may-cry-series Серыя ''Devil May Cry''] на MobyGames
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]]
[[Катэгорыя:Серыі відэагульняў]]
[[Катэгорыя:Відэагульні жанру прыгодніцкі экшан]]
[[Катэгорыя:Відэагульні пра дэманаў]]
[[Катэгорыя:Франшызы Capcom]]</text>
      <sha1>hc7wfke1iwdyphyzd2k59tgsi74tuvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172297</id>
      <parentid>5172295</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2995" sha1="r3nfh19ds5w7cej0wuldo4414e6cvi5" xml:space="preserve">{{Картка:Медыяфраншыза}}

'''Devil May Cry'''  ({{Lang-be|Д'ябал можа плакаць}}) — франшыза, заснаваная на серыі відэагульняў у жанры [[Прыгодніцкі экшан|прыгодніцкага баевіка]]''[[Devil May Cry 5|.]]'' Серыя сканцэнтравана на паляўнічым на дэманаў ''Дантэ'' і яго намаганнях перашкодзіць розным уварванням [[Дэман|дэманаў]] на Зямлю.

Гульі серыі мелі поспех; асноўныя часткі былі прададзеныя ў колькасці 38 мільёнаў копій па ўсім свеце.&lt;ref name=&quot;CAPCOM | Game Series Sales&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.capcom.co.jp/ir/english/business/salesdata.html|title=Game Series Sales|website=CAPCOM|date=2024-12-31|access-date=2025-04-03}}&lt;/ref&gt; Поспех серыі прывёў да з'яўлення коміксаў, раманаў-навелізацый, двух мультсерыялаў (кананічнага анімэ і асобнага серыяла Netflix), даведнікаў, калекцыйных прадметаў і разнастайных фігурак, а таксама красовераў з іншымі франшызамі, найбольш вядомымі з якіх з'яўляюцца ''Marvel vs. Capcom'' і ''Punishing: Grey Raven''.

== Гульні ==
{{Хроніка выпускаў|title=|subtitle=|align=|compressempty=yes|range1=2001|range1_color=#ea1817 #000|first=2001|2003a='''''[[Devil May Cry 2]]'''''|2003b=''Devil May Cry: Deadshot''|2008a=''Devil May Cry'' (mobile)|2008b='''''[[Devil May Cry 4]]'''''|2015a=''DmC: Devil May Cry Definitive Edition''|2015b=''[[Devil May Cry 4: Special Edition]]''|2020a=''Devil May Cry 5: Special Edition''|2001='''''[[Devil May Cry (гульня)|Devil May Cry]]'''''|2005='''''[[Devil May Cry 3: Dante's Awakening]]'''''|2006=''Devil May Cry 3: Special Edition''|2007=''Devil May Cry'' (mobile)|2012=''Devil May Cry HD Collection'' (PS3, Xbox 360)|2013=[[DmC: Devil May Cry|''DmC: Devil May Cry'']]|2018=''Devil May Cry HD Collection'' (PS4, Xbox One, PC)|2019='''''[[Devil May Cry 5]]'''''|2024=''Devil May Cry: Peak of Combat''}}

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

* [http://www.devilmaycry.com/ Партал ''Devil May Cry'' ад Capcom USA]
* [http://www.mobygames.com/game-group/devil-may-cry-series Серыя ''Devil May Cry''] на MobyGames
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]]
[[Катэгорыя:Серыі відэагульняў]]
[[Катэгорыя:Відэагульні жанру прыгодніцкі экшан]]
[[Катэгорыя:Відэагульні пра дэманаў]]
[[Катэгорыя:Франшызы Capcom]]</text>
      <sha1>r3nfh19ds5w7cej0wuldo4414e6cvi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811784</id>
    <revision>
      <id>5172299</id>
      <timestamp>2026-07-28T19:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Акцёры Латвіі|Тэатр]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра паводле краін|Латвія]]»</comment>
      <origin>5172299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="1viyce5k0uk3tppmgoxv2rvasdtx2zq" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Акцёры Латвіі|Тэатр]]
[[Катэгорыя:Акцёры тэатра паводле краін|Латвія]]</text>
      <sha1>1viyce5k0uk3tppmgoxv2rvasdtx2zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Краязнаўцы Латвіі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811785</id>
    <revision>
      <id>5172301</id>
      <timestamp>2026-07-28T19:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Краязнаўцы паводле краін|Латвія]] [[Катэгорыя:Краязнаўства Латвіі]] [[Катэгорыя:Постаці Латвіі]]»</comment>
      <origin>5172301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194" sha1="mcdwrlg8byuspcb7fdsg53m49rk9via" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Краязнаўцы паводле краін|Латвія]]
[[Катэгорыя:Краязнаўства Латвіі]]
[[Катэгорыя:Постаці Латвіі]]</text>
      <sha1>mcdwrlg8byuspcb7fdsg53m49rk9via</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пратэсты 2013 года</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811786</id>
    <revision>
      <id>5172331</id>
      <timestamp>2026-07-28T21:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Пратэсты|2013|года}}   {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Пратэсты паводле гадоў|2013]] [[Катэгорыя:2013]]»</comment>
      <origin>5172331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="mfkl3bmkyudj2qkjtqk2rk6nn47jntz" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Пратэсты|2013|года}}


{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Пратэсты паводле гадоў|2013]]
[[Катэгорыя:2013]]</text>
      <sha1>mfkl3bmkyudj2qkjtqk2rk6nn47jntz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Падзеі ў Кітаі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811787</id>
    <revision>
      <id>5172338</id>
      <timestamp>2026-07-28T21:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Падзеі паводле краін|Кітай]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] [[Катэгорыя:Грамадства Кітая]]»</comment>
      <origin>5172338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="hi99hggepe0j6qj3gjo6lwvbhi19m0m" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Падзеі паводле краін|Кітай]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]]
[[Катэгорыя:Грамадства Кітая]]</text>
      <sha1>hi99hggepe0j6qj3gjo6lwvbhi19m0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Зніклі без вестак у час Вялікай Айчыннай вайны</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811788</id>
    <revision>
      <id>5172340</id>
      <timestamp>2026-07-28T21:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Зніклі без вестак у час Другой сусветнай вайны]]»</comment>
      <origin>5172340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="iwn9jxv9yqnwower40xvjlcgf0w50uq" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Зніклі без вестак у час Другой сусветнай вайны]]</text>
      <sha1>iwn9jxv9yqnwower40xvjlcgf0w50uq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Дзэн</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811789</id>
    <revision>
      <id>5172345</id>
      <timestamp>2026-07-28T22:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Філасофія Японіі]] [[Катэгорыя:Будызм у Японіі]] [[Катэгорыя:Махаяна]]»</comment>
      <origin>5172345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="s1itju517uvaxoq5lcjcxf9hwynud6o" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Філасофія Японіі]]
[[Катэгорыя:Будызм у Японіі]]
[[Катэгорыя:Махаяна]]</text>
      <sha1>s1itju517uvaxoq5lcjcxf9hwynud6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Будызм у Японіі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811790</id>
    <revision>
      <id>5172347</id>
      <timestamp>2026-07-28T22:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Будызм паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Японіі]]»</comment>
      <origin>5172347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="nvzxa9l6hk9s506d8og38b8vze3bc10" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Будызм паводле краін|Японія]]
[[Катэгорыя:Рэлігія ў Японіі]]</text>
      <sha1>nvzxa9l6hk9s506d8og38b8vze3bc10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геймдызайнер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811791</id>
    <redirect title="Геймдызайн" />
    <revision>
      <id>5172353</id>
      <timestamp>2026-07-28T22:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>старонка-перасылка</comment>
      <origin>5172353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="dzt2es6hajvuznkz564fwfft6xfpv8h" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Геймдызайн]]</text>
      <sha1>dzt2es6hajvuznkz564fwfft6xfpv8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Census.gov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811792</id>
    <redirect title="Перапіс насельніцтва ЗША" />
    <revision>
      <id>5172360</id>
      <timestamp>2026-07-28T22:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Перапіс насельніцтва ЗША]]</comment>
      <origin>5172360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="avvlkuqwk2vuafxo1kij7seomq4sa87" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Перапіс насельніцтва ЗША]]</text>
      <sha1>avvlkuqwk2vuafxo1kij7seomq4sa87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Ордэн Заслуг (Венгрыя)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811793</id>
    <revision>
      <id>5172378</id>
      <timestamp>2026-07-29T00:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Узнагароды Венгрыі]] [[Катэгорыя:Катэгорыі ўзнагарод]]»</comment>
      <origin>5172378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="f12i9btluysuqo08jgl8cgybrpbcg5r" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Узнагароды Венгрыі]]
[[Катэгорыя:Катэгорыі ўзнагарод]]</text>
      <sha1>f12i9btluysuqo08jgl8cgybrpbcg5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мануэль Менендэс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811794</id>
    <revision>
      <id>5172454</id>
      <timestamp>2026-07-29T07:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{ДД}} '''Мануэль Менендэс-і-Гарасабель''' (ісп.: Manuel Menéndez y Gorozabel; 1793, Ліма — 2 мая 1847, там жа) — перуанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, які некалькі разоў узначальваў выканаўчую ўладу Перу, як выконваючы абавязкі прэзідэнта (з 10 жніўня па 11 жніўня, з 4 па 20 кра...»</comment>
      <origin>5172454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="740" sha1="09x3oxgg555bzw9k3r8lckog88gjzhc" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Мануэль Менендэс-і-Гарасабель''' (ісп.: Manuel Menéndez y Gorozabel; 1793, Ліма — 2 мая 1847, там жа) — перуанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, які некалькі разоў узначальваў выканаўчую ўладу Перу, як выконваючы абавязкі прэзідэнта (з 10 жніўня па 11 жніўня, з 4 па 20 красавіка 1845 (3-ці раз)). Першы раз узначальваў Перу з 18 лістапада 1841 па 16 жніўня 1842, пасля гібелі Аўгустына Гамары, вёў перамовы аб заключэнні міру з Балівіяй.</text>
      <sha1>09x3oxgg555bzw9k3r8lckog88gjzhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172458</id>
      <parentid>5172454</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5172458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="jqfd3eoy8cgojik4cmqra2hjz5jdkmu" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Мануэль Менендэс-і-Гарасабель''' ({{lang-es|Manuel Menéndez y Gorozabel}}; 1793, Ліма — 2 мая 1847, там жа) — перуанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, які некалькі разоў узначальваў выканаўчую ўладу Перу, як выконваючы абавязкі прэзідэнта (з 10 жніўня па 11 жніўня, з 4 па 20 красавіка 1845 (3-ці раз)). Першы раз узначальваў Перу з 18 лістапада 1841 па 16 жніўня 1842, пасля гібелі Аўгустына Гамары, вёў перамовы аб заключэнні міру з Балівіяй.
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>jqfd3eoy8cgojik4cmqra2hjz5jdkmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172460</id>
      <parentid>5172458</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5172460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="831" sha1="n3794dj6we27puq3iwytxbt1nixtq4q" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Мануэль Менендэс-і-Гарасабель''' ({{lang-es|Manuel Menéndez y Gorozabel}}; 1793, Ліма — 2 мая 1847, там жа) — перуанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, які некалькі разоў узначальваў выканаўчую ўладу Перу, як выконваючы абавязкі прэзідэнта (з 10 жніўня па 11 жніўня, з 4 па 20 красавіка 1845 (3-ці раз)). Першы раз узначальваў Перу з 18 лістапада 1841 па 16 жніўня 1842, пасля гібелі Аўгустына Гамары, вёў перамовы аб заключэнні міру з Балівіяй.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэзідэнты Перу}}</text>
      <sha1>n3794dj6we27puq3iwytxbt1nixtq4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172491</id>
      <parentid>5172460</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="810" sha1="komfib8ty6mmj9ya2l5crmqxpzz2ay1" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Мануэль Менендэс-і-Гарасабель''' ({{lang-es|Manuel Menéndez y Gorozabel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — перуанскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, які некалькі разоў узначальваў выканаўчую ўладу Перу выконваючым абавязкі прэзідэнта (з 10 жніўня па 11 жніўня, з 4 па 20 красавіка 1845 (3-ці раз)). Першы раз узначальваў Перу з 18 лістапада 1841 па 16 жніўня 1842, пасля гібелі Аўгустына Гамары, вёў перамовы пра заключэнне міру з Балівіяй.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэзідэнты Перу}}</text>
      <sha1>komfib8ty6mmj9ya2l5crmqxpzz2ay1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Ракетная зброя Расіі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811795</id>
    <revision>
      <id>5172474</id>
      <timestamp>2026-07-29T07:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Ракетная зброя паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Зброя Расіі]]»</comment>
      <origin>5172474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="633augjz2n2fbjaftr7pvhz97cc75g8" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Ракетная зброя паводле краін|Расія]]
[[Катэгорыя:Зброя Расіі]]</text>
      <sha1>633augjz2n2fbjaftr7pvhz97cc75g8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Кабалісты</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811796</id>
    <revision>
      <id>5172479</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Кабала]] [[Катэгорыя:Эзатэрыкі]] [[Катэгорыя:Постаці рэлігіі]]»</comment>
      <origin>5172479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="erbapdccmn7dfloa64uzc7ext7dqsxf" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Кабала]]
[[Катэгорыя:Эзатэрыкі]]
[[Катэгорыя:Постаці рэлігіі]]</text>
      <sha1>erbapdccmn7dfloa64uzc7ext7dqsxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:2026 год у літаратуры</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811797</id>
    <revision>
      <id>5172481</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Літаратура паводле гадоў|2026}}»</comment>
      <origin>5172481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="er0hxg2wcvoqd1rcf8p0klbdi12on6o" xml:space="preserve">{{Літаратура паводле гадоў|2026}}</text>
      <sha1>er0hxg2wcvoqd1rcf8p0klbdi12on6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2027 год у гісторыі літаратуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811798</id>
    <revision>
      <id>5172484</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Будучыня}}{{Кароткае апісанне|храналагічны пералік}} {{гады ў гісторыі літаратуры|2027}} '''[[2027]]''' год будзе адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.  == Падзеі == *[[25 ліпеня]] — 100-годдзе з дня смерці {{Не перакладзена 5|Мацільда Серао|Мацільды Серао...»</comment>
      <origin>5172484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1603" sha1="9s5jwkz5h52n8f3ksygyonaakuxme2s" xml:space="preserve">{{Будучыня}}{{Кароткае апісанне|храналагічны пералік}}
{{гады ў гісторыі літаратуры|2027}}
'''[[2027]]''' год будзе адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==
*[[25 ліпеня]] — 100-годдзе з дня смерці {{Не перакладзена 5|Мацільда Серао|Мацільды Серао|fr|Matilde Serao}}, грэка-італьянскай пісьменніцы і журналісткі.
*[[26 жніўня]] — 100-годдзе з дня смерці {{Не перакладзена 5|Сесіль Саваж|Сесіль Саваж|fr|Cécile Sauvage}}, французскай пісьменніцы і паэтэсы.
*[[24 снежня]] — 100-годдзе з дня нараджэння {{Не перакладзена 5|Дыян дэ Маржэры|Дыян дэ Маржэры|fr|Diane de Margerie}}, французскай пісьменніцы і перакладчыцы.
== Кнігі ==
{{асноўная катэгорыя|Кнігі 2027 года}}

== Прэміі ==

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==

==Гл. таксама==
== Зноскі ==
{{Крыніцы|refs=
}}
==Літаратура==
== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{Афіцыйны сайт}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:2027 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>9s5jwkz5h52n8f3ksygyonaakuxme2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы пра катэгорыю:2026 год у літаратуры</title>
    <ns>15</ns>
    <id>811799</id>
    <revision>
      <id>5172486</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6" xml:space="preserve">{{Загаловак размовы}}</text>
      <sha1>a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:2027 год у гісторыі літаратуры</title>
    <ns>1</ns>
    <id>811800</id>
    <revision>
      <id>5172487</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5172487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6" xml:space="preserve">{{Загаловак размовы}}</text>
      <sha1>a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Францыск (папа рымскі)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811801</id>
    <revision>
      <id>5172490</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] {{Навігацыя}}»</comment>
      <origin>5172490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="8fll9qbe9g695wbort8fe5e2tmldkw5" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}
[[Катэгорыя:Папы Рымскія]]
{{Навігацыя}}</text>
      <sha1>8fll9qbe9g695wbort8fe5e2tmldkw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Atari 800</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811802</id>
    <revision>
      <id>5172493</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Subst:l}}Atari 800 — гэта хатні камп'ютар на базе мікрапрацэсара 6502, які выпускала амерыканская кампанія Atari, Inc.  Першапачаткова, пачынаючы з канца 1979 года, Atari 800 прадаваўся ў ЗША толькі па пошце; кампанія актыўна пазіцыянавала яго як «камп'ютар на ўсе часы» дзя...»</comment>
      <origin>5172493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2459" sha1="mbxnem0jj4wopx7cmyptbebgqpfiv34" xml:space="preserve">{{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=29 ліпеня 2026}}Atari 800 — гэта хатні камп'ютар на базе мікрапрацэсара 6502, які выпускала амерыканская кампанія Atari, Inc.

Першапачаткова, пачынаючы з канца 1979 года, Atari 800 прадаваўся ў ЗША толькі па пошце; кампанія актыўна пазіцыянавала яго як «камп'ютар на ўсе часы» дзякуючы шырокім магчымасцям пашырэння і гатоўнасці да будучых тэхналагічных змен. Папулярнасць брэнда няўхільна расла дзякуючы ініцыяваным Atari праектам у сферы адукацыі, выпуску такіх хітовых гульняў, як *Star Raiders*, і пашырэнню дылерскай сеткі кампаніі. Дадатковы імпульс продажам надаў выхад на еўрапейскі рынак (пачынаючы з сярэдзіны 1981 года), у выніку чаго Atari ўтрымлівала лідарства на рынку да канца 1982 года.

Аднак з-за няўдачы мадэлі Atari 1200XL (прадстаўленай разам з ёй у пачатку 1983 года) і цэнавай вайны з іншымі вытворцамі, якая дасягнула свайго піка, Atari на працягу аднаго года страціла значную долю рынку — пераважна на карысць кампаніі Commodore. Вытворчасць Atari 800 спынілася ў сярэдзіне 1983 года, прыкладна ў той жа час, калі былі анансаваны мадэлі Atari 600XL і 800XL.

Неўзабаве пасля выхаду Atari 800 стаў лічыцца знакавай падзеяй у гісторыі хатніх камп'ютараў; многія аглядальнікі адзначалі, што дзякуючы зручнаму дызайну і высокай якасці зборкі нават пачаткоўцы маглі лёгка асвоіць камп'ютарныя тэхналогіі, якія раней былі даступныя толькі спецыялістам.</text>
      <sha1>mbxnem0jj4wopx7cmyptbebgqpfiv34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172558</id>
      <parentid>5172493</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5172558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5344" sha1="3l17fpbuvresk2x5nce6ft3cn84illz" xml:space="preserve">'''«Atari 800»''' — [[хатні камп’ютар]] на базе [[мікрапрацэсар]]а {{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|6502|de|MOS Technology 6502}}, які выпускала амерыканская кампанія «{{Не перакладзена 5|Atari, Inc.|Atari, Inc|de|Atari, Inc. (1972)}}».

Першапачаткова, пачынаючы з канца 1979 года, «Atari 800» прадаваўся ў ЗША толькі па пошце; кампанія актыўна пазіцыянавала яго як «камп’ютар на ўсе часы» дзякуючы шырокім магчымасцям пашырэння і гатоўнасці да будучых тэхналагічных змен. Папулярнасць брэнда няўхільна расла дзякуючы ініцыяваным «Atari» праектам у сферы адукацыі, выпуску такіх хітовых гульняў, як «{{Не перакладзена 5|Star Raiders|Star Raiders|de|Star Raiders (1979)}}», і пашырэнню дылерскай сеткі кампаніі. Дадатковы імпульс продажам надаў выхад на еўрапейскі рынак (пачынаючы з сярэдзіны 1981 года), у выніку чаго «Atari» ўтрымлівала лідарства на рынку да канца 1982 года.

Аднак з-за няўдачы мадэлі «{{Не перакладзена 5|Atari 1200XL|Atari 1200XL|de|Atari 1200XL}}» (прадстаўленай разам з ёй у пачатку 1983 года) і цэнавай вайны з іншымі вытворцамі, якая дасягнула свайго піка, «Atari» на працягу аднаго года страціла значную долю рынку — пераважна на карысць кампаніі «{{Не перакладзена 5|Commodore International|Commodore|de|Commodore International}}». Вытворчасць «Atari 800» спынілася ў сярэдзіне 1983 года, прыкладна ў той жа час, калі былі анансаваны мадэлі «{{Не перакладзена 5|Atari 600XL|Atari 600XL|de|Atari 600XL}}» і «{{Не перакладзена 5|Atari 800XL|800XL|de|Atari 800XL}}».

Неўзабаве пасля выхаду «Atari 800» стаў лічыцца знакавай падзеяй у гісторыі хатніх камп’ютараў; многія аглядальнікі адзначалі, што дзякуючы зручнаму дызайну і высокай якасці зборкі нават пачаткоўцы маглі лёгка асвоіць камп’ютарныя тэхналогіі, якія раней былі даступныя толькі спецыялістам.
==Літаратура==
* Atari Inc.: [https://archive.org/stream/bitsavers_atari40080mputerTechnicalReferenceNotes1982_20170986/CO16555_Atari_Home_Computer_Technical_Reference_Notes_1982#page/n17/mode/2up ''Technical Reference Notes.''] 1982.
* Atari Inc.: [https://archive.org/stream/Atari_400-800_Service_Manual#page/n0/mode/2up ''Field Service Manual.'']
* Jeffrey Stanton, Robert P. Wells, Sandra Rochowansky, Michael Mellin: ''Atari Software 1984.'' The Book Company, 1984, ISBN 0-201-16454-X.
* Julian Reschke, Andreas Wiethoff: ''Das Atari Profibuch.'' Sybex-Verlag GmbH, Düsseldorf, 1986, ISBN 3-88745-605-X.
* Eichler, Grohmann: ''Atari 600XL/800XL Intern.'' Data Becker GmbH, 1984, ISBN 3-89011-053-3.
* Marty Goldberg, Curt Vendel: ''Atari Inc. – Business is Fun.'' Syzygy Company Press, 2012, ISBN 978-0-9855974-0-5.
==Спасылкі==
{{Commonscat|Atari 8-bit computers}}
* [http://www.xl-project.com/ Atari++] Эмулятар для сістэм «UNIX/Linux» (англійская мова)
* [https://www.virtualdub.org/altirra.html Altirra] Эмулятар для сістэм «Windows» (англійская мова)
* [http://www.emulators.com/xformer.htm Xformer 10] Эмулятар для «Windows 10» (англійская мова)
* [https://forums.atariage.com/forum/12-atari-8-bit-computers/ AtariAge] Міжнародны форум для аматараў 8-бітных камп’ютараў «Atari» (на англійскай мове)
* [https://mcurrent.name/ Michael Currents Webseite] з мноствам рэсурсаў, у тым ліку з часта задаванымі пытаннямі пра «Atari» (FAQ, на англійскай мове)
==Зноскі==
&lt;references responsive /&gt;

{{Navigationsleiste Atari 8 Bit}}

{{Exzellent|30. November 2017|171534786}}

{{Gesprochene Version
|datei      = De-Atari 800 1-article.ogg
|titel      = Geschichte; Technische Daten; Peripheriegeräte; Erweiterungen
|länge      = 61:13
|größe      = 27,1 MB
|sprecher   = Blik
|geschlecht = männlich
|dialekt    = Hochdeutsch
|version    = 171862229
|datum      = 2017-12-10
|datei2     = De-Atari 800 2-article.ogg
|titel2     = Software; Zeitschriften; Emulation, Rezeption
|länge2     = 35:52
|größe2     = 15,9 MB
|version2   = 171862229
|datum2     = 2017-12-10
}}

{{Normdaten|TYP=s|GND=4143281-2}}

[[Kategorie:Heimcomputer]]
[[Kategorie:Atari|#:::800]]</text>
      <sha1>3l17fpbuvresk2x5nce6ft3cn84illz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172561</id>
      <parentid>5172558</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5172561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="qzbb3mip9mz51pcga24c0ckvnmms96q" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''«Atari 800»''' — [[хатні камп’ютар]] на базе [[мікрапрацэсар]]а {{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|6502|de|MOS Technology 6502}}, які выпускала амерыканская кампанія «{{Не перакладзена 5|Atari, Inc.|Atari, Inc|de|Atari, Inc. (1972)}}».&lt;ref name=&quot;fun.454&quot;&gt;Marty Goldberg, Curt Vendel: ''Atari Inc. Business is Fun.'' Syzygy Company Press, 2012, S. 454.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marty Goldberg, Curt Vendel: ''Atari Inc. Business is Fun.'' Syzygy Company Press, 2012, S. 462.&lt;/ref&gt;

Першапачаткова, пачынаючы з канца 1979 года, «Atari 800» прадаваўся ў ЗША толькі па пошце; кампанія актыўна пазіцыянавала яго як «камп’ютар на ўсе часы» дзякуючы шырокім магчымасцям пашырэння і гатоўнасці да будучых тэхналагічных змен. Папулярнасць брэнда няўхільна расла дзякуючы ініцыяваным «Atari» праектам у сферы адукацыі, выпуску такіх хітовых гульняў, як «{{Не перакладзена 5|Star Raiders|Star Raiders|de|Star Raiders (1979)}}», і пашырэнню дылерскай сеткі кампаніі. Дадатковы імпульс продажам надаў выхад на еўрапейскі рынак (пачынаючы з сярэдзіны 1981 года), у выніку чаго «Atari» ўтрымлівала лідарства на рынку да канца 1982 года.

Аднак з-за няўдачы мадэлі «{{Не перакладзена 5|Atari 1200XL|Atari 1200XL|de|Atari 1200XL}}» (прадстаўленай разам з ёй у пачатку 1983 года) і цэнавай вайны з іншымі вытворцамі, якая дасягнула свайго піка, «Atari» на працягу аднаго года страціла значную долю рынку — пераважна на карысць кампаніі «{{Не перакладзена 5|Commodore International|Commodore|de|Commodore International}}». Вытворчасць «Atari 800» спынілася ў сярэдзіне 1983 года, прыкладна ў той жа час, калі былі анансаваны мадэлі «{{Не перакладзена 5|Atari 600XL|Atari 600XL|de|Atari 600XL}}» і «{{Не перакладзена 5|Atari 800XL|800XL|de|Atari 800XL}}».

Неўзабаве пасля выхаду «Atari 800» стаў лічыцца знакавай падзеяй у гісторыі хатніх камп’ютараў; многія аглядальнікі адзначалі, што дзякуючы зручнаму дызайну і высокай якасці зборкі нават пачаткоўцы маглі лёгка асвоіць камп’ютарныя тэхналогіі, якія раней былі даступныя толькі спецыялістам.
==Літаратура==
* Atari Inc.: [https://archive.org/stream/bitsavers_atari40080mputerTechnicalReferenceNotes1982_20170986/CO16555_Atari_Home_Computer_Technical_Reference_Notes_1982#page/n17/mode/2up ''Technical Reference Notes.''] 1982.
* Atari Inc.: [https://archive.org/stream/Atari_400-800_Service_Manual#page/n0/mode/2up ''Field Service Manual.'']
* Jeffrey Stanton, Robert P. Wells, Sandra Rochowansky, Michael Mellin: ''Atari Software 1984.'' The Book Company, 1984, ISBN 0-201-16454-X.
* Julian Reschke, Andreas Wiethoff: ''Das Atari Profibuch.'' Sybex-Verlag GmbH, Düsseldorf, 1986, ISBN 3-88745-605-X.
* Eichler, Grohmann: ''Atari 600XL/800XL Intern.'' Data Becker GmbH, 1984, ISBN 3-89011-053-3.
* Marty Goldberg, Curt Vendel: ''Atari Inc. – Business is Fun.'' Syzygy Company Press, 2012, ISBN 978-0-9855974-0-5.
==Спасылкі==
{{Commonscat}}
* [http://www.xl-project.com/ Atari++] Эмулятар для сістэм «UNIX/Linux» (англійская мова)
* [https://www.virtualdub.org/altirra.html Altirra] Эмулятар для сістэм «Windows» (англійская мова)
* [http://www.emulators.com/xformer.htm Xformer 10] Эмулятар для «Windows 10» (англійская мова)
* [https://forums.atariage.com/forum/12-atari-8-bit-computers/ AtariAge] Міжнародны форум для аматараў 8-бітных камп’ютараў «Atari» (на англійскай мове)
* [https://mcurrent.name/ Michael Currents Webseite] з мноствам рэсурсаў, у тым ліку з часта задаванымі пытаннямі пра «Atari» (FAQ, на англійскай мове)
==Зноскі==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>qzbb3mip9mz51pcga24c0ckvnmms96q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172565</id>
      <parentid>5172561</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="12uipx1tqp8ejkrxwfz3sa1uxeih8p0" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''«Atari 800»''' — [[хатні камп’ютар]] на базе [[мікрапрацэсар]]а {{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|6502|de|MOS Technology 6502}}, які выпускала амерыканская кампанія «{{Не перакладзена 5|Atari, Inc.|Atari, Inc|de|Atari, Inc. (1972)}}».&lt;ref name=&quot;fun.454&quot;&gt;Marty Goldberg, Curt Vendel: ''Atari Inc. Business is Fun.'' Syzygy Company Press, 2012, S. 454.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Marty Goldberg, Curt Vendel: ''Atari Inc. Business is Fun.'' Syzygy Company Press, 2012, S. 462.&lt;/ref&gt;

Першапачаткова, пачынаючы з канца 1979 года, «Atari 800» прадаваўся ў ЗША толькі па пошце; кампанія актыўна пазіцыянавала яго як «камп’ютар на ўсе часы» дзякуючы шырокім магчымасцям пашырэння і гатоўнасці да будучых тэхналагічных змен. Папулярнасць брэнда няўхільна расла дзякуючы ініцыяваным «Atari» праектам у сферы адукацыі, выпуску такіх хітовых гульняў, як «{{Не перакладзена 5|Star Raiders|Star Raiders|de|Star Raiders (1979)}}», і пашырэнню дылерскай сеткі кампаніі. Дадатковы імпульс продажам надаў выхад на еўрапейскі рынак (пачынаючы з сярэдзіны 1981 года), у выніку чаго «Atari» ўтрымлівала лідарства на рынку да канца 1982 года.

Аднак з-за няўдачы мадэлі «{{Не перакладзена 5|Atari 1200XL|Atari 1200XL|de|Atari 1200XL}}» (прадстаўленай разам з ёй у пачатку 1983 года) і цэнавай вайны з іншымі вытворцамі, якая дасягнула свайго піка, «Atari» на працягу аднаго года страціла значную долю рынку — пераважна на карысць кампаніі «{{Не перакладзена 5|Commodore International|Commodore|de|Commodore International}}». Вытворчасць «Atari 800» спынілася ў сярэдзіне 1983 года, прыкладна ў той жа час, калі былі анансаваны мадэлі «{{Не перакладзена 5|Atari 600XL|Atari 600XL|de|Atari 600XL}}» і «{{Не перакладзена 5|Atari 800XL|800XL|de|Atari 800XL}}».

Неўзабаве пасля выхаду «Atari 800» стаў лічыцца знакавай падзеяй у гісторыі хатніх камп’ютараў; многія аглядальнікі адзначалі, што дзякуючы зручнаму дызайну і высокай якасці зборкі нават пачаткоўцы маглі лёгка асвоіць камп’ютарныя тэхналогіі, якія раней былі даступныя толькі спецыялістам.
==Зноскі==
{{Крыніцы}}
==Літаратура==
* Atari Inc.: [https://archive.org/stream/bitsavers_atari40080mputerTechnicalReferenceNotes1982_20170986/CO16555_Atari_Home_Computer_Technical_Reference_Notes_1982#page/n17/mode/2up ''Technical Reference Notes.''] 1982.
* Atari Inc.: [https://archive.org/stream/Atari_400-800_Service_Manual#page/n0/mode/2up ''Field Service Manual.'']
* Jeffrey Stanton, Robert P. Wells, Sandra Rochowansky, Michael Mellin: ''Atari Software 1984.'' The Book Company, 1984, ISBN 0-201-16454-X.
* Julian Reschke, Andreas Wiethoff: ''Das Atari Profibuch.'' Sybex-Verlag GmbH, Düsseldorf, 1986, ISBN 3-88745-605-X.
* Eichler, Grohmann: ''Atari 600XL/800XL Intern.'' Data Becker GmbH, 1984, ISBN 3-89011-053-3.
* Marty Goldberg, Curt Vendel: ''Atari Inc. – Business is Fun.'' Syzygy Company Press, 2012, ISBN 978-0-9855974-0-5.
==Спасылкі==
{{Commonscat}}
* [http://www.xl-project.com/ Atari++] Эмулятар для сістэм «UNIX/Linux» (англійская мова)
* [https://www.virtualdub.org/altirra.html Altirra] Эмулятар для сістэм «Windows» (англійская мова)
* [http://www.emulators.com/xformer.htm Xformer 10] Эмулятар для «Windows 10» (англійская мова)
* [https://forums.atariage.com/forum/12-atari-8-bit-computers/ AtariAge] Міжнародны форум для аматараў 8-бітных камп’ютараў «Atari» (на англійскай мове)
* [https://mcurrent.name/ Michael Currents Webseite] з мноствам рэсурсаў, у тым ліку з часта задаванымі пытаннямі пра «Atari» (FAQ, на англійскай мове)
{{Вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>12uipx1tqp8ejkrxwfz3sa1uxeih8p0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Фантаны паводле гарадоў</title>
    <ns>14</ns>
    <id>811803</id>
    <revision>
      <id>5172494</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Катэгорыя для катэгорый}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі будынкаў і збудаванняў паводле гарадоў]] [[Катэгорыя:Фантаны]] [[Катэгорыя:Славутасці паводле гарадоў]]»</comment>
      <origin>5172494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297" sha1="0b2gccmdnj3llp05epmjk6yvm3d0hty" xml:space="preserve">{{Катэгорыя для катэгорый}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Катэгорыі будынкаў і збудаванняў паводле гарадоў]]
[[Катэгорыя:Фантаны]]
[[Катэгорыя:Славутасці паводле гарадоў]]</text>
      <sha1>0b2gccmdnj3llp05epmjk6yvm3d0hty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Archon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811804</id>
    <revision>
      <id>5172495</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Subst:l}}{{Таксон}} Archon - палеарктычны род дзённых матылькоў, сямейства Паруснікі. Назва роду ўзыходзіць да Архонт - вышэйшай службовай асобе ў старажытнагрэцкіх полісах (гарадах-дзяржавах).»</comment>
      <origin>5172495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="429" sha1="8ity47pc4vjuh84lezuuot6mo88lpmi" xml:space="preserve">{{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=29 ліпеня 2026}}{{Таксон}}
Archon - палеарктычны род дзённых матылькоў, сямейства Паруснікі. Назва роду ўзыходзіць да Архонт - вышэйшай службовай асобе ў старажытнагрэцкіх полісах (гарадах-дзяржавах).</text>
      <sha1>8ity47pc4vjuh84lezuuot6mo88lpmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172524</id>
      <parentid>5172495</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5172524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="586" sha1="dooor8kqwxci2lxnumpq7w7bddi1w96" xml:space="preserve">{{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=29 ліпеня 2026}}{{Таксон}}
'''«Archon»''' — [[Палеарктыка|палеарктычны]] род дзённых матылькоў, сямейства [[Паруснікі (матылі)|Паруснікі]]. Назва роду ўзыходзіць да [[Архонт]]а — вышэйшай службовай асобе ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэцкіх]] полісах ([[Горад-дзяржава|гарадах-дзяржавах]]).</text>
      <sha1>dooor8kqwxci2lxnumpq7w7bddi1w96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172528</id>
      <parentid>5172524</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5172528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="782" sha1="gpf9vcbuy4sbcslxl5lhsnbaksd6n9q" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''«Archon»''' — [[Палеарктыка|палеарктычны]] род дзённых матылькоў, сямейства [[Паруснікі (матылі)|Паруснікі]]. Назва роду ўзыходзіць да [[Архонт]]а — вышэйшай службовай асобе ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэцкіх]] полісах ([[Горад-дзяржава|гарадах-дзяржавах]]).
==Зноскі==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Жывёлы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паруснікі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўропы]]</text>
      <sha1>gpf9vcbuy4sbcslxl5lhsnbaksd6n9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172567</id>
      <parentid>5172528</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1012" sha1="1vewsiqefgtan1ddey7wohmt9yomm03" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''«Archon»''' — [[Палеарктыка|палеарктычны]] род дзённых матылькоў, сямейства [[Паруснікі (матылі)|Паруснікі]]. Назва роду ўзыходзіць да [[Архонт]]а — вышэйшай службовай асобе ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэцкіх]] полісах ([[Горад-дзяржава|гарадах-дзяржавах]]).&lt;ref&gt;Staudinger, O. (1892) Neue Arten und Varietäten von Lepidopteren des paläarktischen Faunengebiets. Deutsche Entomologische Zeitschrift herausgegeben von der Gesellschaft Iris zu Dresden 4 (2): 224-339; pl. 3 [partim].&lt;/ref&gt;
==Зноскі==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Жывёлы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паруснікі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўропы]]</text>
      <sha1>1vewsiqefgtan1ddey7wohmt9yomm03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Atari 800</title>
    <ns>1</ns>
    <id>811805</id>
    <revision>
      <id>5172496</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}»</comment>
      <origin>5172496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6" xml:space="preserve">{{Загаловак размовы}}</text>
      <sha1>a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Archon</title>
    <ns>1</ns>
    <id>811806</id>
    <revision>
      <id>5172497</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}»</comment>
      <origin>5172497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6" xml:space="preserve">{{Загаловак размовы}}</text>
      <sha1>a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крутагорская бітва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811807</id>
    <revision>
      <id>5172509</id>
      <timestamp>2026-07-29T09:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Файл:Kojdanaŭski_zamak._Койданаўскі_замак_(N._Orda,_13.07.1876)_(2).jpg|міні|Койданаўскае замчышча і кальвінскі збор на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1876 год]] '''Крутаго́рская бі́тва''', таксама '''Койданаўская бітва''', — меркаваная бітва каля Крутагор’я, імаверна,...»</comment>
      <origin>5172509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17682" sha1="jave4e3bltwgfa0d06poqqdqawlh4h1" xml:space="preserve">[[Файл:Kojdanaŭski_zamak._Койданаўскі_замак_(N._Orda,_13.07.1876)_(2).jpg|міні|Койданаўскае замчышча і кальвінскі збор на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1876 год]]
'''Крутаго́рская бі́тва''', таксама '''Койданаўская бітва''', — меркаваная бітва каля Крутагор’я, імаверна, каля сучаснага [[Дзяржынск (Мінская вобласць)|Дзяржынска]]. Паводле позніх [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісаў]], тут войска Вялікага Княства Літоўскага разбіла татараў. Розныя пераказы называюць датамі бітвы [[1241]], [[1249]], [[1272]] або [[1276]] год, а яе ўдзельнікамі — князёў Скірмунта або [[Міндоўг|Міндоўга]] і татарскіх правадыроў Балаклая або Кайдана.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{БелЭн|8|Крутагорская бітва|488|А. І. Валахановіч}}&lt;/ref&gt;

== Летапіснае апавяданне ==
Самы ранні сюжэт пра перамогу над татарамі каля Койданава змешчаны ў [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]], складзенай у першай палове [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. У ёй апавядаецца, што заволжскі «цар» Балаклай сабраў вялікае войска і напаў на рускія землі. Ён нібыта захапіў [[Мазыр]], [[Старадуб]] і [[Карачаў]], пасля чаго рушыў у бок [[Навагрудак|Наваградка]]. Князь Скірмунт сабраў войска ў Койданаве, разбіў татараў і забіў Балаклая.&lt;ref name=&quot;Хроніка&quot;&gt;{{Кніга|загаловак=Полное собрание русских летописей|год=1975|частка=Хроника Быховца|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=32|старонкі=23—24|старонак=235}}&lt;/ref&gt;

Гэты аповед не мае дакладнай даты. Пазней яго сталі адносіць да 1241 года. Скірмунт, якому летапіс прыпісвае перамогу, не згадваецца ў крыніцах XIII стагоддзя. Невядомы іншым сярэднявечным крыніцам і татарскі правадыр Балаклай.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html|аўтар=Ермаловіч М. І.|загаловак=Па слядах аднаго міфа|год=1991|частка=Ці абараняла Літва Беларусь ад татарскага нашэсця і нямецкай агрэсіі?|мова=be|выданне=2-е выд|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=95|isbn=5-343-00876-3}}&lt;/ref&gt;

У розных летапісах і пазнейшых творах змяняюцца дата бітвы, імя татарскага правадыра і асоба князя-пераможцы. Апавяданні пра падзею былі запісаны праз два-тры стагоддзі пасля часу, да якога яе адносілі, і змяшчаюць імёны асоб, гістарычнае існаванне якіх не пацверджана.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

== Версія пра Міндоўга і хана Кайдана ==
Іншая версія датуе бітву 1249 годам і прыпісвае перамогу Міндоўгу. Паводле гэтага пераказу, супраць яго выступілі татары на чале з ханам Кайданам і галіцка-валынскія князі [[Даніла Раманавіч|Даніла]] і [[Васілька Раманавіч|Васілька Раманавічы]]. Міндоўг нібыта разбіў саюзнае войска, а Кайдан загінуў і быў пахаваны каля Крутагор’я. Ад якога імя нібы і выводзіцца назва Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

[[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Яраслаў Пархута]] паўтарыў гэтую версію ў кнізе «[[Зямля бацькоў нашых]]». Ён пісаў, што да сярэдзіны XIII стагоддзя паселішча называлася Крутагор’ем, а пасля бітвы 1249 года і гібелі хана Койдана атрымала назву Койданава. Пархута спаслаўся толькі на неназваных «гісторыкаў» і не прывёў сярэднявечнай крыніцы свайго паведамлення.&lt;ref name=&quot;Пархута&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html|аўтар=Пархута Я. С.|загаловак=Зямля бацькоў нашых: Падарожжа па родным краі|год=1988|частка=Крутагор’е|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=303}}&lt;/ref&gt;

Мікола Ермаловіч супаставіў гэты пераказ з летапіснымі паведамленнямі пра падзеі 1249 і 1258 гадоў. У 1249 годзе Міндоўг сапраўды ваяваў з галіцка-валынскімі князямі, але татары ў паходзе не ўдзельнічалі. У 1258 годзе татарскае войска разам з Васількам Раманавічам увайшло ў землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, аднак паходам кіраваў не Кайдан, а [[Бурундай]]. Даніла Раманавіч у ім не ўдзельнічаў, Міндоўг не атрымаў перамогі, а татарскае войска спустошыла Літоўскую і Нальшчанскую землі.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Ермаловіч таксама звяртаў увагу, што Кайдан невядомы сярод татарскіх ханаў і военачальнікаў XIII стагоддзя. У хана Менгу-Цімура быў сын Кадан, але татарскімі войскамі ў паходах на Навагрудак у [[1274]] і [[1277]] гадах камандавалі адпаведна Ягурчын і Мамшэй. Галіцка-Валынскі летапіс, які апісвае гэтыя паходы, не згадвае паражэння татараў каля Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;
[[Файл:Kojdanov_Castle.jpg|міні|Койданаўскі кальвінскі збор і рэшткі ўмацаванняў]]

== Датаванні ==
Прыводзіцца некалькі дат, пад якімі падзея трапляла ў летапісы і гістарычную літаратуру: 1241, 1249, 1272 і 1276 гады.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

Дату 1241 года звязвалі з апавяданнем Хронікі Быхаўца пра Скірмунта і Балаклая. Версія 1249 года апавядала пра Міндоўга і Кайдана. У «Запісках» [[Кацярына II|Кацярыны II]] падобная падзея была аднесена да 1276 года. [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]] у кнізе «Страчаная спадчына» назваў 1249 і 1272 гады, аднак адразу ахарактарызаваў звесткі пра разгром Балаклая і Кайдана як «легендарныя».&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html|аўтар=Ткачоў М. А.; Габрусь Т. В.; Кулагін А. М.; Чантурыя Ю. В.|загаловак=Страчаная спадчына|год=1998|частка=Койданава|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=351|isbn=985-07-0036-X}}&lt;/ref&gt;

Ермаловіч адхіляў даты 1241 і 1249 гадоў, паколькі першы засведчаны паход татарскага войска на землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, адбыўся ў 1258 годзе. Ён таксама не знаходзіў месца для такой бітвы ў паходах 1274, 1276 і 1277 гадоў: крыніцы называюць іншых татарскіх камандзіраў і паведамляюць, што ў пададзеных войскі татараў даходзілі далей, аж да Наваградка, што было б малаверагодна пасля буйной паразы каля Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Ацэнка гістарычнасці ==
Ніводная з версій Крутагорскай бітвы не пацвярджаецца крыніцай з XIII стагоддзя. Хроніка Быхаўца была складзена прыкладна праз тры стагоддзі пасля меркаванай падзеі. Частка хронікі, дзе расказваецца пра бітву, змешчана ў раздзеле з легендарнай генеалогіяй літоўскіх князёў, у якой сапраўдныя падзеі і асобы спалучаліся з выдуманымі.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Анатоль Валахановіч не выключаў, што ў аснове падання магла знаходзіцца нейкая сапраўдная падзея, аднак падкрэсліваў супярэчлівасць і позняе паходжанне звестак.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

Мікола Ермаловіч сфармуляваў больш катэгарычную выснову. На яго думку, Койданаўская і [[Магільнянская бітва|Магільнянская бітвы]] былі міфамі, створанымі ў XVI стагоддзі дзеля ўзвелічэння легендарных літоўскіх князёў як пераможцаў татараў. Ён лічыў, што складальнікі летапісаў выкарысталі вядомыя ім татарскія паходы і войны Міндоўга, але змянілі даты, імёны ўдзельнікаў і вынікі падзей.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Назва Койданава ==
Паданне пра забітага хана Кайдана стала адным з тлумачэнняў назвы Койданава. Яго паўтарылі Яраслаў Пархута ў «Зямлі бацькоў нашых» і аўтары «Страчанай спадчыны». Пархута падаў перайменаванне Крутагор’я ў Койданава як гістарычную падзею, а [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]], [[Тамара Віктараўна Габрусь|Тамара Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Анатоль Кулагін]] і [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Юры Чантурыя]] пазначылі такую версію легендай.&lt;ref name=&quot;Пархута&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

Ермаловіч ставіў гэтае тлумачэнне пад сумненне не толькі з-за адсутнасці вядомага татарскага хана Кайдана. Ён адзначаў, што назва Койданаў сустракалася і ў іншай частцы Беларусі — каля Пастаў, таму яе нельга ўпэўнена выводзіць з імя ўдзельніка меркаванай бітвы.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Атаясамленне Койданава з ранейшым Крутагор’ем таксама вядома пераважна з позняй літаратуры. Пісьмовых крыніц XIII стагоддзя, якія засведчылі б перайменаванне паселішча пасля бітвы, не выяўлена.

== Меркаванае месца ==
[[Файл:Dzerzhinsk,_centre_(Minskaja_oblast).jpg|міні|Сучасны [[Дзяржынск (Мінская вобласць)|Дзяржынск]], да 1932 года называўся Койданавам]]
Міхась Ткачоў змяшчае старажытнае паселішча Крутагор’е на паўночнай ускраіне сучаснага Дзяржынска, на правым беразе ракі [[Няцеча]]. Размешчанае там гарадзішча таксама вядома пад назвамі Акопішча і Гаштольдава гара. Яго авальная пляцоўка мае памеры каля 80 на 60 метраў.&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

На гарадзішчы выяўлены матэрыялы [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]], а таксама знаходкі XI—XIII і XIV—XVII стагоддзяў. Яны пацвярджаюць існаванне паселішча ў XIII стагоддзі, але няма звестак пра рэшткі зброі, масавыя пахаванні або іншыя археалагічныя сведчанні, якія можна было б звязаць з буйной бітвай.&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

== У культуры ==
Назва Койданаўскай бітвы сустракаецца ў аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]». Апісваючы вялікі ложак у старым палацы, Караткевіч параўнаў яго з «полем бою пад Койданавым».&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Караткевіч У. С.|загаловак=Дзікае паляванне караля Стаха|мова=be}}&lt;/ref&gt;
{{Цытата|тэкст=У пакоіку быў ложак, шырокі, як поле бою пад Койданавым.}}

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Літаратура ==

* {{БелЭн|8|Крутагорская бітва|488|А. І. Валахановіч}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html|аўтар=Ермаловіч М. І.|загаловак=Па слядах аднаго міфа|год=1991|мова=be|выданне=2-е выд|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=95|isbn=5-343-00876-3}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html|аўтар=Пархута Я. С.|загаловак=Зямля бацькоў нашых: Падарожжа па родным краі|год=1988|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=303}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html|аўтар=Ткачоў М. А.; Габрусь Т. В.; Кулагін А. М.; Чантурыя Ю. В.|загаловак=Страчаная спадчына|год=1998|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=351|isbn=985-07-0036-X}}
* {{Кніга|загаловак=Полное собрание русских летописей|год=1975|частка=Хроники: Литовская и Жмойтская, и Быховца; Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=32|старонак=235}}

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/КРУТАГОРСКАЯ%20БІТВА Крутагорская бітва] // [[Беларуская энцыклапедыя]].
* [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html «Па слядах аднаго міфа»] Міколы Ермаловіча // «Беларуская палічка».
* [https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html «Зямля бацькоў нашых»] Яраслава Пархуты // «Беларуская палічка».
* [https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html «Страчаная спадчына»] Міхася Ткачова, Тамары Габрусь, Анатоля Кулагіна і Юрыя Чантурыі // «Беларуская палічка».</text>
      <sha1>jave4e3bltwgfa0d06poqqdqawlh4h1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172510</id>
      <parentid>5172509</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5172510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17661" sha1="5wdcjuew9bddd0d3u28ctmf5px1snff" xml:space="preserve">[[Файл:Kojdanaŭski_zamak._Койданаўскі_замак_(N._Orda,_13.07.1876)_(2).jpg|міні|Койданаўскае замчышча і кальвінскі збор на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1876 год]]
'''Крутаго́рская бі́тва''', таксама '''Койданаўская бітва''', — меркаваная бітва каля Крутагор’я, імаверна, каля сучаснага [[Дзяржынск (Мінская вобласць)|Дзяржынска]]. Паводле позніх [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісаў]], тут войска Вялікага Княства Літоўскага разбіла татараў. Розныя пераказы называюць датамі бітвы [[1241]], [[1249]], [[1272]] або [[1276]] год, а яе ўдзельнікамі — князёў Скірмунта або [[Міндоўг|Міндоўга]] і татарскіх правадыроў Балаклая або Кайдана.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{БелЭн|8|Крутагорская бітва|488|А. І. Валахановіч}}&lt;/ref&gt;

== Летапіснае апавяданне ==
Самы ранні сюжэт пра перамогу над татарамі каля Койданава змешчаны ў [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]], складзенай у першай палове [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. У ёй апавядаецца, што заволжскі «цар» Балаклай сабраў вялікае войска і напаў на рускія землі. Ён нібыта захапіў [[Мазыр]], [[Старадуб]] і [[Карачаў]], пасля чаго рушыў у бок [[Навагрудак|Наваградка]]. Князь Скірмунт сабраў войска ў Койданаве, разбіў татараў і забіў Балаклая.&lt;ref name=&quot;Хроніка&quot;&gt;{{Кніга|загаловак=Полное собрание русских летописей|год=1975|частка=Хроника Быховца|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=32|старонкі=23—24|старонак=235}}&lt;/ref&gt;

Гэты аповед не мае дакладнай даты. Пазней яго сталі адносіць да 1241 года. Скірмунт, якому летапіс прыпісвае перамогу, не згадваецца ў крыніцах XIII стагоддзя. Невядомы іншым сярэднявечным крыніцам і татарскі правадыр Балаклай.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html|аўтар=Ермаловіч М. І.|загаловак=Па слядах аднаго міфа|год=1991|частка=Ці абараняла Літва Беларусь ад татарскага нашэсця і нямецкай агрэсіі?|мова=be|выданне=2-е выд|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=95|isbn=5-343-00876-3}}&lt;/ref&gt;

У розных летапісах і пазнейшых творах змяняюцца дата бітвы, імя татарскага правадыра і асоба князя-пераможцы. Апавяданні пра падзею былі запісаны праз два-тры стагоддзі пасля часу, да якога яе адносілі, і змяшчаюць імёны асоб, гістарычнае існаванне якіх не пацверджана.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

== Версія пра Міндоўга і хана Кайдана ==
Іншая версія датуе бітву 1249 годам і прыпісвае перамогу Міндоўгу. Паводле гэтага пераказу, супраць яго выступілі татары на чале з ханам Кайданам і галіцка-валынскія князі [[Даніла Раманавіч|Даніла]] і [[Васілька Раманавіч|Васілька Раманавічы]]. Міндоўг нібыта разбіў саюзнае войска, а Кайдан загінуў і быў пахаваны каля Крутагор’я. Ад якога імя нібы і выводзіцца назва Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

[[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Яраслаў Пархута]] паўтарыў гэтую версію ў кнізе «[[Зямля бацькоў нашых]]». Ён пісаў, што да сярэдзіны XIII стагоддзя паселішча называлася Крутагор’ем, а пасля бітвы 1249 года і гібелі хана Койдана атрымала назву Койданава. Пархута спаслаўся толькі на неназваных «гісторыкаў» і не прывёў сярэднявечнай крыніцы свайго паведамлення.&lt;ref name=&quot;Пархута&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html|аўтар=Пархута Я. С.|загаловак=Зямля бацькоў нашых: Падарожжа па родным краі|год=1988|частка=Крутагор’е|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=303}}&lt;/ref&gt;

Мікола Ермаловіч супаставіў гэты пераказ з летапіснымі паведамленнямі пра падзеі 1249 і 1258 гадоў. У 1249 годзе Міндоўг сапраўды ваяваў з галіцка-валынскімі князямі, але татары ў паходзе не ўдзельнічалі. У 1258 годзе татарскае войска разам з Васількам Раманавічам увайшло ў землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, аднак паходам кіраваў не Кайдан, а [[Бурундай]]. Даніла Раманавіч у ім не ўдзельнічаў, Міндоўг не атрымаў перамогі, а татарскае войска спустошыла Літоўскую і Нальшчанскую землі.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Ермаловіч таксама звяртаў увагу, што Кайдан невядомы сярод татарскіх ханаў і военачальнікаў XIII стагоддзя. У хана Менгу-Цімура быў сын Кадан, але татарскімі войскамі ў паходах на Навагрудак у [[1274]] і [[1277]] гадах камандавалі адпаведна Ягурчын і Мамшэй. Галіцка-Валынскі летапіс, які апісвае гэтыя паходы, не згадвае паражэння татараў каля Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;
== Датаванні ==
[[Файл:Kojdanov_Castle.jpg|міні|Койданаўскі кальвінскі збор і рэшткі ўмацаванняў]]Прыводзіцца некалькі дат, пад якімі падзея трапляла ў летапісы і гістарычную літаратуру: 1241, 1249, 1272 і 1276 гады.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

Дату 1241 года звязвалі з апавяданнем Хронікі Быхаўца пра Скірмунта і Балаклая. Версія 1249 года апавядала пра Міндоўга і Кайдана. У «Запісках» [[Кацярына II|Кацярыны II]] падобная падзея была аднесена да 1276 года. [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]] у кнізе «Страчаная спадчына» назваў 1249 і 1272 гады, аднак адразу ахарактарызаваў звесткі пра разгром Балаклая і Кайдана як «легендарныя».&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html|аўтар=Ткачоў М. А.; Габрусь Т. В.; Кулагін А. М.; Чантурыя Ю. В.|загаловак=Страчаная спадчына|год=1998|частка=Койданава|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=351|isbn=985-07-0036-X}}&lt;/ref&gt;

Ермаловіч адхіляў даты 1241 і 1249 гадоў, паколькі першы засведчаны паход татарскага войска на землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, адбыўся ў 1258 годзе. Ён таксама не знаходзіў месца для такой бітвы ў паходах 1274, 1276 і 1277 гадоў: крыніцы называюць іншых татарскіх камандзіраў і паведамляюць, што ў пададзеных войскі татараў даходзілі далей, аж да Наваградка, што было б малаверагодна пасля буйной паразы каля Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Ацэнка гістарычнасці ==
Ніводная з версій Крутагорскай бітвы не пацвярджаецца крыніцай з XIII стагоддзя. Хроніка Быхаўца была складзена прыкладна праз тры стагоддзі пасля меркаванай падзеі. Частка хронікі, дзе расказваецца пра бітву, змешчана ў раздзеле з легендарнай генеалогіяй літоўскіх князёў, у якой сапраўдныя падзеі і асобы спалучаліся з выдуманымі.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Анатоль Валахановіч не выключаў, што ў аснове падання магла знаходзіцца нейкая сапраўдная падзея, аднак падкрэсліваў супярэчлівасць і позняе паходжанне звестак.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

Мікола Ермаловіч сфармуляваў больш катэгарычную выснову. На яго думку, Койданаўская і [[Магільнянская бітва|Магільнянская бітвы]] былі міфамі, створанымі ў XVI стагоддзі дзеля ўзвелічэння легендарных літоўскіх князёў як пераможцаў татараў. Ён лічыў, што складальнікі летапісаў выкарысталі вядомыя ім татарскія паходы і войны Міндоўга, але змянілі даты, імёны ўдзельнікаў і вынікі падзей.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Назва Койданава ==
Паданне пра забітага хана Кайдана стала адным з тлумачэнняў назвы Койданава. Яго паўтарылі Яраслаў Пархута ў «Зямлі бацькоў нашых» і аўтары «Страчанай спадчыны». Пархута падаў перайменаванне Крутагор’я ў Койданава як гістарычную падзею, а [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]], [[Тамара Віктараўна Габрусь|Тамара Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Анатоль Кулагін]] і [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Юры Чантурыя]] пазначылі такую версію легендай.&lt;ref name=&quot;Пархута&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

Ермаловіч ставіў гэтае тлумачэнне пад сумненне не толькі з-за адсутнасці вядомага татарскага хана Кайдана. Ён адзначаў, што назва Койданаў сустракалася і ў іншай частцы Беларусі — каля Пастаў, таму яе нельга ўпэўнена выводзіць з імя ўдзельніка меркаванай бітвы.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Атаясамленне Койданава з ранейшым Крутагор’ем таксама вядома пераважна з позняй літаратуры. Пісьмовых крыніц XIII стагоддзя, якія засведчылі б перайменаванне паселішча пасля бітвы, не выяўлена.

== Меркаванае месца ==
[[Файл:Dzerzhinsk,_centre_(Minskaja_oblast).jpg|міні|Сучасны [[Дзяржынск (Мінская вобласць)|Дзяржынск]], да 1932 года называўся Койданавам]]
Міхась Ткачоў змяшчае старажытнае паселішча Крутагор’е на паўночнай ускраіне сучаснага Дзяржынска, на правым беразе ракі [[Няцеча]]. Размешчанае там гарадзішча таксама вядома пад назвамі Акопішча і Гаштольдава гара. Яго авальная пляцоўка мае памеры каля 80 на 60 метраў.&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

На гарадзішчы выяўлены матэрыялы [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]], а таксама знаходкі XI—XIII і XIV—XVII стагоддзяў. Яны пацвярджаюць існаванне паселішча ў XIII стагоддзі, але няма звестак пра рэшткі зброі, масавыя пахаванні або іншыя археалагічныя сведчанні, якія можна было б звязаць з буйной бітвай.&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

== У культуры ==
Назва Койданаўскай бітвы сустракаецца ў аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]». Апісваючы вялікі ложак у старым палацы, Караткевіч параўнаў яго з «полем бою пад Койданавым».&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Караткевіч У. С.|загаловак=Дзікае паляванне караля Стаха|мова=be}}&lt;/ref&gt;
{{Цытата|тэкст=У пакоіку быў ложак, шырокі, як поле бою пад Койданавым.}}

== Літаратура ==

* {{БелЭн|8|Крутагорская бітва|488|А. І. Валахановіч}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html|аўтар=Ермаловіч М. І.|загаловак=Па слядах аднаго міфа|год=1991|мова=be|выданне=2-е выд|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=95|isbn=5-343-00876-3}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html|аўтар=Пархута Я. С.|загаловак=Зямля бацькоў нашых: Падарожжа па родным краі|год=1988|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=303}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html|аўтар=Ткачоў М. А.; Габрусь Т. В.; Кулагін А. М.; Чантурыя Ю. В.|загаловак=Страчаная спадчына|год=1998|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=351|isbn=985-07-0036-X}}
* {{Кніга|загаловак=Полное собрание русских летописей|год=1975|частка=Хроники: Литовская и Жмойтская, и Быховца; Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=32|старонак=235}}

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/КРУТАГОРСКАЯ%20БІТВА Крутагорская бітва] // [[Беларуская энцыклапедыя]].
* [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html «Па слядах аднаго міфа»] Міколы Ермаловіча // «Беларуская палічка».
* [https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html «Зямля бацькоў нашых»] Яраслава Пархуты // «Беларуская палічка».
* [https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html «Страчаная спадчына»] Міхася Ткачова, Тамары Габрусь, Анатоля Кулагіна і Юрыя Чантурыі // «Беларуская палічка».

== Крыніцы ==</text>
      <sha1>5wdcjuew9bddd0d3u28ctmf5px1snff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172513</id>
      <parentid>5172510</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Крутагорская Бітва]] у [[Крутагорская бітва]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>5172510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17661" sha1="5wdcjuew9bddd0d3u28ctmf5px1snff" xml:space="preserve">[[Файл:Kojdanaŭski_zamak._Койданаўскі_замак_(N._Orda,_13.07.1876)_(2).jpg|міні|Койданаўскае замчышча і кальвінскі збор на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1876 год]]
'''Крутаго́рская бі́тва''', таксама '''Койданаўская бітва''', — меркаваная бітва каля Крутагор’я, імаверна, каля сучаснага [[Дзяржынск (Мінская вобласць)|Дзяржынска]]. Паводле позніх [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісаў]], тут войска Вялікага Княства Літоўскага разбіла татараў. Розныя пераказы называюць датамі бітвы [[1241]], [[1249]], [[1272]] або [[1276]] год, а яе ўдзельнікамі — князёў Скірмунта або [[Міндоўг|Міндоўга]] і татарскіх правадыроў Балаклая або Кайдана.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{БелЭн|8|Крутагорская бітва|488|А. І. Валахановіч}}&lt;/ref&gt;

== Летапіснае апавяданне ==
Самы ранні сюжэт пра перамогу над татарамі каля Койданава змешчаны ў [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]], складзенай у першай палове [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. У ёй апавядаецца, што заволжскі «цар» Балаклай сабраў вялікае войска і напаў на рускія землі. Ён нібыта захапіў [[Мазыр]], [[Старадуб]] і [[Карачаў]], пасля чаго рушыў у бок [[Навагрудак|Наваградка]]. Князь Скірмунт сабраў войска ў Койданаве, разбіў татараў і забіў Балаклая.&lt;ref name=&quot;Хроніка&quot;&gt;{{Кніга|загаловак=Полное собрание русских летописей|год=1975|частка=Хроника Быховца|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=32|старонкі=23—24|старонак=235}}&lt;/ref&gt;

Гэты аповед не мае дакладнай даты. Пазней яго сталі адносіць да 1241 года. Скірмунт, якому летапіс прыпісвае перамогу, не згадваецца ў крыніцах XIII стагоддзя. Невядомы іншым сярэднявечным крыніцам і татарскі правадыр Балаклай.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html|аўтар=Ермаловіч М. І.|загаловак=Па слядах аднаго міфа|год=1991|частка=Ці абараняла Літва Беларусь ад татарскага нашэсця і нямецкай агрэсіі?|мова=be|выданне=2-е выд|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=95|isbn=5-343-00876-3}}&lt;/ref&gt;

У розных летапісах і пазнейшых творах змяняюцца дата бітвы, імя татарскага правадыра і асоба князя-пераможцы. Апавяданні пра падзею былі запісаны праз два-тры стагоддзі пасля часу, да якога яе адносілі, і змяшчаюць імёны асоб, гістарычнае існаванне якіх не пацверджана.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

== Версія пра Міндоўга і хана Кайдана ==
Іншая версія датуе бітву 1249 годам і прыпісвае перамогу Міндоўгу. Паводле гэтага пераказу, супраць яго выступілі татары на чале з ханам Кайданам і галіцка-валынскія князі [[Даніла Раманавіч|Даніла]] і [[Васілька Раманавіч|Васілька Раманавічы]]. Міндоўг нібыта разбіў саюзнае войска, а Кайдан загінуў і быў пахаваны каля Крутагор’я. Ад якога імя нібы і выводзіцца назва Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

[[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Яраслаў Пархута]] паўтарыў гэтую версію ў кнізе «[[Зямля бацькоў нашых]]». Ён пісаў, што да сярэдзіны XIII стагоддзя паселішча называлася Крутагор’ем, а пасля бітвы 1249 года і гібелі хана Койдана атрымала назву Койданава. Пархута спаслаўся толькі на неназваных «гісторыкаў» і не прывёў сярэднявечнай крыніцы свайго паведамлення.&lt;ref name=&quot;Пархута&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html|аўтар=Пархута Я. С.|загаловак=Зямля бацькоў нашых: Падарожжа па родным краі|год=1988|частка=Крутагор’е|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=303}}&lt;/ref&gt;

Мікола Ермаловіч супаставіў гэты пераказ з летапіснымі паведамленнямі пра падзеі 1249 і 1258 гадоў. У 1249 годзе Міндоўг сапраўды ваяваў з галіцка-валынскімі князямі, але татары ў паходзе не ўдзельнічалі. У 1258 годзе татарскае войска разам з Васількам Раманавічам увайшло ў землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, аднак паходам кіраваў не Кайдан, а [[Бурундай]]. Даніла Раманавіч у ім не ўдзельнічаў, Міндоўг не атрымаў перамогі, а татарскае войска спустошыла Літоўскую і Нальшчанскую землі.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Ермаловіч таксама звяртаў увагу, што Кайдан невядомы сярод татарскіх ханаў і военачальнікаў XIII стагоддзя. У хана Менгу-Цімура быў сын Кадан, але татарскімі войскамі ў паходах на Навагрудак у [[1274]] і [[1277]] гадах камандавалі адпаведна Ягурчын і Мамшэй. Галіцка-Валынскі летапіс, які апісвае гэтыя паходы, не згадвае паражэння татараў каля Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;
== Датаванні ==
[[Файл:Kojdanov_Castle.jpg|міні|Койданаўскі кальвінскі збор і рэшткі ўмацаванняў]]Прыводзіцца некалькі дат, пад якімі падзея трапляла ў летапісы і гістарычную літаратуру: 1241, 1249, 1272 і 1276 гады.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

Дату 1241 года звязвалі з апавяданнем Хронікі Быхаўца пра Скірмунта і Балаклая. Версія 1249 года апавядала пра Міндоўга і Кайдана. У «Запісках» [[Кацярына II|Кацярыны II]] падобная падзея была аднесена да 1276 года. [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]] у кнізе «Страчаная спадчына» назваў 1249 і 1272 гады, аднак адразу ахарактарызаваў звесткі пра разгром Балаклая і Кайдана як «легендарныя».&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html|аўтар=Ткачоў М. А.; Габрусь Т. В.; Кулагін А. М.; Чантурыя Ю. В.|загаловак=Страчаная спадчына|год=1998|частка=Койданава|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=351|isbn=985-07-0036-X}}&lt;/ref&gt;

Ермаловіч адхіляў даты 1241 і 1249 гадоў, паколькі першы засведчаны паход татарскага войска на землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, адбыўся ў 1258 годзе. Ён таксама не знаходзіў месца для такой бітвы ў паходах 1274, 1276 і 1277 гадоў: крыніцы называюць іншых татарскіх камандзіраў і паведамляюць, што ў пададзеных войскі татараў даходзілі далей, аж да Наваградка, што было б малаверагодна пасля буйной паразы каля Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Ацэнка гістарычнасці ==
Ніводная з версій Крутагорскай бітвы не пацвярджаецца крыніцай з XIII стагоддзя. Хроніка Быхаўца была складзена прыкладна праз тры стагоддзі пасля меркаванай падзеі. Частка хронікі, дзе расказваецца пра бітву, змешчана ў раздзеле з легендарнай генеалогіяй літоўскіх князёў, у якой сапраўдныя падзеі і асобы спалучаліся з выдуманымі.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Анатоль Валахановіч не выключаў, што ў аснове падання магла знаходзіцца нейкая сапраўдная падзея, аднак падкрэсліваў супярэчлівасць і позняе паходжанне звестак.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

Мікола Ермаловіч сфармуляваў больш катэгарычную выснову. На яго думку, Койданаўская і [[Магільнянская бітва|Магільнянская бітвы]] былі міфамі, створанымі ў XVI стагоддзі дзеля ўзвелічэння легендарных літоўскіх князёў як пераможцаў татараў. Ён лічыў, што складальнікі летапісаў выкарысталі вядомыя ім татарскія паходы і войны Міндоўга, але змянілі даты, імёны ўдзельнікаў і вынікі падзей.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Назва Койданава ==
Паданне пра забітага хана Кайдана стала адным з тлумачэнняў назвы Койданава. Яго паўтарылі Яраслаў Пархута ў «Зямлі бацькоў нашых» і аўтары «Страчанай спадчыны». Пархута падаў перайменаванне Крутагор’я ў Койданава як гістарычную падзею, а [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]], [[Тамара Віктараўна Габрусь|Тамара Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Анатоль Кулагін]] і [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Юры Чантурыя]] пазначылі такую версію легендай.&lt;ref name=&quot;Пархута&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

Ермаловіч ставіў гэтае тлумачэнне пад сумненне не толькі з-за адсутнасці вядомага татарскага хана Кайдана. Ён адзначаў, што назва Койданаў сустракалася і ў іншай частцы Беларусі — каля Пастаў, таму яе нельга ўпэўнена выводзіць з імя ўдзельніка меркаванай бітвы.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Атаясамленне Койданава з ранейшым Крутагор’ем таксама вядома пераважна з позняй літаратуры. Пісьмовых крыніц XIII стагоддзя, якія засведчылі б перайменаванне паселішча пасля бітвы, не выяўлена.

== Меркаванае месца ==
[[Файл:Dzerzhinsk,_centre_(Minskaja_oblast).jpg|міні|Сучасны [[Дзяржынск (Мінская вобласць)|Дзяржынск]], да 1932 года называўся Койданавам]]
Міхась Ткачоў змяшчае старажытнае паселішча Крутагор’е на паўночнай ускраіне сучаснага Дзяржынска, на правым беразе ракі [[Няцеча]]. Размешчанае там гарадзішча таксама вядома пад назвамі Акопішча і Гаштольдава гара. Яго авальная пляцоўка мае памеры каля 80 на 60 метраў.&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

На гарадзішчы выяўлены матэрыялы [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]], а таксама знаходкі XI—XIII і XIV—XVII стагоддзяў. Яны пацвярджаюць існаванне паселішча ў XIII стагоддзі, але няма звестак пра рэшткі зброі, масавыя пахаванні або іншыя археалагічныя сведчанні, якія можна было б звязаць з буйной бітвай.&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

== У культуры ==
Назва Койданаўскай бітвы сустракаецца ў аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]». Апісваючы вялікі ложак у старым палацы, Караткевіч параўнаў яго з «полем бою пад Койданавым».&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Караткевіч У. С.|загаловак=Дзікае паляванне караля Стаха|мова=be}}&lt;/ref&gt;
{{Цытата|тэкст=У пакоіку быў ложак, шырокі, як поле бою пад Койданавым.}}

== Літаратура ==

* {{БелЭн|8|Крутагорская бітва|488|А. І. Валахановіч}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html|аўтар=Ермаловіч М. І.|загаловак=Па слядах аднаго міфа|год=1991|мова=be|выданне=2-е выд|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=95|isbn=5-343-00876-3}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html|аўтар=Пархута Я. С.|загаловак=Зямля бацькоў нашых: Падарожжа па родным краі|год=1988|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=303}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html|аўтар=Ткачоў М. А.; Габрусь Т. В.; Кулагін А. М.; Чантурыя Ю. В.|загаловак=Страчаная спадчына|год=1998|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=351|isbn=985-07-0036-X}}
* {{Кніга|загаловак=Полное собрание русских летописей|год=1975|частка=Хроники: Литовская и Жмойтская, и Быховца; Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=32|старонак=235}}

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/КРУТАГОРСКАЯ%20БІТВА Крутагорская бітва] // [[Беларуская энцыклапедыя]].
* [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html «Па слядах аднаго міфа»] Міколы Ермаловіча // «Беларуская палічка».
* [https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html «Зямля бацькоў нашых»] Яраслава Пархуты // «Беларуская палічка».
* [https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html «Страчаная спадчына»] Міхася Ткачова, Тамары Габрусь, Анатоля Кулагіна і Юрыя Чантурыі // «Беларуская палічка».

== Крыніцы ==</text>
      <sha1>5wdcjuew9bddd0d3u28ctmf5px1snff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172516</id>
      <parentid>5172513</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5172516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17846" sha1="1c7wg36iyp7e566evpq27syt7tidung" xml:space="preserve">[[Файл:Kojdanaŭski_zamak._Койданаўскі_замак_(N._Orda,_13.07.1876)_(2).jpg|міні|Койданаўскае замчышча і кальвінскі збор на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1876 год]]
'''Крутаго́рская бі́тва''', таксама '''Койданаўская бітва''', — меркаваная бітва каля Крутагор'я, імаверна, каля сучаснага [[Дзяржынск (Мінская вобласць)|Дзяржынска]]. Паводле позніх [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісаў]], тут войска Вялікага Княства Літоўскага разбіла татараў. Розныя пераказы называюць датамі бітвы [[1241]], [[1249]], [[1272]] або [[1276]] гады, а яе ўдзельнікамі — князёў Скірмунта або [[Міндоўг|Міндоўга]] і татарскіх правадыроў Балаклая або Койдана (Кайдана).&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{БелЭн|8|Крутагорская бітва|488|А. І. Валахановіч}}&lt;/ref&gt;

== Летапіснае апавяданне ==
Самы ранні сюжэт пра перамогу над татарамі каля Койданава змешчаны ў [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]], складзенай у першай палове [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. У ёй апавядаецца, што заволжскі «цар» Балаклай сабраў вялікае войска і напаў на рускія землі. Ён нібыта захапіў [[Мазыр]], [[Старадуб]] і [[Карачаў]], пасля чаго рушыў у бок [[Навагрудак|Наваградка]]. Князь Скірмунт сабраў войска ў Койданаве, разбіў татараў і забіў Балаклая.&lt;ref name=&quot;Хроніка&quot;&gt;{{Кніга|загаловак=Полное собрание русских летописей|год=1975|частка=Хроника Быховца|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=32|старонкі=23—24|старонак=235}}&lt;/ref&gt;

Гэты аповед не мае дакладнай даты. Пазней яго сталі адносіць да 1241 года. Скірмунт, якому летапіс прыпісвае перамогу, не згадваецца ў крыніцах XIII стагоддзя. Невядомы іншым сярэднявечным крыніцам і татарскі правадыр Балаклай.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html|аўтар=Ермаловіч М. І.|загаловак=Па слядах аднаго міфа|год=1991|частка=Ці абараняла Літва Беларусь ад татарскага нашэсця і нямецкай агрэсіі?|мова=be|выданне=2-е выд|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=95|isbn=5-343-00876-3}}&lt;/ref&gt;

У розных летапісах і пазнейшых творах змяняюцца дата бітвы, імя татарскага правадыра і асоба князя-пераможцы. Апавяданні пра падзею былі запісаны праз два-тры стагоддзі пасля часу, да якога яе адносілі, і змяшчаюць імёны асоб, гістарычнае існаванне якіх не пацверджана.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

== Версія пра Міндоўга і хана Койдана ==
Іншая версія датуе бітву 1249 годам і прыпісвае перамогу Міндоўгу. Паводле гэтага пераказу, супраць яго выступілі татары на чале з ханам Койданам (Кайданам) і галіцка-валынскія князі [[Даніла Раманавіч|Даніла]] і [[Васілька Раманавіч|Васілька Раманавічы]]. Міндоўг нібыта разбіў саюзнае войска, а Койдан загінуў і быў пахаваны каля Крутагор'я, ад імя якога нібыта і выводзіцца назва Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

[[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Яраслаў Пархута]] паўтарыў гэтую версію ў кнізе «[[Зямля бацькоў нашых]]». Ён пісаў, што да сярэдзіны XIII стагоддзя паселішча называлася Крутагор'ем, а пасля бітвы 1249 года і гібелі хана Койдана атрымала назву Койданава. Пархута спаслаўся толькі на неназваных «гісторыкаў» і не прывёў сярэднявечнай крыніцы свайго паведамлення.&lt;ref name=&quot;Пархута&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html|аўтар=Пархута Я. С.|загаловак=Зямля бацькоў нашых: Падарожжа па родным краі|год=1988|частка=Крутагор'е|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=303}}&lt;/ref&gt;

[[Мікола Ермаловіч]] супаставіў гэты пераказ з летапіснымі паведамленнямі пра падзеі 1249 і 1258 гадоў. У 1249 годзе Міндоўг сапраўды ваяваў з галіцка-валынскімі князямі, але татары ў паходзе не ўдзельнічалі. У 1258 годзе татарскае войска разам з Васількам Раманавічам увайшло ў землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, аднак паходам кіраваў не Койдан, а [[Бурундай]]. Даніла Раманавіч у ім не ўдзельнічаў, Міндоўг не атрымаў перамогі, а татарскае войска спустошыла Літоўскую і [[Нальшчаны|Нальшчанскую]] землі.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Ермаловіч таксама звяртаў увагу, што Койдан невядомы сярод татарскіх ханаў і военачальнікаў XIII стагоддзя. У хана [[Менгу-Цімур|Менгу-Цімура]] быў сын Кадан, але татарскімі войскамі ў паходах на Наваградак у [[1274]] і [[1277]] гадах камандавалі адпаведна Ягурчын і Мамшэй. [[Галіцка-Валынскі летапіс]], які апісвае гэтыя паходы, не згадвае паражэння татараў каля Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Датаванні ==
[[Файл:Kojdanov_Castle.jpg|міні|Койданаўскі кальвінскі збор і рэшткі ўмацаванняў]]Прыводзіцца некалькі дат, пад якімі падзея трапляла ў летапісы і гістарычную літаратуру: 1241, 1249, 1272 і 1276 гады.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

Дату 1241 года звязвалі з апавяданнем Хронікі Быхаўца пра Скірмунта і Балаклая. Версія 1249 года апавядала пра Міндоўга і Койдана. У «Запісках» [[Кацярына II|Кацярыны II]] падобная падзея была аднесена да 1276 года. [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]] у кнізе «Страчаная спадчына» назваў 1249 і 1272 гады, аднак адразу ахарактарызаваў звесткі пра разгром Балаклая і Койдана як «легендарныя».&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html|аўтар=Ткачоў М. А.; Габрусь Т. В.; Кулагін А. М.; Чантурыя Ю. В.|загаловак=Страчаная спадчына|год=1998|частка=Койданава|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=351|isbn=985-07-0036-X}}&lt;/ref&gt;

Ермаловіч адхіляў даты 1241 і 1249 гадоў, паколькі першы засведчаны паход татарскага войска на землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, адбыўся ў 1258 годзе. Ён таксама не знаходзіў месца для такой бітвы ў паходах 1274, 1276 і 1277 гадоў: крыніцы называюць іншых татарскіх камандзіраў і паведамляюць, што ў пададзеных войскі татараў даходзілі далей, аж да Наваградка, што было б малаверагодна пасля буйной паразы каля Койданава.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Ацэнка гістарычнасці ==
Ніводная з версій Крутагорскай бітвы не пацвярджаецца крыніцай з XIII стагоддзя. Хроніка Быхаўца была складзена прыкладна праз тры стагоддзі пасля меркаванай падзеі. Частка хронікі, дзе расказваецца пра бітву, змешчана ў раздзеле з легендарнай генеалогіяй літоўскіх князёў, у якой сапраўдныя падзеі і асобы спалучаліся з выдуманымі.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Анатоль Валахановіч не выключаў, што ў аснове падання магла знаходзіцца нейкая сапраўдная падзея, аднак падкрэсліваў супярэчлівасць і позняе паходжанне звестак.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot; /&gt;

Мікола Ермаловіч сфармуляваў больш катэгарычную выснову. На яго думку, Койданаўская і [[Магільнянская бітва|Магільнянская бітвы]] былі міфамі, створанымі ў XVI стагоддзі дзеля ўзвелічэння легендарных літоўскіх князёў як пераможцаў татараў. Ён лічыў, што складальнікі летапісаў выкарысталі вядомыя ім татарскія паходы і войны Міндоўга, але змянілі даты, імёны ўдзельнікаў і вынікі падзей.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

== Назва Койданава ==
Паданне пра забітага хана Койдана стала адным з тлумачэнняў назвы Койданава. Яго паўтарылі Яраслаў Пархута ў «Зямлі бацькоў нашых» і аўтары «Страчанай спадчыны». Пархута падаў перайменаванне Крутагор'я ў Койданава як гістарычную падзею, а Міхась Ткачоў, [[Тамара Віктараўна Габрусь|Тамара Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Анатоль Кулагін]] і [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Юры Чантурыя]] пазначылі такую версію легендай.&lt;ref name=&quot;Пархута&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

Ермаловіч ставіў гэтае тлумачэнне пад сумненне не толькі з-за адсутнасці вядомага татарскага хана Койдана. Ён адзначаў, што назва Койданаў сустракалася і ў іншай частцы Беларусі — каля [[Паставы|Пастаў]], таму яе нельга ўпэўнена выводзіць з імя ўдзельніка меркаванай бітвы.&lt;ref name=&quot;Ермаловіч&quot; /&gt;

Атаясамленне Койданава з ранейшым Крутагор'ем таксама вядома пераважна з позняй літаратуры. Пісьмовых крыніц XIII стагоддзя, якія засведчылі б перайменаванне паселішча пасля бітвы, не выяўлена.

== Меркаванае месца ==
[[Файл:Dzerzhinsk,_centre_(Minskaja_oblast).jpg|міні|Сучасны [[Дзяржынск (Мінская вобласць)|Дзяржынск]], да 1932 года называўся Койданавам]]
Міхась Ткачоў змяшчае старажытнае паселішча Крутагор'е на паўночнай ускраіне сучаснага Дзяржынска, на правым беразе ракі [[Няцеча]]. Размешчанае там [[Гарадзішча (археалогія)|гарадзішча]] таксама вядома пад назвамі Акопішча і Гаштольдава гара. Яго авальная пляцоўка мае памеры каля 80 на 60 метраў.&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

На гарадзішчы выяўлены матэрыялы [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]], а таксама знаходкі XI—XIII і XIV—XVII стагоддзяў. Яны пацвярджаюць існаванне паселішча ў XIII стагоддзі, але няма звестак пра рэшткі зброі, масавыя пахаванні або іншыя археалагічныя сведчанні, якія можна было б звязаць з буйной бітвай.&lt;ref name=&quot;Спадчына&quot; /&gt;

== У культуры ==
Назва Койданаўскай бітвы сустракаецца ў аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]». Апісваючы вялікі ложак у старым палацы, Караткевіч параўнаў яго з «полем бою пад Койданавым».&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Караткевіч У. С.|загаловак=Дзікае паляванне караля Стаха|мова=be|спасылка=https://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/Dzikaje_palavannie_karala_Stacha.html}}&lt;/ref&gt;
{{Цытата|тэкст=У пакоіку быў ложак, шырокі, як поле бою пад Койданавым.}}{{зноскі}}

== Літаратура ==

* {{БелЭн|8|Крутагорская бітва|488|А. І. Валахановіч}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html|аўтар=Ермаловіч М. І.|загаловак=Па слядах аднаго міфа|год=1991|мова=be|выданне=2-е выд|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|старонак=95|isbn=5-343-00876-3}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html|аўтар=Пархута Я. С.|загаловак=Зямля бацькоў нашых: Падарожжа па родным краі|год=1988|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=303}}
* {{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html|аўтар=Ткачоў М. А.; Габрусь Т. В.; Кулагін А. М.; Чантурыя Ю. В.|загаловак=Страчаная спадчына|год=1998|мова=be|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=351|isbn=985-07-0036-X}}
* {{Кніга|загаловак=Полное собрание русских летописей|год=1975|частка=Хроники: Литовская и Жмойтская, и Быховца; Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=32|старонак=235}}

== Спасылкі ==

* [https://verbum.by/belen/КРУТАГОРСКАЯ%20БІТВА Крутагорская бітва] // [[Беларуская энцыклапедыя]].
* [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html «Па слядах аднаго міфа»] Міколы Ермаловіча // «Беларуская палічка».
* [https://knihi.com/Jaraslau_Parchuta/Ziamla_backou_nasych.html «Зямля бацькоў нашых»] Яраслава Пархуты // «Беларуская палічка».
* [https://knihi.com/Michas_Tkacou/Stracanaja_spadcyna.html «Страчаная спадчына»] Міхася Ткачова, Тамары Габрусь, Анатоля Кулагіна і Юрыя Чантурыі // «Беларуская палічка».</text>
      <sha1>1c7wg36iyp7e566evpq27syt7tidung</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Койданаўская бітва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811809</id>
    <redirect title="Крутагорская бітва" />
    <revision>
      <id>5172517</id>
      <timestamp>2026-07-29T09:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Крутагорская бітва]]</comment>
      <origin>5172517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="fl6gz23kly4ktc28xfe8g2uikkpd8iq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Крутагорская бітва]]</text>
      <sha1>fl6gz23kly4ktc28xfe8g2uikkpd8iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падзевы мёд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811810</id>
    <revision>
      <id>5172525</id>
      <timestamp>2026-07-29T09:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Падзевы мёд''' — салодкая густая клейкая [[вадкасць]], у якую [[пчолы]] ператвараюць мядовую расу і падзь. Колер ад светла-бурштынавага (з [[піхта|піхты]] і некаторых інш.) да амаль чорнага (з лісцевых дрэў і елак); мае слабы [[водар]] і непрыемны гаркаваты ці к...»</comment>
      <origin>5172525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1463" sha1="csm3uayqr1mo3ty5m3dncl6q71y1lgl" xml:space="preserve">'''Падзевы мёд''' — салодкая густая клейкая [[вадкасць]], у якую [[пчолы]] ператвараюць мядовую расу і падзь. Колер ад светла-бурштынавага (з [[піхта|піхты]] і некаторых інш.) да амаль чорнага (з лісцевых дрэў і елак); мае слабы [[водар]] і непрыемны гаркаваты ці кіслы прысмак. Больш вязкі (у 2—3 разы) за кветачны мёд, мае менш вады (у сярэднім 16,7 %) і інвертных цукроў — [[глюкоза|глюкозы]] і [[фруктоза|фруктозы]] (66,5 %), больш [[алігацукрыды|алігацукрыдаў]] (у т. л. [[цукроза|цукрозы]] 4 %), дэкстрынаў (10,3 %), азоцістых рэчываў (у т. л. бялковых 0,8 %), мінеральных і [[арганічныя кіслоты|арганічных]] кіслот. Часта змяшаны з кветачным мёдам. Таксічны для пчол, асабліва ў час зімоўкі (можа прыводзіць да гібелі цэлых сем’яў). Моцны інгібітар [[бактэрыі|бактэрый]]. Для чалавека бясшкодны.
[[Катэгорыя:Мёд]]
[[Катэгорыя:Пчалярства]]</text>
      <sha1>csm3uayqr1mo3ty5m3dncl6q71y1lgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172526</id>
      <parentid>5172525</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1549" sha1="kbdkmrxwstkzs7037ymo2usvxm5dzne" xml:space="preserve">'''Падзевы мёд''' — салодкая густая клейкая [[вадкасць]], у якую [[пчолы]] ператвараюць мядовую расу і падзь. Колер ад светла-бурштынавага (з [[піхта|піхты]] і некаторых інш.) да амаль чорнага (з лісцевых дрэў і елак); мае слабы [[водар]] і непрыемны гаркаваты ці кіслы прысмак. Больш вязкі (у 2—3 разы) за кветачны мёд, мае менш вады (у сярэднім 16,7 %) і інвертных цукроў — [[глюкоза|глюкозы]] і [[фруктоза|фруктозы]] (66,5 %), больш [[алігацукрыды|алігацукрыдаў]] (у т. л. [[цукроза|цукрозы]] 4 %), дэкстрынаў (10,3 %), азоцістых рэчываў (у т. л. бялковых 0,8 %), мінеральных і [[арганічныя кіслоты|арганічных]] кіслот. Часта змяшаны з кветачным мёдам. Таксічны для пчол, асабліва ў час зімоўкі (можа прыводзіць да гібелі цэлых сем’яў). Моцны інгібітар [[бактэрыі|бактэрый]]. Для чалавека бясшкодны.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падзевы мёд||}}
[[Катэгорыя:Мёд]]
[[Катэгорыя:Пчалярства]]</text>
      <sha1>kbdkmrxwstkzs7037ymo2usvxm5dzne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падземная газіфікацыя вугалю</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811811</id>
    <revision>
      <id>5172532</id>
      <timestamp>2026-07-29T09:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Падземная газіфікацыя вугалю''' — метад ператварэння [[каменны вугаль|каменных]] і [[буры вугаль|бурых]] вуглёў у гаручыя газы непасрэдна ў зямных нетрах. Ажыццяўляюць пад уздзеяннем высокай тэмературы (1000—2000 °C) і акісляльніку ([[паветра]], [[кісларод]],...»</comment>
      <origin>5172532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1548" sha1="q4f5mq9sbcwnkqbary59u9eov0phzwd" xml:space="preserve">'''Падземная газіфікацыя вугалю''' — метад ператварэння [[каменны вугаль|каменных]] і [[буры вугаль|бурых]] вуглёў у гаручыя газы непасрэдна ў зямных нетрах. Ажыццяўляюць пад уздзеяннем высокай тэмературы (1000—2000 °C) і акісляльніку ([[паветра]], [[кісларод]], вадзяная пара) у [[свідравіна]]х для падвядзення акісляльніку (выдзімання) і адвядзення газу, што ўтвараецца. Свідравіны, размешчаныя ў пэўным парадку, утвараюць т.зв. падземны газагенератар, у якім адбываюцца тыя ж [[хімічная рэакцыя|хімічныя рэакцыі]], што і ў звычайных газагенератарах (газіфікацыя паліва). Ідэю падземнах газіфікацыі вугалю выказаў у 1888 годзе Дз.​І.​Мендзялееў. Распрацоўка і ўкараненне тэхнічных рашэнняў падземнай газіфікацыі вугалю пачаты ў 1930-я г. Работы па падземнай газіфікацыі вугалю праводзяцца ў ЗША, Германіі, Францыі і іншых краінах.

[[Катэгорыя:Хімічныя працэсы]]</text>
      <sha1>q4f5mq9sbcwnkqbary59u9eov0phzwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172535</id>
      <parentid>5172532</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1666" sha1="4dftyvezczxomv782lbie975axtqoit" xml:space="preserve">'''Падземная газіфікацыя вугалю''' — метад ператварэння [[каменны вугаль|каменных]] і [[буры вугаль|бурых]] вуглёў у гаручыя газы непасрэдна ў зямных нетрах. Ажыццяўляюць пад уздзеяннем высокай тэмературы (1000—2000 °C) і акісляльніку ([[паветра]], [[кісларод]], вадзяная пара) у [[свідравіна]]х для падвядзення акісляльніку (выдзімання) і адвядзення газу, што ўтвараецца. Свідравіны, размешчаныя ў пэўным парадку, утвараюць т.зв. падземны газагенератар, у якім адбываюцца тыя ж [[хімічная рэакцыя|хімічныя рэакцыі]], што і ў звычайных газагенератарах (газіфікацыя паліва). Ідэю падземнах газіфікацыі вугалю выказаў у 1888 годзе Дз.​І.​Мендзялееў. Распрацоўка і ўкараненне тэхнічных рашэнняў падземнай газіфікацыі вугалю пачаты ў 1930-я г. Работы па падземнай газіфікацыі вугалю праводзяцца ў ЗША, Германіі, Францыі і іншых краінах.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падземная газіфікацыя вугалю||}}
[[Катэгорыя:Хімічныя працэсы]]</text>
      <sha1>4dftyvezczxomv782lbie975axtqoit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падзорная труба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811812</id>
    <revision>
      <id>5172548</id>
      <timestamp>2026-07-29T10:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Файл:Yukon spotting scope.jpg|thumb|Падзорная труба з аб’етывам 100 мм]] '''Падзорная труба''' — [[аптычныя прылады|аптычная прылада]] для назірання далёкіх прадметаў адным вокам. Вядома з канца 16 — пачатку 17 ст. У 1609 годзе падзорную трубу 32-кратнага павелічэння пабуда...»</comment>
      <origin>5172548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1948" sha1="ms9hrrh9syi42dp2s3478zp33org5p6" xml:space="preserve">[[Файл:Yukon spotting scope.jpg|thumb|Падзорная труба з аб’етывам 100 мм]]
'''Падзорная труба''' — [[аптычныя прылады|аптычная прылада]] для назірання далёкіх прадметаў адным вокам. Вядома з канца 16 — пачатку 17 ст. У 1609 годзе падзорную трубу 32-кратнага павелічэння пабудаваў і выкарыстаў для астранамічных даследаванняў [[Галілеа Галілей]]. Іншы тып падзорнай трубы прапанаваў у 1610—11 гадах [[Іаган Кеплер]] (пабудавана каля 1630).

Асноўныя элементы падзорнай трубы — аб’ектыў і акуляр. Аб’ектыў — збіральная сістэма; дае сапраўдны, паменшаны і перавернуты відарыс аддаленага прадмета паблізу факальнай плоскасці. У схеме Галілея акуляр — рассейвальная лінза, размешчаная паміж аб’ектывам і яго факальнай плоскасцю, дае прамы відарыс. У схеме Кеплера акуляр — збіральная лінза, у якую відарыс, атрыманы пасля аб’ектыва, разглядаецца, як у лупу (відарыс застаецца перавернутым); для атрымання прамога відарыса паміж аб’ектывам і акулярам змяшчаюць абарачальную сістэму. Сучасныя падзорныя трубы маюць поле зроку 90—100° і павелічэнне ў дзясяткі разоў.
[[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]]</text>
      <sha1>ms9hrrh9syi42dp2s3478zp33org5p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172550</id>
      <parentid>5172548</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2042" sha1="8n5p5lo6luujbaqnehfdh13dmxfvw87" xml:space="preserve">[[Файл:Yukon spotting scope.jpg|thumb|Падзорная труба з аб’етывам 100 мм]]
'''Падзорная труба''' — [[аптычныя прылады|аптычная прылада]] для назірання далёкіх прадметаў адным вокам. Вядома з канца 16 — пачатку 17 ст. У 1609 годзе падзорную трубу 32-кратнага павелічэння пабудаваў і выкарыстаў для астранамічных даследаванняў [[Галілеа Галілей]]. Іншы тып падзорнай трубы прапанаваў у 1610—11 гадах [[Іаган Кеплер]] (пабудавана каля 1630).

Асноўныя элементы падзорнай трубы — аб’ектыў і акуляр. Аб’ектыў — збіральная сістэма; дае сапраўдны, паменшаны і перавернуты відарыс аддаленага прадмета паблізу факальнай плоскасці. У схеме Галілея акуляр — рассейвальная лінза, размешчаная паміж аб’ектывам і яго факальнай плоскасцю, дае прамы відарыс. У схеме Кеплера акуляр — збіральная лінза, у якую відарыс, атрыманы пасля аб’ектыва, разглядаецца, як у лупу (відарыс застаецца перавернутым); для атрымання прамога відарыса паміж аб’ектывам і акулярам змяшчаюць абарачальную сістэму. Сучасныя падзорныя трубы маюць поле зроку 90—100° і павелічэнне ў дзясяткі разоў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падзорная труба||}}
[[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]]</text>
      <sha1>8n5p5lo6luujbaqnehfdh13dmxfvw87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вінцэнт Карчэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811813</id>
    <revision>
      <id>5172556</id>
      <timestamp>2026-07-29T10:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/64255358|Wincenty Karczewski]]»</comment>
      <origin>5172556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5722" sha1="o1poslvf3s1jmfmuz8roz0hgiylbft6" xml:space="preserve">'''Вінцэнт Карчэўскі''' (польск. ''Wincenty Karczewski,'' [[1789]], [[Гродзеншчына]] - [[1832]], [[Вільня]]) —  астраном, матэматык і асветнік, прадстаўнік Віленскай астранамічнай школы

Нарадзіўся на Гродзеншчыне, сын Станіслава, межавога суддзі Ашмянскага павета. Вучыўся ў Віленскім універсітэце ў 1807—11 гг. як вучань Яна Снядэцкага і атрымаў у 1811 г. ступень магістра філасофіі. У тым жа годзе быў прыняты на працу ў Астранамічную абсерваторыю ў Вільні, дзе працаваў да 1818 г. як кандыдат (памочнік). З 1814 г. выконваў таксама абавязкі выкладчыка-намесніка прафесара і выкладаў пасля Цэзарыя Камінскага на працягу чатырох гадоў тэарэтычную і практычную астраномію ў Віленскім універсітэце. У 1818—21 гг. знаходзіўся ў Парыжы коштам брата Юзафа, вывучаў там астраномію пад кіраўніцтвам Д. Ф. Ж. Араго. У гэты час у зборы медалёў, прысвечаным памяці вялікіх людзей, быў выбіты медаль Каперніка, дзе ён быў прусакам. Дзякуючы намаганням Карчэўскага і А. Кшыжаноўскага быў выбіты іншы медаль з надпісам «natus Torunii in Polonia» («народжаны ў Торуні, у Польшчы»). У абарону польскасці Каперніка Карчэўскі выдаў перадрук французскага перакладу разважання Снядэцкага пра Каперніка (Парыж, 1820) і распаўсюджваў яго ў Францыі, Бельгіі і Англіі.

Пасля вяртання на працягу двух гадоў быў настаўнікам матэматыкі ў ваяводскай школе ў Кельцах. У 1823 г. па даручэнні біскупа П. Варонiча быў прызначаны ад’юнктам Кракаўскай абсерваторыі, а пасля адстаўкі Юзафа Ленскага з пасады дырэктара на працягу 19 месяцаў кіраваў Кракаўскай абсерваторыяй (студзень 1824 — жнівень 1825). Пасля таго як у 1825 г. кіраўніцтва пераняў Максіміліян Вэйсэ, у красавіку 1826 г. пакінуў пасаду ад’юнкта ў Кракаўскай абсерваторыі. У 1826 г. вярнуўся ў Вільню і пры пратэкцыі Мікалая Навасільцава быў прыняты ва універсітэт як памочнік астранома-назіральніка, якім тады быў Пётр Славінскі. Тым жа Навасільцавым быў звольнены ў 1831 г. Памёр у Вільні ў 1832 г.

У 1815 і 1816 гг. у «Dziennik Wileński» з’явіліся два папулярныя астранамічныя артыкулы Карчэўскага. Да часоў працы ў Кельцах адносяцца два падручнікі матэматыкі: «Пачаткі арыфметыкі» (Кельцы, 1822 г., паводле рэцэнзіі ў «Dziennik Warszawski» 1827 г., № 29, гэта нібыта мадыфікаваны пераклад французскага падручніка К. Безу, без згадкі пра гэта) і «Пачаткі геаметрыі» (Кельцы, 1823). Напісаў брашуру «Гнаманіка маляўнічая» (Вільня, 1818, і Кракаў, 1825). Выдаў таксама кнігу «Аб каметах» (Вільня, 1826). З французскай мовы на польскую пераклаў і апублікаваў: «Аб карысці, якую вынікае для чалавечай супольнасці з навукі астраноміі» (урывак з твора Байі «Histoire de l'astronomie ancienne», Вільня, 1816), Лапласа «Гісторыя астраноміі» (1825), «Навука пра неба» (паводле сістэмы Ж. Малета, прафесара Ліёнскага універсітэта, Кракаў, 1824), «Астраномія ў 26 лекцыях, у якіх усе нябесныя з’явы без дапамогі матэматыкі выкладзены з 13-га англійскага і 2-га французскага выданняў» (Вільня, 1826, ч. I—II). Апрача таго, пакінуў у рукапісе пераклад «Фізічнай астраноміі» Ж. Б. Бія, а таксама некалькі французскіх раманаў. Добра маляваў і ўмеў уласнаручна ілюстраваць як свае працы, так і пераклады.


== Навуковыя працы ==

[[Катэгорыя:Памерлі ў 1832 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1789 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>o1poslvf3s1jmfmuz8roz0hgiylbft6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172557</id>
      <parentid>5172556</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5738" sha1="9zjre66gojd4wehby574bg7ywd7cdwf" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вінцэнт Карчэўскі''' (польск. ''Wincenty Karczewski,'' [[1789]], [[Гродзеншчына]] - [[1832]], [[Вільня]]) —  астраном, матэматык і асветнік, прадстаўнік Віленскай астранамічнай школы

Нарадзіўся на Гродзеншчыне, сын Станіслава, межавога суддзі Ашмянскага павета. Вучыўся ў Віленскім універсітэце ў 1807—11 гг. як вучань Яна Снядэцкага і атрымаў у 1811 г. ступень магістра філасофіі. У тым жа годзе быў прыняты на працу ў Астранамічную абсерваторыю ў Вільні, дзе працаваў да 1818 г. як кандыдат (памочнік). З 1814 г. выконваў таксама абавязкі выкладчыка-намесніка прафесара і выкладаў пасля Цэзарыя Камінскага на працягу чатырох гадоў тэарэтычную і практычную астраномію ў Віленскім універсітэце. У 1818—21 гг. знаходзіўся ў Парыжы коштам брата Юзафа, вывучаў там астраномію пад кіраўніцтвам Д. Ф. Ж. Араго. У гэты час у зборы медалёў, прысвечаным памяці вялікіх людзей, быў выбіты медаль Каперніка, дзе ён быў прусакам. Дзякуючы намаганням Карчэўскага і А. Кшыжаноўскага быў выбіты іншы медаль з надпісам «natus Torunii in Polonia» («народжаны ў Торуні, у Польшчы»). У абарону польскасці Каперніка Карчэўскі выдаў перадрук французскага перакладу разважання Снядэцкага пра Каперніка (Парыж, 1820) і распаўсюджваў яго ў Францыі, Бельгіі і Англіі.

Пасля вяртання на працягу двух гадоў быў настаўнікам матэматыкі ў ваяводскай школе ў Кельцах. У 1823 г. па даручэнні біскупа П. Варонiча быў прызначаны ад’юнктам Кракаўскай абсерваторыі, а пасля адстаўкі Юзафа Ленскага з пасады дырэктара на працягу 19 месяцаў кіраваў Кракаўскай абсерваторыяй (студзень 1824 — жнівень 1825). Пасля таго як у 1825 г. кіраўніцтва пераняў Максіміліян Вэйсэ, у красавіку 1826 г. пакінуў пасаду ад’юнкта ў Кракаўскай абсерваторыі. У 1826 г. вярнуўся ў Вільню і пры пратэкцыі Мікалая Навасільцава быў прыняты ва універсітэт як памочнік астранома-назіральніка, якім тады быў Пётр Славінскі. Тым жа Навасільцавым быў звольнены ў 1831 г. Памёр у Вільні ў 1832 г.

У 1815 і 1816 гг. у «Dziennik Wileński» з’явіліся два папулярныя астранамічныя артыкулы Карчэўскага. Да часоў працы ў Кельцах адносяцца два падручнікі матэматыкі: «Пачаткі арыфметыкі» (Кельцы, 1822 г., паводле рэцэнзіі ў «Dziennik Warszawski» 1827 г., № 29, гэта нібыта мадыфікаваны пераклад французскага падручніка К. Безу, без згадкі пра гэта) і «Пачаткі геаметрыі» (Кельцы, 1823). Напісаў брашуру «Гнаманіка маляўнічая» (Вільня, 1818, і Кракаў, 1825). Выдаў таксама кнігу «Аб каметах» (Вільня, 1826). З французскай мовы на польскую пераклаў і апублікаваў: «Аб карысці, якую вынікае для чалавечай супольнасці з навукі астраноміі» (урывак з твора Байі «Histoire de l'astronomie ancienne», Вільня, 1816), Лапласа «Гісторыя астраноміі» (1825), «Навука пра неба» (паводле сістэмы Ж. Малета, прафесара Ліёнскага універсітэта, Кракаў, 1824), «Астраномія ў 26 лекцыях, у якіх усе нябесныя з’явы без дапамогі матэматыкі выкладзены з 13-га англійскага і 2-га французскага выданняў» (Вільня, 1826, ч. I—II). Апрача таго, пакінуў у рукапісе пераклад «Фізічнай астраноміі» Ж. Б. Бія, а таксама некалькі французскіх раманаў. Добра маляваў і ўмеў уласнаручна ілюстраваць як свае працы, так і пераклады.


== Навуковыя працы ==

[[Катэгорыя:Памерлі ў 1832 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1789 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>9zjre66gojd4wehby574bg7ywd7cdwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172564</id>
      <parentid>5172557</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8894" sha1="64bzs4rkt4kgewpf699mfozhr8l4imd" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вінцэнт Карчэўскі''' (польск. ''Wincenty Karczewski,'' [[1789]], [[Гродзеншчына]] - [[1832]], [[Вільня]]) —  [[астраном]], [[матэматык]] і [[асветнік]], прадстаўнік Віленскай астранамічнай школы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131550|title=Карчэўскі Вінцэнт (Вікенцій Восіпавіч) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 130.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Karczewski Wincenty // Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1966, t. XII, s. 41—42&lt;/ref&gt;

Нарадзіўся на Гродзеншчыне, сын Станіслава, межавога суддзі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]]. Сярэднюю адукацыю атрымаў у Барунскай базыльянскай школе. Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] ў 1807—11 гг. як вучань [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]] і атрымаў у 1811 г. ступень [[Магістр філасофіі|магістра філасофіі]]. У тым жа годзе быў прыняты на працу ў [[Абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|Астранамічную абсерваторыю ў Вільні]], дзе працаваў да 1818 г. як кандыдат (памочнік). З 1814 г. выконваў таксама абавязкі выкладчыка-намесніка прафесара і выкладаў пасля [[Цэзары Камінскі|Цэзарыя Камінскага]] на працягу чатырох гадоў тэарэтычную і практычную астраномію ў Віленскім універсітэце. У 1818—21 гг. знаходзіўся ў [[Парыж|Парыжы]] коштам брата Юзафа, вывучаў там астраномію пад кіраўніцтвам Д. Ф. Ж. Араго. У гэты час у зборы медалёў, прысвечаным памяці вялікіх людзей, быў выбіты медаль [[Мікалай Капернік|Каперніка]], дзе ён быў пазначаны прусакам. Дзякуючы намаганням Карчэўскага і А. Кшыжаноўскага быў выбіты іншы медаль з надпісам «''natus Torunii in Polonia''» («народжаны ў Торуні, у Польшчы»). У абарону польскасці Каперніка Карчэўскі выдаў перадрук французскага перакладу разважання Снядэцкага пра Каперніка (Парыж, 1820) і распаўсюджваў яго ў [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Англія|Англіі]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Пасля вяртання на працягу двух гадоў быў настаўнікам матэматыкі ў ваяводскай школе ў [[Кельцы|Кельцах]]. У 1823 г. па даручэнні біскупа П. Варонiча быў прызначаны ад’юнктам [[Кракаўская абсерваторыя|Кракаўскай абсерваторыі]], а пасля адстаўкі Юзафа Ленскага з пасады дырэктара на працягу 19 месяцаў кіраваў Кракаўскай абсерваторыяй (студзень 1824 — жнівень 1825). Пасля таго як у 1825 г. кіраўніцтва пераняў Максіміліян Вэйсэ, у красавіку 1826 г. пакінуў пасаду ад’юнкта ў Кракаўскай абсерваторыі. У 1826 г. вярнуўся ў Вільню і пры пратэкцыі [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] быў прыняты ва універсітэт як памочнік астранома-назіральніка, якім тады быў [[Пётр Славінскі]]. Тым жа Навасільцавым быў звольнены ў 1831 г. Памёр у Вільні ў 1832 г.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У 1815 і 1816 гг. у «Dziennik Wileński» з’явіліся два папулярныя астранамічныя артыкулы Карчэўскага. Да часоў працы ў Кельцах адносяцца два падручнікі матэматыкі: «''Пачаткі арыфметыкі''» (Кельцы, 1822 г., паводле рэцэнзіі ў «Dziennik Warszawski» 1827 г., № 29, гэта нібыта мадыфікаваны пераклад французскага падручніка К. Безу, без згадкі пра гэта) і «''Пачаткі геаметрыі''» (Кельцы, 1823). Напісаў брашуру «''Ілюстраваная гнаманіка''» (Вільня, 1818, і Кракаў, 1825). Выдаў таксама кнігу «''Аб каметах''» (Вільня, 1826). З французскай мовы на польскую пераклаў і апублікаваў: «''Аб карысці, якую вынікае для чалавечай супольнасці з навукі астраноміі''» (урывак з твора Байі «''Histoire de l'astronomie ancienne''», Вільня, 1816), Лапласа «''Гісторыя астраноміі''» (1825), «''Навука пра неба''» (паводле сістэмы Ж. Мале, прафесара Ліёнскага універсітэта, Кракаў, 1824), «''Астраномія ў 26 лекцыях, у якіх усе нябесныя з’явы без дапамогі матэматыкі выкладзены з 13-га англійскага і 2-га французскага выданняў''» (Вільня, 1826, ч. I—II). Апрача таго, пакінуў у рукапісе пераклад «''Фізічнай астраноміі''» Ж. Б. Бія, а таксама некалькі французскіх раманаў. Добра маляваў і ўмеў уласнаручна ілюстраваць як свае працы, так і пераклады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У публікацыях імкнуўся растлумачыць фізічную прыроду рэальных працэсаў: [[Сонечнае зацьменне|сонечных зацьменняў]], рух планет, [[Камета|камет]] і [[Астэроід|астэроідаў]]; расказваў пра выкарыстанне матэматычных метадаў у астраноміі; шмат увагі надаваў практычнаму выкарыстанню дасягненняў навукі. Прыхільнік вучэння М. Каперніка, паслядоўнік [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|М. Пачобута-Адляніцкага]], вучань Я. Снядэцкага, прытрымліваўся [[Матэрыялізм|матэрыялістычных поглядаў]], лічыў, што розум чалавека здольны спасцігнуць усе таямніцы сусвету.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Навуковыя працы ==

* „O plamach na słońcu” (Wilno, 1815)
* „O gwiazdach i konstelacjach i sposobie ich poznawania” (Wilno, 1816)
* „Gnomonika rysunkowa” (Wilno, 1818, другое выданне ў Кракаве 1825)
* „Nauka o niebie, czyli wiadomość fenomenów astronomicznych” (пераклад Малле, 1824)
* „Historia astronomii” (пераклад Лапласа, Wilno, 1825)
* „Astronomia zawarta w 22 lekcjach” (пераклад з французскай мовы, Wilno, 1826)
* „O kometach” (Wilno, 1826)
* „Początki arytmetyki” (Kielce, 1832)
* „Początki geometrii”
* „Antoni i Maurycy pismo L.M.P De Jussieu uwieńczone nagrodą przez towarzystwo ulepszania więzień” (Wilno, 1830, przekład z języka francuskiego)

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1832 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1789 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>64bzs4rkt4kgewpf699mfozhr8l4imd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172568</id>
      <parentid>5172564</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8931" sha1="rs18ek5cu9rghlkmxyu69j2q0saij8d" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вінцэнт Карчэўскі''' (польск. ''Wincenty Karczewski,'' [[1789]], [[Гродзеншчына]] - [[1832]], [[Вільня]]) —  [[астраном]], [[матэматык]] і [[асветнік]], прадстаўнік Віленскай астранамічнай школы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131550|title=Карчэўскі Вінцэнт (Вікенцій Восіпавіч) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 130.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Karczewski Wincenty // Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1966, t. XII, s. 41—42&lt;/ref&gt;

Нарадзіўся на Гродзеншчыне, сын Станіслава, межавога суддзі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]]. Сярэднюю адукацыю атрымаў у Барунскай базыльянскай школе. Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] ў 1807—11 гг. як вучань [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]] і атрымаў у 1811 г. ступень [[Магістр філасофіі|магістра філасофіі]]. У тым жа годзе быў прыняты на працу ў [[Абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|Астранамічную абсерваторыю ў Вільні]], дзе працаваў да 1818 г. як кандыдат (памочнік). З 1814 г. выконваў таксама абавязкі выкладчыка-намесніка прафесара і выкладаў пасля [[Цэзары Камінскі|Цэзарыя Камінскага]] на працягу чатырох гадоў тэарэтычную і практычную астраномію ў Віленскім універсітэце. У 1818—21 гг. знаходзіўся ў [[Парыж|Парыжы]] коштам брата Юзафа, вывучаў там астраномію пад кіраўніцтвам Д. Ф. Ж. Араго. У гэты час у зборы медалёў, прысвечаным памяці вялікіх людзей, быў выбіты медаль [[Мікалай Капернік|Каперніка]], дзе ён быў пазначаны прусакам. Дзякуючы намаганням Карчэўскага і А. Кшыжаноўскага быў выбіты іншы медаль з надпісам «''natus Torunii in Polonia''» («народжаны ў Торуні, у Польшчы»). У абарону польскасці Каперніка Карчэўскі выдаў перадрук французскага перакладу разважання Снядэцкага пра Каперніка (Парыж, 1820) і распаўсюджваў яго ў [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Англія|Англіі]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Пасля вяртання на працягу двух гадоў быў настаўнікам матэматыкі ў ваяводскай школе ў [[Кельцы|Кельцах]]. У 1823 г. па даручэнні біскупа П. Варонiча быў прызначаны ад’юнктам [[Кракаўская абсерваторыя|Кракаўскай абсерваторыі]], а пасля адстаўкі Юзафа Ленскага з пасады дырэктара на працягу 19 месяцаў кіраваў Кракаўскай абсерваторыяй (студзень 1824 — жнівень 1825). Пасля таго як у 1825 г. кіраўніцтва пераняў Максіміліян Вэйсэ, у красавіку 1826 г. пакінуў пасаду ад’юнкта ў Кракаўскай абсерваторыі. У 1826 г. вярнуўся ў Вільню і пры пратэкцыі [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] быў прыняты ва універсітэт як памочнік астранома-назіральніка, якім тады быў [[Пётр Славінскі]]. Тым жа Навасільцавым быў звольнены ў 1831 г. Памёр у Вільні ў 1832 г.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У 1815 і 1816 гг. у «Dziennik Wileński» з’явіліся два папулярныя астранамічныя артыкулы Карчэўскага. Да часоў працы ў Кельцах адносяцца два падручнікі матэматыкі: «''Пачаткі арыфметыкі''» (Кельцы, 1822 г., паводле рэцэнзіі ў «Dziennik Warszawski» 1827 г., № 29, гэта нібыта мадыфікаваны пераклад французскага падручніка К. Безу, без згадкі пра гэта) і «''Пачаткі геаметрыі''» (Кельцы, 1823). Напісаў брашуру «''Ілюстраваная гнаманіка''» (Вільня, 1818, і Кракаў, 1825). Выдаў таксама кнігу «''Аб каметах''» (Вільня, 1826). З французскай мовы на польскую пераклаў і апублікаваў: «''Аб карысці, якую вынікае для чалавечай супольнасці з навукі астраноміі''» (урывак з твора Байі «''Histoire de l'astronomie ancienne''», Вільня, 1816), Лапласа «''Гісторыя астраноміі''» (1825), «''Навука пра неба''» (паводле сістэмы Ж. Мале, прафесара Ліёнскага універсітэта, Кракаў, 1824), «''Астраномія ў 26 лекцыях, у якіх усе нябесныя з’явы без дапамогі матэматыкі выкладзены з 13-га англійскага і 2-га французскага выданняў''» (Вільня, 1826, ч. I—II). Апрача таго, пакінуў у рукапісе пераклад «''Фізічнай астраноміі''» Ж. Б. Бія, а таксама некалькі французскіх раманаў. Добра маляваў і ўмеў уласнаручна ілюстраваць як свае працы, так і пераклады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У публікацыях імкнуўся растлумачыць фізічную прыроду рэальных працэсаў: [[Сонечнае зацьменне|сонечных зацьменняў]], рух планет, [[Камета|камет]] і [[Астэроід|астэроідаў]]; расказваў пра выкарыстанне матэматычных метадаў у астраноміі; шмат увагі надаваў практычнаму выкарыстанню дасягненняў навукі. Прыхільнік вучэння М. Каперніка, паслядоўнік [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|М. Пачобута-Адляніцкага]], вучань Я. Снядэцкага, прытрымліваўся [[Матэрыялізм|матэрыялістычных поглядаў]], лічыў, што розум чалавека здольны спасцігнуць усе таямніцы сусвету.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Навуковыя працы ==

* „O plamach na słońcu” (Wilno, 1815)
* „O gwiazdach i konstelacjach i sposobie ich poznawania” (Wilno, 1816)
* „Gnomonika rysunkowa” (Wilno, 1818, другое выданне ў Kraków, 1825)
* „Początki arytmetyki” (Kielce, 1822)
* „Początki geometrii” (Kielce, 1823)
* „Nauka o niebie, czyli wiadomość fenomenów astronomicznych” (пераклад Малле, Kraków, 1824)
* „Historia astronomii” (пераклад Лапласа, Wilno, 1825)
* „Astronomia zawarta w 22 lekcjach” (пераклад з французскай мовы, Wilno, 1826)
* „O kometach” (Wilno, 1826)
* „Antoni i Maurycy pismo L.M.P De Jussieu uwieńczone nagrodą przez towarzystwo ulepszania więzień” (Wilno, 1830, пераклад з французскай мовы)

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1832 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1789 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>rs18ek5cu9rghlkmxyu69j2q0saij8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172569</id>
      <parentid>5172568</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9172" sha1="tpb4fggedpc9twzt8s1mrqoj8za6gxm" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вінцэнт Карчэўскі''' (польск. ''Wincenty Karczewski,'' [[1789]], [[Гродзеншчына]] - [[1832]], [[Вільня]]) —  [[астраном]], [[матэматык]] і [[асветнік]], прадстаўнік Віленскай астранамічнай школы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131550|title=Карчэўскі Вінцэнт (Вікенцій Восіпавіч) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 130.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Karczewski Wincenty // Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1966, t. XII, s. 41—42&lt;/ref&gt;

Нарадзіўся на Гродзеншчыне, сын Станіслава, межавога суддзі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]]. Сярэднюю адукацыю атрымаў у Барунскай базыльянскай школе. Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] ў 1807—11 гг. як вучань [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]] і атрымаў у 1811 г. ступень [[Магістр філасофіі|магістра філасофіі]]. У тым жа годзе быў прыняты на працу ў [[Абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|Астранамічную абсерваторыю ў Вільні]], дзе працаваў да 1818 г. як кандыдат (памочнік). З 1814 г. выконваў таксама абавязкі выкладчыка-намесніка прафесара і выкладаў пасля [[Цэзары Камінскі|Цэзарыя Камінскага]] на працягу чатырох гадоў тэарэтычную і практычную астраномію ў Віленскім універсітэце. У 1818—21 гг. знаходзіўся ў [[Парыж|Парыжы]] коштам брата Юзафа, вывучаў там астраномію пад кіраўніцтвам Д. Ф. Ж. Араго. У гэты час у зборы медалёў, прысвечаным памяці вялікіх людзей, быў выбіты медаль [[Мікалай Капернік|Каперніка]], дзе ён быў пазначаны прусакам. Дзякуючы намаганням Карчэўскага і А. Кшыжаноўскага быў выбіты іншы медаль з надпісам «''natus Torunii in Polonia''» («народжаны ў Торуні, у Польшчы»). У абарону польскасці Каперніка Карчэўскі выдаў перадрук французскага перакладу разважання Снядэцкага пра Каперніка (Парыж, 1820) і распаўсюджваў яго ў [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Англія|Англіі]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Пасля вяртання на працягу двух гадоў быў настаўнікам матэматыкі ў ваяводскай школе ў [[Кельцы|Кельцах]]. У 1823 г. па даручэнні біскупа П. Варонiча быў прызначаны ад’юнктам [[Кракаўская абсерваторыя|Кракаўскай абсерваторыі]], а пасля адстаўкі Юзафа Ленскага з пасады дырэктара на працягу 19 месяцаў кіраваў Кракаўскай абсерваторыяй (студзень 1824 — жнівень 1825). Пасля таго як у 1825 г. кіраўніцтва пераняў Максіміліян Вэйсэ, у красавіку 1826 г. пакінуў пасаду ад’юнкта ў Кракаўскай абсерваторыі. У 1826 г. вярнуўся ў Вільню і пры пратэкцыі [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] быў прыняты ва універсітэт як памочнік астранома-назіральніка, якім тады быў [[Пётр Славінскі]]. Тым жа Навасільцавым быў звольнены ў 1831 г. Памёр у Вільні ў 1832 г.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У 1815 і 1816 гг. у «Dziennik Wileński» з’явіліся два папулярныя астранамічныя артыкулы Карчэўскага. Да часоў працы ў Кельцах адносяцца два падручнікі матэматыкі: «''Пачаткі арыфметыкі''» (Кельцы, 1822 г., паводле рэцэнзіі ў «Dziennik Warszawski» 1827 г., № 29, гэта нібыта мадыфікаваны пераклад французскага падручніка К. Безу, без згадкі пра гэта) і «''Пачаткі геаметрыі''» (Кельцы, 1823). Напісаў брашуру «''Ілюстраваная гнаманіка''» (Вільня, 1818, і Кракаў, 1825). Выдаў таксама кнігу «''Аб каметах''» (Вільня, 1826). З французскай мовы на польскую пераклаў і апублікаваў: «''Аб карысці, якую вынікае для чалавечай супольнасці з навукі астраноміі''» (урывак з твора Байі «''Histoire de l'astronomie ancienne''», Вільня, 1816), Лапласа «''Гісторыя астраноміі''» (1825), «''Навука пра неба''» (паводле сістэмы Ж. Мале, прафесара Ліёнскага універсітэта, Кракаў, 1824), «''Астраномія ў 26 лекцыях, у якіх усе нябесныя з’явы без дапамогі матэматыкі выкладзены з 13-га англійскага і 2-га французскага выданняў''» (Вільня, 1826, ч. I—II). Апрача таго, пакінуў у рукапісе пераклад «''Фізічнай астраноміі''» Ж. Б. Бія, а таксама некалькі французскіх раманаў. Добра маляваў і ўмеў уласнаручна ілюстраваць як свае працы, так і пераклады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У публікацыях імкнуўся растлумачыць фізічную прыроду рэальных працэсаў: [[Сонечнае зацьменне|сонечных зацьменняў]], рух планет, [[Камета|камет]] і [[Астэроід|астэроідаў]]; расказваў пра выкарыстанне матэматычных метадаў у астраноміі; шмат увагі надаваў практычнаму выкарыстанню дасягненняў навукі. Прыхільнік вучэння М. Каперніка, паслядоўнік [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|М. Пачобута-Адляніцкага]], вучань Я. Снядэцкага, прытрымліваўся [[Матэрыялізм|матэрыялістычных поглядаў]], лічыў, што розум чалавека здольны спасцігнуць усе таямніцы сусвету.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Навуковыя працы ==

* „O plamach na słońcu” (Wilno, 1815)
* „O gwiazdach i konstelacjach i sposobie ich poznawania” (Wilno, 1816)
* „Gnomonika rysunkowa” (Wilno, 1818, другое выданне ў Kraków, 1825)
* „Początki arytmetyki” (Kielce, 1822)
* „Początki geometrii” (Kielce, 1823)
* „Nauka o niebie, czyli wiadomość fenomenów astronomicznych” (пераклад Малле, Kraków, 1824)
* „Historia astronomii” (пераклад Лапласа, Wilno, 1825)
* „Astronomia zawarta w 22 lekcjach” (пераклад з французскай мовы, Wilno, 1826)
* „O kometach” (Wilno, 1826)
* „Antoni i Maurycy pismo L.M.P De Jussieu uwieńczone nagrodą przez towarzystwo ulepszania więzień” (Wilno, 1830, пераклад з французскай мовы)

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1832 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1789 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Астраномы]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Віленская астранамічная абсерваторыя]]</text>
      <sha1>tpb4fggedpc9twzt8s1mrqoj8za6gxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172570</id>
      <parentid>5172569</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9517" sha1="lig03t7jvm5hs868v51t0m7i7qkocxt" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вінцэнт Карчэўскі''' (польск. ''Wincenty Karczewski,'' [[1789]], [[Гродзеншчына]] - [[1832]], [[Вільня]]) —  [[астраном]], [[матэматык]] і [[асветнік]], прадстаўнік Віленскай астранамічнай школы.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131550|title=Карчэўскі Вінцэнт (Вікенцій Восіпавіч) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 130.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Karczewski Wincenty // Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1966, t. XII, s. 41—42&lt;/ref&gt;

Нарадзіўся на Гродзеншчыне, сын Станіслава, межавога суддзі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]]. Сярэднюю адукацыю атрымаў у Барунскай базыльянскай школе. Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] ў 1807—11 гг. як вучань [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]] і атрымаў у 1811 г. ступень [[Магістр філасофіі|магістра філасофіі]]. У тым жа годзе быў прыняты на працу ў [[Абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|Астранамічную абсерваторыю ў Вільні]], дзе працаваў да 1818 г. як кандыдат (памочнік). З 1814 г. выконваў таксама абавязкі выкладчыка-намесніка прафесара і выкладаў пасля [[Цэзары Камінскі|Цэзарыя Камінскага]] на працягу чатырох гадоў тэарэтычную і практычную астраномію ў Віленскім універсітэце. У 1818—21 гг. знаходзіўся ў [[Парыж|Парыжы]] коштам брата Юзафа, вывучаў там астраномію пад кіраўніцтвам Д. Ф. Ж. Араго. У гэты час у зборы медалёў, прысвечаным памяці вялікіх людзей, быў выбіты медаль [[Мікалай Капернік|Каперніка]], дзе ён быў пазначаны прусакам. Дзякуючы намаганням Карчэўскага і Адрыяна Кшыжаноўскага быў выбіты іншы медаль з надпісам «''natus Torunii in Polonia''» («народжаны ў Торуні, у Польшчы»). У абарону польскасці Каперніка Карчэўскі выдаў перадрук французскага перакладу разважання Снядэцкага пра Каперніка (Парыж, 1820) і распаўсюджваў яго ў [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Англія|Англіі]] і [[Швецыя|Швецыі]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/kwartalnik-historii-nauki-i-techniki/1983-tom-28-numer-1/kwartalnik_historii_nauki_i_techniki-r1983-t28-n1-s169-176.pdf Piotrowski, Walerian. O uznanie polskiej narodowości Mikołaja Kopernikaа Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 1983, 28/1, 169-176] &lt;/ref&gt;

Пасля вяртання на працягу двух гадоў быў настаўнікам матэматыкі ў ваяводскай школе ў [[Кельцы|Кельцах]]. У 1823 г. па даручэнні біскупа П. Варонiча быў прызначаны ад’юнктам [[Кракаўская абсерваторыя|Кракаўскай абсерваторыі]], а пасля адстаўкі Юзафа Ленскага з пасады дырэктара на працягу 19 месяцаў кіраваў Кракаўскай абсерваторыяй (студзень 1824 — жнівень 1825). Пасля таго як у 1825 г. кіраўніцтва пераняў Максіміліян Вэйсэ, у красавіку 1826 г. пакінуў пасаду ад’юнкта ў Кракаўскай абсерваторыі. У 1826 г. вярнуўся ў Вільню і пры пратэкцыі [[Мікалай Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]] быў прыняты ва універсітэт як памочнік астранома-назіральніка, якім тады быў [[Пётр Славінскі]]. Тым жа Навасільцавым быў звольнены ў 1831 г. Памёр у Вільні ў 1832 г.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У 1815 і 1816 гг. у «Dziennik Wileński» з’явіліся два папулярныя астранамічныя артыкулы Карчэўскага. Да часоў працы ў Кельцах адносяцца два падручнікі матэматыкі: «''Пачаткі арыфметыкі''» (Кельцы, 1822 г., паводле рэцэнзіі ў «Dziennik Warszawski» 1827 г., № 29, гэта нібыта мадыфікаваны пераклад французскага падручніка К. Безу, без згадкі пра гэта) і «''Пачаткі геаметрыі''» (Кельцы, 1823). Напісаў брашуру «''Ілюстраваная гнаманіка''» (Вільня, 1818, і Кракаў, 1825). Выдаў таксама кнігу «''Аб каметах''» (Вільня, 1826). З французскай мовы на польскую пераклаў і апублікаваў: «''Аб карысці, якую вынікае для чалавечай супольнасці з навукі астраноміі''» (урывак з твора Байі «''Histoire de l'astronomie ancienne''», Вільня, 1816), Лапласа «''Гісторыя астраноміі''» (1825), «''Навука пра неба''» (паводле сістэмы Ж. Мале, прафесара Ліёнскага універсітэта, Кракаў, 1824), «''Астраномія ў 26 лекцыях, у якіх усе нябесныя з’явы без дапамогі матэматыкі выкладзены з 13-га англійскага і 2-га французскага выданняў''» (Вільня, 1826, ч. I—II). Апрача таго, пакінуў у рукапісе пераклад «''Фізічнай астраноміі''» Ж. Б. Бія, а таксама некалькі французскіх раманаў. Добра маляваў і ўмеў уласнаручна ілюстраваць як свае працы, так і пераклады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У публікацыях імкнуўся растлумачыць фізічную прыроду рэальных працэсаў: [[Сонечнае зацьменне|сонечных зацьменняў]], рух планет, [[Камета|камет]] і [[Астэроід|астэроідаў]]; расказваў пра выкарыстанне матэматычных метадаў у астраноміі; шмат увагі надаваў практычнаму выкарыстанню дасягненняў навукі. Прыхільнік вучэння М. Каперніка, паслядоўнік [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|М. Пачобута-Адляніцкага]], вучань Я. Снядэцкага, прытрымліваўся [[Матэрыялізм|матэрыялістычных поглядаў]], лічыў, што розум чалавека здольны спасцігнуць усе таямніцы сусвету.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Навуковыя працы ==

* „O plamach na słońcu” (Wilno, 1815)
* „O gwiazdach i konstelacjach i sposobie ich poznawania” (Wilno, 1816)
* „Gnomonika rysunkowa” (Wilno, 1818, другое выданне ў Kraków, 1825)
* „Początki arytmetyki” (Kielce, 1822)
* „Początki geometrii” (Kielce, 1823)
* „Nauka o niebie, czyli wiadomość fenomenów astronomicznych” (пераклад Малле, Kraków, 1824)
* „Historia astronomii” (пераклад Лапласа, Wilno, 1825)
* „Astronomia zawarta w 22 lekcjach” (пераклад з французскай мовы, Wilno, 1826)
* „O kometach” (Wilno, 1826)
* „Antoni i Maurycy pismo L.M.P De Jussieu uwieńczone nagrodą przez towarzystwo ulepszania więzień” (Wilno, 1830, пераклад з французскай мовы)

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1832 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1789 годзе]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Астраномы]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Віленская астранамічная абсерваторыя]]</text>
      <sha1>lig03t7jvm5hs868v51t0m7i7qkocxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падзяменскае радовішча глін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811814</id>
    <revision>
      <id>5172571</id>
      <timestamp>2026-07-29T10:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Падзяменскае радовішча глін''' — у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], каля в. [[Падзяменне]]. Пластавы паклад звязаны з азёрна-алювіяльнымі адкладамі паазерскага зледзянення. Гліны буравата- і жаўтавата-шэрыя, шч...»</comment>
      <origin>5172571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="rciy36elle7vu3rog3noxieks5tjcki" xml:space="preserve">'''Падзяменскае радовішча глін''' — у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], каля в. [[Падзяменне]]. Пластавы паклад звязаны з азёрна-алювіяльнымі адкладамі паазерскага зледзянення. Гліны буравата- і жаўтавата-шэрыя, шчыльныя, пластычныя, дысперсныя. Радовішча складзена з 3 асобных участкаў: Паўночнага, Цэнтральнага і Паўднёвага. Агульныя разведаныя запасы 15,2 млн м³, перспектыўныя 0,26 млн м³. Магутнасць карыснай тоўшчы 2,5—15,4 м, ускрышы (пяскі, супескі, [[торф]]) 0,4—6,5 м. Гліны прыдатныя на выраб [[цэгла|цэглы]], дахоўкі, керамзітавага жвіру і дрэнажных труб.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падзяменскае радовішча глін||}}</text>
      <sha1>rciy36elle7vu3rog3noxieks5tjcki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172573</id>
      <parentid>5172571</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1343" sha1="8mu7y20m20ipbn4sp9cosq4x0t05sto" xml:space="preserve">'''Падзяменскае радовішча глін''' — у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], каля в. [[Падзяменне]]. Пластавы паклад звязаны з азёрна-алювіяльнымі адкладамі паазерскага зледзянення. Гліны буравата- і жаўтавата-шэрыя, шчыльныя, пластычныя, дысперсныя. Радовішча складзена з 3 асобных участкаў: Паўночнага, Цэнтральнага і Паўднёвага. Агульныя разведаныя запасы 15,2 млн м³, перспектыўныя 0,26 млн м³. Магутнасць карыснай тоўшчы 2,5—15,4 м, ускрышы (пяскі, супескі, [[торф]]) 0,4—6,5 м. Гліны прыдатныя на выраб [[цэгла|цэглы]], дахоўкі, керамзітавага жвіру і дрэнажных труб.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падзяменскае радовішча глін||}}
{{Карысныя выкапні Беларусі}}
[[Катэгорыя:Радовішчы глін і суглінкаў Беларусі]]</text>
      <sha1>8mu7y20m20ipbn4sp9cosq4x0t05sto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172588</id>
      <parentid>5172573</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="097wj2h3u96o77nwnowt958i46w1nbg" xml:space="preserve">'''Падзяменскае радовішча глін''' — у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], каля в. [[Падзяменне]].

Пластавы паклад звязаны з азёрна-алювіяльнымі адкладамі [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. Гліны буравата- і жаўтавата-шэрыя, шчыльныя, пластычныя, дысперсныя. Радовішча складзена з 3 асобных участкаў: Паўночнага, Цэнтральнага і Паўднёвага. Агульныя разведаныя запасы 15,2 млн м³, перспектыўныя 0,26 млн м³. Магутнасць карыснай тоўшчы 2,5—15,4 м, ускрышы (пяскі, супескі, [[торф]]) 0,4—6,5 м. Гліны прыдатныя на выраб [[цэгла|цэглы]], дахоўкі, керамзітавага жвіру і дрэнажных труб.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падзяменскае радовішча глін||}}

{{Карысныя выкапні Беларусі}}

[[Катэгорыя:Радовішчы глін і суглінкаў Беларусі]]</text>
      <sha1>097wj2h3u96o77nwnowt958i46w1nbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падкорнікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811815</id>
    <revision>
      <id>5172575</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Падкорнікі''' (''Aradidae'') — сямейства [[насякомыя|насякомых]] атраду клапоў. Больш за 100 родаў, каля 1000 відаў. Пашыраны па ўсёй сушы. Жывуць на кары, пад [[кара біялогія)|карой]] [[дрэва|дрэў]] (адсюль назва). На [[Беларусі]] каля 30 відаў, з іх найбольш трап...»</comment>
      <origin>5172575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1156" sha1="73hvzjz87pnue4l3yow3wfi9wijo8s5" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнікі''' (''Aradidae'') — сямейства [[насякомыя|насякомых]] атраду клапоў. Больш за 100 родаў, каля 1000 відаў. Пашыраны па ўсёй сушы. Жывуць на кары, пад [[кара біялогія)|карой]] [[дрэва|дрэў]] (адсюль назва). На [[Беларусі]] каля 30 відаў, з іх найбольш трапляюцца падкорнік бярозавы (Aradiis betulae), звычайны (A corticalis), хваёвы (A. cinnamomeus).

Даўжыня да 1,1 см. Галава даўгаватая, размешчана паміж 4-членікавымі вусікамі. Цела пляскатае, бурае ці чорнае. Надкрылы не закрываюць краі брушка. Лапкі 2-членікавыя. Кормяцца сокамі дрэў (чым шкодзяць дрэвастою), [[міцэлій|міцэліем]] грыбоў. Развіццё з няпоўным ператварэннем.
[[Катэгорыя:Сямействы насякомых]]</text>
      <sha1>73hvzjz87pnue4l3yow3wfi9wijo8s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172577</id>
      <parentid>5172575</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1281" sha1="n21oytkot0zga96jtaso52pc45zwbxq" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнікі''' (''Aradidae'') — сямейства [[насякомыя|насякомых]] атраду клапоў. Больш за 100 родаў, каля 1000 відаў. Пашыраны па ўсёй сушы. Жывуць на кары, пад [[кара біялогія)|карой]] [[дрэва|дрэў]] (адсюль назва). На [[Беларусі]] каля 30 відаў, з іх найбольш трапляюцца падкорнік бярозавы (Aradiis betulae), звычайны (A corticalis), хваёвы (A. cinnamomeus).

Даўжыня да 1,1 см. Галава даўгаватая, размешчана паміж 4-членікавымі вусікамі. Цела пляскатае, бурае ці чорнае. Надкрылы не закрываюць краі брушка. Лапкі 2-членікавыя. Кормяцца сокамі дрэў (чым шкодзяць дрэвастою), [[міцэлій|міцэліем]] грыбоў. Развіццё з няпоўным ператварэннем.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падкорнікі||}}
[[Катэгорыя:Сямействы насякомых]]</text>
      <sha1>n21oytkot0zga96jtaso52pc45zwbxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172578</id>
      <parentid>5172577</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="joies3zqg4ctyueeglnrsypg0er1itz" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнікі''' (''Aradidae'') — сямейства [[насякомыя|насякомых]] атраду клапоў. Больш за 100 родаў, каля 1000 відаў. Пашыраны па ўсёй сушы. Жывуць на кары, пад [[кара (біялогія)|карой]] [[дрэва|дрэў]] (адсюль назва). На [[Беларусь|Беларусі]] каля 30 відаў, з іх найбольш трапляюцца падкорнік бярозавы (Aradiis betulae), звычайны (A corticalis), хваёвы (A. cinnamomeus).

Даўжыня да 1,1 см. Галава даўгаватая, размешчана паміж 4-членікавымі вусікамі. Цела пляскатае, бурае ці чорнае. Надкрылы не закрываюць краі брушка. Лапкі 2-членікавыя. Кормяцца сокамі дрэў (чым шкодзяць дрэвастою), [[міцэлій|міцэліем]] грыбоў. Развіццё з няпоўным ператварэннем.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падкорнікі||}}
[[Катэгорыя:Сямействы насякомых]]</text>
      <sha1>joies3zqg4ctyueeglnrsypg0er1itz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172579</id>
      <parentid>5172578</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1317" sha1="qcgse4ab5je87o1qrwrl6p3ggive42e" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнікі''' (''Aradidae'') — сямейства [[насякомыя|насякомых]] атраду паўцвердакрылых. Больш за 100 родаў, каля 1000 відаў. Пашыраны па ўсёй сушы. Жывуць на кары, пад [[кара (біялогія)|карой]] [[дрэва|дрэў]] (адсюль назва). На [[Беларусь|Беларусі]] каля 30 відаў, з іх найбольш трапляюцца падкорнік бярозавы (Aradiis betulae), звычайны (A corticalis), хваёвы (A. cinnamomeus).

Даўжыня да 1,1 см. Галава даўгаватая, размешчана паміж 4-членікавымі вусікамі. Цела пляскатае, бурае ці чорнае. Надкрылы не закрываюць краі брушка. Лапкі 2-членікавыя. Кормяцца сокамі дрэў (чым шкодзяць дрэвастою), [[міцэлій|міцэліем]] грыбоў. Развіццё з няпоўным ператварэннем.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падкорнікі||}}
[[Катэгорыя:Сямействы насякомых]]</text>
      <sha1>qcgse4ab5je87o1qrwrl6p3ggive42e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172584</id>
      <parentid>5172579</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5172584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1419" sha1="f11sa4gyt3y3iaus72ssky0s2lqe6vx" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнікі''' (''Aradidae'') — сямейства [[насякомыя|насякомых]] атраду паўцвердакрылых. Больш за 100 родаў, каля 1000 відаў. Пашыраны па ўсёй сушы. Жывуць на кары, пад [[кара (біялогія)|карой]] [[дрэва|дрэў]] (адсюль назва). На [[Беларусь|Беларусі]] каля 30 відаў, з іх найбольш трапляюцца [[падкорнік бярозавы]] (A''radus betulae''), [[падкорнік звычайны|звычайны]] (''Aradus corticalis''), [[падкорнік хваёвы|хваёвы]] (''Aradus cinnamomeus'').

Даўжыня да 1,1 см. Галава даўгаватая, размешчана паміж 4-членікавымі вусікамі. Цела пляскатае, бурае ці чорнае. Надкрылы не закрываюць краі брушка. Лапкі 2-членікавыя. Кормяцца сокамі дрэў (чым шкодзяць дрэвастою), [[міцэлій|міцэліем]] грыбоў. Развіццё з няпоўным ператварэннем.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Падкорнікі||}}
[[Катэгорыя:Сямействы насякомых]]</text>
      <sha1>f11sa4gyt3y3iaus72ssky0s2lqe6vx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aradidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811816</id>
    <redirect title="Падкорнікі" />
    <revision>
      <id>5172576</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Падкорнікі]]</comment>
      <origin>5172576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="geyql4vgbck0uet3v0dqn8bjah15lj1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Падкорнікі]]</text>
      <sha1>geyql4vgbck0uet3v0dqn8bjah15lj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філіп Аўрыль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811817</id>
    <revision>
      <id>5172580</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1340991127|Philippe Avril]]»</comment>
      <origin>5172580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="4y7dv3tppejaiyx4x3ah84tfehcdriz" xml:space="preserve">  

'''Філіп Аўрыль''' (фр. ''Philippe Avril''; 16 верасня 1654, Ангулем, Францыя — 1698) — французскі падарожнік, [[Езуіты|езуіт,]] даследчык [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. 

Аўрыль быў прафесарам філасофіі і матэматыкі ў [[Парыж|Парыжы]], калі яго накіравалі ў езуіцкія місіі ў [[Кітай|Кітаі]]. Выконваючы ўказанні Фердынанда Вербіеста, яшчэ аднаго езуіта, які тады знаходзіўся ў [[Пекін|Пекіне]], ён паспрабаваў здзейсніць падарожжа па сушы  і падарожнічаў шэсць гадоў праз [[Курдыстан]], [[Арменія|Арменію]], [[Астрахань]], [[Іран|Персію]] і іншыя краіны Усходняй Азіі.

Прыбыўшы ў [[Масква|Маскву]], Аўрылу было адмоўлена ў дазволе на праезд праз Татарыю, і ўрад адправіў яго ў [[Польшча|Польшчу]], адкуль ён дабраўся да [[Стамбул|Стамбула]], а адтуль вярнуўся ў Францыю. Нягледзячы на тое, што ён быў знясілены [[Хвароба|хваробай]], ён зноў адправіўся ў падарожжа на караблі, якое знікла ў моры. Мяркуецца, што Аўрыль загінуў у [[Караблекрушэнне|караблекрушэнні]] ў 1698 годзе.

Дзённік і творы Аўрыла ўтрымліваюць значную колькасць карыснага матэрыялу для сучасных гісторыкаў і дэмографаў.
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1698 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1654 годзе]]</text>
      <sha1>4y7dv3tppejaiyx4x3ah84tfehcdriz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172582</id>
      <parentid>5172580</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1340991127|Philippe Avril]]»</comment>
      <origin>5172582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2355" sha1="c0xazdg7agag7q2wdh4j7iqfrbbh322" xml:space="preserve">  

'''Філіп Аўрыль''' (фр. ''Philippe Avril''; 16 верасня 1654, Ангулем, Францыя — 1698) — французскі падарожнік, [[Езуіты|езуіт,]] даследчык [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. 

Аўрыль быў прафесарам філасофіі і матэматыкі ў [[Парыж|Парыжы]], калі яго накіравалі ў езуіцкія місіі ў [[Кітай|Кітаі]]. Выконваючы ўказанні Фердынанда Вербіеста, яшчэ аднаго езуіта, які тады знаходзіўся ў [[Пекін|Пекіне]], ён паспрабаваў здзейсніць падарожжа па сушы  і падарожнічаў шэсць гадоў праз [[Курдыстан]], [[Арменія|Арменію]], [[Астрахань]], [[Іран|Персію]] і іншыя краіны Усходняй Азіі.

Прыбыўшы ў [[Масква|Маскву]], Аўрылу было адмоўлена ў дазволе на праезд праз Татарыю, і ўрад адправіў яго ў [[Польшча|Польшчу]]. Зноў вярнуўся ў Расію і зноў не атрымаў дазволу на праезд у Кітай. Вярнуўся ў Францыю, у 1692 выдаў кнігу пра свае падарожжы, у якой апісаў жывёльны свет Беларусі, пасяленні палонных з Рэчы Паспалітай, у т. л. з Беларусі, «паміж Волгай і Масквой».

Нягледзячы на тое, што ён быў знясілены [[Хвароба|хваробай]], ён зноў адправіўся ў падарожжа на караблі, якое знікла ў моры. Мяркуецца, што Аўрыль загінуў у [[Караблекрушэнне|караблекрушэнні]] ў 1698 годзе.

Дзённік і творы Аўрыла ўтрымліваюць значную колькасць карыснага матэрыялу для сучасных гісторыкаў і дэмографаў.
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1698 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1654 годзе]]</text>
      <sha1>c0xazdg7agag7q2wdh4j7iqfrbbh322</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172583</id>
      <parentid>5172582</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2369" sha1="6scz2tkfcleygk28tn7thh51ff7ibw0" xml:space="preserve">{{Асоба}}  

'''Філіп Аўрыль''' (фр. ''Philippe Avril''; 16 верасня 1654, Ангулем, Францыя — 1698) — французскі падарожнік, [[Езуіты|езуіт,]] даследчык [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. 

Аўрыль быў прафесарам філасофіі і матэматыкі ў [[Парыж|Парыжы]], калі яго накіравалі ў езуіцкія місіі ў [[Кітай|Кітаі]]. Выконваючы ўказанні Фердынанда Вербіеста, яшчэ аднаго езуіта, які тады знаходзіўся ў [[Пекін|Пекіне]], ён паспрабаваў здзейсніць падарожжа па сушы  і падарожнічаў шэсць гадоў праз [[Курдыстан]], [[Арменія|Арменію]], [[Астрахань]], [[Іран|Персію]] і іншыя краіны Усходняй Азіі.

Прыбыўшы ў [[Масква|Маскву]], Аўрылу было адмоўлена ў дазволе на праезд праз Татарыю, і ўрад адправіў яго ў [[Польшча|Польшчу]]. Зноў вярнуўся ў Расію і зноў не атрымаў дазволу на праезд у Кітай. Вярнуўся ў Францыю, у 1692 выдаў кнігу пра свае падарожжы, у якой апісаў жывёльны свет Беларусі, пасяленні палонных з Рэчы Паспалітай, у т. л. з Беларусі, «паміж Волгай і Масквой».

Нягледзячы на тое, што ён быў знясілены [[Хвароба|хваробай]], ён зноў адправіўся ў падарожжа на караблі, якое знікла ў моры. Мяркуецца, што Аўрыль загінуў у [[Караблекрушэнне|караблекрушэнні]] ў 1698 годзе.

Дзённік і творы Аўрыла ўтрымліваюць значную колькасць карыснага матэрыялу для сучасных гісторыкаў і дэмографаў.
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1698 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1654 годзе]]</text>
      <sha1>6scz2tkfcleygk28tn7thh51ff7ibw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172598</id>
      <parentid>5172583</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4538" sha1="94fgcgs328zqkux3npduaguwx5s6npz" xml:space="preserve">{{Асоба}} '''Філіп Аўрыль''' (фр. ''Philippe Avril''; 16 верасня 1654, Ангулем, Францыя — 1698) — французскі падарожнік, [[Езуіты|езуіт,]] даследчык [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 2. – С. 88.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1993. – Т. 1. – С. 232.&lt;/ref&gt; 

Аўрыль быў прафесарам філасофіі і матэматыкі ў [[Парыж|Парыжы]], калі яго накіравалі ў езуіцкія місіі ў [[Кітай|Кітаі]]. Выконваючы ўказанні Фердынанда Вербіеста, яшчэ аднаго езуіта, які тады знаходзіўся ў [[Пекін|Пекіне]], ён паспрабаваў здзейсніць падарожжа па сушы  і падарожнічаў шэсць гадоў праз [[Курдыстан]], [[Арменія|Арменію]], [[Астрахань]], [[Іран|Персію]] і іншыя краіны [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]].

Прыбыўшы ў [[Масква|Маскву]], Аўрылу было адмоўлена ў дазволе на праезд праз [[Татарстан|Татарыю]], і ўрад адправіў яго ў [[Польшча|Польшчу]]. Зноў вярнуўся ў Расію і зноў не атрымаў дазволу на праезд у Кітай. Вярнуўся ў Францыю, у 1692 выдаў кнігу пра свае падарожжы, у якой апісаў жывёльны свет Беларусі, пасяленні палонных з Рэчы Паспалітай, у т. л. з Беларусі, «паміж Волгай і Масквой».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; МІнск назваў „значным горадам Чорнае Русі“. Згадаў ён і пра тое, што паміж Менскам і ''Casino'' (апошні горад Польшчы на мяжы з Масквою) знаходзіліся два вялікія лясы. Пасля такога лаканічнага апісання свайго падарожжа аўтар падрабязна распавёў пра насельнікаў тых лясоў — мядзведзяў і пчол, не забыўшыся дадаць, што ў Смаргоні месціцца найбольшая школа дрэсіроўкі мядзведзяў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belhistory.eu/archives/1179|title=Рустыс Камунтавічус. Падарожжы па Літве ў XVI—XVII ст.: досвед італьянцаў і французаў {{!}} Беларускі Гістарычны Агляд|access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; 

Нягледзячы на тое, што ён быў знясілены [[Хвароба|хваробай]], ён зноў адправіўся ў падарожжа на караблі, якое знікла ў моры. Мяркуецца, што Аўрыль загінуў у [[Караблекрушэнне|караблекрушэнні]] ў 1698 годзе.

Дзённік і творы Аўрыля ўтрымліваюць значную колькасць карыснага матэрыялу для сучасных гісторыкаў і дэмографаў.

== Крыніцы ==
[https://polona.pl/preview/756f4664-8a58-4b6d-a963-18d9e2ebbcbc ''Voyage en divers Etats d’Europe et d’Asie, Etrepris pour dйcouvrir un nouveau chemin а la Chine. Contenant Plusieurs Remarques curieuses de Physique, de Geographie, d’Hydrographie &amp; d’Histoire. Avec une description de la grande Tartarie, &amp; des differens Peuples qui l’habitent'', Paris, 1692.]

== Польскі пераклад ==
[https://polona.pl/preview/624be9bd-4df8-48f4-aa5d-e378f3609d6c ''Podroz do roznych kraiow Europy i Azyi przez missyonarzow S. J. w roku 1690, odprawiona koncem odkrycia nowey drogi do Chin, Zamyka w sobie wiele ciekawych uwag Fizycznych, Geograficznych i Hiśtorycznych, z opisaniem Tartaryi, przypisana Stanisławowi Jabłonowskiemu hetmanowi w. kor, Avril, Philippe (1654-1698), Warszawa, 1791'']

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1698 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1654 годзе]]</text>
      <sha1>94fgcgs328zqkux3npduaguwx5s6npz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172599</id>
      <parentid>5172598</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5172599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4660" sha1="29nfwc3lj4ibcnzc7um4n6hmild10lu" xml:space="preserve">{{Асоба}} '''Філіп Аўрыль''' (фр. ''Philippe Avril''; 16 верасня 1654, Ангулем, Францыя — 1698) — французскі падарожнік, [[Езуіты|езуіт,]] даследчык [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1996. – Т. 2. – С. 88.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1993. – Т. 1. – С. 232.&lt;/ref&gt; 

Аўрыль быў прафесарам філасофіі і матэматыкі ў [[Парыж|Парыжы]], калі яго накіравалі ў езуіцкія місіі ў [[Кітай|Кітаі]]. Выконваючы ўказанні Фердынанда Вербіеста, яшчэ аднаго езуіта, які тады знаходзіўся ў [[Пекін|Пекіне]], ён паспрабаваў здзейсніць падарожжа па сушы  і падарожнічаў шэсць гадоў праз [[Курдыстан]], [[Арменія|Арменію]], [[Астрахань]], [[Іран|Персію]] і іншыя краіны [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]].

Прыбыўшы ў [[Масква|Маскву]], Аўрылу было адмоўлена ў дазволе на праезд праз [[Татарстан|Татарыю]], і ўрад адправіў яго ў [[Польшча|Польшчу]]. Зноў вярнуўся ў Расію і зноў не атрымаў дазволу на праезд у Кітай. Вярнуўся ў Францыю, у 1692 выдаў кнігу пра свае падарожжы, у якой апісаў жывёльны свет Беларусі, пасяленні палонных з [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у т. л. з Беларусі, «паміж Волгай і Масквой».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Мінск]] назваў „значным горадам Чорнае Русі“. Згадаў ён і пра тое, што паміж Менскам і ''Casino'' (апошні горад Польшчы на мяжы з Масквою) знаходзіліся два вялікія лясы. Пасля такога лаканічнага апісання свайго падарожжа аўтар падрабязна распавёў пра насельнікаў тых лясоў — мядзведзяў і пчол, не забыўшыся дадаць, што ў [[Смаргонь|Смаргоні]] месціцца найбольшая [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|школа дрэсіроўкі мядзведзяў]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belhistory.eu/archives/1179|title=Рустыс Камунтавічус. Падарожжы па Літве ў XVI—XVII ст.: досвед італьянцаў і французаў {{!}} Беларускі Гістарычны Агляд|access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt; 

Нягледзячы на тое, што ён быў знясілены [[Хвароба|хваробай]], ён зноў адправіўся ў падарожжа на караблі, якое знікла ў моры. Мяркуецца, што Аўрыль загінуў у [[Караблекрушэнне|караблекрушэнні]] ў 1698 годзе.

Дзённік і творы Аўрыля ўтрымліваюць значную колькасць карыснага матэрыялу для сучасных гісторыкаў і дэмографаў.

== Крыніцы ==
[https://polona.pl/preview/756f4664-8a58-4b6d-a963-18d9e2ebbcbc ''Voyage en divers Etats d’Europe et d’Asie, Etrepris pour dйcouvrir un nouveau chemin а la Chine. Contenant Plusieurs Remarques curieuses de Physique, de Geographie, d’Hydrographie &amp; d’Histoire. Avec une description de la grande Tartarie, &amp; des differens Peuples qui l’habitent'', Paris, 1692.]

== Польскі пераклад ==
[https://polona.pl/preview/624be9bd-4df8-48f4-aa5d-e378f3609d6c ''Podroz do roznych kraiow Europy i Azyi przez missyonarzow S. J. w roku 1690, odprawiona koncem odkrycia nowey drogi do Chin, Zamyka w sobie wiele ciekawych uwag Fizycznych, Geograficznych i Hiśtorycznych, z opisaniem Tartaryi, przypisana Stanisławowi Jabłonowskiemu hetmanowi w. kor, Avril, Philippe (1654-1698), Warszawa, 1791'']

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1698 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1654 годзе]]</text>
      <sha1>29nfwc3lj4ibcnzc7um4n6hmild10lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падкорнік хваёвы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811818</id>
    <revision>
      <id>5172592</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Падкорнік хваёвы''' (''Aradus cinnamomeus'') — насякомае сямейства [[падкорнікі|падкорнікаў]] (''Aradidae''), небяспечны шкоднік [[хвоя|хвоі]] ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]].  == Апісанне == Яйкі авальныя і гладкія, спачатку белыя, затым...»</comment>
      <origin>5172592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="e338v8j5xq97i6xqlrht7r6f5hkq1lg" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнік хваёвы''' (''Aradus cinnamomeus'') — насякомае сямейства [[падкорнікі|падкорнікаў]] (''Aradidae''), небяспечны шкоднік [[хвоя|хвоі]] ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]].

== Апісанне ==
Яйкі авальныя і гладкія, спачатку белыя, затым цямнеюць і перад з’яўленнем [[лічынкі]] становяцца цёмна-чырвонымі. Лічынка падобная па форме і колеры да дарослай асобіны, але мае карацейшыя вусікі, і меншая па памеры. Імага з авальным целам, моцна сплясканае. Колер цёмна-карычневы, падобны да колеру хваёвай кары. Галава масіўная, з кароткімі вусікамі. Хабаток ніткападобны, у некалькі разоў даўжэй цела. У [[самца]] пярэднія крылы склератызаваныя, заднія цалкам рэдукаваныя. [[Самкі]] бываюць у двух формах: даўгакрылыя і караткакрылыя. Жывое насякомае мае пах карыцы.

== Рацыён ==
Імага і лічынкі жывуць пад [[кара (біялогія)|карой]] і сілкуюцца сокам, высмактаным з лубу і камбію дрэва, узімку хаваюцца пад карой або ў смецці. Дарослыя насякомыя адкладаюць яйкі з канца красавіка да пачатку траўня на кары 5-30-гадовых хвояў, а часам і на маладых лістоўніцах.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Насякомыя-шкоднікі]]</text>
      <sha1>e338v8j5xq97i6xqlrht7r6f5hkq1lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172595</id>
      <parentid>5172592</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2118" sha1="3lzly47cb7rvhdvubni5ind0gnyr6xe" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнік хваёвы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|11|Падкорнікі||}}&lt;/ref&gt; (''Aradus cinnamomeus'') — насякомае сямейства [[падкорнікі|падкорнікаў]] (''Aradidae''), небяспечны шкоднік [[хвоя|хвоі]] ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]].

== Апісанне ==
Яйкі авальныя і гладкія, спачатку белыя, затым цямнеюць і перад з’яўленнем [[лічынкі]] становяцца цёмна-чырвонымі. Лічынка падобная па форме і колеры да дарослай асобіны, але мае карацейшыя вусікі, і меншая па памеры. Імага з авальным целам, моцна сплясканае. Колер цёмна-карычневы, падобны да колеру хваёвай кары. Галава масіўная, з кароткімі вусікамі. Хабаток ніткападобны, у некалькі разоў даўжэй цела. У [[самец|самца]] пярэднія крылы склератызаваныя, заднія цалкам рэдукаваныя. [[самка|Самкі]] бываюць у двух формах: даўгакрылыя і караткакрылыя. Жывое насякомае мае пах карыцы.

== Рацыён ==
Імага і лічынкі жывуць пад [[кара (біялогія)|карой]] і сілкуюцца сокам, высмактаным з лубу і камбію дрэва, узімку хаваюцца пад карой або ў смецці. Дарослыя насякомыя адкладаюць яйкі з канца красавіка да пачатку траўня на кары 5-30-гадовых хвояў, а часам і на маладых лістоўніцах.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Насякомыя-шкоднікі]]</text>
      <sha1>3lzly47cb7rvhdvubni5ind0gnyr6xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aradus cinnamomeus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811819</id>
    <redirect title="Падкорнік хваёвы" />
    <revision>
      <id>5172594</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Падкорнік хваёвы]]</comment>
      <origin>5172594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="5nf4ugay5ducaue8kvs98m4f49b3yjz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Падкорнік хваёвы]]</text>
      <sha1>5nf4ugay5ducaue8kvs98m4f49b3yjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падкорнік бярозавы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811820</id>
    <revision>
      <id>5172601</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Падкорнік бярозавы''' (''Aradus betulae'') — самы распаўсюджаны від падкорнікаў.  Даўжыня цела — 6,7-10,8 міліметраў. Бакавыя краі пярэдніх крылаў пакрытыя светлымі плямамі.   Арэал — ад Заходняй Еўропы да захаду Расійскай Федэрацыі. Від сканцэнтраваны...»</comment>
      <origin>5172601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="cynt0jox3ig7c2zi0uui4743yvw1lir" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнік бярозавы''' (''Aradus betulae'') — самы распаўсюджаны від падкорнікаў.

Даўжыня цела — 6,7-10,8 міліметраў. Бакавыя краі пярэдніх крылаў пакрытыя светлымі плямамі.


Арэал — ад Заходняй Еўропы да захаду Расійскай Федэрацыі. Від сканцэнтраваны ў Скандынавіі.

Сілкуецца трутавікамі або губой шэрай бярозавай.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Падкорнікі]]</text>
      <sha1>cynt0jox3ig7c2zi0uui4743yvw1lir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172603</id>
      <parentid>5172601</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="766" sha1="713i0o6rlyjfoy55nh8zk2zz7szuske" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнік бярозавы''' (''Aradus betulae'') — самы распаўсюджаны від [[падкорнікі|падкорнікаў]].

Даўжыня цела — 6,7-10,8 міліметраў. Бакавыя краі пярэдніх крылаў пакрытыя светлымі плямамі.


Арэал — ад [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] да захаду [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Від сканцэнтраваны ў [[Скандынавія|Скандынавіі]].

Сілкуецца трутавікамі або губой шэрай бярозавай.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Падкорнікі]]</text>
      <sha1>713i0o6rlyjfoy55nh8zk2zz7szuske</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172604</id>
      <parentid>5172603</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="809" sha1="hrsosd1egxjzdi3gwdj4iv56bt1w8tl" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Падкорнік бярозавы''' (''Aradus betulae'') — самы распаўсюджаны від [[падкорнікі|падкорнікаў]].

Даўжыня цела — 6,7-10,8 міліметраў. Бакавыя краі пярэдніх крылаў пакрытыя светлымі плямамі.


Арэал — ад [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] да захаду [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Від сканцэнтраваны ў [[Скандынавія|Скандынавіі]].

Сілкуецца трутавікамі або [[Губа шэрая бярозавая|губой шэрай бярозавай]].
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Падкорнікі]]</text>
      <sha1>hrsosd1egxjzdi3gwdj4iv56bt1w8tl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aradus betulae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811821</id>
    <redirect title="Падкорнік бярозавы" />
    <revision>
      <id>5172602</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Падкорнік бярозавы]]</comment>
      <origin>5172602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="jdu12ls0kqorsyeo0gajfauf7t30fkq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Падкорнік бярозавы]]</text>
      <sha1>jdu12ls0kqorsyeo0gajfauf7t30fkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падлетак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811822</id>
    <redirect title="Падлеткавы ўзрост" />
    <revision>
      <id>5172606</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Падлетак]] у [[Падлеткавы ўзрост]]</comment>
      <origin>5172606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="s7gl54j1ay2o0e1eew3rfhqlvqj1dfh" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Падлеткавы ўзрост]]</text>
      <sha1>s7gl54j1ay2o0e1eew3rfhqlvqj1dfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зыгмунт Падлеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811823</id>
    <revision>
      <id>5172609</id>
      <timestamp>2026-07-29T11:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}};) — польскі рэвалюцыянер.  == Біяграфія == Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі З.Серакоўскі і Я.Дамброўскі. Пасля ад’езду ў Пары...»</comment>
      <origin>5172609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1810" sha1="3l6lwptxx8d2w7eymv0ek6f0dw7e4m5" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}};) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі З.Серакоўскі і Я.Дамброўскі. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэв. начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з А.​І.​Герцэнам, М.​П.​Агаровым і М.​А.​Бакуніным пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час паўстання 1863—64 узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>3l6lwptxx8d2w7eymv0ek6f0dw7e4m5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172610</id>
      <parentid>5172609</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1838" sha1="nbnqi5hmwl0m6e2rp1zcimic5g967cf" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі З.Серакоўскі і Я.Дамброўскі. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэв. начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з А.​І.​Герцэнам, М.​П.​Агаровым і М.​А.​Бакуніным пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час паўстання 1863—64 узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>nbnqi5hmwl0m6e2rp1zcimic5g967cf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172612</id>
      <parentid>5172610</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="595i63e7ehnit7gde71q4wwio1fkkwz" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі [[Зыгмунт Серакоўскі]] і Я.Дамброўскі. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэв. начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з А.​І.​Герцэнам, М.​П.​Агаровым і М.​А.​Бакуніным пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час паўстання 1863—64 узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>595i63e7ehnit7gde71q4wwio1fkkwz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172613</id>
      <parentid>5172612</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1870" sha1="gh7q48drrc6ymrqnijrt0hyvxofo8px" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі [[Зыгмунт Серакоўскі]] і [[Яраслаў Дамброўскі]]. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэв. начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з А.​І.​Герцэнам, М.​П.​Агаровым і М.​А.​Бакуніным пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час паўстання 1863—64 узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>gh7q48drrc6ymrqnijrt0hyvxofo8px</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172614</id>
      <parentid>5172613</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1887" sha1="g66u81tgycjgn5jd9lngckc5pvjmeyv" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі [[Зыгмунт Серакоўскі]] і [[Яраслаў Дамброўскі]]. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэвалюцыйным начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з А.​І.​Герцэнам, М.​П.​Агаровым і М.​А.​Бакуніным пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час паўстання 1863—64 узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>g66u81tgycjgn5jd9lngckc5pvjmeyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172615</id>
      <parentid>5172614</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1940" sha1="emic2owygmjxui1h88u0ahebn5y2l7b" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі [[Зыгмунт Серакоўскі]] і [[Яраслаў Дамброўскі]]. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэвалюцыйным начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А.​І.​Герцэнам]], М.​П.​Агаровым і М.​А.​Бакуніным пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час паўстання 1863—64 узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>emic2owygmjxui1h88u0ahebn5y2l7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172616</id>
      <parentid>5172615</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2052" sha1="4nxdrusdhn7go2aegpu6x3d5i5oh8wt" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі [[Зыгмунт Серакоўскі]] і [[Яраслаў Дамброўскі]]. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэвалюцыйным начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А.​І.​Герцэнам]], [[Мікалай Платонавіч Агароў|М.​П.​Агаровым]] і [[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|М.​А.​Бакуніным]] пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час паўстання 1863—64 узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>4nxdrusdhn7go2aegpu6x3d5i5oh8wt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172617</id>
      <parentid>5172616</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5172617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="5ncvqmboshlgf7p089gmxkvkqwuk8e7" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі [[Зыгмунт Серакоўскі]] і [[Яраслаў Дамброўскі]]. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэвалюцыйным начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А.​І.​Герцэнам]], [[Мікалай Платонавіч Агароў|М.​П.​Агаровым]] і [[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|М.​А.​Бакуніным]] пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64]] узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>5ncvqmboshlgf7p089gmxkvkqwuk8e7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5172618</id>
      <parentid>5172617</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5172618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2196" sha1="kuizs7v6np0ob9486z2ty5vf618tsmh" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зыгмунт Падлеўскі''' ({{lang-pl|Zygmunt Padlewski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі рэвалюцыянер.

== Біяграфія ==
Скончыў Артылерысцкую акадэмію ў Пецярбургу (1861). Уваходзіў у тайную рэвалюцыйную арганізацыю, якую ўзначальвалі [[Зыгмунт Серакоўскі]] і [[Яраслаў Дамброўскі]]. Пасля ад’езду ў [[Парыж]] прымаў удзел у дзейнасці Таварыства польскай моладзі, пазней выкладаў у польскай ваеннай школе ў Італіі. У 1862 годзе вярнуўся на радзіму і прызначаны рэвалюцыйным начальнікам Варшавы, увайшоў у склад Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве (ЦНК). У верасні і лістападзе 1862 года вёў перагаворы з [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А.​І.​Герцэнам]], [[Мікалай Платонавіч Агароў|М.​П.​Агаровым]] і [[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|М.​А.​Бакуніным]] пра ўзаемадзеянне з расійскім рэвалюцыйным рухам. У снежні 1862 года ад імя ЦНК заключыў пагадненне з ЦК «Зямлі і волі» ў Пецярбургу. Выступаў за неадкладны пачатак паўстання. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64]] узначальваў паўстанцкія атрады ў Плоцкім ваяводстве. Арыштаваны расійскімі ўладамі і расстраляны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Зыгмунт Падлеўскі||}}
{{DEFAULTSORT:Падлеўскі}}
[[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага нацыянальнага камітэта]]</text>
      <sha1>kuizs7v6np0ob9486z2ty5vf618tsmh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>